diff --git "a/swahili/swa_dictionary.csv" "b/swahili/swa_dictionary.csv" --- "a/swahili/swa_dictionary.csv" +++ "b/swahili/swa_dictionary.csv" @@ -1,9958 +1,9762 @@ -word,pos,definition,derivatives -c,noun,ufupisho wa alternating current: mkondo geu wa umeme, -abandon,verb transitive,"1. acha; tupa; telekeza ~ hope, kata tamaa","~one self to: jitia kabisa katika huzuni, furaha, dhambi, etc. -ed adj. -liyeachwa; -liyetupwa; -liyetelekezwa" -abbreviate,verb transitive,fupisha (hadithi au neno). e.g. Mon. kwa Monday; Mr. kwa Mister, -abdomen,noun,tumbo, -abdominal,adjective,"a tumbo; abdominal pains maumivu ya tumbo, fumbatio", -abduct,verb transitive,"chukua, iba kwa hila au kwa nguvu; teka nyara",~ion (n): kuchukua kwa hila au nguvu -Abelian,adjective,"-enye kuhusiana na mtaalamu wa hisabati wa Norway, Niels H. Abel (1802-1829). Abelian group (maths.) kundi la mambari lenye kufuata kanuni ya nadharia ya Abel e.g. $2 \times 3 = 3 \times 2$", -ability,noun,"1. uwezo; utendaji jambo vyema. a man of great ~, mtu mwenye uwezo mwingi. 2. (pl.) ustadi", -abiotic,adjective,kisichokuwa hai; -enye kuhusiana na vitu visivyokuwa hai, -able,adjective,1. -enye uwezo; hodari. 2. -enye akili nyingi; stadi. ably, -able,adverb,kwa ustadi, -abnormal,adjective,-sio ya kawaida au desturi; -siyo tazamiiwa; mlemavu. -ity n. ulemavu, -abolish,verb transitive,ondoa kabisa, -abolition,noun,"utaji tamati wa jambo, mfumo au muundo fulani", -abominable,adjective,a kuchukiza mno. abominate, -abominable,verb transitive,chukiza mno. kirihi, -aborigine,noun,"wazawa asilia; watu wa asili wa nchi, mfano wa watu wa Australia kabla ya majilio ya wakoloni wa Kiingereza", -abort,verb transitive,haribu mimba, -abortion,noun,mimba iliyoharibika; mimba iliyotolewa kabla wakati wa kuzaa haujafika. abortive, -abortion,adjective,-liyotokea kabla ya wakati ufaao; -liyoharibika, -abound,verb intransitive,1. -wa -ingi. 2. jaa tele, -about,adverb,karibu,"~ twenty people: karibu watu ishirini; ~12 o'clock karibu saa sita; prep. 1. kuhusu. Tell me ~ him: niambie kuhusu yeye. a story ~ a lion, hadithi kuhusu simba. 2. katika; kuzunguka He fastened a rope ~ his waist, alijizungushia kamba kiunoni" -abreast,adverb,"(kwa watu, mashua, magari, etc.) sambamba; bila ya kutangulia wala kufuata nyuma kuelekea upande mmoja. keep ~ of the times, enda na wakati", -abridge,verb transitive,"fupisha; fanya muhtasari wa maneno, hotuba au maandishi", -abroad,adverb,1. nchi za nje; nga'mbo; ughaibuni. 2. kwa kuenea kila mahali, -abrupt,adjective,"1. -a ghafla; siyotazamiiwa. 2. (kwa kusema, kwa kuandika, kwa tabia) -a haraka; pasipo adabu",~ly (adv): ghafla -abscess,noun,jipu; uvimbe, -absent,adjective,(be) kutokuwepo; adimika. He is ~. hayupo,~ee (n): mtu asiyewepo. absence n. kutokuwepo. absenteeism n. tabia ya kuchelewa kazini au shuleni bila ya sababu maalumu -absent,verb transitive,absent oneself from kutokuja au kutohudhuria kwa makusudi. minded, -absent,adjective,-sahaulifu, -absolute,adjective,"1. kamili; halisi. 2. -tupu, pasina kiasi wala mipaka. - zero, sifuri halisi: halijoto ya chini ambapo hali ya mata ni bwete kabisa", -absorb,verb transitive,"1. -la; meza. 2. shugulisha sana; vutia macho, akili, au mawazo: -ed in a book, zama sana katika kusoma kitabu hata kutofikiria mambo mengine",~ing (adj): -a kuvuta nadhari sana. absorption n. ufyonyaji; unyonyaji au upokeaji ndani kwa kutumia amali ya kemikali au molekuli -abstain,verb intransitive,(from) jinyima; epukana na,"~ from food: funga; ~er (n): total ~, aliyeacha ulevi" -abstinence,noun,"hali ya kujizuia kufanya jambo, e.g. kula, kunywa, etc.; hali ya kufunga. total abstinence, kuacha kabisa ulevi", -abstract,adjective,-a kuwazika tu; dhahania; jambo la kuwazika tu; lisiloweza kushikika; etc,~ed (adj): si -angalifu; si -sikizi; ~ion (n): usahaulifu; hali ya kuwaza mengine; hali ya kushughulika na jambo fulani hata kutokumbuka mengine -abstract,noun,muhtasari, -abstract,verb transitive,toa; katika; tenga, -absurd,adjective,-a upuuzi; -a kuchekesha; -a dhahiri kuwa si kweli wala kuelekea kuwa kweli, -abundance,noun,wingi; tele; maridhawa. abundant, -abundance,adjective,tele, -abuse,noun,"1. matumizi mabaya; kutendea vibaya. 2. matusi, desturi mbaya isiyokuwa ya haki", -abuse,verb transitive,tumia vibaya; tenda vibaya; tukana; shutumu. abusive, -abuse,adjective,-a kutukana, -abyss,noun,shimo kubwa la kwenda chini sana; shimo la maangamizi, -acacia,noun,mti ambao utomvu wake ni buhuri uitwayo ubani, -academy,noun,chuo; taasisi, -accede,verb intransitive,1. (to) kubali; ridhi. 2. fika mahali; rithi cheo. When did he ~ to the throne? alirithi lini ufalme?, -accelerate,verb transitive/intransitive,zidhisha mbio au mwendo; himiza; zidi mwendo, -acceleration,noun,mchapuko: kima cha badiliko la kasi mwelekeo kwa muda maalumu. accelerator, -acceleration,noun,chombo au mashine kinachozidisha mwendo, -accent,noun,1. (katika kusema) mkazo wa sauti. 2. alama ya mkazo; shadda. 3. lafudhi ya kawaida ya jamii ya watu,~uate (v.t): kaza; ~uation (n): mkazo; shadda -accent,verb transitive,kaza; tia alama ya mkazo, -accept,verb transitive,kubali; pokea,~able (adj): -a kukubalika; ~ance (n): kukubali; kibali -access,noun,"njia ya kuingilia; mlango; ongezeko; ziada. easy of ~, rahisi sana kufikika",~ible (adj): -a kuwea kufikiwa. accessory n. mshiriki katika tendo ovu. accession n. 1. kutawazwa katika cheo. 2. ongezeko -accessory,noun,"ongezeko lenye kufaa lakini si la asili. accessories of a bicycle (e.g. taa, bomba, etc.)", -accident,noun,tukio; bahati; jambo la hatari; ajali,~al (adj): -a bahati; -a ajali -acclaim,verb transitive,pokea kwa shangwe na vigelegele; shangilia, -acclamation,noun,vigelegele; vifijo, -acclimatize,verb transitive,zoeza tabia na hali ya hewa ya ugenini, -accommodate,verb transitive,1. weka; pangisha chumba au vyumba. 2. tengeneza; rekebisha, -accommodating,adjective,-enye hisani; karimu; -pole. accommodation, -accommodating,noun,makazi, -accompany,verb transitive,fuatana na; sindikiza, -accomplice,noun,msaidizi au rafiki katika tendo baya, -accomplish,verb transitive,timiza; fanya; maliza; tekeleza; faulu; weza,~ed (adj): timilifu; kamili -accord,noun,"mapatano (eg. baina ya nchi mbili). of one's own ~ kwa hiari yake. v.t./ti toa; ~pa - a hearty welcome (to), karibisha vizuri; patana na; lingana na", -account,verb transitive/intransitive,"1. -for, toa hesabu ya; eleza hesabu ya; hesabu kadiri (fedha au mali). 2. chukua",~able (adj): be wajibika; pasiwa -n ~ kazi ya uhasibu; ~ant (n): mhasibu; ~book (n): daftari la hesabu -account,noun,"1. hesabu; idadi. on ~ kulipa sehemu au ajili; sababu. on no (not on any) ~ sivyo; hapana kabisa; hasha. on this ~, kwa sababu hii. 4. thamani; faida; makuu. of no ~, siofaa hata kidogo. take into ~, dhani; take no ~ of, toaangalia; on one's own ~ kujisaidia -enywe", -accumulate,verb transitive/intransitive,kusanya; limbika; lundika; dunduliza. accumulation, -accumulate,noun,mkusanyiko; mlundikano; akiba; wingi, -accuracy,noun,usahihi, -accurate,adjective,sahihi; barabara, -accusation,noun,lawama; usutaji; mashtaka; shutuma,~r (n): mshtaki -accuse,verb transitive,"shtaki; laumu; shutumu; suta. the ~d, mshtakiwa", -accustom,verb transitive,"zoeza. oneself, jiozeza", -ace,noun,"ree, yaani karata ya kucheza yenye ng'anda moja. within an ~ off, karibu sana", -acetate,noun,asiteti; chumvi ya asidi aseti. acetic, -acetate,adjective,"-enye kuhusiana na asidi aseti. acetic acid, asidi asetiki", -acetone,noun,asetoni; kioevu kisichokuwa na rangi chenye kuwaka kwa urahisi kina chotumiwa kama kimumunyishaji kwa ajili ya rangi na vanishi, -acetylene,noun,asetilini; gesi isiyokuwa na rangi inayotumiwa kukatia metali, -ache,noun,maumivu yanaoendelea, -ache,verb intransitive,-uma kwa maumivu yanayoendelea, -achieve,verb transitive,maliza; faulu; isha; pata,~ment (n): upataji; kufaulu; mafanikio -acid,noun,asidi; tindikali,~ rain: asidi zifanyikazo kwa mvua inayomwagwa na oksidi asidi kwenye mwuke uliomo katika angahewa; ~reactions: utendanishi wa asidi na metali au besi; ~ic (adj): -enye kuhusika na asidi; ~ test: jaribio la kuhakikishia kabisa -acknowledge,verb transitive,"1. kubali; kiri; ungama. 2. julisha habari ya kuwa kitu kimewasili. He is ~d to be an expert on this subject, amekubaliwa kuwa ni stadi katika somo hili",~ment (n): stakabadhi; risiti; kukubali; kukiri -acoustic,adjective,-a kuhusu uwezo wa kusikia,"~s (n): elimu ihusuyo usikizi wa sauti; elimusauti. The ~ of this room are good, katika chumba hiki sauti husikika vizuri" -acquaint,verb transitive,"julisha; fahamiana na; pasha habari. be ~ed with someone, jua jina na mtu fulani", -acquire,verb transitive,pata; jipatia kwa akili au kwa jitihada, -acquisition,noun,1. kupata 2. pato; yaliyopatikana kwa bidii au kwa bei kubwa; tunu, -acquisitive,adjective,-enye nia ya kupata, -acquit,verb transitive,(-tt-) 1. hukumu kuwa mtu hana hatia katika jambo aliloshtakiwa; acha huru. 2,"~ oneself well: tenda kwa uhodari, fanya kazi vizuri, etc; ~tal (n): toa hatiani kisheria" -acrobat,noun,mwana-sarakasi anayetumia viungo vya mwili kama vile kutataga kamba iliyonyooshwa kwenye nguzo mbili etc,~ics (n): sarakasi; michezo ya ustadi -act,verb transitive/intransitive,tenda; fanya; cheza; jifanya; igiza; as. wakilisha; kaimu. ~ a kufaa; ~ a kutumika. on ~ service (kwa askari) aliyekwenda kupigania vita. 3. ~ voice (grammar) kauli ya kutenda,"~ upon: fuata; ~ (up)on: vuta; geuza; endesha. n. 1. kitendo. 2. stealing, katika tendo la wizi. 2. sheria; ~ing (adj): kaimu. the manager; ~or (n): mwigizaji; ~tress (n): mwigizaji wa kike; ~ion (n): 1. kitendo; kufanya; a time for, wakati wa kutenda; a man of, mtendaji. out of, mbovu. 2. matokeo. the ~ of the medicine, matokeo ya kutumia dawa. 3. tendo. 4. mapigano; vita. break off an ~, acha kupigana. 5. (law) daawa, madai. bring an ~ (against), dai; ~ive (adj): 1. -enye juhudi; kakamavu; ~ immunity: kinga amilifu; kinga ipatikanayo kwa chanjo; ~ transport: mwendo wa dutu iliyoyeyuka katika seli, kutoka kwenye mmumunyo zimulifu kuelekea kwenye mmumunyo kolezi. 2; ~ivity (n): ukakamavu; bidii; juhudi; shughuli; utendaji; harakati. outdoor activities, shughuli za nje" -action,noun,mnada, -actual,adjective,hasa; kweli; uliopo; halisi; hakika,~ly (adv): hasa; kwa kweli -acute,adjective,"1. (kwa maumivu, etc.) kali. 2. - a akili. an ~ brain, akili kali. an ~ observer, mwenye macho makali (yasiyopitwa na kitu). 3. (kwa ugonjwa) kali. 4",~ angle: pembe kali; yaani pungufu ya pembemraba -adapt,verb transitive,tengeneza; badili; rekebisha; geuza ili kufaa kusudi fulani,~able (adj): rahisi kubadilika; ~ation (n): kubadilisha ili kufaa kusudi fulani -add,verb transitive/intransitive,jumlisha; ongeza; ongezeka,"~ition (n): kujumulisha; ongezeko. in ~ (to), zaidi; tena. polymerisation, upolimishaji jumlifu: utendaji wa kikemikali ambapo molekuli za aina moja huungana kufanyika aina mpya za molekuli ndefu; ~itional (adj): -ziada; ~itive (adj): -enye kuhusu kujumulishwa; ~itive (n): kitu kilichoongezwa kwa kiasi kidogo katika kitu kwa madhumuni maalumu; eg. rangi au kiungo katika chakula" -adder,noun,"namna ya nyoka mdogo mwenye sumu. puff ~, swila; kifutu", -addict,verb transitive,"-ed to (kwa watu) -enye kushiriki, zoea, pendelea (hasa ubaya, e.g. madawa ya kulevya)", -addict,noun,"mtu mteoefu (hasa kwa ulevi, desturi mbaya)", -address,verb transitive,1. andikia; tia anwani. 2. hutubia,"~ oneself to a piece of work: jizatiti kufanya kazi. n. 1. anwani. 2. hotuba. a man of ~, msemaji mzuri. pay one's ~es to, jipendekeza kwa" -adequacy,noun,hali ya kutosha au kufaa; kifaifu, -adequate,adjective,-a kutosha; sawa; -a kukifu, -adhere,verb transitive,1. ambata; nata; kuganda. 2. fuata; shika madhehebu,~nce (n): ufuasi; ukereketwa; ~nt (n): mfuasi -adhesion,noun,kunata; ufuasi. adhesive, -adhesion,adjective,-a kunata; -a kuganda, -adjacent,adjective,-a karibu; -a jirani; -a kupakana, -adjective,noun,kivumishi; neno liongezalo maana ya jina; sifa, -adjoin,verb intransitive,pakana na; tangamana na; ungana na, -adjourn,verb transitive/intransitive,weka; ahirisha; chelewesha mpaka siku nyingine. -ment n. uahirisho, -adjudicate,verb transitive/intransitive,amua; toa hukumu kama hakimu, -adjudication,noun,hukumu, -adjust,verb transitive,panga; tengeneza; rekebisha. -ment n. rekebisho; upatanisho, -administer,verb transitive,"1. tawala; simamia; amirisha shamba. 2. amuru. 3. -pa; toa. - an oath to sb, apisha mtu. - medicine, -pa dawa", -administration,noun,1. utawala; uongozi; usimamizi. 2. serikali ya nchi. administrative, -administration,adjective,-enye kuhusu utawala, -administrator,noun,mtu anayesimamia au kuangalia kazi; mtawala; kiongozi, -admirable,adjective,-zuri; bora; -a kupendeza, -admirably,adverb,vizuri; barabara, -admiral,noun,jemadari mkuu wa mabaharia wa manowari, -admire,verb transitive,husudu; penda; sifu. admiration, -admire,noun,kuhusuud kwema; sifa, -admit,verb transitive/intransitive,"(-tt-) 1. ruhusu kuingia; ingiza. - sb. into a house, ruhusu mtu kuingia nyumbani; pitisha. windows to - light and air, madirisha ya kupitishia mwanga na hewa. 2. kiri; ungama; kubali. - of, -cha nafasi kwa. It -s of no doubt, hakuna shaka hata kidogo. admissible", -admit,adjective,-a kukubali; -a kufaa; -a halali. admission, -admit,noun,"1. ruhusa ya kuingia. admission free, kiingilio bure. 2. neno lililokiriwa (kuungamwa, kukubaliwa). -tance n. ruhusa ya kuingia. No except on business, hapana kuingia bila shughuli", -admonish,verb transitive,onya; gombeza; rudi; karipia; kemea, -admonition,noun,onyo la upole, -adolescence,noun,ujana, -adopt,verb transitive,"1. kumlea mtoto kwa kumfanya kama uliyemzaa; fanya mtoto wa kupangia. 2. fuata au kutumia desturi, fikira, itikadi za mtu mwingine. adoption", -adopt,noun,uleaji mtoto, -adore,verb transitive,penda mno; husudu; abudia. adorable, -adore,adjective,enye kustahiki kupendwa mno au kuabudiwa. adoration, -adore,noun,kupenda mno; kuabudiaji, -adorn,verb transitive,pamba; remba. -ment n. urembo; pambo, -adrenal,noun,adrenali, -adrenalin,noun,"adrenalin; homoni itokanayo na tezi adrenali yenye kazi ya kurekebisha kiasi cha sukari na chumvi katika damu, pia husisimua mwili", -adulterate,verb transitive,ghushi; haribu. adulteration, -adulterate,noun,ughushi; kughushi; kuharibu, -adultery,noun,uzinzi; zinaa, -advantage,noun,"heri; faida; nafuu. take - of, tumia (vizuri au vibaya), punja, shibulia, laghai. turn to -, tumia ili kujipatia faida. seen to -, onekana vizuri. to the - of, ili kuleta faida. -ous adj. -a kufaa; -a kuleta faida", -advent,noun,majilio; ujio: muda wa wiki nne kabla ya sikukuu ya krismasi, -adventure,noun,safari au jambo la kushangaza au la hatari; vituko; visa,~r (n): mjasiri; mtu aliye tayari kufanya mambo ya hatari ili apate sifa au faida -adventurous,adjective,-a ujasiri; -enye hatari, -adverb,noun,"kielezi; neno linaloonyesha maana ya kitenzi, kivumishi, au kielezi", -adversary,noun,adui; hasimu; mpinzani. adverse, -adversary,adjective,-a uadui; -a hasama; -a utesi; -a ushindani; -a upinzani, -adversity,noun,shari; msiba; jambo baya; taabu; mateso; shida; hasara; dhiki; maafa; mashuhibu, -advice,noun,ushauri; nasaha, -advisable,adjective,-a busara; afadhali; heri; yenye busara, -advise,verb transitive,"onya; shauri; shawishi; asa; nasihi; arifu; julisha. ill- -d, si -a akili. well- -d, -a busara", -advocate,noun,mwombeaji; mteteaji; wakili, -advocate,verb transitive,tetea; ombea, -adze,noun,tezo; chetezo, -aerate,verb transitive,tia gesi ya asidi kabonia au nyingine, -aerial,noun,eria; erio: kifaa cha kupokelea mawasiliano ya redio au televisheni, -aerial,adjective,-a angani, -aerobic,adjective,"erobiki: enye kuhitaji oksijini ili kuishi. respiration, uvutaji pumzi unaotokea ndani ya seli na kutoa nishati kwa kutumia oksijeni; mazoezi ya viungo", -aerodynamics,noun,elimu mwendo anga; misonge anga; sayansi ya hewa na jinsi inavyoathiri mwendo wa vyombo vinavyoruka angani, -affable,adjective,-pole; -kunjufu; enye utu mwema. affability, -affable,noun,upole; ukunju; jamala, -affair,noun,"1. jambo; shughuli; kazi; kadhia. It is not your ~, hayakuhusu. 2. -s (pl.) mambo; kazi; shughuli", -affect,verb transitive,"1. geuza; badili; athiri. Our position will not be -ed by these events, msimamo wetu hautaathirika kwa matukio haya. 2. vutia. -ing adj. -a kuvutia sana. -ing scenes, matukio ya kusisimua sana", -affect,verb transitive,"jifanya; jisingizie; jidai. ignorance, jisingizia ujinga",~ed (adj): -a kujisingizia; -a ugomvi; ~ation (n): tabia ya kujisingizia -affection,noun,1. upendo; mapenzi; hubu; shauku. 2. ugonjwa; uele; maradhi. -ate adj. enye moyo wa kupenda, -affinity,noun,uhusiano; ujamaa; udugu; ukoo; ufananaaji; mvuto, -affirm,verb transitive,thibitisha; yakinisha. -ation n. uthibitisho, -afflict,verb transitive,umiza; tesa; huzunisha; dhuru; onea; dhulumu; sumbua; udhi; adhili, -affluence,noun,utajiri, -affluent,adjective,tajiri, -afford,verb transitive,1. weza. 2. -pa; toa, -afraid,adjective,(be) ogopa; hofu; tishika, -afresh,adverb,tena; upya, -aft,adverb,-a nyuma; karibu sana au kuelekea tezi ya chombo, -after,adverb,baadaye; halafu;, -afternoon,noun,alasiri, -afterwards,adverb,baadaye; hatimaye; mwishowe; halafu, -again,adverb,tena; mara ya pili, -against,preposition,dhidi ya; juu ya; kushindana na; kukabili; karibu na. provide hunger: weka akiba dhidi ya njaa, -agar,noun,agaa: dutu inayofanana na jelatini ipatikanayo kwenye mwani mwekundu inayohusiana kikemikali na kabohidrati, -age,noun,"umri; zama; enzi. come (be) of ~, kua, baleghe. the stone age, enzi ya zana za mawe. 1. (colloq.) muda mrefu. We've been waiting for ~s, tumengoja muda mrefu. -d adj. enye umri wa. a boy ~ five, mtoto wa umri wa miaka 2. an ~ man, mzee",~less (adj): amilele; adahari -agency,noun,kazi au ofisi ya wakala; uwakala, -agenda,noun,ajenda: orodha ya mambo yaliyokusudiwa kujadiliwa katika mkutano, -agent,noun,"wakala wa mtu au shirika. house ~, wakala wa nyumba. shipping or forwarding ~, wakala wa meli au wa kusafirisha bidhaa", -aggravate,verb transitive,kuza athiri zaidi, -aggression,noun,shambulio; chokochoko; uchokozi unaoweza kusababisha vita, -aggressive,adjective,"gomvi, shari, enye kutaka maendeleo ya haraka. aggressor /n. mgomvi mshari; mchokozi", -aggrieve,adjective,"dhuru; athiri udhi; tia uchungu; sikitisha. feel -d, hisi kuwa umetendewa vibaya", -agile,adjective,-epesi wa mwendo. agility, -agile,noun,wepesi wa mwendo, -agitate,verb transitive/intransitive,"tikisatikisa; koroga; harakisha; for, chochea", -ago,adverb,"zamani. a little while ~, punde hivi; ten days ~, siku kumi zilizopita", -agony,noun,uchungu; maumivu makali. agonizing, -agony,adjective,a kuumiza sana, -agree,verb transitive,patana; kubaliana; ridiliana; afikiana,~able (adj): a kupendeza; -zuri; tamu; a kukubalika; a kuridhisha; ~ment (n): mapatano; makubaliano; makubaliano -agriculture,noun,kilimo; ukulima; elimu ya kilimo, -agrochemical,noun,kemikali inayotumika katika shughuli za kilimo, -aid,verb transitive/noun,saidia; auni; msaada, -AIDS,noun,(ufupisho wa Acquired Immune Deficiency Syndrome) maradhi ya ukosefu wa kinga mwilini (UKIMWI) yanayosababishwa na virusi vinavyoambukizwa hususan kwa njia ya kujamiiana, -ail,verb transitive/intransitive,ugua; umwa; gonjwa; taabika; sumbuliwa. What -s him? anaumwa na nini? ~ment, -ail,noun,ugonjwa, -aim,verb transitive/intransitive,1. tunga shabaha; lenga. 2. kusudia; taka; tamani; azimu,~less (adj): bila lengo -aim,noun,shabaha; kusudi; nia; azma, -air,noun,1. hewa; anga; upepo. 2. by ~ kwa ndege,"~ force: jeshi la anga. on the ~, kwa simu ya upepo. • what's on the ~ this evening? kuna habari gani hewani usiku huu? 3. haiba; wasifu; sura. He has the ~ of being dead, ana sura ya uziwi. put on ~s, tabakari; wa na madharau; enye kiburi; jifaharisha. v.t. 1. anika. 2. acha hewa kuingia. 3. eleza wazo kwa watu wengine" -air,adjective,"(kwa ndege) - lioanza kuruka hewani; (kwa watu, askari etc.) liosafirishwa kwa ndege",~conditioned (adj): (kwa vyumba au magari) sehemu iliyotengenezwa kuwa na hewa baridi; ~craft (n): ndege; ~line (n): shirika la ndege; ~liner (n): ndege kubwa kuchukulia abiria; ~man (n): rubani wa ndege. aircraft -aisle,noun,"njia baina ya safu za viti, hasa kanisani kwa maraferi", -alarm,noun,1. kamsa: indhari; tahadhari: sauti au dalili ya kuashiria kuwepo kwa hatari karibu; king'ora cha kuonyea watu. ~clock: saa yenye kengele. 2. hofu; wasiwasi; mshtuko, -alarm,verb transitive,piga king'ora; toa indhari; hadharisha, -albino,noun,zeruzeru, -album,noun,"albamu: kitabu cha kuhifadhi picha, etc", -alchemist,noun,mkemia aliyeishi mnamo karne ya 12 na 17 aliyejaribu kugeuza metali za msingi kuwa dhahabu au dawa ya uhai wa milele, -alcohol,noun,1. alkoholi; pombe. 2. (chem.) jamii ya vitu vyenye alkoholi,~fermentation: uvundikaji alkoholi: uwezo wa baadhi ya bakteria au hamira wa kuvunjavunja wanga au sukari na kuwa na nguvu ya kileo; ~ic (adj): -a vileo -ale,noun,aina ya pombe nyepezi, -alert,adjective,-epesi; -a tayari; -a macho; makini, -alga,noun,mwani, -algae,noun,mwani: aina ya mimea inayoshii majini yenye kemikali ya klorofili ambayo haina mfumo changamano wa uzazi pia hufanya usanisinuru, -algebra,noun,aljebra: hesabu zinazotumia herufi na alama nyingine badala ya tarakimu, -alibi,noun,kisingizio cha kudai kuwa mtu anayestakiwa kwa kosa fulani hakuwepo wakati kosa lilipotendeka, -alien,adjective,"1. -geni. 2. -to, enye tabia zisizokuwasawa na mgeni", -alight,adjective,"(be) waka; ng'aa; meta; metemete. (fig.) face(s) ~ with happiness, -enye uso unaong'aa furaha", -alight,verb intransitive,"shuka; teremka; tua. The bird -ed on a branch, ndege alitua juu ya tawi", -align,verb transitive,weka au panga katika mstari ulio sawa, -alike,adjective,sawasawa; -enye kufanana, -aliment,noun,chakula,~ary (adj): -enye kuhusiana na chakula; ~canal (n): njia ya chakula -alive,adjective,"1. -zima; hai. 2. be ~ to, tambua; ona; angalia; jua", -alkali,noun,alkali: kemikali inayoyeyuka kwenye maji na kuteza nguvu ya asidi na hivyo kutengeneza chumvi,"~metals: metali za alkali: jamii ya metali zenye valensi iliyo angabio ni liti, natiri, kali, rubidi na sizi; ~ne (adj): -a alkali: -enye tabia za alkali, yaani kinyume cha asidi; ~earth metals: metali ardhi za alkali: jamii ya metali zenye valensi mbili" -alkaloid,noun,alkaloidi: namna ya kemikali kali yenye asili ya kemikali za miti kama vile muarobaini, -alkane,noun,"alkani: jina la misombo yenye muungo mara dufu au zaidi. kama mitheni, itheni na propeni", -alkene,noun,alkeni: jina la misombo yenye muungo mara dufu au zaidi. e.g. ethiilini na propini, -alkyd,noun,aina ya rezini sanisia zinazotengenezwa kwa asidi na alkoholi, -alkyl,adjective,-enye kutokana na alkani, -alkyne,noun,aina ya hidrokarboni ya fungu la asetilini, -all,adjective,ote, -all,adverb,"pia; kabisa. at - hata kidogo. (colloq.) He is - there, yu mapema; tayari", -all,pronoun,-ote, -allegation,noun,madai; ushahidi; hoja, -allege,verb transitive,"toa hoja; toa shtutuma; dai kuwa jambo ni kweli - that sb. is a thief, dai kuwa fulani ni mwizi", -allegiance,noun,utiifu; umpasao raia kwa mtawala wa nchi, -allele,noun,"alele: mojawapo ya jeni yenye muundo mabadiliko baada ya kubadilika kimaumbile, huwepo katika sehemu moja mahsusi katika chembeuzi na hivyo kuathiri urithishaji", -allergy,noun,"mzio: hali ya kudhuriwa na kitu kwa kukila, kukigusa au kukinusa", -alleviate,verb transitive,ondoa; tuliza; punguza; nyamazisha ukali wa maumivu, -alley,noun,njia ndogo katika mji; kichocho, -alliance,noun,ushirikiano; muungano, -alligator,noun,namna ya mamba ambao hupatikana sana Marekani, -alliteration,noun,utoleaji wa sauti au herufi zinazofanana mwanzoni mwa maneno mengi eg. kitu kikubwa kilichoanguka kilikatika, -allocate,verb transitive,gawanya, -allocation,noun,mgao, -allot,verb transitive,(tt) gawanya. -ment n. mgao hasa wa kipande cha shamba au kikataa, -allotrope,noun,umbo mojawapo miongoni mwa maumbo mengi ya elementi moja, -allotropy,noun,"kuwepo kwa maumbo zaidi ya moja ya elementi ya kemikali katika hali moja, hasa gesi", -allow,verb transitive/intransitive,"1. ruhusu. Smoking is not -ed, hairuhusiwi kuvuta sigara. 2. kubali kutoa (fedha, nafasi). - a child thousand shillings a week, kumpa mtoto shilingi elfu kwa wiki. 3. - for kumbuka na kuweka tayari; acha nafasi ya kutosha. -ance n. posho. -ee n. for, chukua. We must make - for this youth, inatupasa tumchukulie kwa vile ni kijana", -alloy,noun,mchanganyiko wa, -alluvial,adjective,a matope ya mito,~ soil: udongo tope; udongo ulio­sombwa na maji na kutuamishwa kwenye bonde -alluvium,noun,matope yaliyo­sombwa na kuachwa na maji ya mto, -almighty,adjective,"-enye nguvu zote. The ~ God, Mwenyezi Mungu", -almost,adverb,karibu sana; nusura; takriban, -aloud,adverb,kwa sauti kubwa; kwa makelele, -alpha,noun,herufi ya kwanza ya alfabeti ya Kiyunani,~ particle: chembe alfa: atomu ya helium iliyopoteza elektroni mbili -alphabet,noun,"alfabeti; abjadi; herufi za lugha zilizopangwa katika utaratibu wa kawaida, yaani a, b, ch, d, etc","~ic(al) (adj): in ~ order, kwa mpangilio wa alfabeti" -alpine,adjective,-a kuhusu milima ya Alps au milima mirefu, -already,adverb,"tayari. It is done ~, tayari imekwishafanyika", -also,adverb,na; tena; vilevile; pia; aidha, -altar,noun,"1. madhabahu; altari. lead a woman to the ~, kuoza. 2. (katika kanisa la kikristo) meza panapotole­wa ushirika mtakatifu", -alter,verb transitive/intransitive,badili; geuza; badilika; geuka, -altercation,noun,ugomvi; ubishani wa maneno makali; mzozo, -alternate,adjective,"-a zamu kwa zamu; a moja baada ya nyingine. They met on ~ days, walikutana kila baada ya siku moja","~ kindness with severity: fuatisha upole kwa ukali. 2. (kwa vitu viwili) fuatana, alternating current, mkondo geu: mkondo wa umeme unaobadilika kwa zamu, huenda na kurudi katika mbem­bo mmoja" -alternate,verb transitive/intransitive,"1. (kwa vitu vya namna mbili) kuja, fanya, tia, panga kwa zamu; badili (kitu kimoja) kwa kingine. Wet days ~d with sunny days, siku za mvua zilipishana na siku za jua", -alternative,adjective,-a kuchagua baina ya vitu viwili, -alternative,noun,"hiari ya mambo mawili; uwezekano mwingine. I had to go; there was no alternative, ilini­lazimu kwenda kwani sikuwa na njia nyingine", -alternator,noun,kigeuzi: chombo kinachogeuza umeme kutoka mkondo mmoja kwenda mkondo mwingine, -although,conjunction,japokuwa; ingawa; juu ya hayo, -altitude,noun,urefu wa kwenda juu; kimo, -altogether,adverb,"1. pamoja; kwa jumla. I will take them ~, nitavichukua kwa pamoja. 2. hasa; kabisa. It's untrue, ni uongo kabisa", -aluminium,noun,alumini: metali nyepesi kama fedha inayotumiwa kusafirisha umeme kwenye njia kuu; metali itengenezwayo vyombo kama masufuria, -alveolus,noun,kijiribahewa: kifuko kidogo cha hewa, -amalgamate,verb transitive/intransitive,unganisha; changanya madini au, -amass,verb transitive,hodhi; limbikiza (hasa mali), -amateur,noun,"ridhaa: mtu atendaye kazi ya ufundi au sanaa kwa mapenzi, si kwa nia ya pato au mshahara; mwanmichezo asiyetarajia malipo. ish", -amateur,adjective,si stadi sana, -amaze,verb transitive,staajabisha; shangaza; fadhahisha; shtusha, -ambassador,noun,mjumbe; balozi anayewakilisha nchi yake katika mataifa ya nje, -amber,noun,kaharabu; namna ya gundi iliyogeuka kama jiwe yenye rangi ya manjano, -ambiguity,noun,utata; utatanishi; maana isiyo dhahiri au inayofahamika kwa namna tofauti, -ambiguous,adjective,enye utatanishi, -ambition,noun,"juhudi au tamaa ya umaarufu, utajiri, cheo au heshima", -ambulance,noun,ambulesi: gari ya kuchukulia wagonjwa, -ambush,noun,uoteaji; uviziaji, -ambush,verb transitive/intransitive,otea njiani; vizia kwa siri; shambulia ghafla kutoka mafichoni, -ameliorate,verb transitive/intransitive,tengeza au fanya bora zaidi; -wa bora; tengeza; boresha, -amenable,adjective,(kwa watu) -sikivu; -epesi kuongozwa au kushawishiwa, -amend,verb transitive/intransitive,"1. sahihisha; fanya bora zaidi; tengeza. You must amend your ways, lazima ureke­bishe mwenendo wako. 2. badilisha sheria, kanuni, etc. ment", -amend,noun,"rekebisho la sheria, kanuni, marekebisho. etc. s", -amend,noun,"make ~, ridhisha; lipa; fidia", -amenity,noun,1. uzuri. 2. kitu kinachosaidia kuleta uzuri au furaha, -amiability,noun,ukun­jufu; upole; tabia nzuri, -amiable,adjective,-a kupendeka; pole; -ema, -amicable,adjective,-a urafiki; -a amani; -a upole, -amino acids,noun,asidi amino: kampaundi ziundazo protini au asidi, -ammeter,noun,amita; ameta: chombo cha kupimia ukali wa mkondo umeme katika ampea, -ammonia,noun,"amonia: aina ya gesi yenye harufu kali sana inayoyeyuka kwenye maji, hutumika kwa kusafishia", -ammonite,noun,"amoniti: aina ya fili, yaani mabaki ya viumbehai vilivyovizika ardhini miaka mingi iliyopita", -ammonium,adjective,-a amonia, -ammunition,noun,"silaha, hasa risasi na baruti", -amnesty,noun,msamaha kwa watu waliokosea serikali, -amnion,noun,"utando unaozunguka kiini­ tete cha reptilia, ndege au mamalia ili kukihifadhi kabla ya kuzaliwa", -amoeba,noun,"amiba: aina ya protozoa ambayo huonekana kwa hadubini tu na mwenye uwezo wa kujibadilishabadilisha. amoebic dysentery, maradhi ya kuhara damu yanayosababishwa na aina fulani ya amiba", -among(st),preposition,miongoni mwa; kati­ kati ya; baina ya, -amorphous,noun,-siyokuwa na umbo wala sura maalumu, -amount,verb intransitive,pata kiasi cha au kadiri ya; -ote pamoja; jumla; kiasi; kadiri; kima, -amp,noun,ampea: kizio cha kupimia mkondo wa umeme, -ampere,noun,ampea: kipimo cha nguvu ya umeme, -amphitheatre,noun,uwanda wa duara wenye viti vingi kuzunguka wakaapo watu kutazama sanaa za maigizo, -ample,adjective,"kubwa; enye nafasi kubwa; a kutosha; -ingi; tele; maridhawa. Thousand shillings will be ~ for my needs, shilingi elfu zitantitosha kabisa kwa haja zangu", -amplifier,noun,"amplifaya; chombo kinachokuza au kinachozidisha, hasa sauti", -amplify,verb transitive,zidisha; kuza; ongeza, -amplitude,noun,tambo upeo wa benne, -amputate,verb transitive,kata kiungo cha mwili kwa sababu ya maradhi. amputation, -amputate,noun,"ukataji wa mguu au mkono, etc", -amulet,noun,talasimu; hirizi; kago; kinga, -amuse,verb transitive,pendeza; chekesha; furahisha. ~ ment, -amuse,noun,mazungumzo; maongezi; mchezo; tafrija; furaha; starehe; burudani, -amylase,noun,kimeng'enyawang; kimeng'enya kiwezacho kuvunja wanga na kutengeneza sukari, -anabolic,adjective,a uanaboli, -anabolism,noun,uanaboli; hali ya jumla ya ujenzi wa kemikali mwilini, -anaemia,noun,upungufu wa damu; kuwa na damu dhaifu; safura, -anaerobic,noun,-a anerobi; enye kuhusu viumbe vyenye kuishi bila ya kutumia oksijeni. ~ bacteria bakteria anayewenza kuishi bila ya kuwepo kwa oksijeni katika mazingira yake. respiration upumuaji usiohitaji oksijeni, -anaesthesia,noun,hali ya kutosikia maumivu; hali ya kutokuwa na hisia. anaesthetic, -anaesthesia,noun,"a ganzi, -a nuuskaputi: enye sifa ya kuondoa hisia", -anagram,noun,neno au sentensi iliyotungwa kwa kubadili taratibu za herufi za neno lingine e.g. nina na nani, -analogy,noun,"1. ulinganifu; mfano; mithali. The ~ between the heart and a pump, mithali baina ya moyo na pampu. analogous", -analogy,adjective,"a kulinganisha; -a mfano, -a kufanana", -analyse,verb transitive,changanua; chambua; panua hoja mbalimbali katika mada fulani. analysis, -analyse,noun,mchanganuo; uchambuzi, -analyst,noun,"mchambuzi, mchanganuzi", -anarchy,noun,ukosekano wa serikali katika nchi; machafuko katika shughuli za utawala. anarchism, -anarchy,noun,fikra ya kifalsafa ya kisiasa ya kuwa hakuna haja ya kuwepo serikali au utawala. anarchist, -anarchy,noun,mtu afikirivyo hivyo, -anatomy,noun,"elimu ya mwili na viungo vyake jinsi vilivyo kwa binadamu, wanyama na miti", -ancestor,noun,mzazi; babu; mtu wa kale. ancestral, -ancestor,adjective,"-a wazazi, -a babu, wa nasaba. ancestry", -ancestor,noun,wazazi; ukoo; nasaba; jadi, -anchor,noun,"nanga. way ~ king'oa nanga. lie [be, ride] at ~, meli kukaa nangan",~age (n): mahali panapokaa meli; gatini -anchor,verb transitive,tia nanga, -ancient,adjective,"1. -a kale; -si a siku nyingi. the Greeks, Wayunani wa kale. 2. -zee sana", -anecdote,noun,hadithi fupi; kisa; hekaya; ngano; kisa cha kuchekesha, -anemone,noun,aina ya miti wenye maua ya rangi zinga'razo, -aneroid barometer,noun,barometa aneroidi: ala ya kupimia kani eneo ya angahewa isiyotumia kioevu, -angel,noun,malaika,~ic (adj): -ema tena -takatifu na -zuri -anger,noun,hasira; ghadhabu; chuki; uchungu; ukali, -angiosperm,noun,anjiospamu: jina la pamoja la miti inayotoa maua yenye mbegu, -angle,noun,"pembe. of incidence, pembe mtua: pembe kati ya mwalimuto na kisulubi kwenye nukta mtua ya uso unaoakisi. of reflection, pembe murudisho: pembe kati ya mwalimrudisho na kisulubi katika nukta panapotokea urudishaji. of refraction, pembe mchepuko: pembe kati ya mwalimchepuko na kisulubi katika nukta ya mwalimtuto kwenye mpaka wa midia", -angle,verb transitive,"vua samaki kwa ndoana na chambo. -for, (fig.) jaribu kupata kitu kwa hila au werevu", -angled,noun,pembe: nukta inapokutana mistari miwili, -anglicize,verb transitive,fanya kitu kiwe cha Kiingereza, -angry,adjective,-enye hasira. be- kasirika; ghadhabika; udhika; hamaki, -anguish,noun,uchungu; maumivu makubwa, -anhydrous,noun,"kampuni ya kemikali ambayo imepoteza maji, mfano wa mrututu ulichomwa au asidi", -animal,noun,"mnyama; hayawani; -a mwili si -a moyo wa mtu. -needs, mahitaji ya kimwili; spirits, wengi wa afya nzuri; moyo wa kuchangamka na furaha", -animate,verb transitive,"changamsha; huisha; tia moyo. A smile -d her face, uso wake ulijaa furaha. The discussion was -d, majadiliano yalichangamka. animation", -animate,noun,wepesi; bidii; uchangamfu, -animosity,noun,"chuki; uadui, uhasama", -anion,noun,1. anioni: atomi au molekuli iliyojiingezera elektroni na hivyo kubakia na chaji hasi. 2. ioni yenye chaji hasi inayovutwa kwenye elektrod yenye chaji chanya iitwayo enodi wakati wa elektrolisisi, -ankle,noun,kifundo cha mguu, -annelid,noun,anelida: mnyama wa faila ya minyoo wenye miili yenye tindi au iliyogawanyika kama nyungunyungu au mwata, -annex,verb transitive,ung'anish; nyang'anya na kuingiza kwenye milki (nchi au shamba),~ation (n): uchukuzi; unyang'anyi -annex,noun,jengo dogo lililounganishwa na jengo kubwa; kipenu, -annihilate,verb transitive,haribu kabisa; angamiza. annihilation, -annihilate,noun,maangamizi; uteketezaji; uharibifu mkubwa, -anniversary,noun,sikukuu ya ukumbusho wa jambo kila mwaka; maadhimisho, -announce,verb transitive,tangaza; pigia mbiu; onyesha; wa dalili ya,~r (n): mtangazaji; ~ment (n): tangazo -annoy,verb transitive,sumbua; udhi; kera; chokoza, -annual,adjective,1. -a kila mwaka. 2. -a mwaka mmoja tu,~ly (adv): kila mwaka -annual,noun,1. mmea unaoishi kwa mwaka mmoja kisha ukafa. 2. jarida litokalo mara moja kila mwaka, -anode,noun,anodi: ncha chanya ambapo mkondo umeingia kichanganuzi umeme, -anoint,verb transitive,"paka mafuta au dawa ya mafuta, hasa kwenye matendo ya ibada ya kikristo kama", -anonymous,adjective,"bila jina; -enye jina lisilojulikana na watu. - gift, zawadi iliyotolewa na mtu ambaye jina lake halijulikani; letter, barua isiyotiwa jina", -anopheles,noun,anofelesi: mbu wa jener a ya anofelesi ambaye anaweza kubeba viini visababishavyo malaria kwa mtu, -ant,noun,"mdudu, mchwa: mdudu aishiye katika makundi/makoloni ya kijamaa, hana mabawa isipokuwa kipindi cha kuzaliana. Hujulikana kwa bidii yao ya kazi. soldier, chungu; white -, mchwa; brown -, siafu; red -, maji moto; small black -, sisimizi. -hill n. kichuguu", -antagonism,noun,chuki; uadui; upinzani; uhasama; ushindani, -antagonist,noun,"adui; mshindani, hasimu, mpinzani. -ic adj. -a uadui; -a upinzani; -a ushindani. -ic muscle pair, jozi ya misuli yenye mjongeo unaoelekea pande mbili tofauti kiasi kwamba unyweaji wa mmoja hutana mwengine", -antagonize,verb transitive,pinga; fanya mtu adui au hasimu yako, -antarctic,adjective,-a nchi ya kusini ya dunia, -antecedent,noun,"1. (grammar) kisarufi: neno au fungu la maneno linalotangulia na kurejewa na kiwakilishi, kielezi au kirai fulani. 2. (pl) matendo, mambo, desturi na habari zilizokwishapita za mtu au za watu", -antelope,noun,"mnyama yeyote wa jamii ya paa, pofu, kulungu na palahala", -antenna,noun,"1. antena, erio: chombo kinachorusha au kupokea mawimbi ya redio au televisheni kutoka angani. 2. papasi jozi za wadudu katika jamii ya anthropodi", -anthem,noun,"wimbo wa dini. national -, wimbo wa taifa", -anther,noun,chavulio: sehemu ya stamen ya ua yenye chavuo, -anthology,noun,"diwani: mkusanyiko wa mashairi, kazi za fasihi na sanaa za maigizo", -anthropology,noun,"anthropolojia: elimu ya binadamu kuhusu historia ya asili, jamii na tamaduni zake", -antibiotic,noun,"kiuvijasumu, kiuvijasumu: kemikali inayoundwa na viumbe kama kuvu ambayo huweza kuangamiza bakteria au virusi au kuzuia ukuaji wake. resistance, tabia ya bakteria kutouuliwa na dawa fulani kutokana na mabadiliko ya muda mrefu ya dawa hiyo", -antibody,noun,"zindiko; kinga; fingo: aina ya protini inayotengenezwa na mwili ili kujikinga. - positive, hali ya kuwapo zindiko maalumu katika damu", -anticipate,verb transitive,1. fanya kabla ya wakati utazamiwao. 2. fanya tendo kumtangulia mtu mwingine. 3. tazamia mbele; tumaini; dhani, -anticlockwise,adjective,kinyumesaa: mwendo wa mzunguko kinyume cha mwendo wa saa, -antics,noun,matendo ambayo mara nyingi hukusudiwa kuchekesha lakini yanaweza kuudhi pia; matendo ya furaha, -antidote,noun,dawa, -antigen,noun,antijeni: protini ngeni ambayo husisimua utengenezaji wa fingo, -antique,adjective,a kale. antiquity, -antique,noun,zama za kale, -antithesis,noun,kinyume: upinzani wa kifikira kwa hoja tofauti, -antonym,noun,neno lililo na maana kinyume na lingine, -anus,noun,tundu ya kutoa kinyesi kwa binadamu au mnyama, -anxiety,noun,mashaka; wasiwasi; fadhaa; shauku. anxious, -anxiety,adjective,enye mashaka; enye shauku ya kufanya jambo au kupata kitu, -aorta,noun,mkole: ateri kuu ya damu safi inayoziaa upande wa kushoto wa moyo kwenda mwilini, -apart,adverb,mbali; mbali na; ~from isipokuwa kwa; mbali ya, -apartment,noun,nyumba iliyogawanywa kwa kusudi la kupangishwa; chumba cha kupangisha, -ape,noun,nyani. v.t iga mambo na vitendo, -aperture,noun,tundu; kidirisha; kipenyo, -apex,noun,kilele; ncha, -aphid,noun,afidi: mdudu anayefyonza juisi kwenye mimea na ambaye anaweza kusambaza maradhi, -aphorism,noun,msemo mfupi wenye maana ya hekima na mazingatio; methali, -apologetic,adjective,a kujitetea; a kuomba radhi, -apologize,verb intransitive,omba radhi; toa udhuru; kiri kosa; jitetea, -apology,noun,"1. maneno ya kujitetea, ya kuomba radhi au msamaha. 2. udhuru", -apostle,noun,mtume, -apostolic,adjective,a utume, -apostrophe,noun,alama hii (') katika maandishi, -appal,verb transitive,tisha; fad­haisha; ogofya; shangaza, -apparatus,noun,kifaa: chombo au jumla ya vyombo vitumikavyo katika jaribio la kisayansi au la kiufundi, -apparent,adjective,"1. dhahiri; wazi. 2. a kuonekana. The ~ cause but not the real one, was. sababu iliyoonekana lakini si sababu ya kweli, ilikuwa", -apparition,noun,mzuka; kivuli; njozi za majinamizi, -appeal,verb intransitive,"1. omba; ita; sihi; lalama. 2. kata rufaa. 3. to ~ to, vuta macho; tia tamaa; tamanisha",~ to high court: peleka kesi mahakama ya rufaa. 2. mvuto; kutamanisha -appeal,noun,"1. tendo la kuomba an for mercy, omba kuonewa huruma", -appear,verb intransitive,1. onekana; fika; tokea; zuka. 2. elekea kuwa,"~ance (n): tendo la kuonekana, la kuhudhuria; sura; waji; umbo; kivuli; mzuka" -appease,verb transitive,tuliza; ridhisha; nyamazisha; suluhisha,~ment (n): kitulizo. suluhu; mwafaka -append,verb transitive,tia au ongeza mwishoni,"~age (n): kilichotiwa mwishoni; ~ix (n): 1. (~ices) kiambatisho, hasa mwisho wa kitabu. 2. (-ixes) apendiksi: kibole kidogo kinachotokeza katika uchango wa tumbo" -appendicitis,noun,ugonjwa wa apendiksi, -appertain,verb intransitive,"-to, pasa; husu; fungamana", -appetite,noun,"uhu, hamu, hasa ya chakula. appetizing", -appetite,adjective,a kutamanisha: (of food) a kuchapukia, -applause,noun,vifi­jo; makofi; vigelegele, -apple,noun,tufaha, -appliance,noun,apple, -applicant,noun,mdai; mwombaji, -application,noun,ombi; ardhihalli; matumizi, -apply,verb transitive/intransitive,"omba; tumia, paka; husu. - the break, funga breki. - a bandage, funga bendeji. - oneself to, shiriki. applied", -apply,adjective,liotumiwa, -appoint,verb transitive,"1. weka, amuru; chagua; agiza; teua. - a secretary, teua katibu. - ment", -appoint,noun,uteuzi; wadhifa; cheo; madaraka; miadi, -appreciable,adjective,-a kiasi cha kuonekana, -appreciate,verb transitive/intransitive,"husudu; thamini; tathmini, ongezeka au zidi thamani; shukuru. He -d his help, alithamini msaada wake. This land has -d greatly since 1940, thamani ya shamba hili imezidi sana tangu mwaka wa 1940. appreciation", -appreciate,noun,shukrani; kuthamini; tathmini. appreciative, -appreciate,adjective,-enye shukrani, -apprehend,verb transitive,1. fahamu; tambua. 2. ogopa; hof u. 3. kamata. apprehension, -apprehend,noun,kukamatwa. apprehensive, -apprehend,adjective,enye hofu; -enye woga, -apprentice,noun,mwanafunzi wa kazi, -apprentice,verb transitive,"fundisha. bind as an -, chukua kama mwanafunzi. I -d him into a shoemaker, nilimfundisha akawa mshona viatu", -approach,verb transitive/intransitive,"1. karibia; sogelea; tongoza; kabil i. 2. endea kwa kuomba msaada. one's employer for higher pay, kumkabili mwajiri kuomba ongezewe mshahara", -approach,noun,kukaribia; njia; mbinu; mkabala, -approbation,noun,kibali; idhini; sifa nzuri, -appropriate,adjective,-a kufaa, -appropriate,verb transitive,"jichukulia, iba; nyang'anya; hodhi. appropriation", -appropriate,noun,kuchukua; kuiba; kuny'ang'anya; kuhothi, -approval,noun,kibali; idhini, -approve,verb transitive/intransitive,sifu; pendezwa na; kubali; idhinisha, -approximate,adjective,-a karibu sawa, -approximate,verb transitive/intransitive,karibia; kuwa karibu sawasawa; kisia, -approximation,noun,ukisiaji, -April,noun,"Aprili, mwezi wa nne wa mwaka wa kizungu", -apron,noun,"apron; vazi maalumu la kuvalia mbele ili kufunika mavazi ya ndani yasichafuke wakati wa kufanya kazi, hasa wakati wa mapishi", -aptitude,noun,wepesi; welekevu; ustadi, -aquarium,noun,akwaria; tangi au hodhi la maji la kuweka samaki wa kufuga au mimea, -aqueduct,noun,akwidakti; mferejidaraja; mfereji wa maji, -aqueous,adjective,-a majimaji; -enye kuwa na maji kama kimunyunyishaji, -aquifer,noun,akife: tabaka ya mwamba chini ya ardhi ambayo huhifadhi na kutoa maji, -arable,adjective,-a kulimika kwa ardhi, -arachnid,noun,"araknida: jamii ya anthropoda inayojumuisha nge, buibui, chawa, kupe, kaa wakubwa, etc", -arbitrary,adjective,"siyofuata sheria wala kanuni au taratibu zinazokubalika e.g. an - decision, hukumu iliyokatwa bila ya sababu nzuri. vices, vizio hobela: vizio vya upimaji ambavyo havimo katika matumizi ya jumla nchini", -arbitrate,verb transitive/intransitive,hukumu; amua; patanisha; suluhisha, -arc,noun,aki; tao: mkato au sehemu wa kizingo cha duara. light, -arc,noun,taa kubwa wa umeme ing'ayao sana, -arch,noun,"tao. a bridge with three -es, daraja lenye matao", -archaeology,noun,akiolojia: sayansi ya mambo ya kale ya mwanadamu itokanayo na utafiti wa mabaki ya kihistoria, -archipelago,noun,bahari yenye visiwa vidogo vingi, -architect,noun,msanifu ujenzi; mhandisi achoraye ramani na kusimamia ujenzi. -ure, -architect,noun,"usanifu ujenzi, ujenzi. -ural", -architect,adjective,a ujenzi, -archives,noun,nyaraka: mahali pawekwapo kumbukumbu za maandishi, -arctic,adjective,-a ncha ya kaskazini ya dunia; (collog.) baridi sana, -ardent,adjective,-enye bidii; juhudi; hamu, -ardour,noun,shauku; bidii; juhudi, -arduous,adjective,-gumu; -a kuchosha; -a taabu, -area,noun,eneo; uwanja, -arena,noun,uwanja wa kuchezea ulio katikati ya amfitehita. (fig.) mahali pa kushindania, -argon,noun,argoni: aina ya gesi inayotumiwa kwenye taa za umeme, -arid,adjective,-kavu sana; -kame; kame; yabisi, -arise,verb intransitive,"(arose, arisen) 1. tokea. A new difficulty has arisen, tatizo jipya limetokea. 2. toka; inuka; panda", -aristocracy,noun,1. utawala wa makabaila. 2. makabaila; ukabaila; umwinyi. 3. waungwana kwa nasaba, -arithmetic,noun,arithmetiki; hesabu; taaluma ya namba, -ark,noun,safina kubwa iliyoundwa na mtume Nuhu wakati wa gharika kuu ili kujokoa pamoja na jozi za wanyama wake; sanduku kubwa, -arm,noun,"1. mkono. 2. (pl.) silaha. in -s, -enye silaha. 3. jeshi la askari wa nchi. the air -, jeshi la anga. the infantry -, jeshi la ardhini. 4. (pl.) nembo itumikayo kuwa alama ya jamii, ukoo ulio bora au mji. coat of -s, ngao ya taifa. v.t/i. 1. -pa silaha; kaa tayari kwa vita. 2. -pa kitu cha kulinda au cha kufaa. - sb. with answers to likely questions, kumpa mtu majibu ya maswali yanayoelekea kuulizwa. -ament n. 1. kujitayarisha kivita au kijeshi; jeshi. 2. zana za vita", -armature,noun,amecha: misuko ya waya katika jenereta au mota ya umeme ambako huzunguka katika uga wa sumaku, -armistice,noun,mapatano ya kusimamisha vita; makubaliano ya amani, -armour,noun,1. vazi la chuma la kivita ili kujikinga; silaha. 2. kifaru, -army,noun,"1. jeshi; kundi kubwa. 2. umati wa watu. the salvation -, jeshi la wokovu", -arouse,verb transitive,chochea; ibua hisia; chapua, -arrange,verb transitive,"1. tengeneza; ratibu. 2. panga shughuli ya. - a date for a meeting, panga tarehe ya mkutano. 3. patanisha; tuliza; suluhisha; amua", -arrears,noun,kisicholipwa; deni; bakaa; kiporo. 2. bakaa ya kazi au barua zinazohitajika kushughulikiwa, -arrest,verb transitive,1. simamisha; zuia; kamata; dhibiti. 2. vutia macho, -arrest,noun,kukamata. make an ~ kamata. ing, -arrest,adjective,a kuvutia, -arrive,verb intransitive,1. fika; wasili. 2. ~at. patana; kubaliana; afikiana; fikia. arrival, -arrive,noun,kufika; ufikaji; majilio, -arrogant,adjective,-enye kiburi; -enye majivuno; -enye maringo; -enye kunata; fedhuli; safihi, -arrow,noun,1. mshale. 2. alama kama mshale. arrowroot, -arrow,noun,uwanga, -arsenal,noun,ghala kubwa ya kutengenezea na kuhifadhlia silaha na zana za kivita, -arsenic,noun,asenia: aina ya kemikali nyeupe ya sumu inayotumika katika dawa nyingine kuulia panya etc, -arsom,noun,kuteketeza kwa moto nyumba au shamba za watu kwa kusudi la kuleta uharibifu, -art,noun,sanaa; ustadi; ufundi; sanifu; werevu; ujanaji. ful, -art,adjective,erevu; stadi; janja; a kisanii, -artery,noun,ateri: mshipa w o w o t e upokeao damu safi kutoka moyoni na ku-ipeleka kwenye tishu, -artesian water,noun,maji yaliyohifadhiwa baina ya tabaka za mwamba chini ya ardhi, -arthropods,noun,"mnyama wa jamii ya wadudu, buibui, krustasia ambaye mwili wake una vipingili na viunzi vyao viko nje ya nyama", -article,noun,"1. kitu. 2. makala. 3. ibara; kifungu cha sheria au mkataba. 4. (grammar) a, an, au the", -articulate,adjective,"1. -enye kutamkwa vizuri; fasaha; dhahiri. 2. -enye kudhihirisha fikira na maono kwa usemi dhahiri, bayana", -articulate,verb transitive/intransitive,"sema; tamka; kwa dhahiri; fasaha, tena vizuri", -articulation,noun,1. uungaji wa mifupa miwili katika kiungo. 2. tendo la kusema; kutamka, -artificial,adjective,"si a asili; si halisi; -a kubuni; -a uongo; -a bandia; -a kuigiza. preservative, kemikali inayotumika kuzuia wadudu waoze-shao, na hivyo kutu-miwa kuzuia vyakula visioze. satellite, chombo chochote kilichoundwa kuzunguka sayari au nyota. selection, uzalishaji viumbehai kwa kuwakatunisha watu wenye sifa maalumu za kijeni", -artillery,noun,mizinga; jeshi la mizinga, -artisan,noun,fundi wa kazi za ujuzi wa mikono, -artist,noun,fundi; msanii; stadi; mchoraji; -i c; -a sanaa; ufundi, -as,adverb,"1. kama. as hard as iron, gumu kama chuma. = (like) me kama mimi, you like, kama upendavyo, a thing such -a book, kitu kama kitabu", -asbestos,noun,"asbestozi: kitu kama jiwé la nyuzinyuzi (kimefanana sana na pamba au katani iliyogandamizwa pamoja) kizuiacho moto na joto lisipenye, wala hakiumungi", -ascertain,verb transitive,hakikisha; yakinisha, -ascorbic acid,noun,asidi, -asexual,adjective,siyo husiana na uke wala uume; ~reproduction, -asexual,noun,"uzaliano nafsi: uzazi usiokuwa na muungano wa gameti za kike na za kiume, mfano hamira, nyuki na bakteria huzaliana namna hii", -ash,noun,1. jivu; majivu, -ashamed,adjective,"(be) ~, ona haya; aibika; tahayari; fedheheka; fadhainika", -aside,adverb,upande; kando; pembeni, -ask,verb transitive/intransitive,1. taka; omba; sihi; alika; karibisha. 2. ~ a question uliza; hoji, -aspect,noun,"sura; umbo; wajihi; tabia; uso. a house with the southern ~, nyumba inayoelekea kusini", -asphalt,noun,aina ya lami ngumu nyeusi itumiwayo kwa kutandazwa juu ya barabara, -aspire,verb intransitive,kutaka sana; tamani, -aspirin,noun,aspirini: dawa ya vidonge ya kutuliza maumivu na kuteremsha kiwango cha joto (homa) mwilini, -ass,noun,"punda; mjinga; mpumbavu; juha. Don't make such an ~ of yourself, usijipumbaze", -assassinate,verb transitive,"kuua kwa siri au kwa ghafla, kwa sababu za kisiasa au kidini", -assault,verb transitive,rukia; shambulia, -assault,noun,shambulio la ghafla, -assemble,verb transitive/intransitive,kusanya; kusanyika; kutana; unganisha. assembly, -assemble,noun,mkusanyiko; mkutano, -assert,verb transitive,"tetea; shadidia; dai. oneself, jitokeza; jida -rive adj. enye kushadidia; -nye kushikilia; enye kudai", -assess,verb transitive,kisia; kadhiria; tathmini,~ment (n): makisio; makadirio; ~or (n): mkadiriaji; mkisiaji -asset,noun,mali ya mtu au kampuni yenye thamani maalumu, -assiduous,adjective,enye bidii nyingi ya kazi; tendaji. assiduity, -assiduous,noun,bidii; juhudi, -assign,verb transitive,gawanya; pangia,~ment (n): kazi; jukumu linalopaswa kutimizwa kikamilifu -assimilate,verb transitive/intransitive,"fananisha; linganisha; ingiza katika utamaduni au dini mpya; (kwa mwili) tumia vizuri chakula. His body cannot ~ potatoes, viazi vinamdhuru. food that ~s easily, chakula kinachosagika upesi tena vizuri tumboni. assimilation", -assimilate,noun,mlisho; zoezi zote za ubadilishaji chakula mwilini, -assist,verb transitive/intransitive,saidia; auni,~ance (n): msaada; muawana; ~ant (n): msaidizi -associate,verb transitive/intransitive,1. unganisha; shirikisha; husisha,~ Egypt with the River Nile: husisha Misri na Mto wa Nile. 2. shirikiana na; ungana na. n. mtu anaye shirikiana na wenzive katika kazi au shughuli; mshirika; mwenza; mbia. association n. muungano; jumuia; ubia -assorted,adjective,-a aina mbalimbali; -liochanganyika. assortment, -assorted,noun,mkusanyiko wa vitu vya aina nyingi, -assume,verb transitive,1. sadiki; pokea; chukulia kuwa kama ni kweli. 2. shika; pata; twaa. assuming, -assume,adjective,enye majivuno -enye kimbembele. assumption, -assume,noun,dhana; tuhuma; tu, -assure,verb transitive,hakikisha; thibitisha; yakinisha; toa hofu; ahidi,~dly (adv): bila shaka. assurance n. matumaini; dhamana; bima -asterisk,noun,alama hii (), -astern,adverb,shetrini; kwa nyuma; tezini, -asteroid,noun,asteroidi; mojawapo ya sayari ndogondogo, -asthma,noun,ugonjwa wa pumu,~tic (adj): -a pumu -astigmatism,noun,uastigmati: kasoro ya macho inayofanya macho yote mawili yaone kitu kimoja kama viwili katika bapa tofauti, -astonish,verb transitive,ajabisha; shangaza; bumbuaza; staa- jabisha,~ment (n): ajabu; mshangao; mastajabu; bumbuazi; butwaa -astrology,noun,unajimu: sayansi ya mwendo wa sayari na nyota juu ya mahusiano yake na maisha watu, -astronaut,noun,mwanaanga; astronoti: mtu aliye- fundishwa kuendesha vyombo vya anga za juu kama roketi na setilaiti, -astronomy,noun,astronomia: sayansi ya nyota na sayari. astronomer, -astronomy,noun,mtaalamu wa astronomia, -asylum,noun,hifadhi; kimbilio; nyumba ambayo walemavu na maskini hutunzwa. political ~: hifadhi ya kisiasa, -at,preposition,kwa; katika; kwenye; penye; ni,"~ once: mara moja; sasa hivi; halan; ~ all: hata kidogo. not ~ all, sivyo kabisa; hasha! ~ length, hatimaye; baadaye; mwisho; kwa ukamilifu" -atheism,noun,"itikadi na imani kuwa hakuna Mungu muumba, atheist", -atheism,noun,asiyesadiki kuwa Mungu yuko, -athletic,adjective,1. -a michezo. 2. -enye nguvu kupenda michezo,~s (n): michezo. athlete n. mwanamichezo -atlas,noun,atlasi: kitabu cha ramani, -atmosphere,noun,"1. angahewa; hewa; anga iliyoizunguka dunia. 2. hali (njema, mbaya), ambayo hutokea mahali. an ~ of peace and calm, hali ya amani na utulivu. atmospheric","~ conditions: hali ya hewa; ~ corrosion: mbao angahengwa: utendakazi wa metali, oksijeni na maji katika hewa, mfano chuma kuingia kutu; ~ pressure: kieneo angahengwa: kanieneo inayotokana na gesi ya angahewa. atmospherics n. hali mbaya ya kama vile radi hewa inayotathiri mawasiliano na vyombo vya anga" -atmosphere,adjective,-a hewa, -atmospheric,noun,"shinikizo angavea. bring - to bear on sb. to do sth., shinikiza kwa ork at high -, fanya kazi kwa nguvu nyingi", -atom,noun,"1. atomi; atomi: sehemu ndogo kabisa ya elementi ambayo bado inaonyesha tabia za kikemikali za elementi hiyo. 2. chembe He hasn't an ~ of sense, hana akili hata chembe. ~ bomb","~ic (adj): -a atomu, -a kuhusiana na atomu; ~ energy: nishati atomu: nishati iachwayo huru wakati wa utendani wa kiatomu ikiwa ni matokeo ya ugeuzaji wa masi kuwa nishati; ~ mass: n. atomasi: jumla ya masi ya protoni, nyutroni na elektroni; ~ mass unit (amu): kizio cha masi atomu: kizio ambacho hutumika kuainisha uzani wa atomi na molekuli ambao ni sawa na moja ya thenashara ya masi ya kaboni -12; ~ number: namba ya atomi: idadi ya protoni katika kiini cha atomu" -atom,noun,bomu la atomiki, -atrium,noun,atria: moja ya chemba mbili za juu ya moyo ipokeayo damu kutoka mishipani, -attach,verb transitive,"1. funga; ambatisha. 2. kupa: I ~ much importance to this, nalipa umuhimu mkubwa jambo hili. 3. fuatana na; ambatana na. the advantages ~ing to the position of president, faida ziambatanazo na cheo cha urais. be ~ed to, penda sana",~ment (n): tanji; filesi mali ya mtu kufidia deni; pendo; hubu; shauku; ashiki; ~e (n): msaidizi wa balozi -attack,verb transitive/intransitive,shambulia;, -attain,verb transitive/intransitive,fika; pata ~able,~ment (n): upataji; pato -attain,adjective,enye kufikika; enye kupatikana, -attend,verb transitive/intransitive,"1. angalia; sikiliza; hudumia; tumikia; hudhuria. 2. (as doctor, nurse) uguza. 3. fuatana na. a method ~ed by great difficulties, njia yenye mashaka makubwa","~ance (n): mahudhurio; huduma; ~ant (n): mhudumu, mlinzi; mtumishi. adj. a kufuatana na. old age and its evils, uzee na udhaifu wake. attention n. uhudumu; utumishi; bidii; uangalifu; usikivu; stand at ~ simama wima kwa nidhamu. attentive adj. angalifu; sikivu" -attitude,noun,"1. namna ya kusimama au kukaa; hali. 2. namna ya kuona mambo, kufikiri au kufanya", -attract,verb transitive,"vutia; karibisha; tamanisha; pendeza; shavishi. A magnet ~s iron, sumaku huvuta chuma","~ion (n): mvuto; mvutano; kivutio; kipendezacho; ~ive (adj): -a kupendeza, -a kuvutia, -a kutamanisha, -zuri" -attribute,noun,"1. sifa, dalili, au alama iliyo kiini cha tabia ya mtu au kitu. Mercy is an ~ of God, huruma ni sifa ya Mungu. 2. (grammar) kiangama: kivumishi kinacholeeza zaidi nomino katika kundi nomino", -attribute,verb transitive,sifa; wekea, -attributive,adjective,"(grammar) kivumishi kiangama: neno lililomo katika kikundi nomino lenye uamilifu wa kuvumisha. e.g. the old man, old ni kivumishi kiangama", -audible,adjective,-a kusikika, -audience,noun,wasikilizaji; hadhira; baraza, -audio,noun,sauti iliyorekodiwa kwenye kinasa-sauti, -audit,verb transitive,kagua hesabu,~or (n): mkaguzi wa hesabu -audit,noun,ukaguzi wa hesabu, -augment,verb transitive/intransitive,ongeza; ongezeka; zidisha; pandisha; kuza, -August,noun,Agosti: mwezi wa nane wa mwaka wa kizungu, -aunt,noun,shangazi; ndugu wa kike wa baba au mama, -aural,adjective,-a sikio au usikizi, -auspices,noun,"pl. msaada; fadhila; himaya. under the ~ of, kwa msaada wa. auspicious", -auspices,adjective,"heri, -a bahati", -austere,adjective,enye tabia ya kutopenda maisha ya raha au anasa. austerity, -austere,noun,ubahili; ugumu, -authentic,adjective,thabiti; halisi; liojulikana kuwa kweli,~ate (v.t): thibitisha kuwa ni kweli -author,noun,"1. mtunzi wa vitabu vya mashairi, michezo etc. 2. Muumba", -authority,noun,"1. amri, uwezo; amri; mamlaka. 2. mtu mwenye maarifa yawezayo kusadikika juu ya jambo fulani. He is an ~ in old coins, mtu mwenye maarifa mengi juu ya sarafu za kizamani. authorization", -authority,noun,ruhusa; idhini; amuru; halalisha. authorization, -authority,noun,ruhusa; amri; idhini; kibali; leseni, -autobiography,noun,habari za maisha ya mtu zilizoandikwa na yeye mwenyewe, -automate,verb transitive,dhibiti au ongoza kwa mitambo ya otomatiki inayojendesha yenyewe, -automatic,adjective,"1. (kwa mashine) -a kujindesha yenyewe. 2. (kwa matendo) liofanywa bila kufikiri. Breathing is ~, kuvuta pumzi hufanywa bila kufikiri", -automobile,noun,"gari, motokaa. automotive", -automobile,adjective,-a kuhusu vipando vya motor, -autonomous,adjective,-enye uhuru wa kujitawala -enyewe, -auxiliary,adjective,-a kuongeza nguvu; a kusaidia, -auxiliary,noun,kisaidizi; msaidizi, -avenge,verb transitive,lipiza kisasi, -avenue,noun,1. njia yenye safu mbili za miti pembeni mwake. 2. (fig) njia ya kufikia au kupatia jambo, -average,noun,wastani, -average,adjective,"1. -a wastani. 2. -a kawaida. -speed kasi, mwendo wastani: kima cha wastani cha mabadiliko ya umbali na muda", -averse,adjective,"(to) be ~ to, chukia; kutopenda. aversion", -averse,noun,uchukivu; kitu kisichopendwa; mtu achukiwaye sana, -avert,verb transitive,kinga; epa; zuia; ambaza; pisha,"~eyes: gaze, etc. epa kutazama" -Aves,noun,nyuni: ngeli ya vertebrata pamoja na ndege ambao hutofautiana na mamalia wengine kutokana na manyoya yao na jamii ya karibu nao ya reptilia kuwa kuwa na damu moto na midomo yenye magamba na wajihi mahususi kimofolojia, -aviation,noun,taaluma na ufundi wa kuongoza eropleni. aviator, -aviation,noun,rubani wa ndege, -Avogadro's law,noun,kanuni isemayo kuwa mjazo wa gesi ikiwa katika halijoto na shinikizo sawa huwa pia na idadi sawa ya molekuli, -avoid,verb transitive,epuka; ambaa; epa; bari, -await,verb transitive,ngojea, -award,noun,tunza; zawadi;, -award,noun,v.t. toa zawadi; tunuku; tunza; hidaya, -aware,adjective,(be) jua; fahamu; tambua; tanabahi, -away,adverb,"mbali. He has gone ~, amekwenda zake. He is ~, hayupo. He lives some distance from here, anakaa mbali kidogo kutoka hapa", -awe,noun,hofu itokanayo na kitisho au heshima kuu,~some (adj): a kutisha; a kustajabisha. awful adj. 1. a kutisha. 2. (colloq.) baya sana -awe,verb transitive,"tisha, ogofya", -awhile,adverb,kwa muda kidogo; kitambo, -awkward,adjective,"1. si -a kawaida; si -epesi kutumika; a kuleta shida au hatari. an ~ corner, kona mbaya iwezayo kusababisha ajali. 2. (kwa mtu au mnyama) aibu; si stadi. 3. a kuleta au -enye matatizo", -awl,noun,msharasi: chombo cha kutobolea vitundu vidogo hususan juu ya vitu vya ngozi, -awning,noun,pazia; chandarua, -axe,noun,shoka, -axe,verb transitive,punguza kazini kwa sababu ya ukosefu wa kazi au wingi wa wafanyakazi, -axillary bud,noun,tumba kwapa: chipuko iliyoko kwenye kwapa ya jani, -axis,noun,"(axes) 1. mhimili mkuu wa mzunguko, mstari unaounganisha kitovu cha lenzi na kitovu cha kivimbe cha lenzi. 2. mstari unaopita kwenye nukta kati ya kitu kinachozunguka. The world revolves on its ~ once in twenty four hours, dunia huzunguka katika mhimili wake mara moja kila saa ishirini na nne. 3. jira: mstari wa wima au wa mlalo unaotumika katika grafu", -axle (ˈæks(ə)l),noun,ekseli: miti au chuma cha katikati ya gurudumu au magurudumu mawili ambapo gurudumu (au magurudumu) huzunguka, -babe,noun,1. mtoto mchanga. 2. mtu asiye na hatia/asiyejiweza 3. mwanamke kijana, -baboon,noun,nyani mkubwa, -baby,noun,mtoto mchanga, -bachelor,noun,1. kapera. 2. mtu aliyehitimu katika chuo kikuu na kutunukiwa shahada ya kwanza, -bacillus,noun,basila: bakteria wenye umbo la pau wanaofanya vibofu katika oksijeni huria, -back,noun,mgongo; sehemu iliyo nyuma, -backbone,noun,"uti wa mgongo: tindi za mifupa zilizoungana kutoka kisogoni mpaka kwenye nyonga. adv. nyuma; kinyume. v.t/i 1. enda au rudisha nyuma. e.g. a car into a garage. 2. saidia. ~down, acha kudai au kuomba; shindwa. ~out (of a promise or undertaking), vunja ahadi au jitoa katika jambo. ~a horse, shabikia au unga mkono kuwa farasi atashinda wengine. ~er n. msaidizi; mshabikiaji. ~fire n. kishindo kiletwacho na gesi iliyovutwa nyuma katika mashine kama injini. ~ground n. mahali pa nyuma; mahali pa kufichia. keep(stay) in the ~ground, kaa nyuma ili usionekane. 2. mambo ya maisha yaliyokwisha pita. ~ing n. msaada; tegemeo; wasaidizi. ~slide v.i (kwa mtu) kenyeuka; ritadi; rudiia mwendo mbaya. ~ward adj.; sioendelea vizuri; a nyuma. a ~ward child, mtoto aliye mzito wa kuelewa. ~wards adv. nyuma; kinyume. ~water n. sehemu ya mto ambayo mkondo wa maji unarudi nyuma. ~woods n. mwitu", -bacon,noun,nyama ya nguruwe iliyotiwa chumvi na kutengenezwa ili isioze, -bacterium,noun,"(bacteria) kiumbehai kisicho onekana kwa macho ila kwa hadubini, baadhi husababisha maradhi na baadhi yao hurutubisha ardhi", -bad,adjective,"baya; ovu. go to the ~, potelea mbali; potea; potoa; angamia. go ~, oza; vunda", -badge,noun,beji; alama ya kutambulisha mtu au kitu, -bag,noun,mfuko; mkoba; gunia, -bag,verb transitive,benuka katika makunjo, -bag,verb transitive,chukua, -baggage,noun,vyombo; mizigo; vikokoroko, -bail,noun,kijiti mmoja wapo cha viwili kinachowekwa juu ya kigingi katika mchezo wa kriketi, -bait,noun,chambo, -bait,verb transitive,tia chambo katika ndoana; ambika; chokoza; sumbua, -balance,noun,"1. mizani; kapani. in the ~, matokeo hayajajulikana bado. 2. lingana. 3. urari; bakaa. ~ sheet",~(oneself) on one foot: simamia mguu mmoja -balance,noun,hati ya kuonyesha mapato na matumizi, -balance,verb transitive/intransitive,wa sawasawa; pima katika mizani; fikiri; sawazisha; linganisha, -balcony,noun,roshani, -bale,noun,robota; mtumba; mzigo; furushi; bunda, -bale,verb intransitive,"1. tunga katika mitumba. 2. kumba; teka futa maji kutoka chomboni. out, ruka kutoka kwenye eropleni kwa msaada wa parachuti", -ball,noun,1. tufe; mpira. 2. dansi ya watu wengi. ~ and socket joint kiungo rungu na kikombe: kiungo ambamo mviringo wa mfupa mmoja (rungu) husaki ndani ya nafasi (kikombe) ya mfupa mwingine na kuruhusu mzunguko kwa urahisi, -balloon,noun,baluni: mfuko mkubwa uliojaa hewa na hewa kama gesi wa kurukia angani na huwa na mkoba wa kubebea watu, -ballot,noun,karatasi ya kura, -ballot,verb intransitive,chagua kwa karatasi ya kura; piga kura, -bamboo,noun,mwanzi, -ban,verb transitive,(-nn-) kataza; piga marufuku; zuia, -ban,noun,tangazo la kupiga marufuku, -banana,noun,"ndizi, plant, mgomba. bunch of -s, chana la ndizi. fruit stalk of -s, mkungu wa ndizi", -band,noun,1. kitu chembamba cha kufungia au cha kuungia. 2. utepe; ukanda. 3. jamii; kundi; kikosi. ~age n./v.t. bendeji; funga bendeji,~ of musicians: kikosi cha wanamuziki -bandit,noun,mnyang’anyi; haramia; jambazi, -bang,noun,mshindo. v. t. gonga kwa nguvu, -bangle,noun,bangili; kikuku, -baniesters,noun,safu ya viguzo vyenye ubao juu vijengwavyo kwenye ngazi za nyumba ya ghorofa kama mlimili, -banish,verb transitive,hamishia mbali; fukuza. (fig.) sahaulisha shuhuli zote,~ment (n): uhamisho; ufukuzaji -banjo,noun,zeze la kizungu; gambusi, -bankrupt,noun,mtu aliyefilisika,~ of ideas: siye na mawazo; maoni kabisa; muflisi; ~cy (n): kufilisika -bankrupt,adjective,a kufilisika, -bank²,noun,benki,"~clerk (n): karani wa benki; ~er (n): mtunzaaji, mbadilishaji, mvuaji fedha benki" -bank¹,noun,"1. fungu jembamba la mchanga, udongo, etc. low ~s of earth between rice fields, mafungu membamba wa udongo katikati ya mashamba ya mpunga. 2. (kwa mto) ukingo, kando, ng’ambo, etc",~ up a fire: funika kwa makaa ili moto uwake polepole kwa muda mrefu. 2. (kwa eropleni) ~ wa na bawa moja juu ya bawa la pili wakati wa kueguka -bank¹,verb transitive/intransitive,1. fanya; funga, -banner,noun,bendera; bango; beramu, -banquet,noun,karamu; dliifa; sherehe, -baptism,noun,ubatizo. ~al, -baptism,adjective,~ ubatizo, -baptize,verb transitive,batiza; ingiza rasmi katika dini ya Kikristo, -bar,noun,"1. upau, ufito wa chuma; ubao; sabuni. 2. kipingwa; komeo. 3. baraza ya hukumu. the ~ jopo la wanasheria. 4. kilabu ya pombe", -bar,verb transitive,"(-rr-) 1. kinga; zuia; kataza; zinga; komea. prep (also ~ring) isipokuwa, ila", -barb,noun,mwiba kama ule wa chembe cha mshale au mdomaa,~ed (adj): enye miba hiyo; ~wire: waya wenye miba; seng’enge -barber,noun,kinyozi, -barchan,noun,barkani: tuta, -bare,adjective,1. wazi; tupu; bila ya mavazi au mapambo,~headed bila ya viatu: kofia au mtandio kichwani. v.t. acha wazi; funua; vua; weka uchi; ~ly (adv): kwa shida -bargain,noun,"1. maafikiano; mapatano; makubaliano. 2. kitu kilichonunuliwa rahisi kuliko bei yake ya asili. into the ~, zaidi; juu; nafuu; faida kama nyongeza", -bargain,verb intransitive,patana kuhusu bei, -barge,noun,"tishri; tishali; mashua kubwa. into, pambaa na; ingia kwa nguvu", -barium,noun,bariumu: elementi ya madini yenye rangi nyeupe kama fedha, -bark,noun,chombo kama jahazi chenye milingoti mitatu au minne, -bark¹,noun,gome; ganda, -barley,noun,shayiri, -barn,noun,ghala ya nafaka, -barometer,noun,barometa: chombo cha kupimia kanieneo ya angahewa, -barracks,noun,kambi kubwa kikapo kikosi cha askari; kambi ya jeshi, -barrage,noun,1. boma la kuzuia maji mtoni. 2. kupiga mizinga mingi pamoja kwa muda bila ya kusita, -barrel,noun,1. pipa; kasiki. 2. mtutu; kasiba; mwanzi; mdomo wa bunduki, -barren,adjective,"1. (of land) kame; jangwa; yabisi. 2. (of females) tasa. (of animals, plants, trees) -siozaa. 3. (fig) a bure; bila faida", -barricade,verb transitive/noun,zuia; linda; zunguka kwa boma; funga eneo; boma, -barrier,noun,kizuizi; kizingiti; kinga; boma, -barrow,noun,bero: gari dogo lenye gurudumu moja au mawili; mkokoteni; rikwama, -barter,verb transitive/noun,"badilishana mali, bidhaa etc", -barter,noun,ubadilishanaji mali au bidhaa, -basalt,noun,basati: namna ya majabali meusi magumu sana yatokanayo na volkano, -baseball,noun,"mchezo wa mpira hasa Marekani, ambao hutupwa na kupigwa kwa beti na huwa na wachezaji tisa kila upande kwa mizunguko minne", -base²,adjective,"1. (kwa watu tabia, fikira zao, etc.) ovu. 2. (kwa madini) a thamani ndogo", -base¹,noun,1. upande au sehemu ya chini ya kitu; msingi; tako; kikali. 2. mahali pa kuwekea zana za kivita; etc. 3. chanzo; chimbuko; asili,~less (adj): bila sababu au msingi; ~ment (n): ghorofa ya chini ya ardhi ya nyumba -bashful,adjective,aibu; enye haya; soni, -basic,adjective,a msingi,"~colours: rangi msingi: rangi saba za upinde mvua, yaani nyekundu, machungwa, manjano, kijani, buluu, nila na urujuani" -basin,noun,1. bakuli; kibia; beseni; bonde, -bask,verb intransitive,"ota jua; jinyosha, jifurahisha; ona sifa", -basket,noun,kikapu; kapu; pakacha; mkoba,~ball (n): mpira wa kikapu -bastard,noun,mwana wa haramu; mtoto wa nje ya ndoa, -bat,noun,1. beti: ubao kama kafi wa kuchezea mipira. 2. popo, -batch,noun,fungu; jamii; kundi, -bath,noun,bafu; birika, -battalion,noun,jeshi la askari lenye vikosi vingi walio tayari kwa vita, -batter,noun,1. ponda; sukuma (unga); pigilia. 2. unga uliopondwa kwa maji, -battery,noun,1. upigaji mizinga mingi pamoja 2. betri, -battle,noun,vita; mapigano, -battle,verb intransitive,pigana; shindana, -bauxite,noun,boksiti: aina ya udongo ambao ndani yake hupatikana madini ya alumini, -bay,noun,ghuba, -bay,verb intransitive,bweka, -bayonet,noun,singe; beneti; upanga wa bunduki, -bazaar,noun,duka; bazari: mtaa au sehemu yenye maduka mengi makubwa kwa madogo yanayouza bidhaa anuwai, -BCG vaccination,noun,chanjo iitwayo Bacillus Calmette-Guerin kwa watoto inayokinga kifua kikuu, -be,verb intransitive,-wa, -beach,noun,pwani; ufukwe, -beach,verb transitive,pweleza, -beacon,noun,bekoni; mnara wa ishara fulani, -bead,noun,shanga; tasbihi; tone; rozari, -beak,noun,mdomo wa ndege; omo la jahazi, -beam,noun,bimu; mhimili; boriti ya mti au chuma; mwonzi mwali wa mwangaza,~ balance: mizani madar: mizani ifanyayo kazi kwa kutumia kanuni ya usawa kati ya momenti kisaa na momenti kinyume­sea. v.i. angaza; wa na uso wa furaha -bean,noun,"mbegu za jamii ya kunde: choroko, kunde, fiwi, mbaazi, haragwe etc", -bear,verb transitive/intransitive,"(bore, borne) chukua; himili; zaa; zingatia","~ signs of: onyesha dalili za; ~ sh. out: kubali kuwa fulani asemalo ni kweli. sh. can't ~ cats, hawezi kuwavumilia paka. - to the right, geuka (ongoza) upande wa kulia. bring one's energies to ~ on the task, himiza kazi; ~ up: stahamili; vumilia; ~ on sb: shawishi; husiana na; ~ in mind: kumbuka; oneself (well etc.) tenda (vizuri, etc.); ~ arms: chukua, tumia, shika silaha; ~ a hand: saidia; auni; ~ able: a kustahamilika; a kuvumilika" -bear,noun,dubu, -beard,noun,ndevu; sharafa. -ed adj. enye ndevu, -bearing,noun,beringi: gololi ambazo huweka beard baina ya sehemu za mashine zinazogusana ili kupunguza ukinzani wakati zinapozunguka, -beast,noun,1. mnyama; hayawani. 2. mtu mwenye desturi za kinyama; mpupufu,~ly (adj): -a kuchukiza; isiyopendeza -beat,verb transitive/intransitive,"(beat, beaten) 1. piga; chapa; kong'ota. 2. shinda; pita; tia fora", -beat,noun,pigo; zamus; mtundo, -beauty,noun,uzuri; urembo; haiba. beautiful, -beauty,adjective,-a zuri; a haiba; -a kupendeza, -because,conjunction,"kwa sababu; kwa ajili; mnaijili, kwa kuwa; maadam; madhali", -beck,noun,"be at sb's beck and call, wa chini ya amri ya mtu fulani wakati wote", -beckon,verb transitive/intransitive,ashiria; pungia mkono; konyesza, -becquerel,noun,kipimo cha unururifu harakatiredio, -bed,noun,"1. kitanda. 2. msingi. 3. udongo ulio chini ya bahari, mto au ziwa. 4. tuta", -bee,noun,"nyuki. make a ~ line for, -enda kwa njia ya mkato",~hive (n): mzinga wa nyuki; ~swax (n): nta -beech,noun,namna ya mti kama, -beef,noun,nyama ya ng'ombe. --tea n. mchuzi wa nyama ya ng'ombe. --wood n. mvinje, -beer,noun,bia; pombe; ulevi, -beet,noun,kiazi sukari. red - figili ipikwayo na kuliwa kama mboga. white - kiazi cheupe kitengenezewacho sukari, -beetle,noun,kombamwiko: mdudu wa jamii ya mende mwenye mabawa atambaaye, -beforehand,adverb,mbele; kwanza; kabla, -beg,verb transitive/intransitive,"(-gg-) omba; taka; ng'ang'ania. food which is going -ging, chakula kisichotakiwa. I - to differ, sikubali. I - your pardon, niwie radhi; kunradhi. -gar n. mwombaji; maskini; fukara; mkata; omba-omba; mlalahoi", -begin,verb transitive/intransitive,(began begun) anza; ingia, -behalf,noun,"niaba; on (in) ~ of, kwa niaba ya; aka wakilisha", -behave,verb intransitive,tenda; endajiweka. behaviour, -behave,noun,tabia; mazoea; silka; desturi; adabu, -being,noun,"1. kuwa. 2. kiumbe. 3. The Supreme ~, Mwenyezi Mungu. human ~, mtu; binadamu; mja", -belief,noun,1. imani; shahada; itikadi. 2. dhana; wazo, -believe,verb transitive/intransitive,"amini; sadiki; dhani; tumaini. in, amini. believer", -believe,noun,muumini; mfuasi, -bell,noun,kengele, -belligerent,noun,mfanya vita; enye kupenda vita, -belligerent,adjective,ushari, -bellows,noun,mivuo; mivukuto; viriba, -belly,noun,tumbo, -belly,verb intransitive,"- out, hutumika kwa matanga yanapovimba kwa upepo; fura; tuna", -beloved,adjective,pendwa; penzi, -beloved,noun,penzi; mpenzi, -belt,noun,1. mshipi; ukanda; mkanda. 2. ukanda mrefu wa ngozi wa kuunganisha magurudumu na kuendesha mashine, -bench,noun,1. ubao wa kukalia; benchi; dawati. 2. meza ya kazi. 3. kiti cha hakimu; kadhi; kundi la mahakimu (majaaji; majakadhi) katika baraza la mahakama, -bend,verb transitive/intransitive,"(bent) 1. pinda; kunja. 2. pindika; geuka; nesa; nepa; kunjika; elekeza (akili, macho, etc.). --one's mind to one's work, elekeza nadani zote kazini; kufanya kazi kwa bidii. bent on, enye nia; enye bidii", -bend,noun,mpindo; kona; mshazari, -benediction,noun,baraka; dua ya kukatia heri, -benefaction,noun,fadhila; jamala; sadaka; tendo la wema; hisani. benefactor, -benefaction,noun,mfadhili; mtenda mema; mhisani, -benefit,noun,faida; fadhila; maendeleo; manufaa; cheo. v.t.bəˈnevələnt/, -benefit,adjective,paji; karimu; -ema, -bent,noun,"tabia; mwelekeo wa mtu. She has a ~ for sewing, ni hodari sana wa kushona", -benzene,noun,"benzeni; aina ya mafuta yasiyokuwa na rangi yapatikanayo kwenye lami ya mkaa wa mawe na petroli, hutumika katika utengenezaji wa", -benzine,noun,"benzini: aina ya mafuta yasiyokuwa na rangi yapatikanayo kwenye petroli iliyokuwa haijasafishwa, hutumika kusafishia nguo", -berth,noun,"1. kijumba cha melini au garini. 2. mahali pa meli kutia nanga. give a wide - to, epa; ambaa; toa nafasi", -beryllium,noun,"aina ya elementi ya madini ya kijivu na ni nyepezi, hutumika sana katika aloi za shaba", -beside,preposition,"kando ya mbavuni mwa. He is - himself with anger, amerukwa na akili kwa hasira. That is - the question, hilo halihusiani na hili. ~s prep./adv. zaidi (ya); juu (ya); tena", -besiege,verb transitive,"zingia, zunguka; shambulia pande zote sb., with requests, omba sana kwa nguvu bila ya kuachia", -bestial,adjective,a hayawani; a kuchukiza; kama hayawani, -bet,verb transitive/intransitive,(-tt-) pinga; weka sharti; pakiliana, -bet,noun,sharti ya bahatisho; dau; cheza kamari, -beta particle,noun,chembe beta: elektroni inayotokana mbungo wa nyutroni fulani, -beta radiation,noun,"mnururisho beta: miali inayotokana na madini, kama vile urani au plutoni ambayo ina chaji hasi", -betray,verb transitive,"1. haini, danganya; saliti. 2. toa siri (ama kwa bahati mbaya ama kwa kusudi). 3. bainisha; onyesha wazi", -beware,verb transitive/intransitive,angalia; tahadhari; jihadhari!, -bible,noun,biblia. biblical, -bible,adjective,a biblia, -biceps,noun,misuli ya mkono iliyo kati ya kiko na bega, -bid,verb transitive/intransitive,"(-dd-) 1. (bid, bade, bidden) zabuni; pandisha bei. 2. amuru; agiza; amblia; agia. bidder", -bid,noun,"mzabuni. first bid, rasimu final bid, shiri", -bidding,noun,"do sb's ~ding, mtii fulani", -big,adjective,kubwa; kuu; nene, -bigbang,noun,nadharia mng'ano: nadharia kwamba vitu vyote ulimwenguni vilibuma kutokana na mng'ano mkubwa, -bile,noun,nyongo. (fig.) uchungu; chuki. bilious, -bile,adjective,"enye uchungu; chuki. bilious attack, ugonjwa wa chuki: hali ya uchungu ulioletwa na nyongo wa kushinikiza kutapika", -bilingual,adjective,enye kuzungumza au kuhusu lugha mbili, -bill,noun,mdomo wa ndege, -bill2,noun,"1. bili; hesabu; gharama. 2. tangazo lililopigwa chapa. 3. mswada wa sheria. 4. (katika biashara) ~ of exchange, hawala; hundi; cheki",~poster: ~sticker n. mwenye kubandika matangazo kutani -billiards,noun,bilyadi: mchezo wa kugonganish tufe tatu juu ya meza ya kitambaa maalumu kwa kuzigonga nyingine ili kuziingiza ndani ya mifuko ya meza hiyo, -billion,noun,milioni milioni (katika nchi za Amerika na Ufaransa ni milioni elfu), -bimetallic strip,noun,pau metabilimiti: ufito wenye metali mbili tofauti zilizogandamizwa pamoja, -bin,noun,pipa la kuwekea nafaka; takataka etc, -binary,noun,jozi; enye sehemu au vizio viwili. ~ fission mwtatuko: 1. utendaji wa kinyuklia unaosababisha kiini kizito cha atomu kumegereka katika sehemu mbili na papo hapo zikatoka nyutroni na kutoa kiasi kikubwa sana cha nishati ya kinyuklia. 2. uzalishaji wa viumbehai ambapo kiumbe wa seli moja hugawika sehemu mbili kupata viumbe viwili hai viikiwa sawa. ~ system mfumo jozi: mfumo wa kuhesabu unaotumia tarakimu mbili tu ambazo ni 0 na 1,"~ code: mfumo jozi: mfumo wa kuhesabu kwa kutumia tarakimu mbili tu, 0 na 1" -binoculars,noun,darubini ya macho mawili. binocular vision uono darubini: uweze hasa wa wanyama kutumia macho yao kuona vitu kama vilivyo na uwezo kupima masafa, -binomial,noun,"mtajo-vipeo; mtajozi: mtajo ambao ni jumla au ni tofauti ya mitajo miwili tu katika algebra, aidha kwa kujumulisha au kutoa", -biochemistry,noun,biokemia: sayansi ya kemia ya viumbehai, -biodegradable,adjective,enye kuweza kuvunjwavunjwa na bakteria au viumbehai kwa njia za kibiolojia, -biogas,noun,"biogesi: gesi inayopatikana kwa mchanganuo wa mata mahuluku, hasa toka kwenye samadi ya wanyama kama ng'ombe", -biography,noun,maandishi ya habari za maisha ya mtu, -biological control,noun,"udhibiti biolojia: udhibiti wa viumbe waharibifu kwa kutumia njia za kibiolojia, kama kutumia wanyama wengine kuwala wale waharibifu, pasipo kutumia kemikali", -biology,noun,"biolojia: elimu ya asili na maumbo ya viumbe vyote hai, yaani binadamu, wanyama na mimea", -biomass,noun,jumla ya viumbe vyote vinavyoishi katika eneo fulani, -bionic,adjective,~ a bionia: (kwa mtu) ambaye viungo au nadhari zake zinaongozwa na mitambo ya elektroniki badala ya kuongozwa na akili,~s (n): bioniki: taaluma ihusuyo mashine zinazotumiwa kufanya kazi badala ya viungo au nadhari ya viumbehai -biosphere,noun,biosfia: tabaka laani: eneo lote la uso wa dunia ambamo viumbe hai hupatikana, -biotechnology,noun,"bioteknolojia: matumizi ya viumbehai kibiolojia viwandani kwa manufaa fulani, hususan matumizi ya uhandisi jeni katika utengenezaji wa dawa za kujiuvjasimua na homoni", -biotic,adjective,~ nye kuhusiana na viumbehai kibiolojia. ~ environment mazingira hai; mazingira yatokanayo na harakati za viumbehai. ~ factor kiumbe chochote katika mazingira, -bird,noun,ndege, -birth,noun,uzazi; uzawa; uzao; nasaba; ukoo: ~ control udhibiti uzazi: mpango wa kuratibu mfumo wa bird kuongeza binadamu kwa kiwango maalumu,~ rate: kasi ya ongezekaji watu katika jamii kwa muda maalumu. birthday n. sherehe ya siku ya kuzaliwa ya kila mwaka -biscuit,noun,biskuti, -bisect,verb transitive,kata sehemu mbili zilizo sawa kabisa, -bishop,noun,askofu,~bird (n): kweche; chekechea; ~ric (n): uaskofu; jimbo la askofu; dayosisi -bismuth,noun,bismathi: elementi ya kemikali yenye rangi ya kijivu cheupe ambayo hutumika katika aloi na pia huchanganywa na vitu vingine katika dawa, -bit,noun,kipande; sehemu; chembe. by haba na haba; kidogo kidogo. a ~ kidogo. wait a ~ ngoja kidogo, -bitch,noun,jike la mbwa au la mnyama yoyote wa jamii ya mbwa, -bitter,adjective,1. -chungu; -kali; -enye kakasi. 2. -a kutia huzuni; ngumu kuvumiliwa; enye hasira, -bitumen,noun,bitumeni: aina ya lami itokanayo na petroli, -bit²,noun,1. lijamu. 2. a brace and msumari wa kikee, -black,adjective,"1. -eusi; -a giza. 2. (fig.) -baya; -a kisirani; -a nuhusi; -a mkosi. be in sb's ~ book(s), kutopendwa na fulani; wa -mchukiza kwa mtu","~sheep (n): mtu mbaya; ~market: soko la magendo. n. weusi; mweusi. -en v.t/i fanya ~eusi. -ness (fig.) ~ a man's character, vunja heshima ya mtu; singizia; aibisha; ~guard (n): mwover; ayari; mlinzi; ~hole (n): ombwe jeusi; uwazi mweusi unaopatikana wakati nyota kubwa inapovunjikavunjika; ~leg (n): mtu akubaliye kufanya kazi ingawa wenzake wamegoma wakati wa madai ya nyongeza ya mshahara; ~list (n): orodha ya watu, vitu, kazi, etc. walio au walio pigwa marufuku. v.t. ingiza katika orodha wa walio au walio pigwa marufuku; ~mail (v.t): tisha mtu ili atoe hongo, mrungura, rushwa, etc. ili ufiche siri yake ya kosa fulani; ~smith (n): mhunzi" -bladder,noun,1. kibofu. 2. mpira laini wa ndani ya mpira wa miguu; plada, -blade,noun,1. bapa. 2. jani. 3. bapa la kaskia au kafi; wembe, -blame,verb transitive,karipia; kemea; laumu; shutumu,~less (adj): -sio kosa -blame,noun,shutuma; lawama, -blank,adjective,"1. -tupu; -eupe. 2. (kwa uso au macho mtu) -kipumbavu. -liyofadhaliak; -liyotoweka. 3. space, nafasi tupu; wal, ukuta usio na mlango wala madirisha",~cartridge: kijaluba kisicho na risasi bali chenye baruti tu. n. mahali wazi; uwazi; nafasi wazi -blast,noun,"1. upepo wa ghafla; dhoruba ya upepo, mfyuko","~hot air from a furnace: upepo wa ghafla wa moto uliotoka kwenye tanuri. windows broken by mriripuko (wa baruti, kombora, etc.). 2. mlipuko (wa bomu, etc.) v.t. 1. pasua kwa baruti. 2. haribu; angamiza; ~furnace (n): kalibu, tanuri; jokomfyuko; joko litumialo mkondo wa hewa moto kuyeyushia madini" -blaze,noun,1. moto unaong'aa sana; ndimi za moto. v.i/t. waka; ng'aa; meweka; mwesa,"~away: piga misingi, bunduki, upesi sana bila ya kusita" -blaze,verb transitive,1. bandua kipande cha gome mtini kama alama ya kuonyesha njia au mpaka. 2. tia alama/alama ya paje ya mnyama, -bleak,adjective,"(kwa tabia ya nchi) baridi; a ukiwa; (kwa mahali) eupe, a kuvumiwa na upepo mwingi; tazamia mambo ya mbele bila matumaini", -bleat,verb intransitive,lia kama kondoo; lia kijinga, -bleat,noun,"mlio kama wa kondoo, mbuzi au ndama", -blemish,noun,ila; upungufu; athari; dosari; nakisi; hitilafu; mapungufu ya kiroho au kimwili, -blight,noun,1. maradhi ya mimea. 2. chochote kiharbucho au kuangamiza,~ upon my hopes: mkosi katika matumaini yangu. v.t haribu; umbua; fisha; pozesha -blind,adjective,"1. pofu. (fig.) jinga. 2. siyefikiri in ~ haste, kwa haraka bila kufikiri; a ~ spot in a corner, kona ambayo dereva wa gari haoni mbele. 4. ~ spot","~ alley: uchochoro uliozibwa upande mmoja. (fig.) ~ alley occupation, shughuli au kazi isiyo na faida mwishoni; ~ly (adv): kijinga; kwa pupa; ~ness (n): upofu; chongo; ~fold (v.t): funga kitambaa machoni. (fig.) zuga; hadaa; laghai" -blind,noun,doto pofu; kituo katika retina ambapo mishipa yote ya damu na mishipa ya neva huingia katika neva optiki, -blind²,noun,"pazia; hila; uongo; mtego, ghilba", -bliss,noun,furaha kubwa; jaha,~ful (adj): a furaha nyingi; a raha -blister,noun,lengelenge; tumbuja, -bloated,adjective,(be) 1. liyevimba kwa maradhi. 2. liyevimba; kubwa kuliko kiasi, -block,noun,"1. gogo la mti au jiwe. a chip off the old ~ mtu afanaye sana na baba yake kwa umbo au kwa tabia. 2. bloki; nyumba nyingi za fleti pamoja. 3. kipande cha nati au chuma cha kupigia chapa chenye herufi au picha zilizochorwa juu yake. 4. uzio; kizuizi; kikwazo. traffic ~ msongamano wa vipando barabarani. 5. letters, herufi kubwa", -block,verb transitive,"1. funga njia; zuia. 2. in, chora umbo, picha au ramani", -blockade,noun,uzuiaji; kizuizi; vikwazo, -blockade,verb transitive,zunguka kwa nguvu; husuru; zingia. economic ~ vikwazo vya uchumi, -blood,noun,"damu. in cold ~ bila hasira. make bad ~ between, gombanisha. one's own flesh and ~ ndugu. His ~ was up alikuwa myonye","~cell (n): seli damu selfi yoyote iliyomo katika damu; ~clotting (n): kuganda kwa damu; ~hound (n): aina ya mbwa mwenye uwezo mkubwa wa kunusa harufu, hutumiwa kwa kusakia wahalifu; ~plasma (n): plasima ya damu gilgili manjano isaliayo baada ya kuondoshwa viini vya damu katika damu; ~platelets (n): chembechembe ndogo katika damu ambazo ni muhimu kuifanya igande; ~poisoning (n): hali ambapo damu huwana na sumu, kama vile baada ya kuambukizwa maradhi; ~shed (n): (adj.) enye macho mekundu; ~thirsty (adj): katili; enye hamu ya" -bloom,noun,ua. (fig.) kipindi cha kukamilika, -bloom,verb transitive,toa maua; chanua; sitawi, -blossom,noun,ua: maua mengi, -blossom,verb intransitive,toa maua; chanua; stawi, -blouse,noun,blauzi; vazi la kike, -blow²,noun,pigo; msiba; maafa; masaibu, -bluff,verb transitive/intransitive,danganya; ghilibu; laghai, -bluff,noun,udanganyifu; ulaghai; ghiliba, -bluff²,noun,jabali kubwa; joma; genge; lililo karibu na bahari au mto, -bluff³,adjective,-nyofu; dhahiri, -blunder,noun,kosa; koseo; kashfa, -blunder,verb intransitive,fuja; sitasita; koroga; chafua; kosea; boronga, -blunt,adjective,"1. -butu. 2. (kwa maneno) -a wazi, -a kweli", -blurt,verb transitive,(out) sema ghafla; payuka, -boa,noun,aina ya chatu wa Amerika, -boar,noun,nguruwe dume mwitu, -board,noun,1. ubao. 2. baraza; bodi; halmashauri. 3. meza. above ~ wazi; dhahiri. sweep the ~ shinda zawadi nyingi katika mashindano. 4. chakula kinachotolewa katika vyumba vya kupanga na mabweniini. 5. jalada,"~ up: au ~ in, funga kwa mbao; funika kwa mbao. 2. pata au -toa chakula katika nyumba ya kupanga. 3. panda meli, gari au ndege ~er n. mtu anayeapata chakula katika nyumba ya kupanga; mwanafunzi alalae na kulishwa bweniini" -board,verb transitive/intransitive,1, -board,noun,meza au kabati la vyombo,~car (n): kigari cha pikipiki; ~line (n): mstari wa pembeni; kazi ya ziada; bidhaha za ziada; ~track (n): njia wa kando. v.t. epa; pita kando; ahirisha; ~ways (adv): kwa upande -boast,noun,majisifu; majivuno,~ful (adj): enye kujisifu; enye kujiona; enye kujivuna; enye makeke na myodo -boast,verb transitive/intransitive,"jiona; jamba; jiboda. Our school ~s a good swimming pool, shule yetu inajivunia bwawa zuri la kuogelea", -boat,noun,"1. mashua; boti; meli. (fig.) be (all) in the same ~, wa wote katika hali moja. burn one's ~s, kufanya shauri bila kujipa nafasi ya kughairi",~swain (n): serang -bob²,noun,(slang) shilingi, -body,noun,"1. mwili. 2. kiwiliwili. 3. maiti; mzoga. 4. kikosi; jeshi; kundi. 5. mtu any, mtu yeyote","~ every: mtu fulani, every kila mtu; watu wote; ~guard (n): bodigadi, mlinzi wa mtu au wa kiongozi" -bog,noun,ziwa la matope,"~gy (adj): enye matope; enye porojo; ~ged (adj): be (get) -down, lemewa; kwama; kutoweza kuendelea" -boil,verb intransitive/transitive,1. chemka; chemsha; tokosa; pika. 2. kasirika; hamaki; ghadhibika,"~er (n): chombo cha kuchemshia maji au nguo; ~ing (n): mchemko; mvukizo wa haraka ambao hutikisha kioevu, nao hutokea wakati kanieneo mvuke inapolingana na ile ya uso wa kioevu; ~point (n): kiwango" -boil?,noun,jipu, -boisterous,adjective,1. -enye kupenda kelele; -enye tadh; inda; -enye fujo; -enye jeuri. 2. hali mbaya ya bahari au hewa, -bold,adjective,shujaa; jasiri; thabiti; -shupavu; jeuri,~ness (n): 1. ushujaa; ujasiri; ushupavu; uhodari. 2. ujuvi; ufedhuli -bolster,noun,mto mrefu na mnene wa kulazia kichwa, -bolster,verb transitive,(up) saidia mtu atakae sana msaada lakini pengine asiyestahili kusaidiwa; tegemeza; imarisha, -bolt1,noun,"1. komeo. 2. skrubu, parafujo. (la kizamani) mshale, risasi", -bolt1,verb transitive,komea; kaza; funga, -bomb,noun,kombora; bomu; mzinga. ~ard vt. piga mzinga; tupia makombora. (fig.) hoji sana,"~ardment (n): shambulio la miziga, mabomu" -bond,noun,"1. sharti, dhamana; bondi; mkataba. His word is as good as his - neno lake ni sawa na mkataba, yaani havunji ahadi yake. 2. kiungo","~ energy: nishati muungo: nishati iliyomo katika muungo wa kikemikali baina ya atomu mbili. 3. (kwa biashara) goods in ~, bidhaa zilizoforodhami ambazo hazijalipiwa ushuru. 4. in ~, -liofungwa; -lioaktika hali ya utumwa. burst one's ~s, -wa huru; ~age (n): utumwa; kifungoni" -bone,noun,"mfupa; mwiba wa samaki. 2. (fig.) to the ~ ndani kabisa. be drenched to the ~ roa chapachapa. have a ~ to pick with sb., taka kumshitaki fulani", -bonfire,noun,moto mkubwa uwashwao kwa sherehe ya jambo fulani, -bonus,noun,"bahashishi; zawadi; malipo ya ziada baada ya kazi, kwa kawaida hutolewa kwa msimu", -book,noun,"1. kitabu; msahafu; biblia; daftari; sura. 3. bring sb. to ~ shtaki; taka sababu ya kosa; ita ili kutoa maelezo. be in sb's good (black, bad) ~s, kupendza (kutopendza) kwa mtu fulani",~case (n): kabati la vitabu; ~ing-clerk (n): karani auzaye tikiti; ~ing-office (n): ofisi inayouza tiketi; ~keeper (n): karani ambaye kazi yake ni kuandika mahesabu; ~keeping (n): kazi ya kutunza mahesabu ya mapato na matumizi -book,verb transitive,1. andika katika daftari. 2. wekeza oda tiketi ya safari, -boom1,noun,1. foromali ndogo (ya marikebu). 2. boriti iliyofungwa mlingoti kwa kutweka au kutoa shehena melini. 3. kizuizi kama magogo kilichowekwa mtoni au bandarini kuzuia vyombo kuingia, -boom2,verb intransitive/transitive,"n. (kwa miziga, ngurumo, etc.) nguruma; mingurumo", -boom3,noun,ustawi au nafuu ya ghafla kwa bidhaa, -boomerang,noun,1. gongo bapa mpindiko ambalo likirusha humrudia mrushaji. 2. jambo baya linalomrudia mtu mwenyewe aliyekusudia kufanya ubaya, -boot,noun,"kiatu cha kutumbukiza mguuni. buti. have one's heart in one's boots, ogopa mno", -border,noun,1. ukingo; pindo; taraza. 2. mpaka, -border,verb transitive,pakana na; karibia; tarizi pinda, -bore1,verb transitive,"toboa; pekeeha. n 1. kitobo. 2. kipimo cha duara ya tundu ya mtutu wa bunduki, mzinga, etc", -born,noun,"mfupa wa kiko cha mkono upitishao neva-ulna. -farm, hospitali ya vichaa", -boron,noun,elementi ya, -borrow,verb transitive/intransitive,azima; kopa; iga; fuatisha, -bosom,noun,"kifua; moyo. a friend, msiri", -boss,noun,(colloq.) bwana; msimamizi; bosi mkuu; meneja, -botanical,adjective,-a mimea, -botanist,noun,mtaalamu wa mimea, -botany,noun,"taaluma ya maumbile, hali, jeni, na aina za jamii ya miti na manufaa yao", -bottom,noun,"chini; tako - upwards, kifudifudi. at -, hasa, kwa kweli. -less adj. -a kina kirefu mno. the -less pit, shimo la manemgazi; mtogoni", -bough,noun,tawi kubwa la mti; utanzu, -boulder,noun,jabali lililolainishwa kutokana na kuroweshwa sana na maji, -bound,noun,mpaka; mipaka; upeo; kikomo; mwisho, -bound,verb transitive,weka mipaka ya. -ary n. mpaka, -bound,verb intransitive,"ruka by leaps and -s, upesi, haraka sana", -bound,noun,mruko, -bounteous,adjective,paji; karimu; -ingi, -bounty,noun,ukarimu; bahashishi; baraka; zawadi, -bout,noun,zamu; kipindi; jaribio; shindano, -bow,noun,"1. upinde, uta. draw the long -, piga chuku. 2. fundo", -bow,noun,gubeti ome, -bowels,noun,matumbo, -bowl,noun,bakuli, -box,noun,"sanduku; bweta; kasha; kijaluba. Christmas -, zawadi ya krismasi", -boy,noun,"1. mtoto mdogo wa kiume; mvulana. 2. boi; mtumishi mwamume -hood n. ujana, utoto. -ish adj. -a mtoto mwamume", -boycott,verb transitive/noun,gomea; piga pande, -brace,noun,kitu cha kufungia au kukazia; ukanda. - and brit. keke, -brace,verb transitive,"tia nguvu; burudisha; kaza. a bracing climate, hali ya hewa ya kuburudisha", -bracelet,noun,kikuku; bangili; pingu; kingaja; kilinzi, -braces,noun,kanda za kushikilia suruali, -bracket,noun,"1. kitegemeo cha mti au cha chuma. 2. alama za mabano ( ), [ ], { } zitumiwazo katika maandishi", -brain,noun,"ubongo, akili. have a good -, wa na akili nyingi", -brake,noun,kizuio; breki, -bran,noun,makapi ya nafaka; kumvi; pumba, -branch,noun,"1. tawi, sehemu", -brand,noun,"1. kinga; alama; chapa; stempu; muhuri. 2. alama ichapwavyo kwa chuma cha moto; nembo ya biashara. the best ~ of coffee, aina bora za kahawa",~new (adj): mpya kabisa -brand,verb transitive,"tia alama ya chuma. (fig.) tia alama ya kudumu juu ya. be ~ed as a coward, julikana kuwa ni mwoga", -brandy,noun,brandi; aina ya mvinyo mkali utengenezwao kwa zabibu, -brass,noun,1. shaba nyeupe. 2. (colloq.) ufedhuli; usafihi; ujuvi; ushupavu. ~ band, -brass,noun,kundi la wapiga matarumbeta, -brave,adjective,shujaa; hodari; shupavu; jasiri; thabiti,~ly (adv): kishujaa; kishupavu; kijasiri; ~ry n. ushupavu; ujasiri; ushupavu -brawn,noun,nguvu ya mwili; gimba; unene,~y (adj): enye nguvu nyingi -breach,noun,"1. uvunjaji (sheria, ahadi, etc.). of the peace kuvunja amani kwa kupigana upya. 2. tundu; ufa (kama katika ukuta au boma lilipobomoka)", -bread,noun,mkate,~fruit: mfensi wa kizungu; mtelishheli -breadth,noun,"upana; mapana. of mind, hali ya kuzingatia fikira za watu wote. to have ~ of vision, kupima na kuzingatia mambo", -breakfast,noun,chakula cha asubuhi; kifungua kinywa; kisabeho, -breast,noun,"1. maziwa; machuchu. 2. kifua; kidari. 3. moyo. a troubled ~, moyo wenye hangaiko. make a clean ~ of, kiri; ungama yote", -breath,noun,pumzi; roho,"~less 1. a kutetwatetwa. 2. a kukata pumzi. 3. a kupuma. take away the ~: shtusha; shangaza. under the ~, kwa kuongea; kwa khofu; polepole" -breathe,verb transitive/intransitive,"ruita pumzi; pumua; pumzika; tafanasi; ishi. 2. nong'ona. Don't ~ a word, usionge neno lolote",~ one's last: kata roho -bridal,adjective,-a bibi arusi; -a arusi, -bride,noun,bibi arusi,~groom (n): bwana arusi -bridge,noun,1. daraja; kantara. 2. jukwaa juu ya sitaha ya meli ambapo maafisa hutoa amri zao. 3. matago, -bridge,noun,mchezo wa karata wa watu wanne, -brief,adjective,fupi; liodumii kwa muda mfupi. in - kwa ufupi. hold a - for: tetea; daia. -ly adv. kwa ufupi; kwa muhtasari. -ness n. ufupi, -bright,adjective,1. -enye kung'aa; eupe; safi; -angavu; -a furaha; changamfu; kunjufu; cheshi. 2. (fig.) -enye akili, -brilliance,noun,mng'ao; umahiri; uhodari mkubwa, -brilliant,adjective,-a kung'aa; a kumetameta; -enye akili; zuri, -bring,verb transitive,"(brought) leta. to - to him to agree, kumkubalisha to - to my (his, our, etc.) notice kunifahamishe (kumfahamisha, kutufahamisha, etc.); up, lea; tapika; simamisha. bring an action against, shtaki; dai. bring home, dhihirisha; thibitisha; eleza bayana", -brisk,adjective,-a mwendo wa haraka; mwepesi. -ness n. wepesi, -brittle,adjective,-epesi kuvunjika japo ngumu; dhaifu, -broad,adjective,"pana. (fig.) --minded adj. mtu mwenye maarifa mapana na huru. -daylight, mchana. - hint, dokezo dhahiri. --en v.t/i. panua; panuka", -broadcast,verb transitive,tangaza, -broadcast,noun,matangazo ya redio au televisheni, -broker,noun,wakala; dalali, -bromine,noun,"kampaundi ya elementi ya kemikali majimaji ya rangi nyekundu iliyokoza, hutumika katika madawa na fotografia", -bronchitis,noun,ugonjwa wa kifua, -bronze,noun,shaba nyeusi, -brooch,noun,kifungo cha kujipambia; bizimu, -brood,noun,makinda yaliyoanguliwa pamoja na vt. atamia. (fig.) fikiri; tafakari; shika tama, -brook,noun,"1. kijito mdogo. 2. vumilia, hasa usipende", -broom,noun,ufagio; fagio; mfagio, -broth,noun,mchuzi wa nyama au samaki, -brother,noun,ndugu wa kiume. --in-law n. shemeji. --hood n. udugu; umoja wa watu. (half-n. ndugu wa baba au mama mmoja tu), -brow,noun,1. paji la uso; kipaji; kikomo cha uso. 2. ukingo wa kilima. --beat v.t. onea; chulumu; ogofya; tolea maneno au kazia macho, -browse,verb intransitive,1. tafuna majani kama wafanyavyo ng'ombe. 2. (fig.) soma maandishi juu juu bila ya makini madhubuti, -bruise,verb transitive,chubua; babua; gunyua; chuna, -bruise,noun,mchubuko; ubabukaji, -brutality,noun,ukatili; ukali; ukorofi, -brute,noun,1. mnyama; hayawani 2. mtu mbaya; katili, -brutish,adverb,a kinyama; a kikatili; enye nguvu bila akili. brutal, -brutish,adjective,katili; kali-korofi, -buck,noun,"dume wa jamii ya paa, mbuzi, sungura, etc", -bucket,noun,ndoo, -buckle,noun,kifungo; bizimu, -buckle,verb transitive/intransitive,1. funga kwa bizimu. 2. pinda au pindika kwa moto; bonyéa, -bud,noun,jicho la ua; tumba; chipukizi, -bud,verb transitive,(-dd-) chipua; chanua; mea; kua, -budget,noun,1. bajeti; makisio 2. habari; taarifa, -buffalo,noun,(-oes) nyati; mbogo, -bug,noun,jamii ya wadudu kama kunguni; kosa au kirusi katika kompyuta, -build,verb transitive/intransitive,"(built) 1. jenga; unda. 2. -up, ongeza nguvu; kuza; ziba. 3. tumainia; tegemea. umbo, a man of powerful ~ mtu mwenye umbo la nguvu", -bulb,noun,1. umbo la kitunguu. 2. balbu; tungi (hasa la taa ya umeme),~ous (adj): -mviringo -bulge,verb intransitive/transitive,vimba; tokeza; betuka, -bulge,noun,uvimbe; mbetuko; mtoki, -bulk,noun,1. wingi; ukubwa. 2. sehemu iliyo kubwa (ya). sell by ~ uza kwa jumla,~y (adj): -kubwa tena -zito; ~head (n): kiambaza msaada -bull,noun,"1. fahali 2. dume la tembo, nyangumi, nyati au wanyama wengine wakubwa. take the ~ by the horns, jituarishie; kabiliana na jambo kwa ujasiri",~'s-eye (n): katikati kabisa ya shabaha -bulldozer,noun,buldoza; tingatinga, -bullet,noun,risasi ya bunduki,~proof (adj): isiyopenya risasi -bulletin,noun,taarifa rasmi; kijarida cha habari za taasisi fulani kitolewacho mara kwa mara, -bullock,noun,ng'ombe maksai, -bully,noun,mchokozi; mtesi; mshari; jeuri, -bully,verb transitive,chokoza; onea; dhulumu, -bulwark,noun,1. boma; kinga. 2. ukuta mdogo uliouzunguka staha ya merikebu. 3. nguzo; kakara, -bump,noun,uvimbe; mtoki; mgongano, -bump,verb transitive/intransitive,gonga; gongana; dunda, -bumper,noun,1. kikombe; bilauri; gilasi,~harvest: mavuno makubwa mno. 2. bamba linalosaidia gari isiumie wakati inapogonga kitu -bun,noun,mkate mdogo tena mtamu; andazi; hamuri, -bunch,noun,kicha; chana; fungu; tita; shada la maua, -bunch,verb transitive/intransitive,kusanya; kusanyika; funga pamoja; songana, -bundle,noun,furushi; robota; bunda, -bundle,verb transitive/intransitive,funga pamoja; tutika; funga, -bungalow,noun,nyumba ndogo; bangaloo, -bunk,noun,kitanda maalumu kama sanduku refu melini au kwenye garimoshi, -buoy,verb transitive/noun,"weka boya; weka chelezo, boya; chelezo; mliezi. up, eleza mtu au kitu majini kisizame; tia moyo",~ant (adj): -kuleea; -epesi; -tumainifu; -changamfu; -afuraha; ~ancy (n): wepesi; uchanga; mfu -burden,noun,"mzigo; shehena; uldhia; taabu. beast of ~, mnyama wa kubebea mizigo", -bureau,noun,"1. ofisi; dawati; meza yenye vitoto. de change, kituo cha kubadilishia fedha", -burglar,noun,"mwizi aingiaye ndani ya jengo kwa kusudi la kuiba, kudhuru au kuharibu mali",~y (n): wizi wa kuingia ndani ya jengo -burial,noun,kuzika; mazishi; maziko, -bursar,noun,mtunza fedha,~y (n): fedha za shule au chuo zilizwazo kama ufadhili wa ada ya masomo kwa mwanafunzi -bus,noun,gari kubwa ya abiria; basi, -busbar,noun,kipitishi chenye kuweka na kugawanya umeme, -bush,noun,"pori; kichaka; gugu; msitu. beat about the ~, sema kwa mzunguko", -business,noun,"1. shughuli; kazi. 2. biashara; uchumi. 3. jambo. mind your own ~, hayakuhusu", -bust,noun,"kifua cha mtu; sanamu iliyochongwa ya sehemu ya kifua, hasa cha mwanamke", -busy,adjective,enye kazi au shughuli nyingi vt,~ oneself: jishughulishe; ~body (n): mpekuzimbeva -but,conjunction,"lakini; ila; isipokuwa; tu. He all - fell, nusura aanguke", -butcher,noun,mchinji nyama; muuaji; katili, -butter,noun,siagi; samli,~milk (n): mtindi wa maziwa; ~fly (n): kipepeo -buttock,noun,tako; kitako, -button,noun,kifungo; kibonye-switchi ya kuwashia umeme, -buttress,noun,nguzo ya kuegemezea ukuta wa nje, -buzz,noun,mvumo kama wa nyuki. vi. vuma kama nyuki; ng'ong'a, -by,preposition,"katika; kando ya; karibu na; na; kwa. He was killed by a soldier, aliuawa na askari. day ~ day, kila siku ipitayo",~ night: usiku; ~ noon: adhuhuri; ~ themselves: peke yao -cab,noun,1. gari ndogo ya abiria. a taxi - gari ya teksi. 2. chumba cha mwendeshaaji katika garimoshi, -cabbage,noun,kabichi; mboga majani yenye umbo kama tufe, -cabin,noun,1. nyumba ndogo kama kibanda; 2. kijumba hasa cha melini; shetri, -cabinet,noun,1. kabati la kutunzia vitu au kuonyesha biashara. 2. baraza la mawaziri,~maker (n): seremala atengenezaye samani; ~minister (n): waziri -cable,noun,1. amari; kamba nene ya katani au ya usumba. 2. waya wa simu uliotandikwa chini ya ardhi au baharini; simu. vt. piga simu, -cacao,noun,mkakao; aina ya mti; mbegu zake hutumika kutengenezea kokoa, -cache,noun,"ficho la fedha, vyakula au zana za kivita", -cactus,noun,jamii ya mimea kama mpungate, -cadet,noun,"mwanafunzi, hasa wa ngazi ya afisa katika jeshi", -cadmium,noun,"kadimiamu: elementi ya kemikali ya namba 48, yenye rangi ya fedha na nyeupe inayofanana na bati", -caecum,noun,sikamu; chekum: tawi butu la utumbo baina ya utumbo mpana na utumbo mwembamba, -caesium,noun,siziamu: elementi ya metali yenye rangi ya fedha, -caesura,noun,kisito; kituo kidogo katika mstari wa ubeti wa shairi, -cafe,noun,mkahawa, -caffeine,noun,kafeni: aina ya dawa inayopatikana katika buni isitumwayo mwili, -cage,noun,kizimba; tundu, -cage,verb transitive,funga tundu, -cake,noun,"keki; mkate mtamu; donge; kipande. a- of soap, kipande cha sabuni", -calabash,noun,"tree mbuyu. fruit, buyu, tungu, tunguri; kibuyu", -calamity,noun,janga; msiba mkubwa; hasara; maafa; baa; balaa, -calcium,noun,"kalisi: Kalisiamu: elementi ya kemikali ya namba atomia 20, ni metali yenye rangi ya kijivu kama fedha na hupatikana kwenye chokaa, jasi au gange","~ carbonate: kabonati ya kalisiamu: kampaundi nyeupe isiyomumunyuka inayotokea kimaumbile katika chokaa, jasi au gange; ~ hydroxide: hidroksidi ya kalisiamu: kampaundi inayomumunyika iliyokwenye chumvi wakati alkalini inapoongezwa maji; ~ oxide: oksidi ya kalisiamu: alkalini mango nyeupe inayopatikana kwa kuchomwa kwa gange" -calculate,verb transitive/intransitive,"hesabu; fikiri; jishauri. upon, tumainia; tegemea; amini. calculator", -calculate,noun,ala ya elektroniki itumwayo kufanyia hesabu, -calculus,noun,kalkulasi: tawi la hisabati linalohusu viwango vya ubadilishaji, -caldera,noun,lusoko: bonde lenye umbo la bakuli linalofanyika wakati volkano inapobomoa kileleni mwa mlima, -calendar,noun,kalenda, -calf,noun,(calves) ndama, -calf,noun,(calves) misuli ya mguu, -calibrate,verb transitive,sawazisha; geza; rekebisha chombo cha kupimia ili kionyeshe data halisi, -calibration,noun,ugezaji; kigezotundu; usawazishaji, -calibre,noun,1. kipimo cha duara cha tundu ya mwinzi wa bunduki au mzinga. 2. kima cha akili au uwezo wa mtu, -call,verb transitive/intransitive,1. taja; ita; piga simu; amka; adhini,"~ out: lia; guta; piga kelele. 3. zuru; enda kumjulia au kumtembelea mtu-for, taka; hitaji. Your plan will-for a lot of money, mpango wako utahitaji fedha nyingi; ~ up: kumbuka; ~ to account: shitaki; hukumu; ~ together: kusanya. n. mwito; ukelele; ukemi; ziara; haja; ombi; simu; wito" -call,noun,"Give my name and you will be called, taja jina na utaitwa. 2. dhani. I that a mistake, nadhani hilo ni kosa", -callous,adjective,1. gumu; enye ganzi. 2. shupavu; katili; sugu, -calm,adjective,shwari; tulivu; pole; makini, -calm,noun,shwari; utulivu; amani; raha, -calm,verb transitive/intransitive,tuliza; tulia; fariji; nyamazisha; tulia; nyamaza, -calorie,noun,kalori: kiasi cha joto kinachohitajika kupandisha kima cha gramu moja ya maji kwa digrii moja ya sentigredi; kizio cha joto sawa na jul 4.18. calorific value, -calorie,noun,thamani ya kalori: idadi, -calyx,noun,kalkisi: sehemu yote ya ua inayokingwa na sepali kwa nje, -cam,noun,keme: kipande kitokezacho katika gurudumu la mashine cha kubadili mwendo usiwe wa kuzunguka ila uwe wa kupanda na kushuka, -cambium,noun,"kambiamu: seli maalumu hai za miti zinazohusika na ukuaji wa kigogo na mizizi, hutokana na kugawanyika kwa seli hizo", -camel,noun,ngamia, -camera,noun,"kamera: chombo cha kupigia picha kwa kutumia mwanga. in ~ faragha, si hadharani", -camp,noun,kambi: kituo, -camp,verb intransitive,tua safarini; piga kambi, -campaign,noun,"1. muda vita vinapoendelea. 2. shughuli yenye kusudi maalumu, eg. a kushinda maradhi fulani, kampeni etc", -can2,noun,kopa la bati; mkebe, -can2,verb transitive,(-nn-) tia koponi; tia katika mkebe, -canal,noun,njia ya maji iliyofanywa na watu; mfereji, -canary,noun,kirumbizi, -cancer,noun,"kansa, saratani: aina ya maradhi yanayosababishwa na kasoro ya ugawanyikaji wa seli mwilini kama vile uvimbe au vidonda", -candid,adjective,-nyofu; adilifu: a kusema bila upendeleo; a kusema bila kuficha, -candidate,noun,"mtakaji; mtalimiwa. mgombea; mwombaji; ajaribuye kupata cheo, kazi, etc. The was elected: mwombaji alichaguliwa", -candle,noun,"mshumaa. The game is not worth the ~ ni duni kiasi cha kutostahili kushughulikiwa. burn the ~ at both ends, poteza kote kuwili", -candour,noun,"unyofu, uadilifu; maadili; tabia ya kusema bila upendeleo au kuficha", -cane,noun,henzerani; mwazi mwembamba, -cane,verb transitive,piga kwa henzerani, -cane,adjective,"-a henzerani. sugar- ~, sugar: sukari ya miwa", -canine,adjective,"-a mbwa. teeth, meno chonge", -cannibal,noun,mtu mla watu. -ism n. ulaji nyama ya binadamu, -cannon,noun,mzinga. -ade n. upigaji mizinga. -ball n. risasi ya mviringo ya mzinga, -canoe,noun,mtumbwi; ngalawa; dau, -canon,noun,1. kanuni; sheria. 2. kasisi mwenyekiti katika halmashauri ya kanisa kuu la jimbo la askofu. -ical adj. -a kufuata sheria, -canteen,noun,"1. mkahawa (hasa katika vyuo, kambi za askari, maofisi). 2. duka la bidhaa za vyakula. 3. kisanduku cha vyombo vya kupikia na kulia", -cantilever,noun,wenzo fungwa; mhimili unaozuia roshani, -canvas,noun,turubali. under- ~ kambini; hemani, -cap,noun,kofia; kifuniko, -cap,verb transitive,vika kofia; funika. - block faruma, -capable,adjective,"enye uwezo; stadi; hodari; enye, eg. in a situation ~ of improvement, hali inayoweza kustawi zaidi. capability", -capable,noun,uwezo; akili; nguvu, -capacitor,noun,kapasita, -capacity,noun,"ujazifu: uwezo wa kuweka vitu, wa kutahamu. capacious", -capacity,adjective,enye nafasi au uwezo mwingi, -cape1,noun,vazi lisilo mikono la kuvaa mabegani, -cape2,noun,rasi, -capillary,noun,kapilari: uso wa kioevu unaopanda na kushuka katika neli nyembamba,~ action: upandaji au ushukaji wa kioevu katika neli nyembamba -capital,noun,1. mji mkuu wa nchi. 2. herufi kubwa. 3. rasilimali; mtaji. 4,~ punishment: adhabu ya kifo. 5. (colloq.) bora. -ist n. bepari; tajiri. -ism n. ubepari; mfumo wa uchumi wa kibepari -capsule,noun,1. kidonge cha dawa kilichowikwa gamba la jelatini. 2. fumbuza; tunda kavu ambalo hupasuka na kutoa mbegu, -captain,noun,1. kapteni; nahodha; kiranja. 2. ofisa mwenye cheo cha kapteni, -caption,noun,"maelezo mafupi ya habari fulani katika kitabu, gazeti, au chini ya picha", -captive,noun,mateka; mfungwa. captivity, -captive,noun,utumwa; kifungo. capture, -captive,verb transitive,kamata; nyang'anya, -captive,noun,kutia mbaroni; kuteka nyara, -car,noun,gari; motokaa, -caravan,noun,"1. msafara. 2. nyumba maalumu kwa ajili ya kuishi au kupumzikia, huvutwa na gari ndogo", -carbohydrate,noun,kabohidreti: aina ya chakula cha wanga chenye sukari, -carbon,noun,"kaboni: elementi yenye namba atomia 6, mkaa (grafiti) ikiwa hali mahuluti na almasi katika hali menyu, pia huwepo katika kampaundi zote mahuluku","~ cycle: duru ya kaboni: mzunguko wa kaboni iliyomo katika kaboni dioksidi ya angahewa, viumbehai na mafuta ya nishati; ~ dating: utaratibu wa kupima ukongwe wa mabaki ya viumbehai kwa kutumia isotopu ya kaboni -14; ~ dioxide: kaboni dioksidi: aina ya gesi isiyo na rangi wala harufu inayoyeyuka katika maji. monoxide, kaboni monoksidi: aina ya gesi isiyo rangi wala harufu ambayo ni sumu; ~ paper: karatasi nyembamba iliyotiwa rangi na kuwekwa katikati ya karatasi nyingine ili kutoa nakala. -ate n. kaboneti: chumvi ya asidi kaboni; ~iferous (adj): enye kutoa makaa ya mawe" -carburettor,noun,"kabureta: chombo chenye kuchanganya mvuke wa petroli pamoja na hewa katika mashine, hasa gari", -carcass,noun,mzoga, -carcinogen,noun,kisonijeni: kitu chochote kina choweza kusababisha kansa, -card,noun,"karata; kadi. post ~s, postikadi: kadi zenye picha na maandishi. christmas ~s, kadi za krismasi. playing ~s, jozi ya karata. put one's ~s on the table, toa mawazo yako yote kuhusu jambo. playing one's ~s well, wa na akili katika kufanya jambo. be on the ~s", -cardinal,adjective,"kuu; -a maana. - numbers, moja, mbili, tatu, etc. - points, kaskazi, kusi, mashariki, magharibi", -cardinal,noun,kadinali: mmojawapo wa wakuu wa baraza ya Papa, -care,noun,1. tahadhari; hadhari; uangalifu; utunzaji; usimamizi; himaya. take ~ angalia. 2. taabu; mashaka, -care,verb intransitive,shugulikia; jali. - for; penda; tunza; hurumia. -ful adj. angalifu. -less adj. zembe. -taker n. mtunzaji; mwangalizi, -career,noun,1. kazi; ajira. 2. namna ya maisha; mwendo; mwendo, -career,verb intransitive,"enda mbio. - along through (over) a place, pita upesi bila ya kuangalia", -caress,verb intransitive,bembereza; busu; kumbatia; papasa; tomasa, -cargo,noun,(-oes) shehena; mizigo, -carnal,adjective,-a kuhusu mwili; -a tamaa za kimwili, -carnival,noun,sikukuu au sherehe ya watu waliovaa mavazi ya mapambo iliyombatana na ngoma na cherekochereko, -carnivorous,adjective,enye kula nyama, -carol,noun,"wimbo wa furaha au kusifu, hasa wa sikukuu ya kuzaliwa kwa Kristo", -carpel,noun,kapeli: sehemu ya ua ambayo ndani yake mbegu hufanyika, -carpenter,noun,seremala. carpentry, -carpenter,noun,useremala, -carpet,noun,zulia, -carpet,verb transitive,tandaza zulia, -carrier,noun,"1. mchukuzi; mpagazi; hamali. 2. kichukuzi; mwambukizaji, aenezae ugonjwa", -carry,verb transitive/intransitive,"1. chukua. 2. -wa na. 3. jitembeza. 4. shinda; shawishi. - one's point, shawishi watu wakubali shauri lako. 5. peleka. The pipes ~ water to the town, mabomba hupeleka maji mjini. 6. endeleza. - all before one, shinda pingamizi zote. - ~ away, chukua kupeleka mahali pengine. (fig.) vuta nadhari; forward, hamishia juu ya ukurasa mwingine. - off, chukua kwa nguvu. on, endeleza; samamia. carry on! endelea! - on business, jishughulisha katika kazi. - on a conversation with someone, zungumza na fulani. - (sth) through, timiza; tekeleza; maliza", -cart,noun,"gari linalovutwa na mnyama la kuchukua mizigo; mkokoteni. put the ~ before the horse, tibua mambo", -cartilage,noun,negegedunia ya tishu nyororo nyeupe iliyombatana na tishu za mfupa, -cartography,noun,uchoraji ramani. cartographer, -cartography,noun,mchoraji ramani, -cartoon,noun,katuni: picha au taswira ya kuchora ya kuchekesha. -ist n. mchora vikatuni, -cartridge,noun,ala ya risasi ya bunduki. ~ belt,~ paper n. aina ya karatasi nzito: hutumika sana kuchorea picha -cartridge,noun,ukanda wa risasi, -carve,verb transitive/intransitive,"1. chora, tia au chonga nakshi. 2. kata nyama. carver", -carve,noun,stadi wa kutia nakshi; kisu cha kukatia nyama. carving, -carve,noun,nakshi, -case,noun,"1. jambo kadhia; hali. 2. mgonjwa. five ~s of malaria fever, wagonjwa watano wa malaria. 3. (law) kesi daawa", -case²,noun,kasha; sanduku; bweta; ala, -cash,noun,"fedha; pesa za kutumia; sarafu. hard ~, spot fedha taslimu",~ier (n): mshitakfedha; ~book (n): daftari la matumizi ya fedha -cash,verb transitive,badili noti; hunda; hawala ya fedha kwa fedha taslimu, -cask,noun,pipa; kasiki, -cassava,noun,"muhogo. leaves, kisamvu", -cassock,noun,"vazi lililofanana na kanzu, huvaliwa na makasisi, wahudumu na waimbaji wa kanisani", -caste,noun,jamii ya watu hasa Barahindi wa tabaka lenye hadhi au madhehebu, -castle,noun,"kasri; ngome; gereza; nyumba yenye boma; husuni - s in the air, mawazo ya kutamani mambo makuu usiyoweza kuyapata", -castor oil,noun,"mafuta ya mbarika, ya mbono", -castrate,verb transitive,hasi,~d (adj): maksai -casual,adjective,"1. - a bahati; -a nasibu. - a ajali; 2. - a zembe. 3. - a kutoka mara kwa mara. - labourer, kibarua", -casual,noun,"majeruhi; aliyeuawa; aliyepotea; aliyetoroka vitani; tukio baya, msiba", -cat,noun,"1. paka. (fig.) Let the ~ out of the bag toa nje siri. Wait for the ~ to jump, ngojea fikira za watu wengine kabla ya kutoa zako. 2. mnyama yoyote wa jamii ya paka", -catalyst,noun,"kichochezi; kitu, kemikali inayobadilisha kasi ya utendani", -catapult,noun,manati; teo, -cataract,noun,1. maporomoko ya maji. 2. mtoto wa macho, -catastrophe,noun,msiba mkubwa; janga, -catastrophic,adjective,- a msiba; - a maangamizi, -catechism,noun,utaratibu wa kimuktasari wa mafundisho katika mfumo wa maswali na majibu. catechise, -catechism,verb transitive,fundisha kwa njia ya kuhoji, -category,noun,aina; namna; jinsi; jamii. categorical, -category,adjective,dhahiri; halisi; - a hakika. categorically, -category,adverb,kabisa; hasa; bila tofauti, -cater,verb intransitive,"- for, patia chakula, burudani, etc", -caterpillar,noun,"1. kiwavi; chamvi. 2. tingatinga; katapila. - a, ukanda unaounganisha pamoja magurudumu ya mashine; gato", -cathedral,noun,kanisa kuu katika jimbo la askofu, -cathode,noun,kathodi, -catholic,adjective,1. -a kufaa watu wote popote. 2. -a kuhusu Wakristo wote, -catholic,noun,mfuasi wa kanisa la Roma, -cation,noun,kesheni: molikuli au atomu ambayo ina elektroni chache kuliko protoni na hivyo ioni kubaki na chaji chanya, -cattle,noun,"mifugo, yaani ng'ombe, mbuzi, kondoo etc", -cauliflower,noun,aina ya mboga kama kabechi, -cause,noun,1. sababu; asili; kisaudi. 2. dawa; kesi; madai, -cause,verb transitive,"lazimisha; shurutisha; sababisha; amuru. final —, lengo, ultimate —, chanzo; asili. proximate —, sababu", -causeway,noun,njia ya mtaawe iliyoinuka juu ya bonde, -caustic,adjective,1. -a kubabua; -enye uwezo wa kuunguza. 2. -kali; chungu, -caustic,noun,magadi; chokaa. ~ soda, -caustic,noun,soda; magadi, -cauterize,verb transitive,choma kwa chuma cha moto au soda ili kuondoa sumu, -caution,noun,uangalifu; hadhari; onyo; indhari, -caution,verb transitive,onya; tahadharisha. cautious, -caution,adjective,angalifu; -enye hadhari, -cavalier,noun,mpanda farasi, -cavalry,noun,askari wapanda farasi, -cave,noun,"pango. to -, in, poromoka; bomoka", -cavity,noun,tundu; shimo; mvu ngo; ghoba, -cedar,noun,mwerezi; msandali; mkangazi, -ceiling,noun,upande wa chini ya dari, -celebrate,verb transitive,1. tukuza; sifu; adhimisha; sherehekea,~d (adj): -enye sifa; adhimu; mashuhuri -celebration,noun,adhimisho; sherehe; sikukuu. celebrity, -celebration,noun,umaarufu; utukufu; mtu maarufu; mtu mashuhuri, -celestial,adjective,-a mbinguni, -celibacy,noun,ujane; useja; ukapera, -cell,noun,"1. chumba kidogo; kitundu; seli; mahabusu. 2. seli, kiini cha asili ya vitu chenye uhai. All animals and plants are made up of —s, wanyama na mimea vyote vimejengwa na seli","~ body: sehemu ya nyuroni yenye kiini-seli; ~ division: mgawanyiko wa seli. membrane, kiwamboseli: utando wa nje wa seli unadhibiti seli pamoja. wall, ukutaseseli kiambaza cha seli kilichoko nje ya utandoseeli kwenye seli za mimea. dry-cell n. betri" -cellar,noun,ghala iliyo chini ya ardhi katika nyumba, -Celsius,adjective,"selsiasi; -a sentigredi: kizio cha joto kilichopewa jina la mtaalamu wa Kiswidi, A. Celsius (1701-1744)",~ scale: kipimo cha Selsiasi: kipimo cha kipimajoto kilichogawanywa katika nyuzi 100 -cement,noun,1. saruji; simenti, -cement,verb transitive,tia saruji; unga kwa simenti; (fig.) imarisha; unganisha, -cemetery,noun,makaburini; mava; maziara, -census,noun,sensa; hesabu ya idadi ya watu katika nchi, -cent,noun,senti; sarafu ya sehemu ya mia kwa moja ya shilingi. five per ~: asilimia tano, -centigrade,adjective,"-enye digrii 100; e.g. kipimo cha joto kitwacho thermometer, kilichogawanywa sehemu 100. • scale kipimo cha sentigradi: kipimajoto kilichogawanywa katika nyuzi 100", -centimetre,noun,"kipimo cha sehemu mia kwa moja ya mita, yaani 0.3937 ya inchi", -centipede,noun,jongoo, -central,adjective,"a katikati; kuu kabisa. central nervous system, mfumo mkuu wa ubongo na neva kwenye uti wa mgongo. central processing unit, kitengo kikuu cha uchakataji: sehemu ya kompyuta inayofanya mlikokotoo, kusoma, kufasiri, kuchakata maelezo, kusimamia matumizi ya kumbukumbu na matokeo ya mfumo huo", -centre,noun,"1. katikati. 2. kituo: mahali wanapokutana watu wengi kwa shughuli zao tofauti. The shopping ~ of a town, soko la mji. cultural ~, kituo cha utamaduni. information ~, kituo cha habari. 3. mtu au kitu kinachovutia. v.t/i. weka katikati; wa katikati. • one's hope on sth., tumainia kitu", -centripetal,adjective,"tovu: -enye kuelekea katikati. force, kani tovu", -century,noun,1. muda wa miaka mia. 2. karne. 3. mizunguko 100 katika mchezo wa kriketi, -Cephalopoda,noun,"sefalopodi: moluska wa jamii ya pweza, ngisi etc", -cerebrum,noun,ubongo-mbele: sehemu ya mbele ya ubongo wa mnyama, -ceremonial,adjective,-enye kufuata kawaida au taratibu maalumu, -ceremonious,adjective,-enye sherehe; -enye heshima, -ceremony,noun,"sherehe. stand upon ~, timiza taratibu za jambo kwa ukamilifu", -certain,adjective,"1. yakini; halisi; thabiti; hakika; maalumu; makhsusi. for ~, bila shaka make - hakikisha. 2. moja; fulani. 3. kidogo; baadhi. There was a doubt about his health, kulikuwa na shaka fulani kuhusu afya yake",~ly (adv): bila shaka; ~ty (n): yakini; hakika; kweli -certificate,noun,hati ya uthibitisho; cheti, -certify,verb transitive,"thibitisha; hakikisha. certified insane, imethibitishwa na daktari kuwa ni kichaa", -cervix,noun,mlango wa uzazi: mlango mwembamba wa uterasi unaoungana na uke, -cessation,noun,kikomo; ukomo; mwisho, -cesspool,noun,shimo la kumwagia maji machafu; karo,~ of iniquity: mahali palipojaa maovu -CFC,noun,ufupisho wa chlorofluorocarbon: aina ya kemikali itumikayo katika majokofu na vipoozeshi angani ambayo inasadikiwa kuharibu tabaka ya ozoni katika angahewa, -chaff,noun,1. makapi; kumvi; pumba. 2. ubishi; mzaha; upuuzi, -chaff,verb transitive,bishana kwa ucheshi; taniana; fanyiana mzaha, -chain,noun,"mnyororo; mkufu; mfuatano; mfuulizo. of mountains, mfuulizo wa milima. of events, mfuulizo wa mambo",~ reaction: utendaji mfuatano: mfuulizo wa mabadiliko ya kimaikili unaotokea kwa kutokea badiliko moja baada ya jingine. v.t. funga; fungia mnyororo; zuia -chair,noun,kiti. ~ man, -chair,noun,mwenyekiti. ~ person, -chair,noun,mwenyekiti, -chair,verb transitive,ongoza jimbo, -chalk,noun,chokaa kabla hajachomwa moto; chaki, -challenge,noun,mwito wa kuja kushindana; changa moto, -challenge,verb transitive,ita ili kuja kushindana; bishia, -chamber,noun,"1. (la zamani) chumba; shimo; mvu-ngu. 2. baraza; muktano. -of commerce, baraza la wafanya biashara. 3. ofisi ya mwanasheria. 4. nafasi katika mzinga au bunduki ambamo hutiiwa risasi. -maid n. mtumishi wa kike anayeasafisha vyumba hotelini", -chameleon,noun,kinyonga, -champagne,noun,aina ya divai ya kifaransa; shampeni, -champion,noun,shujaa; mshindi; bingwa, -champion,verb transitive,shindania; pigania; saidia, -chance,noun,"tukio; bahati; suudi; nafasi; fursa; mwelekeo. Let - decide, iache bahati yako ikaamulie. go on the - that sb. will be there, enda kuwa kuna labda fulani atakuwapo. take the - of a lifetime, tumia bahati udhaniayo kuwa haitatokea tena maishani. v.t/i. tokea kwa bahati; upon, kuta. take a - bahatisha", -chancel,noun,upande wa kanisa palipo madhabahu, -chancellor,noun,(katika nchi nyingine) mkuu wa serikali; mkuu wa chuo kikuu; mkuu wa hazina, -change,verb transitive/intransitive,"badili; geuza; badilisha; vunja; ghairi; badilika; geuka. - one's mind, ghairi. The property -d hands, mali ilichukuliwa na mtu mwingine. - a 1000 shillings note, vunja noti ya shilingi elfu", -change,noun,"mageuzi; mabadiliko; cheriji. Take a - of clothes with you, chukua nguo za kubadilisha. - of state, badiliko la hali; hali inayotokea wakati dutu fulani inapogeuka kuwa katika hali nyingine, kwa mfano barafu ambayo ili mango kuwa kioevu", -change,noun,badiliko la kiumbo: badiliko katika kitu ambalo ni la umbo tu na sio la kikemikali, -channel,noun,"1. mlango-bahari; utumbi; mfereji; mto. The - is marked by buoys, mto umewekwa alama kwa maboya. 2. njia ambayo mawimbi ya sauti hurushwa angani ili yasikike katika redio, televisheni au simu", -chant,noun,wimbo. v.t/i. imba, -chaos,noun,machafuko; fujo; mparaganyiko; ghasia; mchafuko-ge. chaotic, -chaos,adjective,-liochafuka, -chap,verb transitive/intransitive,"(-pp-) (kwa ngozi) pasua; pasuka. The skin of my hands is -ped, ngozi ya mikono yangu imepasuka", -chap,noun,kea; buba, -chapel,noun,kanisa dogo, -chaplain,noun,kasisi wa kanisa dogo, -chapter,noun,"1. sura; mlango. 2. mfululizo mlongolo - of accidents, mfululizo wa ajali. to the end of the -, mpaka tamati, mwisho", -chap²,noun,(colloq.) mwanaume, -character,noun,"1. sifa; wasifu; tabia; hulka; silka; herufi; tarakimu; mwandiko; chapa; mwonekano. - in public, mtu maarufu. quite a -, mtu wa desturi za pekee. 2. mhusika. -istic adj. -a pekee yake; mwenye; maalum. with his - bravery, kwa ushujaa kama alivyo desturi yake. -ize v.t. pambana; ainisha; fafanua", -charcoal,noun,mkaa; sehemu ya kaboni inayobakia baada ya kitu kuungua, -charge,noun,"1. mashtaka. bring a - of murder against sb., shtaki fulani kwa mauaji. 2. shambulio. 3. bei; thamani; gharama; kima; kiasi; malipo. 4. kiasi cha elektrisiti kilichotiwa katika betri. 5. utunzaji; ulinzi; dhamana. be in or of, kuwa chini ya wa. 6. utagizaji; amri; wasia", -charge,verb transitive/intransitive,"1. shtaki 2. shambulia; rukia. 3. toza; lipisha. They -d me 1000 shillings for this shirt, walinitozwa shilingi 1000 kwa shati hii. How much do you - to make a pair of shoes?, unatotoza kiasi gani kushona jozi ya viatu? 4. tia chaji. His motor car battery is not -d, betri ya gari yake haima chaji", -charitable,adjective,paji; enye huruma; enye hisani, -charity,noun,1. hisani; huruma; sadaka. 2. chama cha watu wasaidiao maskini, -charm,noun,1. uzuri; haiba; madaha; upendezaji. 2. talasimu; hirizi; kago; zinguo; fungo,~ing (adj): enye bashasha; changamfu; kupendeza mno -charm,verb transitive/intransitive,1. vutia; pendeza; livaza. 2. roga; zuga, -chart,noun,1. chati; ramani ya bahari na pwani. 2. jedwali yenye taarifa za aina yoyote, -chart,verb transitive,tengeneza chati, -charter,noun,hati; mkataba, -charter,verb transitive,kodi meli au ndege, -chase,verb transitive,winda; saka; fukuza; inga, -chase,noun,uwindaji; usakaji; ufukuzaji, -chassis,noun,chassi; sehemu ya gari ukiondosha bodi, -chaste,adjective,safi; takatifu; zuri; -nyofu,~n (v.t): rudi; ongoza -chastity,noun,utakatifu; usafi; ubikira, -chatter,verb intransitive,1. sema upesiupesi. 2. payuka; poroja, -cheap,adjective,rahisi; nafuu; hafifu; duni,~ly (adv): kirahisi; ~en (v.i): punga bei; shuka thamani; ~ness (n): urahisi; unafuu -cheat,verb transitive/intransitive,danganya; punja; hadaa; laghai; tapeli, -cheat,noun,mdanganyifu; mjanja; ayari; laghai; tapeli, -check,verb transitive,1. pitia kusudi kusahihisha. 2. zuia; simamisha; pinga; rudi; kemea; karipia,~mate (v.t): shinda kabisa au funga bao mshiko; kipigo cha mwisho -check,noun,1. masahihisho; ukaguzi. 2. cheki; hundi; hawala. 3. kizuizi; zuiaji, -cheek,noun,shavu. 2. ufedhuli; usafihi; ujuba, -cheek,verb transitive,sema kwa ujuba, -cheer,verb transitive/intransitive,furahisha; fariji; changamsha; anisi; -pa moyo; changamka; shangilia; furahia; sifu; tia moyo,~up: furahi; ~sb. up: furahisha mtu. n. furaha; uchangamfu; vifijo; ~ful (adj): a furaha; changamfu; kunjufu; ~less (adj): bila furaha au faraja; enye huzuni; enye kujinamia -cheese,noun,"jibini, chizi; aina ya chakula kitengenezacho kwa maziwa yaliyogandishwa", -cheeseparing,noun,bahili, -chemical,adjective,-liotengenezwa kwa au ihusianayo na kemikali,"~bond: muungano wa kemikali; kani inayoshikamanisha atomu kwenye molekuli; ~change: badiliko kikemikali; badiliko ambalo linahusisha aina na muundo mpya wa atomu au molekuli za dutu; ~energy: nishati kikemikali; nishati iliyohifadhiwa ndani ya atomu au molekuli; ~equation: mlinganyo wa kemikali; mthasari wa fomla na namba ya atomu au molekuli za kemikali zinazotendana na zinazo tokana na utendaji huo; ~formula: alama inayoonyesha idadi na aina ya atomu zinazojenga msombo; ~reaction: utendanjaji kikemikali; mabadiliko kikemikali yanayotokea wakati vitendanjaji vinapoathiriana kujen- ga aina nyingine ya dutu; ~symbol: alama kemikali; herufi zi wakilishazo jina la elementi; ~chemical (n): kemikali; kitu kinachopatikana katika kemia au kinachotengenezwa kwa njia ya kemia. chemist n. mtaalamu wa kemia; mtu atengenezaye au auzaye zana za kemia, kemikali, au madawa" -chemistry,noun,kemia; sayansi ihusuyo uchunguzi wa muundo wa dutu na jinsi dutu hizo na elementi zake vinavyohusiana, -cheque,noun,hawala; cheki; hati ya fedha; hundi, -cherish,verb transitive,tunza; linda; tendae wema; chunga; lea, -chess,noun,mchezo wa chesi, -chest,noun,"1. kasha; sanduku. a- of drawers, almari. 2. kifua; kidari", -chick,noun,kifaranga cha kuku au kinda la ndege,~en (n): kifaranga hasa cha kuku; nyama ya kuku; ~pox (n): tete kuwanga -chief,noun,mkuu; jumbe; chifu,~ly (adv): kwanza; zidi; hasa; aghlabu; ~minister (n): waziri kiongozi -chief,adjective,-kuu: -kubwa; bora; -a kwanza, -child,noun,(children) mtoto; mwana; kijana. be with - chukua mimba; -wa mja mzito,"~birth (n): uzazi; ~hood (n): utoto. second ~hood, ukongwe; uzee; ~ish (adj): -a kitoto; -a kijuujuu; -a kijinga; ~like (adj): -a kama mtoto; bila hatia wala kosa" -chill,noun,1. baridi. 2. homa ya baridi,"~y (adj): -a baridi. a - breeze, upepo wa baridi; (fig.) bila furaha" -chill,verb transitive,tia baridi; gandisha kwa barafu, -chime,noun,sauti za kengele zikigongwa taratibu; ulinganifu wa sauti,~ in with: patana; lingana nao -chime,verb transitive/intransitive,gonga kengele taratibu; lingana; patana, -chimney,noun,1. dohani; bomba la kutokea moshi. 2. tundu la taa ya kandili au karabai; chemni, -chimpanzee,noun,"sokwe, aina ya nyani mkubwa", -chin,noun,kidevu, -China,noun,1. Uchina. china, -China,noun,vyombo vya kaure, -chip,noun,"kipande kidogo sana; chembe; chenga. v.t/i. kata, vunja katika vipande vidogo; katika, vunjika vipande vidogo. things which - easily, vitu vivunjikavyo kirahisi", -chlorine,noun,"klorini; aina ya gesi ya kijani kibichi yenye harufu kali sana, hutumika kuulia bakteria na kwa matumizi mengine ya kikemia", -chlorofluorocarbon (cfc),noun,"gesi yoyote iliyo kampaundi ya kaboni, hidrojeni, klorini, na florini, hutumika katika mafiriji na inaaminika kuwa huathiri tabaka ya ozoni katika angalewa", -chloroform,noun,kloroformu; nusukaputi; aina ya gesi itumikayo kutia usingizi au ganzi, -chlorophyll,noun,klorofili; kemikali ya rangi ya kijani katika mimea, -chloroplast,noun,"kloroplasti, kiwiti; kiriba ndani ya seli ya mmea chenye klorofili wakati usanisinuru unapotekea", -chock,noun,kipande au kabari la kukazia, -chock,verb transitive,kaza kwa kabari. -full adj. liojaa kabisa; pomoni, -chocolate,noun,chokoleti; chakula kitengenezwacho kwa unga wa kakao, -chocolate,adjective,chakleti; hudhurungi, -choice,noun,"chaguo; hiari; haki. A large of books was shown, vitabu vya aina nyingi vilionyeshwa", -choice,adjective,-lioteuliwa; bora; teule, -choir,noun,kwaya; kundi la waimbaji. chorister, -choir,noun,mwimbaji wa kwaya. chorus, -choir,noun,waitikiaji, -chord,noun,"1. mtambuko; mstari mnyoofu utokao kwenye nukta moja hadi nukta nyingine, nao huwa ni mfupi kuliko kipenyo cha duara. 2. sambo; noti kadhaa", -christian,noun,"adj. a kikristo, a Kristo; mkris­to; mmasihi; mnasara",~ity (n): dini ya Kristo -Christmas,noun,"sikukuu ya kumbukumbu ya kuzaliwa Kristo, tarehe 25 Disemba", -chromatography,noun,kromatografia: utenganishaji wa sehemu za mchanganyiko wa kemikali kwa kupitisha kimumunyishaji kwenye mchanganyiko huo, -chromium,noun,"kromiamu: elementi nyeupe ya kemikali ngumu, hutumika katika chuma cha pua na hupakazwa kwenye metali nyingine", -chromosome,noun,kromosomu: nyuzi katika kiini cha seli zenye jeni zinazohusika na urithi wa tabia na maumbile kutoka kwa wazazi, -chromosphere,noun,kromosfia: tabaka la angahewa la jua linalozunguka fotosfia. huweza kuonekana pale jua linapopatwa lote, -chrysalis,noun,buu: gamba linalomfunika funza kabla ya kutoka kwake, -chuck,verb transitive,"(colloq.) tupa. away rubbish, tupa taka ~ sth. up, acha",~ up one's job: acha kazi -chunk,noun,"kipande kinene cha kitu chochote, e.g. cha mkate au nyuma", -church,noun,kanisa, -churn,noun,chombo cha kusukia maziwa; tungu. v.t./i suka maziwa ili kupata mtindi na siagi; vagandisha yawe samli, -chutney,noun,"chatne: achari ya embe, pilipili, siki, etc", -cigar,noun,sigara,~ette (n): sigareti; sigara -cilium,noun,(cilia) silamu: uzi kama unywele utokao kwenye baadhi ya seli kwa kazi maalumu, -cinder,noun,kaa lenye moto ndani kwa ndani, -circle,noun,1. duara. 2. jamii ya watu wenye shughuli za aina moja; duru. v.t./i zungusha; zunguka, -circuit,noun,1. mzunguko. 2. saketi: muunganisho wowote wa njia mbalimbali wa kupitishia umeme,~ breaker: kikata saketi: kifaa ambacho hukata umeme unapozidi kiwango kinachotakiwa. parallel ~ saketi sambamba. series ~ saketi fululizo -circumcision,noun,tohara; tia jandoni, -circumference,noun,mzingo; mstari wa kuzunguka umbo la duara, -circumspect,adjective,angalifu; enye hadhari; enye busara, -circumstance,noun,"jambo; neno; kadhia; tukio; hali ya mambo. in/under the ~s, kwa hali mambo yaliy­o under no ~s haieweze­kani kabisa", -circus,noun,1. kiwanja cha kuchezea sarakasi. 2. mchezo wa sarakasi, -cistern,noun,tangi; hodhi, -citadel,noun,ngome (ndani ya mji), -citation,noun,notisi; dondoo, -cite,verb transitive,nena; taja; nukuu; ita mahakamani, -citizen,noun,raia; mwananchi, -citizenship,noun,uraia, -citric acid,noun,asidi sitriki: asidi itokanayo na matunda ya jamii ya machungwa, -citron,noun,"mbalungi, balungi. citrus", -citron,adjective,a mti wa jamii ya miti ya michungwa, -civet,noun,"ngawa - cat, fungo", -civic,adjective,a kuhusu nchi na watu wake,~s (n): elimu ya uraia: haki na wajibu wa raia wa nchi -civil,adjective,"1. a jamii. = law, sheria za nchi. = war, vita vya wenyewe kwa wenyewe. 2. a serikali. = servant, mtumishi wa serikali. 3. -enye adabu; enye heshima. ~ kiungwana",~ity (n): uungwana; adabu; heshima; ~ly (adv): kwa adabu; kwa heshima; ~ian (n): raia; mwananchi. civilize v.t. staarabisha -civilization,noun,ustaarabu, -claim,verb transitive,dai; jidai, -claim,noun,haki; haja; madai; daawa; an mteja, -clamber,verb intransitive,panda kwa shida; paramia. e.g. over a wall, -clamour,noun,makelele; ghasia; hoihoi; vifijo, -clamour,verb transitive,piga makelele, -clan,noun,kabila; ukoo,~ship (n): udugu; ukoo; ~sman (n): ndugu wa kiume katika kabila -clap,verb transitive/intransitive,"(-pp) piga makofi; shangilia. = sb. in prison, tupa mtu gerezani ghafla",~trap (n): maneno matupu; domo kaya -clarify,verb transitive/intransitive,dhihirisha; safisha; dhihirika; bainisha; fafanua; hakikisha. clarification, -clarify,noun,ufafanuzi, -clarity,noun,udhahiri; uwazi, -clasp,noun,"kifungo, bizimu; ufumbataji; ukumbataji", -clasp,verb transitive/intransitive,funga; kumbatia; kamata; fumbata. ~ knife, -clasp,noun,kisu cha kukunja, -class,noun,aina; darasa; cheo; daraja; jinsi,"~ic (adj): bora, zuri. n. mwandishi, mchora picha, kitabu, kazi ya sanaa, etc. bora kabisa hasa a zamani; ~ical (adj): bora na a zamani; ~ify (v.t): ainisha" -class,verb transitive,ainisha; weka katika makundi, -clause,noun,"1. kishazi; tundu ndogo yenye uoaniifu ndani yake iwezayo kusimama peke yake au kuwa sehemu wa sentensi. 2. kifungu, aya, ibara katika sheria", -claw,noun,kucha; gando,~cold: baridi sana -claw,verb transitive,piga makucha; papura. clay, -claw,noun,udongo; tope, -clean,adjective,"safi; eupe; bila hitafu; tohara. show a pair of heels, toroka; kimbia",~liness (n): usafi; undahifu; ~se (v.t): safisha sana -clean,verb transitive/intransitive,safisha; wa safi; toharisha; takasa, -clean,adverb,kabisa; pia. We were forgetting you completely tulisahau kabisa kuwa utakuja, -cleave,verb transitive/intransitive,"(cleft, clove, cloven) katika; pasuka; pasua; choma. cloven hoof, kwato ya ng'ombe, au shetani. cleavage", -cleave,noun,mpasuko, -clench,verb transitive/intransitive,"kaza sana meno, vidole au ngumi", -clergy,noun,kiongozi katika kanisa la kikristo,~man (n): mmoja wa viongozi wa chini ya cheo cha askofu -clerk,noun,karani. clerical, -clerk,adjective,a karani; a kuhusu dini, -clever,adjective,enye akili;, -click,verb transitive/noun,"mwaliko; sauti ya kualika kama vile kidoko, mtambo wa bunduki, etc.; alika; piga kidoko", -client,noun,mteja,~ele (n): wanunuzi; wateja -cliff,noun,jabali; genge, -climate,noun,hali ya hewa ya sehemu, -climax,noun,mwisho; kikomo; kipeo,~ community: jamii upeo: jamii ya mimea iliyotengemea katika mazingira fulani na kuendelea kuishi bila ya mabadiliko yoyote ya kimsingi -climb,verb transitive/intransitive,"panda; kwea -ing plant, mmelea; kirukia", -clinch,verb transitive/intransitive,"kaza sana meno, vidole au ngumi; kwaana, an argument, toa ithibati baya maneno", -cling,verb intransitive,(clung) shika; nata; ambatana; shikamana, -clinic,noun,hospitali; zahanati; kituo cha afya,~al (adj): -a hospitali; ~ thermometer: kipimajoto: kifaa kitumwacho na daktari kupimia halijoto ya mtu -clip,noun,klipu; kibainio; kishikizio, -clip,verb transitive,(-pp-) shikiza; bana kwa klipu, -clip,verb transitive,(-pp-) kata kwa mkasi; fupisha; punguza, -clitoris,noun,kisimi; kinembe, -cloak,noun,vazi kama joho. (fig.) chochote kifichacho au kufunika, -cloak,verb transitive,(fig.) ficha; sitiri, -clock,noun,"saa. go like -work, endelea vyema", -clog,noun,kiatu cha mti; matarawanda, -clog,verb transitive/intransitive,(-gg-) ganda; zuia; zibika; zuilika, -clone,verb transitive,n 1. toa kopi iliyofanana, -clone,noun,mnyama au mmea ambao kijeneitiki hufanana na mzazi wake kwa hali zote. 2. Kiumbe kilichozalishwa kutoka kwa mzazi mmoja katika maabara bila tendo la kujamiiana, -close,verb transitive/intransitive,"funga; ziba; fungika; fumbika. - up, sogea; sogeza. - in (upon), zunguka; zingia. with an offer, patana", -close,noun,kikomo; mwisho; uwanja, -close,adjective,"finyu; lioyfungwa; ~embamba; bahili; karibu; ~ a sir. a friend, msiri; rafiki wa ndani", -clot,noun,"kidonge. The blood is -ted, damu imeganda", -cloth,noun,kitambaa, -clothe,verb transitive,(clothed) vika; visha,~s (n): nguo -clothing,noun,nguo, -cloud,noun,"1. wingu; gubari. 2. kundi kubwa. 3. (fig.) hali ya taabu, hofu au huzuni. be under a ~ of suspicion, -wa umeshukiwa, au umetuhumiwa", -clove,noun,karafuu,~ tree: mkarafuu -cloze test,noun,utaratibu wa makusudi wa kuacha maneno katika makala kwa ajili ya zoezi la ufahamu, -club,noun,1. chama; klabu. 2. rungu; gongo, -club,verb transitive,piga kwa rungu, -Clue,noun,alama; dalili; kidokezo, -clump,noun,1. kichaka. 2. bonge. 3. fungu, -Clumsy,adjective,-zito; zembe; enye umbo si zuri, -cluster,noun,tawi; shada; kundi; chana, -cluster,verb intransitive,kusanyika; jumuika, -clutch,verb transitive/intransitive,"shikilia; fumbata; shikilia au kamata imara. in the ~es of, chini ya amri kali ya", -clutch,noun,mtambo (wa motokaa au mashine) unaounganisha na kutenga mashine na mtambo uzungushao magurudumu, -clutch,noun,jumla ya mayai, -clutter,verb transitive,chafua; fuja; paraganda, -clutter,noun,machafuko; fujo, -coach,noun,1. gari; behewa. 2. kocha. 3. mwalimu,~man (n): mwendeshaaji wa gari -coach,verb transitive/intransitive,fundisha; elekeza; safiri katika gari, -coal,noun,makaa ya mawe,"~gas (n): gesi ya makaa, hutumika kama nishati; ~mine (n): mgodi wa makaa ya mawe; machimbo ya makaa; ~tar (n): lami ya makaa ya mawe" -coalesce,verb intransitive,ungana; fungamana; shirikiana,~nce (n): muungano -coalition,noun,muungano; shirikisho; mapatano, -coarse,adjective,a kukwaruza; siyo laini; duni; hafifu. ~language maneno yasiyo heshima; matusi, -coast,noun,pwani; mwambao; ufukwe; ufuko, -coast,verb intransitive/transitive,"1. pita, ambaa pwani kwa pwani. 2. teremka mlima kama kwa baiskeli bila ya kutumia nguvu", -coat,noun,1. koti; ngozi ya mnyama au manyoya. 2. mpako wa rangi, -coat,verb transitive,paka, -coax,verb transitive/intransitive,bembeleza; rairai; shawishi; rubuni,~ing (n): ushawishi -cobalt,noun,"metali ngumu ing'ayo kama fedha, hutumika katika aloi mbalimbali", -cobra,noun,kobra; aina ya nyoka, -cobweb,noun,utando wa buibui, -coccyx,noun,kifandugu; kinyungu; mfupa wa tindi ya mwisho wa uti wa mgongo, -cochlea,noun,komboli; koa; muundo mzungomano ndani ya sikio ambao umeungana na neva sikizi, -cock1,noun,jogoo; ndege dume,~ade (n): kishada cha kofia; ~crow (n): alfajiri; jogoo la kwanza; ~sure (adj): hakika kabisa -cock2,noun,1. koki; bilula; bulula. 2. mtambo wa bunduki, -cock2,verb transitive,jaza mtambo wa bunduki, -cockroach,noun,mende, -cocoa,noun,unga wa kakao; kinywaji kitengenezwa kwa unga huo, -coconut,noun,nazi,"~tree: mnazi. green ~, dafu" -cocoon,noun,kokuni; nyumba ya mdudu ambaye huitengeneza kwa kujiunganisha nyuzinyuzi, -code,noun,kanuni; sheria; taratibu; kawaida, -coefficient,noun,kigeuzi; uwiano kati ya vipimo viwili hasa katika algebra, -coelenterate,noun,kolentrate; jamii ya wanyama wa baharini wasio na uti wa mgongo kama jeli yavuvuvavu etc, -coerce,verb transitive,shurutisha; lazimisha; zuia; tesa nguvu, -coercion,noun,lazima; nguvu; utezaji nguvu. coercive, -coercion,adjective,-enye nguvu, -coffee,noun,buni; kahawa,~plant: mbuni -coffin,noun,jeneza, -cog,noun,jino la gurudumu,~wheel (n): gurudumu lenye meno -cogent,adjective,n. yenye maana; a lazima kwa hoja, -cogitate,verb transitive/intransitive,waza; fikiri sana; kumbuka, -cohere,verb intransitive,"ambatana, shikamana; fungamana","~nce (n): mshikamano; fungamano; mwambatana; ~nt (adj): (hasa kwa usemi, fikira, mawazo) (dhahiri; epesi kufahamika. cohesion n. umbatanaaji; mshikamano. cohesive adj. a kushikamana" -coil,verb transitive/intransitive,kunja; zunguka; zonga; zungusha; zongomana, -coil,noun,pindi; koili; sukenpidi la waya, -coin,noun,sarafu; fedha; pesa, -coin,verb transitive,"tunga; zua. to pay a man in his own ~s, lipizia mtu kama", -coincide,verb intransitive,lingana; patana; wa sawa; tokea wakati mmoja,~nce (n): ulinganifu; utokeaji wa mambo sawia na kwa bahati tu -coke,noun,makaa zimwe; aina ya kaboni inayofanywa kutokana na makaa ya mawe yasiyo na gesi, -cold,adjective,"-baridi. in blood, bila huruma. throw - water on, vunja moyo. give the - shoulder to, -pa kisogo; puuza",~blooded (adj): -enye damu baridi; katili; ~-hearted (adj): bila huruma -cold,noun,"baridi, makamasi; mafua. ~ chisel", -cold,noun,tindo, -collaborate,verb intransitive,shiriki katika kazi; saidia. collaborator, -collaborate,noun,mshiriki; msaidizi, -collapse,verb intransitive,anguka; vunjika; zimia; zirai; poromoka; kata tamaa; vunja moyo, -collapse,noun,uangukaji; uporomokaji; hali ya kuzimia au kukata tamaa, -collapsible,adjective,a kuweza kukunjwa, -collar,noun,ukosi; ukanda uzunguka shingo ya mnyama,~bone (n): mtulinga -collar,verb transitive,kamata kwa ukosi, -colleague,noun,mwenza; mshiriki; rafiki, -college,noun,"chuo cha elimu ya juu; jamii ya walimu na wanafunzi wa chuo; taasisi; jumuiya ya wataalamu. the ~ of surgeons, jumuiya ya waganga waopasuaji", -collegiate,adjective,-a kuhusu chuo, -collide,verb intransitive,gongana, -collision,noun,mgongano, -colloid,noun,vunjiv; koloidi; chembe za kemikali za aina moja ambazo zimesambaa katika dutu kemikali nyingine kwa njia ya hewa au uoevu, -colloquial,adjective,-a usemi tu; simo, -collusion,noun,mapatano ya hila; udanganyifu; hila, -colon,noun,alama hii (:), -colonel,noun,mkubwa wa rejimenti ya askari, -colonial,adjective,-a wakoloni; -a ukoloni; -a koloni, -colonialism,noun,ukoloni. neo-colonialism n. ukoloni mamboleo. colonize, -colonialism,verb transitive,tawala nchi si yako. colonization, -colonialism,noun,kutawalia nchi nyingine, -colony,noun,"koloni; nchi iliyotawaliwa na wageni; kundi; jumuiya. The African in Paris, jumuiya wa Waafrika waishio mji wa Paris",~ of artists: kundi la wasanii -colon²,noun,utumbo mpana; sehemu ya chini ya utumbo mkubwa, -colossal,adjective,-kubwa mno; zidi ukubwa, -colour,noun,"rangi. give (lend) ~ to, fanya jambo kama litakavyokuwa. (fig.) He is off ~, anaonekana si ~one's, kataa kabisa kuacha imani yako. come off with flying ~s, fanikiwa vizuri sana","~blind (n): upofu wa kupambanua rangi; ~less (adj): -sio na rangi. (fig.) -a person, mtu dufu" -colt,noun,"farasi, aghalabu chini ya miaka minne asiyehasiwa; kijana mdogo asiye na uzoefu", -column,noun,nguzo; mhimili; mnara; safu, -coma,noun,usingizi mzito sana; kuzirai,~tose (adj): -enye kuzimia; -enye kusinziasinzia kwa kutumia dawa -combustible,adjective,-a kuweza kuwaka upesi, -combustion,noun,mwako; hali ya kuwaka, -come,verb intransitive,"(came come) ja; wasili; fika. - by (sth.) pata kitu kwa bahati. - to ~ round one's senses, pata fahamu baada ya kuzimia","~ into (a fortune): rithi mali nyingi. - out, chapishwa; julikana. His book has ~ out, kitabu chake kimechapishwa. The love affair has ~ out, kadhia yote imejulika. - off, tokea kama ulivyotarajia. - of age, baleghe. - to blows, anza kupigana. - about, tokea. - across, ~ upon, kuta, ona kwa bahati. - true, wa kweli. - of, tokea. What came of the conversation? mazungumzo yalikwendaje? - to, kuweza. How did you ~ to hear of this affair? ulijuaje habari ya jambo hili? in years to ~, katika miaka ijayo. a coming man, mtu atakifiriwaye kuwa maarufu baadaye; ~back (n): kupata tena hali ya zamani; ~down (n): kutofaulika katika mambo; kuanguka" -comedy,noun,kichekesho; mchezo wa kuigiza wa kuchekesha. comedian, -comedy,noun,mtu aigizaye vichekesho, -comet,noun,nyotamkia; kimondo, -comfort,noun,faraja; kitulizo; liwazo; raha; starehe; fanaka, -comfort,verb transitive,fariji; tuliza; liwaza; burudisha. -able adj. -a kufariji; enye raha; enye faraja; -a kuburudisha; -a kupendeza; -a kuliwa. -less adj. -a bila raha; -a bila faraja; -a bila starehe, -comic,adjective,-a mzaha; cheshi; -chekeshaji, -comma,noun,"koma; alama hii (,)", -command,verb transitive,"amrisha; tawala. - respect and sympathy, stahili heshima na huruma. The fort on the hill -s the plain, ngome iliyo kilimani inaangalia kwenye bonde", -command,noun,amri; uwezo; utawala; sehemu ya jeshi iliyo chini ya amri ya fulani. -ant n. kamanda. -eer v.t. twaa kwa matumizi ya vita au ya majeshi ya askari. -er n. kamanda wa askari au wa manowari. -ment n. amri; sheria; agizo. -o n. komando; askari stadi wa kikosi maalumu katika mapambano, -commemorate,verb transitive,adhisha kumbukumbu ya tukio fulani kwa hotuba au maandishi, -commend,verb transitive,"sifu; kutukuza; pongeza. -able adj. kustahili sifa, pongezi, tunzo. -ation n. sifa", -commensurate,adjective,-a kipimo au kadiri iliyo sawa na; -a kulingana na; -a kutufa, -comment,noun,ufafanuzi; tamko, -comment,verb transitive,"eleza; fafanua; toa maoni. -ary n. ufafanuzi; maelezo. broadcast ~ on a football match, tangaza mpira wa mguu wa redioni. -ator n. mtangazaji wa matukio hai katika redio au televisheni", -commerce,noun,biashara; uchumi. commercial, -commerce,adjective,-a kuhusu biashara. commiserate v.t/i. sikitika; hurumia; hani; pa mtu pole, -commissar,noun,kamisaa; mwamasiasa katika taasisi ya kazi, -commissariat,noun,kitengo kitoacho chakula na zana za kivita jeshini, -commission,noun,"1. agizo; amri; cheo cha afisa. 2. utendaji; 3. faida; ushuru; malipo. 4. hati au cheti cha kumpa mtu nguvu, cheo au amri fulani. 5",~ to be in (kwa meli) tayari kusafiri baharini. -er n. kamishna; wakili; mjumbe; mwagizaji. district ~ mkuu wa wilaya. regional ~: mkuu wa mkoa -commit,verb transitive,"(-tt-) 1. tenda; fanya. 2. amini­sha; ahidi; funga; ingiza. -ment n. sharti; ahadi. - to memory, hifadhi akilini. - suicide, jiu­a. - murder, ua mtu", -committee,noun,kamati; halmashauri, -commodity,noun,kifaa; bidhaa; mali; kitu, -common,adjective,"a siku zote; a kawaida; a watu wote. -a language, lugha ya pamoja. knowledge, ifahamika­yo na wengi. House of Commons, Halmashauri ya Bunge la Uingereza. in - a watu wote. out of the -, si -a kawaida",~ly (adv): kwa kawaida; kwa desturi; aghlabu; mara nyingi. -er n. mtu wa kawaida. -place n./adj. a kawaida. -wealth n. milki au utawala wa pamoja -Commonwealth,noun,Jumuiya ya Madola, -commotion,noun,udhia; kishindo; ghasia; fitina; makelele; rabsha, -communal,adjective,a watu wa mtaa au mji mmoja, -commune,verb intransitive,ongea; zungumza; shauriana, -communicable,adjective,-a kuweza kuwasilishwa. communication, -communicable,noun,"mawasiliano. communication satellite, setilaiti ya mawasiliano. communicative", -communicable,adjective,-enye tabia ya kuzungumza, -communion,noun,ushirika; mazungumzo; maongezi; urafiki, -communique,noun,habari au tangazo lililotolewa na taasisi fulani; ripoti; tamko, -communism,noun,"mfumo wa jamii uliobuniwa na Marx uliokusudia kupiga vita matabaka na uliotaka rasilimali ya taifa imilikiwe na wananchi wote, pia mtu hulipwa na kuchangia kulingana na uwezo wake katika jamii. communist", -communism,noun,mkomunisti; muumini wa mfumo huo wa jamii, -community,noun,jamii; watu waishio mahali pamoja, -commutative,adjective,(katika hesabu) -enye kutoa jawabu lilelile mpangilio wa tarakimu ni tofauti. e.g. $7 \times 5 = 5 \times 7$, -commutator,noun,kibadilishi; komuteta; chombo kinachotumiwa kubadili umeme, -commute,verb transitive,1. badilisha; punguza adhabu. 2. enda na kurudi kazini kila siku kwa usafiri fulani, -companion,noun,mwenza; rafiki; mwandani, -comparable,adjective,a kuweza kulinganishwa na, -comparative,adjective,1. linganifu. 2. sio sawasawa kabisa ila ni karibu sawasawa. 3. -a kupimia kwa kulinganisha na kingine, -compare,verb transitive,"linganisha; fananisha; mithilisha. Yours is not to be -d to mine, yako hailingani na yangu", -comparison,noun,ulinganifu; ulinganishaji, -compartment,noun,chumba; behewa, -compass,noun,dira; eneo; duara; upeo; kikomo; mpaka; mzungo, -compassion,noun,huruma. -ate adj. -enye huruma; -pole, -compatible,adjective,a kupatana; a kuelekeana; a kutangamana; a kuchukuana. compatibility, -compatible,noun,upatanifu; ulinganifu; uchukuanaji, -compatriot,noun,mtu wa nchi moja na mwingine, -compel,verb transitive,(-ll-) shurutisha; lazimisha; teza nguvu, -compensate,verb transitive/intransitive,lipa; fidia. compensation, -compensate,noun,ridhaa; fidia; malipo, -compete,verb intransitive,shindana. competition, -compete,noun,ushindani; shindano; mashindano, -competent,adjective,"enye nguvu, akili, uwezo etc. wa kutenda jambo. competence", -competent,noun,uwezo; nguvu; ustadi; akili. competitive, -competent,adjective,a kushindaniiwa; a ushindani; -a shindano, -competitor,noun,mshindani, -compile,verb transitive,kusanya. compilation, -compile,noun,ukusanyaji, -complacent,adjective,kinaifu; -a kuridhika; -a kutoshelezeka. complacency, -complacent,noun,utulivu; kinaya, -complain,verb intransitive,nun'gunika; lalamika; shtaki,~nt (n): mshitaki; mlalamikaji; ~nce (n): malalamiko; nung'uniko; shtaka -complaisant,adjective,enye kutaka kupendeza wengine; pole. complaisance, -complaisant,noun,ridhaa; adabu; upole, -complement,noun,kitimizio; kijalizo; bakaa,~ary (adj): timizaji; kamilishaji; ~ colours rangi kamilishi: rangi mbili ambazo zikichanganywa huttoa rangi mng'aro nyeupe: mfano buluu na manjano -complement,verb transitive,kamilisha; jaliza; timiza. ~ angles pembe kamilishi, -complete,adjective,"kamili; zima; timilifu; kabisa. a -stranger, mgeni kabisa",~ly (adv): kabisa; halisi. completion n. umalizaji; mwisho; tamati -complete,verb transitive,timiza; kamilisha; maliza; hitimisha, -complex,adjective,gumu kufahamika; changamano; a fumbo; enye kinyongo,~ity (n): uchangamano; matatizo; kinyongo -complex,noun,kinyongo, -compliance,noun,"kibali; ridhaa. in ~ with, kulingana na maridhia", -complicate,verb transitive,tatiza; tatanisha; zonga,~d (adj): enye mazonge; enye kutatiza. complication n. mafumbo; ugumu; matata -compliment,noun,sifa; salamu; shukrani,"~ary (adj): a kusifu; a kusalimu; a kuheshimu. ticket, tiketi iliyotolewa bure" -compliment,verb transitive,salimu; sifu; shukuru, -comply,verb intransitive,kubali; tii; fanya; timiza; fuata, -component,adjective,liyomo; liyo sehemu ya, -component,noun,kitu kilichomo; sehemu, -compose,verb transitive/intransitive,tunga; buni; andika; tuliza; panga herufi za chapa. oneself jituliza,"~d (adj): tulivu, makin; taratibu; ~r (n): mtungaji wa muziki" -composite,adjective,liofanywa na sehemu nyingi au na vitu mbalimbaili, -composition,noun,insha; utungaji; utunzi; mpango; mchanganyiko, -compositor,noun,mpangaji herufi za chapa, -compost,noun,mbolea; mboleavunde; mboji, -composure,noun,utulivu; makini, -comprehend,verb transitive,fahamu; tambua; elewa; wa na;, -comprehension,noun,ufahamu; ujuzi. comprehensive, -comprehension,adjective,-enye uwezo wa kufahamu mengi; -enye vitu vingi, -compress,verb transitive,bana; shindilia; gandamiza; sindika; kaza; kamua; fupisha,~or (n): kishindilio; kompresi: mtambo unaobana gesi au hewa -comprise,verb transitive,"-wa na. eg. The book ~ all sorts of knowledge, kitabu kina maarifa ya namna nyingi. comprising", -comprise,adjective,-enye, -compromise,noun,mapatano; maridhiano; maafikiano; makubaliano, -compromise,verb transitive/intransitive,patana; ridhiana; kubaliana; afikiana; sikilizana; hatarisha, -compulsion,noun,shuruti; shurisho; nguvu; lazima. compulsory, -compulsion,adjective,a lazima, -compunction,noun,majuto; toba; masikitiko; uchungu, -compute,verb transitive,kototoa; hesabu; kadiria. computation,"~er (n): tarakilishi; kompyuta: mashine ya elektroniki yenye uwezo wa kupokea, kuhifadhi na kuchambua data zilizopigwa kwa programu maalumu au kuongoza mitambo kiotomatiki" -compute,noun,hesabu; ukadiriaji, -computerize,verb transitive,hifadhi au chambua data za kompyuta; fanya mitambo iongozwe kwa kompyuta, -comrade,noun,rafiki; mwenza, -concave,adjective,a mvungu; -enye shimo; a kubonyea,~ lens: lenzi mbonyeyo: lenzi ambayo upande mmoja au pande zote mbili zimebonyea; ~ mirror: kioo mbonyeyo: kioo ambacho uso unaoakisi nuru umebonyea -conceal,verb transitive,ficha; sitiri,~ment (n): maficho; sitara; uficheji -concede,verb transitive,kubali; kiri; acha; achilia; toa ruhusa, -conceit,noun,majivuno; kiburi,~ed (adj): -enye kiburi; -enye majivuno; -enye kudeka -conceive,verb transitive/intransitive,chukua mimba; waza; dhani; ona; fahamu. conceivable, -conceive,adjective,a kuwazi; a kuonekana; a kufahamika, -concentrate,verb transitive/intransitive,"kusanya; kusanyika; ongeza nguvu, or, fikiria sana juu ya -d adj. kolevu; -enye nguvu nyingi. concentrated solution, mmumunyo kolevu. concentration", -concentrate,noun,ukolezi: kiasi cha mashi ya dutu katika mchanganyiko kwa kila kioo kimoja, -concept,noun,wazo; dhana,~ion (n): wazo; dhana; uchukuaji mimba -concern,verb transitive,"pasa; husu; juza; sumbua; udhi; hangaisha; shugulisha. oneself with, jishughulisha na jambo. be ~ed about the future, hangaika mambo ya maisha ya baadaye", -concern,noun,1. shirika; kampuni. 2. shaka; hangaiko. ~ing, -concern,preposition,kuhusu, -concert,noun,"tafrija ya pamoja; umoja wa shauri; m/kiti, kwa mashauriano na; kwa mapatano na","~ed (adj): a pamoja. action, tendo la pamoja" -concession,noun,kukubali; ruhusa; ridhaa; fadhila; mkataba, -conciliate,verb transitive,patanisha; suluhisha; tuliza, -conciliation,noun,upatanishi; usuluhishi, -concise,adjective,fupi; enye habari nyingi katika maneno machache; -dogo, -conclave,noun,baraza ya siri; njama; mzungwe, -conclude,verb transitive/intransitive,koma; isha; komesha; hitimisha; dhani; maliza. conclusion, -conclude,noun,mwisho; hitimisho; hukumu. conclusive, -conclude,adjective,enye nguvu; -a kuthibitisha; -a mwisho, -concord,noun,mapatano; umoja; itifaki; mkataba; urafiki. -ance n. upatanifu, -concourse,noun,mkutano; kundi; umati, -concrete,adjective,"-a kushikika; -a kuonekana. e.g. a example, mfano halisi", -concrete,noun,kangiriti; zege, -concur,verb intransitive,(-rr-) patana; kubali; ridhi; tokea chanjar; -rence n. mapatano; makubaliano. -rent adj. -a wakati mmoja; chanjar. -rently adv. chanjar; sawia; sambamba, -concussion,noun,mtikisiko; mgongano; kuzira kwa sababu ya kipigo cha kichwa, -condemn,verb transitive,laumu; patiliza; hukumu; batilisha. -ation n. lawama; laana; hukumu; upatilizaji, -condense,verb transitive/intransitive,"fanya zito; punguza; fanya muhtasari wa; punguka na kuwa -zito zaidi; owevya; tonesha. a-d account of an event, maelezo ya tuko kwa muhtasari. -r n. kondensa; kitoneshi; kiowevya. condensation", -condense,noun,"uoevu; kit utone shaji, mtonesho; hali ya kubadilika mvuke kuwa matone; mabadiliko wa kikemia wa molekuli mbili na kutengeneza nyingine kubwa. condensation polymerization, upolima mtonesho; utendaji wa kikemikali ambao molekuli ndogo huungana kuunda na molekuli kubwa", -condescend,verb intransitive,1. tendea hisani kwa lengo la kujionyesha. 2. fanya au kubali kitu kilicho chini ya hadhi yako, -condescension,noun,wema wenye lengo la kujionyesha, -condition,noun,tabia; hali; hulka; cheo; kanuni; sharti; mapatano; siha; afya. -al adj. shuruti; -a muda tu; -enye masharti. -ed adj. -enye hali fulani, -condole,verb transitive,hurumia; sikitika; hani; pa pole; peleka rambi rambi. -nce n. rambirambi, -condom,noun,kondomu, -condone,verb transitive,achilia; samehe, -conduce,verb intransitive,faa; saidia; elekea kuleta. conducive, -conduce,adjective,-a kufaa kwa; -a kuelekea kuleta, -conduct,noun,mwenendo; matengenezo; usimamizi; uongozi; tabia, -conduct,verb transitive/intransitive,ongoza; peleka; tengeneza; endesha. -ivity n. upitifu; kika umeme upitishi katika midia. -or n. 1. mwongozaji; kiongozi. 2. kipitishi; midia yoyote inayoweza kupitisha umeme au joto, -conduit,noun,mfereji; neli; bomba; konjuiti; paipu inayohifadhi nyaya za umeme, -cone,noun,"koni; kitu cha mviringo chini kilichochongoka juu; pia cell, seli koni: moja ya seli katika retina zinazofasiri mwanga wa rangi kuwa seli za fahamu. conic, conical", -cone,adjective,enye umbo la koni, -confection,noun,chakula chenye utamu kama sukari. confectionery, -confection,noun,"aina ya vyakula vitamu kama halua, kashata, maandazi, peremende, etc. confectioner", -confection,noun,muuzaji vitu vitamu hasa vya sukari, -confederate,adjective,-a umoja, -confederate,noun,rafiki; mwenza; mshirika; msaidizi. confederation, -confederate,noun,shirikisho; urafiki, -confer,verb transitive/intransitive,(-rr-) 1. toa; pa, -confidant,noun,msiri,"~nce (n): siri; ushuapvu; matumaini; imani; ujasiri; ~nt (adj): tumainifu; shupavu; jasiri; enye hakika; ~ntial (adj): a siri. secretary, mwandishi wa siri" -configuration,noun,umbo; wasifu; hali; tabia; sura, -confine,verb transitive,wekea mpaka; funga; zuia; husika na ~s,~d (adj): enye kujifungia; enye kuzaa; embamba; enye mipaka; ~ment (n): kifungo; uzazi; kizuizi -confine,noun,mipaka; ukingo, -confirm,verb transitive,thibitisha; imarisha; idhinisha; pa kipa imara,~ation (n): thibitisho -confiscate,verb transitive,filisi; nyang'anya; twala mali ya mtu mwingine kwa nguvu ya serikali; adhibu mtu kwa kutwaa mali zake, -conflagration,noun,moto mkubwa, -conflict,noun,mapigano; vita; ugomvi; mzozo; mapambano; suitafahamu, -conflict,verb transitive,pambana; hitilafiana; pingana; zozana; tofautiana, -confluence,noun,mahali inapokutana mito miwili; makutano, -confront,verb transitive,kabil; pinga; pambanisha; piganishia,~ation (n): mapambano; mngongano -confuse,verb transitive,changanya; chafua; changanya; fadhaiha; paraganya,~ed (adj): a wasiwasi; liochanganyika; liyechanganyikiwa. confusion n. ghasia; machafuko; fujo; rabsha; wasiwasi; fadhaha -congeal,verb transitive,gandisha; ganda, -congenial,adjective,a kupatana; a kupendeza kitabia, -congenital,adjective,"a kuzaliwa na. a ~ sickness, ugonjwa wa kurithi", -congested,adjective,"enye kusongana mno; enye kujaa sana. The streets were ~ with people, njia zilijaa watu wengi; enye damu nyingi kuliko kiasi. His lungs were ~, mapafu yake yalikuwa na damu nyingi. congestion", -congested,noun,msongamano, -conglomerate,noun,jabali lililofanyika kwa sedimenti ya kokoto au changaraware, -congratulate,verb transitive,shangilia; pongeza. congratulation, -congratulate,noun,pongezi; hongera, -congregation,noun,mkusanyiko; kundi; jumla wa watu waabudu, -congress,noun,"1. mkutano. 2. baraza kuu katika bunge, hasa la Marekani", -conifer,noun,mti wa jamii ya msonobari, -conjunction,noun,"kiunganishi; muungano. in ~ with, pamoja na. conjunctive", -conjunction,adjective,a kuunganisha, -conjuror (conjurer),noun,mfanya, -conscience,noun,nadhari; moyo. Have a clear (guilty) - wa na moyo mtulivu (wenye wasiwasi), -conscientious,adjective,enye bidii kufanya mema yote yapasayo; -aminifu, -conscious,adjective,"razini; enye fahamu. be - of, fahamu; ona; sikia; jua. -enye haya; enye soni",~ness (n): fahamu; urazini -consecutive,adjective,a kufuatana mfulizo. -ly adv. mfululizo; mta walia; moja kwa moja, -consensus,noun,mapatano; makubaliano; mwafaka, -consequence,noun,"1. matokeo. 2. ukubwa, cheo; heshima; umaarufu. It's of no -, haina maana; si kitu basi; haidhuru. a person of -, mtu mwenye cheo kikubwa", -consequent,adjective,a baada ya, -consequential,adjective,"a kufuatana, -enye majivuno; -a fahari", -consequently,adverb,hatimaye; baadaye, -conspicuous,adjective,enye kuonekana; wazi; bayana; bora; mashuhuri, -conspirator,noun,mshiriki katika uovu. conspiracy, -conspirator,noun,njama, -conspire,verb transitive,"shauriana; ungana (hasa kwa ubaya); panga njama. Events ~d to bring about his failure, mambo yaliyopangwa kwa kumuangusha", -constable,noun,polisi. constabulary, -constable,noun,ofisa wa polisi wa cheo cha chini kabisa, -constancy,noun,uthabiti; uaminifu, -constant,adjective,a siku zote; a daima; thabiti; siyobadilika; aminifu,~ly (adv): mara nyingi; daima; mara kwa mara -constellation,noun,kundinyota; kundi la nyota, -consternation,noun,hofu kuu; mshangao; fadhaa, -constipate,verb transitive,zuia choo. constipation, -constipate,noun,hali ya kuzuia choo; uyabisi wa tumbo, -constituent,adjective,"1. enye haki ya kutunga au kubadilisha katiba, kupiga kura. 2. a sehemu ya kitu kizima", -constituent,noun,mpiga kura, -constitute,verb transitive,weka; simamisha; anzisha; fanya; wa, -constitution,noun,1. sheria; kanuni; katiba. 2. tabia; asili; umbo; afya,~al (adj): a sheria; halali; a katiba; a asili; a afya. a ruler; mtawala wa kisheria -constrain,verb transitive,lazimisha; shurutisha; zuia,~ed (adj): a sharti -a lazima; enye kuzuiwa; ~t (n): nguvu; sharti; kikwao; kizuizi -constrict,verb transitive,bana; songa; minya; nyonga,~ed (adj): embamba; finyu; ~ion (n): ufinyu; ubanaji -construct,verb transitive,jenga; unga; fanya; unda; tunga,~tion (n): jengo; ujenzi; muundo; tafsiri maana; ~ive (adj): a kujenga; a kusaidia -consul,noun,balozi,~ar (adj): -a kibalozi; ~ate (n): ubalozi -consult,verb transitive,shauriana; tafuta habari katika maandishi,~ant (n): stadi; mtaalamu; bingwa; ~ation (n): mashauriano; mkutano wa kushauriana -consume,verb transitive/intransitive,la; nywa; tumia; maliza; teketeza; haribu; lika; dhofu; haribika,~r (n): mlaji; mtumiaji; mnunuz -consumption,noun,ulaji; utumiaji, -consumptive,adjective,enye kuugua kifua kikuu au ukimwi, -contact,noun,"mgusano; mkutano; mawasiliano. be in with sb, kutana, onana, wasiliana na mtu. ~ metamorphism badiliko mgusano; ubadilishaji wa majabali unaotokana na kugusana na magima moto", -contain,verb transitive,1. -wa ndani; weka ndani; chukua ndani. 2. zuia, -contaminate,verb transitive,tia uchafu; najisi; haribu; ambukiza, -contamination,noun,uchafu; ambukizo; najisi, -contemplate,verb transitive,tazama sana; fikiri sana; zingatia kwa makini; tafakari, -contemplation,noun,fikira; mawazo; hali ya kushika tama, -contemporary,adjective,"-a rika moja; a wakati ule ule. a record of events, kumbukumbu za nyakati moja", -contemporary,noun,"mtu wa hirimu moja. We were contemporaries at school, tulisoma shule wakati mmoja. contemporaneous", -contemporary,adjective,a wakati uleule, -contempt,noun,dharau; utwezaji; bezo; aibu; unyonge, -contend,verb intransitive,jitahidi; shindana; pigana; pingana; kaidi; bishana; jadili; hoji. contention, -contend,noun,"hoja; ushindani; ukinzani; kauli the bone of contention, kisa cha ugomvi au ushindani", -content,noun,"maudhui; kilichomo ndani. table of contents, yaliyomo; fahirisi; faharasa", -content,adjective,"ridhisha. be ~, ridhi, ridhika; ridhika; -wa radhi. be self -ed, kinai",~ed (adj): be ~ ridhika; ~ment (n): uradhi; radhi; ridhaa; kinaya -content,noun,radhi; ridhaa; kinaya, -contentious,adjective,gombvi; bishii; shindani; kaidi, -contest,verb transitive/intransitive,shindana; kana; bisha; kaidi,~ant (n): mshindani -contest,noun,ugomvi; utesi; mabishano; shindano, -context,noun,muktadha; mazingira ambamo jambo hutokea; maneno yanayotangulia na kufuata maneno mengine ambayo hudhihirisha maana yake, -contiguity,noun,utanganmano; ujirani; ukaribiano, -contiguous,adjective,-a kukaribiana; -a kugusana; -a jirani; -a kupakana; -a kutangamania, -continent,adjective,"1. zuilifu wa tamaa, hasa ya kike na kiume. 2",~al drift: msogeomrama wa bara; msogeomrama wa taratibu wa tabaka za dunia unaosababisha mabara kutengana -continent,noun,kontinenti; bara, -contingent,adjective,sio hakika; -a bahati; -a kutegemea jambo jingine, -contingent,noun,sehemu ya kundi la askari. contingency, -contingent,noun,"jambo la nasibu; bahati. In such a ~, we cannot agree, mambo yakitokea hivi hatuwezi kukubali", -continue,verb transitive,endelea; dumu; endesha; fululiza; zidi. continual, -continue,adjective,-a daima; -a kuendelea; -a moja kwa moja. continuance, -continue,noun,maisha; uendelevu. continuation, -continue,noun,mfuatano; mfululizo, -continuity,noun,mfulizo; uendelevu. continuous, -continuity,adjective,-enye kuendelea; -enye kufululiza, -contour,noun,"kontua; umbo; sura; namna. -line, mstari uliyochorwa katika ramani kuonyesha miinuko sawa ya nchi", -contraceptive,noun,kinzamimba; kitu au dawa ambayo huzuiia mwanamke asitunge mimba, -contract,noun,mapatano; maafikiano; makubaliano; ahadi; kandarasi,"~ed: be ~ed, daiwa; ~ a disease: patwa na ugonjwa. Iron -s when it becomes cool, chuma hupungua kikipoa; ~ion (n): upungaji; ufupisho; usinyai; unyweaji; ~or (n): kontrakta; makandarasi; mzabuni" -contract,verb transitive/intransitive,patana; pata; patwa na; punguza; punguka; fupika; sinyaa; katibiana; afikiana; kubaliana, -contradict,verb transitive,kana; kanusha; kinyume; pinga; bisha kaidi; hitilafiana; -wa kinyume chake,~ion (n): mabishano; ukinzani; hitilafu; tofauti; kinyume -contrary,adjective,1. -a mbalimbali; -a kinyume; -a namna nyingine kabisa. 2. -kaidi; -bishi; tundu, -contrary,noun,"kinyume, on the ~, bali; kinyume chake. Have you finished? 'On the ~ I have just started'. 'umemaliza' kinyume chake, ndio kwanza nimeanza! contrariness", -contrary,noun,ukaidi; ubishi, -contrast,verb transitive/intransitive,1. pambanisha; linganisha. 2. -wa namna nyingine kabisa; -wa kinyume cha; -wa mbalimbali na, -contrast,noun,tofauti; hitilafu; kinyume; kitu kilicho tofauti kabisa, -contravene,verb transitive,"shindana na; vunja (sheria, desturi, etc.); hitilafi. asi contravention", -contravene,noun,uhalifu; uasi; ukinzani; ushindani, -contribute,verb transitive/intransitive,saidia; toa; shiriki; chango; changia; peleka habari kuchapishwa katika, -contribution,noun,mchango; msaada; sadaka; sehemu, -contributor,noun,mchangaji, -contrivance,noun,kitu kilichobuniwa; hila; mbinu, -control,noun,amri; utawala; usimamizi; udhibiti; uongozaji, -control,verb transitive,(-ll-) weza; zuia; dhibiti; simamia; ongoza; tawala. -ler n. mdhibiti; mwongozaji; msimamizi; mtawala, -controversy,noun,ugomvi; ushindani wa maneno; ubishani; majadiliano yenye utata, -convection,noun,"myuko: namna mvuke, joto n.k. vinavyosafirishwa katika kimiminiko kwa njia ya msogeo. current, mkondo wa myuko: mkondo wa mtiririko unaosababishwa kwa njia ya myuko", -convenient,adjective,"-a kufaa; rahisi kufikia; - kuwepo tayari kuitika; -a urahisi; -a kifaacho nafasi; nafuu; raha; wasaa; manufaa. make a convenience of sb, tumilia bila huruma mtu aliye tayari kusaidia. at your convenience, kwa wakati wako wa wasaa", -convent,noun,jamii au nyumba ya watawa, -convention,noun,mkutano; mapatano; makubaliano; maagano; jambo la desturi. -al adj. -a desturi, -conversant,adjective,"zoefu; enye kujua sana habari za mambo, watu", -conversation,noun,mazungumzo; maongezi. -al adj. mzungumzaji; -a mazungumzo, -converse,noun,mazungumzo; maongezi. vi. zungumza; ongea; sema, -conversion,noun,ubadilishaji; ugeukaji; kurtadia; usilimishaji, -converter,noun,kigeuzi; tanuri ya kutengenezea chuma; chombo cha kubadilisha mwelekeo wa umeme; chombo cha kubadilisha masafa, -convex,adjective,"a mbinuko; enye umbo la kivimbe. lens, lenzi mbinuko ambayo upande convex mmoja au zote mbili zimebinuka", -cool,adjective,1. -a baridi kidogo. 2. -tulivu. 3. -legevu; tepetefu; vivu, -coolie,noun,kuli; mchukuzi hamali, -coop,noun,"kitundu; kizimba (cha kuku, etc.). vt. funga, zuia zizini au kizimbani",~er (n): mtengeneza mapipa -cope,noun,vazi la sherehe la kasisi, -cope²,verb intransitive,"- with, weza; faulu; shindana na", -copper,noun,shaba nyekundu. ~ sulphate, -copper,noun,mrututu, -copra,noun,mbata; nazi kavu, -copy,noun,kopi; nakala; mwigo,~right (n): hakimiliki; haki ya msanii ya kuzuia wengine wasiiigize au kunakili kazi yake ya sanaa bila ya ruhusa yake -copy,verb transitive/intransitive,kopia; nakili; fuatisha; iga; igiza, -coral,noun,"red - marijani. white-, matumbawe",~line (adj): matumbawe; a marijani -cord,noun,"kamba nyembamba; ugwe. spinal - ~ uti wa mgongo. umbilical -, utovu; kiungamwana",~ite (n): utambi; aina ya baruti yenye umbo la ugwe -cordial,adjective,"kunjufu; changamfu. a welcome, mapokezi ya furaha", -cordial,noun,jambo linalofurahisha moyo; kiburudisho, -corduroy,noun,kodurai; kodrai; aina ya nguo nzito tena ngumu, -core,noun,moyo; kiini; sehemu ya katikati; maana halisi,~r (n): kisu cha kutoa kokwa -cork,noun,gome la muoki; kizibo; koki. vt. ziba, -corn,noun,"nafaka; maize, mahindi. wheat -, ngano. grain of -, punje. cob", -corn,noun,gunzi; bunzi; gurunzi. ~flour: unga wa mahindi, -cornea,noun,konea; sehemu nyeupe ya jicho inayoweza mionzi ya mwanga kupenya, -corner,noun,"1. kona; pembe; nukta ambapo mistari miwili hukutana; ncha. turn the ~ (fig.) okoka hatarini, a. hatua kubwa. 2. (kwa biashara) make a ~ in wheat, etc., nunua yote ili kupandisha bei. vt. tida hatarini; weka pembeni; nunua bidhaa yote ili kupandisha bei; dhihisha. ~stone (fig.) msingi", -corn²,noun,(kwa mguu) suguru (kwa paji la uso) sijida, -corolla,noun,korola; jumla ya petali katika ua, -coronation,noun,kutawaza; kutawazwa kwa mfalme au malkia, -coroner,noun,afisa mchunguzi wa vifo vya ghafula vihusishwavyo na mauaji au ajali, -corporal²,adjective,"a mwili. punishment, adhabu ya viboko", -corporal¹,noun,koplo; cheo cha askari chini ya sajenti, -corporate,adjective,a jamii; a shirika, -corporation,noun,"1. shirika; ushirika. 2. madiwani wa manispaa. the mayor and ~, meya na madiwani wake. public -, shirika la umma", -corps,noun,"kundi la askari. carrier, kikosi cha wachukuzi", -corpuscle,noun,seli au viini vyekundu au vyepupe vya damu, -correct,adjective,sahihi; bila kosa; barabara,~ion (n): masahihisho; rekebisho; adhabu; ~ly (adv): barabara; sawasawa; kwa usahihi; vizuri; ~ness (n): usahihi -correct,verb transitive,sahihisha; tia adabu; rudi; ongoa; rekebisha, -correspond,verb intransitive,1. lingana; fanana; afikiana; elekeana; shabihiana. 2. wasiliana kimandishi,~ence (n): 1. usawa; ulinganifu; mshawabaha. 2. mawasiliano ya maandishi; masjala. - clerk karani masjala; ~ent (n): 1. mwenza. 2. mwandishi wa habari maalumu au toka nje ya nchi -corridor,noun,mlia; njia mwembamba nyumbani uunganisha vyumba; ukumbi, -corrode,verb transitive/intransitive,-la; haribu; lika; haribika; babua kwa kemikali, -corrosion,noun,uharibifu wa kuliwa na kutu au tindikali, -corrugated,adjective,-enye mikunjo au migongomigongo midogo. iron sheets; mabati ya kuzezeka, -corrugation,noun,migongomigongo; mikunjo; makunyazi, -corrupt,adjective,-ovu; bovu; potofu; -chafu; fisadi; fasiki; halithi; -baya. ~air hewa chafu,~ible (adj): -enye kula rushwa; ~ion (n): rushwa; uozo -corrupt,verb transitive/intransitive,chafua; ozesha; haribu; fisidi; badili; geuza; lisha rushwa; honga; haribika, -cortex,noun,1. koteksi: tabaka ya nje ya ubongo; figo. 2. ganda; gamba; gome, -cosmopolitan,adjective,a kuhususehemu zote za ulimwengu, -cost,verb transitive/intransitive,gharimu; uzwa kwa bei fulani. What does it~? kiasi gani?,~ly (adj): -a thamani kubwa; ghali; a tunu -cost,noun,1. bei; kima; thamani; gharama. 2. gharama ya kuendesha kesi kortini. at all ~s kwa vyovyote, -costume,noun,mavazi ya kawaida. 2. koti fupi na sketi ya kike. costumer, -costume,noun,"mtengenezaji mavazi, muazimaji nguo za sherehe", -cosy,adjective,-a raha nyingi; -a anasa, -cot,noun,kitanda cha mtoto mdogo; nyumba ndogo, -cotangent,noun,kotanjiti; tanjiti kamilshi ya pembe, -cottage,noun,nyumba ndogo,~er (n): mktima; kibaharia anayehishi ndani ya nyumba ya shamba -cotton,noun,pamba,~wool: pamba; ~cake: mashudu ya pamba -cotyledon,noun,kotiledoni; jani la kwanza linalochipua kwenye mbegu, -couch,noun,sofa; kochi; kitanda, -couch,verb transitive/intransitive,1. eleza kwa maneno. 2. jikunyata; jificha; jilaza, -cough,verb intransitive,koho;, -cough,noun,kikohozi, -council,noun,"baraza; diwani; halmashauri; mkutano. city ~, halmashauri ya jiji. revolutionary ~, baraza la mapinduzi. legislative ~, baraza la kutunga sheria",~lor (n): mshauri; mjumbe wa baraza; diwani; mshauri; msiri -counsel,noun,"shauri; fikira; maoni; mashaka; mawaidha; waadihi; wasia; wakili; mwanasheria. keep one's own ~, ficha maoni (sh.) (sh.), take ~ together, shauriana",~lor (n): mshauri msiri -counsel,verb transitive,(-ll-) shauri; onya; nasihi, -count,verb transitive/intransitive,"1. hesabu; adili. 2. tegemea; tumainia. He does not ~, hana maana. 3. dhania; ona",~er (n): kaunta; sehemu ya kupokelea fedha au kuwekea vitu vya kuuza; ~less (adj): siohesabika; ingi mno -count,noun,1. hesabu; kuhesabu; idadi. take the ~ (boxing) hesabika kuwa ume-shindwa katika ndondi. 2. shtaka; mashtaka, -counteract,verb transitive,kinza; zuia; shinda, -counterbalance,noun,uzito ulio sawa na uzito mwingine katika mizani, -counterbalance,verb transitive,"sawazisha kwa kuongeza uzito, nguvu, upande ulio mwepesi", -counterfoil,noun,nakala; kopi ya stakabadhi, -counterpart,noun,mwenza; kifanani; nakala, -countersign,noun,"ishara au neno la siri, alama watumiayo askari katika zamu", -countersign,verb transitive,tia saini mara ya pili; thibitisha kwa kutia saini, -counter²,adverb,kwa mkabala wa kupinga, -counter¹,noun,sarafu bandia zitumikazo katika michezo tu, -country,noun,nchi; bara; shamba,~man (n): mkulima; mtu wa nchi moja; ndugu wa kabila moja -county,noun,"mkoa, jimbo au wilaya", -count²,noun,cheo cha heshima, -coup,noun,"kipigo dhoruba; mapinduzi; d'etat, mapinduzi ya kijeshi. -de grace, pigo la kifo", -couple,noun,"1. kiungo; jozi watu (au vitu) wawili wa mamoja au pamoja; wachumba, maharusi. 2. mume na mke", -couple,verb transitive,1. unga au weka vitu pamoja. 2. ungana; unganika, -coupon,noun,kuponi; cheti, -courage,noun,ushujaa; uhodari; uthabiti; ushuupavu; ujasiri. take ~ jipa moyo; kaza moyo; piga moyo konde,~ous (adj): shujaa; hodari; jasiri; thabiti -course,noun,"1. mwendo; njia; maendeleo; majira. the ~ of events, jinsi mambo yaendavyo. A railway was in ~ of construction, reli ilikuwa inajengwa. In the ~ of his childhood he often went hunting wakati wa utoto wake aghlabu alikuwa akiwinida. in ~ of time, halafu; baadaye. in ~ of conversation, katika kuongea. in due ~, kwa wakati wake. of ~, ndiyo; naam; bila shaka. 2. mwenendo; maisha. 3. uwanja wa mashindano. 4. mfululizo; safu; mstari. 5. sehemu au aina moja ya chakula, katika wakaa", -court,noun,"1. korti; mahakama, mahakimu; majaji. 2. ikulu; kasri; wafuasi wa kiongozi wa nchi. 3. uwanja; kitalu; uwa. 4. heshima",~ious (adj): n. a adabu; a heshima; a staha. -ier n. mfuasi wa kiongozi wa nchi; ~martial (n): baraza ya hukumu ya majeshi; ~ship (n): posa; ubembelezi; uchumba -court,verb transitive,chumba; jipendekeza kwa; bembelesa; posa; heshimu, -cousin,noun,mtoto wa ndugu wa baba au mama; binamu, -covalent bond,noun,muungo kikovalenti; muungo wa atomu mbili katika molekuli ambapo kila atomu inachangia elektroni moja, -covalent compound,noun,msonbo uliojengwa kwa muungo kikovalenti, -cover,verb transitive,"1. funika; tanda; gubika; enea. The water ~s the whole plain, maji yameenea uwanda mzima. 2. enda; safiri. ten miles in an hour, enda maili kumi kwa saa. 3. lenga (kwa bunduki au bastola). 4. linda; thafidhi; kata bima. 5. tosheleza", -cover,noun,kifuniko; jalada; gambala; kificho, -cow,verb transitive,ogofya; tisha; vunja moyo,~ed (adj): oga; enye hofu; nyonge -coward,noun,mwoga,~ly (adj): -oga; ~ice (n): woga; hofu -cowl,noun,ng'ombe; jike la mnyama mkubwa,~herd (n): mchunga ng'ombe; ~hide (n): ngozi ya ng'ombe -cowrie,noun,kauri; kaure, -crab,noun,kaa wa pwani;, -crack,noun,1. ufa; mwatukio. 2. mwaliko; kishindo; mtataliko; radi. 3. pigo la ghafla. vt.in. data; tatalika; alika, -cradle,noun,kitanda kidogo cha mtoto; susu, -craft,noun,1. ufundi; ustadi; amali; ubingwa; umahiri. 2. hila; werevu; ujanja; udanganyifu. 3. vyombo vya baharini,~sman (n): fundistadi; ~sy (adj): a hila; erevu; ~ily (adj): kiujanja; kifundi; kihila; ~iness (n): werevu; hila; ujanja; udanganyifu -cramp,noun,kiharusi; jiriwa,~ed (adj): embamba; siyotosha; finyu; enye herufi ndogo zilizoshonagana na ngumu kusomeka -cramp,verb transitive,bana kama jiriwa; pata kiharusi, -crane,noun,1. (bird) korongo. 2. sling; winchi. vt./i. nyoosha shingo; jinyosha, -crank,noun,kombo; hendeli. shaft, -crank,noun,crane mtaimbo-kombo. vt. piga hendeli, -crate,noun,sanduku; kreti; tenga, -crater,noun,kreta; kasoko; shimo la katikati la mlima lililosababishwa na volkano, -crayon,noun,krayoni; chaki au penseli ya rangi, -crazy,adjective,enye wazimu; kichaa. craze, -crazy,noun,1. wazimu; kichaa, -crazy,verb transitive,tia kichaa; tia wazimu; rusha akili; tia wasiwasi; tia wahka, -cream,noun,1. maziwa ya mtindi; malai; krimu. 2. sehemu iliyo bora. 3. rangi ya krimu; rangi ya samli,"~ery (n): pauzapo au patengenezwapo siagi, maziwa, jibini, na mtindi" -cream,verb transitive,fanya mtindi; engua mtindi, -crease,noun,1. mkunjo. 2. mstari uliyochorwa juu ya ardhi kwa chokaa katika mchezo wa kriketi. vt/i. kunja; kunjana, -credible,adjective,a kustahili kusadikika; a kusadikika; a kuaminika, -credit,noun,1. imani; itibari; mkopo; muamana; uaminifu. 2. a njema. 3. heshima. 4. muda wa kulipa deni. 5. fedha alizo nazo mtu katika benki. vt. amini; kopesha; kardi,~able (adj): enye kuleta heshima; ~or (n): mdai -credulous,adjective,epesi kutamini au kusadiki bila ushahidi, -creed,noun,imani; nguzo ya dini, -creek,noun,"hori; ghuba ndogo; kijito. be up the ~, wa mashakani", -creep,verb intransitive,"(crept) ambaa; enda polepole; jikokota. the ~s, hali ya damu kusisimka; msisimko. creep up to, nyatia mwenyeela",~er (n): mnyama au mtu wenye kutambaa; ~y (adj): a kuleta msisimko -cremate,verb transitive,unguzua choma maiti badala ya kuzika, -cremation,noun,uchomaji maiti, -crescent,noun,mwezi mwandamo; mwezi koongo; mwezi mchanga; kitu chenye umbo koongo, -crest,noun,1. shungi; unyunju, -cretaceous,adjective,"a chaki; age, zama za kijilojia ambapo miamba ya chaki iliumbika", -crew,noun,"jumla ya wafanyakazi wa melini, ndegeini au relini", -cricket1,noun,nyenje; panzi; senene, -cricket2,noun,mchezo wa kriketi. Not ~ (colloq.) si desturi; si haki, -crime,noun,uhalifu; kosa; dhambi; uvunjaji sheria. criminal, -crime,adjective,a kuvunja sheria; ovu, -crime,noun,mhalifu; mvinja sheria. criminology, -crime,noun,taaluma ya kisayansi ya makosa ya jinai, -cripple,noun,kiwete; kilema; mlemavu, -cripple,verb transitive,fanya mtu kiwete; haribu; punguza sana nguvu; lemazwa, -crisis,noun,(crises ) 1. kipoe; upeo wa mgogoro; hatari; ugonjwa etc. 2. hali ya hatari; hali ya wasiwasi mkubwa, -crisp,adjective,1. kavu hata kuweza kufikichika. 2. (kwa hewa) a kuburudisha; a baridi. 3. (kwa nywele) a kipilipili. 4. (kwa tabia) epesi; thabiti; bila shaka, -criterion,noun,(criteria) kigezo; ruwaza, -critic,noun,mhakiki; mkosoaji. ~ize v.t/i. hakiki; laumu; kosoa; toa maoni,~ism (n): uhakiki; lawama -critical,adjective,1. muhimu kabisa. 2. ~ a uhakiki. 3. ~ lawama. ~point nukta kiwango pambanuzi,~angelle: pembe pambanuzi; ~mass: masi pambanuzi; ~speed: kasi pambanuzi; ~temperature: halijoto pambanuzi -croak,noun,mlio kama wa chura au kunguru, -croak,verb transitive/intransitive,1. lia kama chura au kunguru. 2. bashiri mambo mabaya, -crock1,noun,"chombo cha udongo, kaure au kigae","~ery (n): vyombo vya udongo, kaure au kigae" -crock2,noun,(colloq.) mnyama mzee tena dhaifu (hasa farasi ); mtu asiyeweza kufanya kazi vizuri kwa sababu ya ugonjwa, -crocodile,noun,mamba, -crook,noun,1. fimbo ndefu iliyopindikika mwishoni. 2. kingoe; kingosho; matege. 3. mjanja; enye hila; tapeli; jagari,~ed (adj): si sawasawa; danganyifu; enye matege -crop1,noun,mavuno; mazao; matunda, -crop3,verb transitive/intransitive,(-pp-) 1. -la chomipukizi au vichwa vya mimea 2. kata; nyoa kuwa fupi,~up: onekana; zuka; tokea ghafla -cross,noun,"1. msalaba. 2. chotara wa wanyama au mimea. 3. hasira; kali a chuki. 2. a kupinga njia. be at ~ purposes, kabiliana na mambo mawili yasiyowiana",~ a cheque: saini cheki kwa namna ambayo haiwunijiki ila ndani ya benki tu. 2. changanya mbegu. 3. zuia; pinga; ~ one's mind: kumbuka -cross,verb transitive/intransitive,pita; vuka, -crouch,verb intransitive,jikunyata;, -crow1,noun,"kunguru, as the flies, kwa mwendo wa njia ya mkato moja kwa moja", -crowbar,noun,mtaimbo, -crowd,noun,"kundi; umati; msongamano, halaiki", -crowd,verb intransitive,"songana, kusanyika; ja kwa wingi; jaa", -crowd,verb transitive,"songa; jaza sana. -round, zongea", -crown,noun,1. taji. 2. serikali. 3. utosi. 4. sehemu ya juu; kilele. 5. uzuri; ubora; ukamilifu; utimilifu, -crown,verb transitive,"1. visha taji; tawaza. 2. -wa juu ya a hill -ed with trees, kilima kilichofunikwa na miti. 3. kiima matokeo ya. Success will ~ his efforts, matokeo ya jitihada yake ni kufuzu. -prosecutor, wakili aliye mwendesha mashtaka wa serikali", -crucial,adjective,a maana; umuhimu mkubwa, -crucible,noun,chombo kitumwacho kuyeyushia metali ndani yake, -crucifix,noun,sanamu au taswira ya Yesu Kristo akiwa amesulubiwa msalabani. cruciform, -crucifix,adjective,nye sura ya msalaba, -crucify,verb transitive,sulubisha; sulubu. -ion n. kusulibiwa, -crude,adjective,1. bichi; sio safika; changa; isiyotengenezwa; si a dabu; jinga; isiyofanywa vizuri, -cruel,adjective,katili; kali; bila huruma; jahili; mbaya; dhalimu; korofi; habithi; n', -cruel,noun,ukatili; ukorofi; udhalimu, -crumb,noun,chembe; chenga. ~s makombo, -crumbly,adjective,tifutifu; -a kuweza kufikichika, -crust,noun,"ganda (la mkate, etc.); ukoko; koya; gaga; ukungu; utando. earth", -crust,noun,"uso wa dunia; ardhi. -acean n. kurustasia; anthropodi wa majini wenye gamba lililofunikwa kwa gamba kama vile kaa, kamba na duvi. -y adj. 1. -enye ganda gumu. 2. kali; enye ghadhalbu; enye hasira", -crutch,noun,mkongojo, -cryogenics,noun,taaluma ya sayansi ya fizikia kuhusu viwango vya chini sana vya halijoto na athari zake, -crystal,noun,jiwe kama kioo; fuwele. 2. (science) chembe yenye mpangilio maalumu wa atomu zilizopangwa katika umbo la kijiometria. -line adj. -a fuwele; enye tabia au umbo la fuwele,"~lize v.t/i. fuwesha; gandisha; ganda; (fig.) (kwa mawazo: mashauri, etc.) dhihirisha, dhihirika; ~lization (n): ufuwelishaji; uundaji polepole wa fuwele kutoka kwenye miyeyuko au mimu-munyo" -cub,noun,mtoto wa mnyama wa mwitu au mbwa, -cube,noun,mchemaraba; umbo la miraba sita iliyosawazawa, -cubicle,noun,kichumba kidogo, -cucumber,noun,"tango; tangopépeta. - tree, mibirimi", -cuddle,verb transitive,sogea kifuani; kumbatia; bembeleza; beba; pakata. v.i kumbatiana; jikunyata; jikunga, -cue,noun,ishara; kidokezi; dokezo, -cue,noun,fimbo ndefu ya kuchezea biliadi, -cuff,noun,(of a coat etc.) sijafu. off the ~ papo hapo; bila maandalizi, -culminate,verb intransitive,fika upeo; kamilika; fika kikomo; isha; timia. culmination, -culminate,noun,utimilifu; mwisho; upeo, -culpable,adjective,-enye hatia; mkosa; -a kupasa kuhukumiwa; -a kupasa kulaumiwa, -culprit,noun,mkosaji; mwenye hatia; mhalifu, -cult,noun,"imani ya dini ya kuabudia kitu au uungu fulani, imani ambayo huleta taathira za kimawazo kwa waumini kutokana shinikizo lake; kupenda kitu sana hadi kufikia kuwa kama dini", -cultivate,verb transitive,"1. lima; panda mbegu; otesha. 2. fanya juhudi na uangalifu mwingi katika kufanya jambo. 3. endeleza; kuza; idilisha ~ a person, jaribu kujenga urafiki na mtu",~d (adj): -enye malezi mema; -staarabu; -liolimwa; -enye kuelimika -culture,noun,1. malezi; elimu. 2. adabu; ustaarabu; utamaduni; uungwana. 3. kilimo; ukulima,~d (adj): -enye kuelimika; staarabu; -a adabu; -enye malezi mazuri -culvert,noun,kalvati; mtaro; bomba ya kupitishia maji au myava za umeme, -cumulative,adjective,-a kulimbikiza; -a kukusanyika kidogo kidogo, -cunning,adjective,1. -erevu; janja; -stadi; mahiri; hodari, -cunning,noun,werevu; ujanja; hila; ustadi, -cup,noun,kikombe; kopo; kombe (la michezo), -cup,verb transitive,umika; piga chuku, -cupboard,noun,kabati,~ love: mapenzi njaa; mapenzi tumbo -cupidity,noun,tamaa; uchu; uroho; ulafi; shauku (hasa ya mali), -curable,adjective,-a kuponyeka; -a kutibika. curative, -curable,adjective,-a kuponya; -a dawa, -curd,noun,maziwa yaliyoganda; maziwa mabivu. ~le v.t/i gandisha; ganda; iva (maziwa), -cure,verb transitive,"1. ponya; ponesha: ~poverty, ondelea mbali ufukara. 2. (ng'onda) tia chumvi au dawa isioze", -cure,noun,dawa; kuponya au kutibu, -curfew,noun,kafyu; amri ya kutotembea wakati fulani; ishara ya kuzuia watu kutembea; kipindi cha kutotembea, -curious,adjective,1. -chunguzi; -dadisi. 2. -a tunu; geni; -a ajabu. curiosity, -curious,noun,1. upekuzi; udadisi; utekpeke; uchunguzi. 2. tunu; kitu kigeni; ajabu ~ly -adv. kiajabu; kwa mshangao, -curl,noun,msongo wa nywele; msokoto; singa,"~y (adj): -a singa; headed, -enye nywele za kipilipili" -curl,verb transitive,sokota; pinda; kunja; suka; jinyonganyonga, -curl,verb intransitive,pindana; zongomana, -currant,noun,zabibu kavu ndogo zisizo na mbegu, -currency,noun,1. desturi; matumizi. 2. sarafu; fedha, -current,adjective,1. -a desturi. 2. -a kutumika au kutendeka sasa au siku hizi. 3. -a kukubalíwa na wengi, -current,noun,"1. mkondo. 2. mkondo wa nguvu za umeme. alternating ~, mkondogeu: mkondo wa umeme ubadilishaji mwelekeo. direct ~, mkondo fulizo: mkondo usiobadilishabadilisha mwelekeo. 3. mfululizo wa", -curriculum,noun,mtaala; mtaala. developer: mkuza mitala,"~ vitae: maelezo binafsi ya mtu kuhusu elimu na uzoefu katika kazi, etc" -curry,noun,mchuzi. powder: bizari, -curse,noun,"laana; matusi; maapizo; kukuba mateeso. Gambling is often a ~: kamari ni chanzo cha laana. v. t/i. laani; tukana; apiza; tesa; jipaiza. be -d with continual ill health, patwa na ugonjwa wa daima. be -d with idle children, teswa na watoto wavivu",~d (adj): a. kuchukiwa; a kuchukiza; -laanifu; liloalaniwa -curtail,verb transitive,fupisha; punguza; kata; katisha; katiza ziara au matembezi, -curtain,noun,"pazia. draw a ~ over sth., acha kabisa kuzungumzia jambo fulani. It will be ~s for you, itakuwa mwisho wako", -curvature,noun,1. mpindo; kigoshoro; mpindikio. 2. kivimbe radius = kivimbe nusukipenyo; urefu kutoka nuktakwenye tao hadi kwenye kitovu cha mpindo, -curve,noun,kizingo; tao; pindi; kigoshoro; ukombo, -curve,verb intransitive,kunja; bina; pinda; pindika, -cushion,noun,mto; takia, -custody,noun,"ulinzi; utunzaji; usimamizi; uangalizi; kifungo. have in safe ~, tunza vyema. custodian", -custody,noun,mlinzi; mtunzaji; msimamizi, -custom,noun,1. desturi; kawaida; mazoea; ada; mila. 2. biashara ya kawaida. ~(s) house,"~s (n): duties, ushuru wa forodha. -ary adj. a. desturi; -a kawaida; -a mazoea. -er 1. mnunuzi; mteja; mshiriki. 2. (colloq.) mtu wa kuleta matata au mashaka" -custom,noun,forodha, -cut,verb transitive/intransitive,"(cut) 1. kata; pasua; chonga; chenga; tema; changa; chanja; chonga nakshi. - down, punguza. - off, simamisha; zuia; katiza. - out, ondoa. be ~ out for, faa kwa. He's not ~ out for that sort of work, hafai kwa kazi ya namna ile. - up, kata vipandevipande. be ~ up by sth., huzunishwa sana na jambo. - dead, paa kisogo. - a tooth, ota jino. - both ways, (kwa maneno) faa na kutoa faida kwa mmoja. - a loss, tupilia mbali biashara ya hasara kwa ya faida. - and dried, tayari yote tangu hapo",~ter (n): 1. mkataji. 2. chombo chemamba chenye mlingoti mmoja; dau; mashua. throat n. muujaji; katili; ~ting (n): 1. mkato; nakshi; kitawi kipandikizi. 2. maneno yaliyokatwa kutoka gazetini. adj. kali; a kuchukiza -cut,noun,1. mkato. 2. mtindo. 3. pigo katika mchezo wa kriketi 4. jeraha, -cute,adjective,erevu; -enye hila; -enye akili; -enye kupendeza, -cycle,noun,"1. mfululizo wa matukio yana jojirudiarudia ambavyo mwisho wake ni sawa na mwanzo wake. 2. duru; saiklo; mzunguko; muhula mzima; mkatano. the ~ of the seasons of the year, mfuatano wa miongo ya mwaka. 3. baiskeli. v/i panda baiskeli. cyclist", -cycle,noun,mpanda baiskeli. cyclic, -cycle,adjective,1. dawari; saikliki; -enye kutokeza kwa mfuatano au mzunguko. 2. ~ a mzunguko, -cyclone,noun,tufani; dhoruba; kimbunga, -cylinder,noun,1. mcheduara; silinda; chombo mcheduara katika injini ambamo kanieneo ya gesi au kioevu husogeza pistoni. 2. kitu chochote kirefu cha mviringo kama bomba, -cytoplasm,noun,sitoplazimu: sehemu inayoizingira kiini cha seli na kuzingirwa na kiambaza seli au kiwambaseli, -c,noun,ufupisho wa direct current: mkondo fulizo; mkondo usiobadilisha mwelekeo, -dad (dy),noun,baba (usemi wa kitoto), -dairy,noun,1. mahali patengenezewapo maziwa na bidhaa zake. 2. duka linalouza vitu vya maziwa. 3. kiwanda cha kusindikiza maziwa,~ farm: shamba la ng'ombe wa maziwa -daisy,noun,aina ya ua, -dam,noun,lambo; bwawa; kuko, -damage,noun,1. hasara; uharibifu; madhara; maafa. 2. (law) faini; fidia, -damage,verb transitive,"haribu; vunja be ~d, haribika; vunjika", -damn,verb transitive,"tia adhabu ya milele; laani; apiza; tukana. a book ~ed by the critics, kitabu kilichodharauliwa mmo na wahakiki asilia. - you I won't do it, naapa sifanyi",~able (adj): kustahili laana; a kuchukiza mno; ~ation (n): laana; apizo; maapizo -damp,adjective,"-nyevu, a majimaji; mbichi-lio chapachapa. wipe a window with a ~ cloth, pangusa dirisha kwa kitamba kinyenvu", -damp,noun,unyevu; umajimaji, -damp,verb transitive,"tia unyevu kidogo; fanya chapachapa; punguza furaha; punguza matumaini. - down a fire, punguza mwako wa moto. -er n. vali ya kudhibiti uingizaji wa hewa katika jiko au tanuri", -dance,verb intransitive,cheza ngoma, -dance,verb transitive,chezesha ngoma; muziki, -dance,noun,ngoma; dansi, -danger,noun,hatari; janga; baa,~ous (adj): -a hatari; ~ly (adv): kihatarî -dare,verb transitive,"thubutu; jusurisha; jaribu; pa changamoto. I ~ you to strike me, huthubutu kunipiga. ~devil adj.n. jasiri mno. daring n./adj. ujasiri; jasiri", -Darwinism,noun,nadharia mabadiliko ya viumbe hai kutokana na uteuzi asilia ya mwanahistoria wa maumbile Charles Darwin ya mwaka 1859, -dash,verb transitive/intransitive,"1. tupa kwa nguvu; enda mbio; ruka; kurupuka. 2. vunja; haribu. a person's hopes, vunja matumaini ya mtu. 3. (kwa mawimbi, etc.) pigapiga. a. tia kwa haraka; fanya kwa haraka",~ alama hii (-) katika maandishi 5. bidii; ujasiri. cut a ~: piga domo mali -dash,noun,"1. mwendo wa mbio. make a ~ for shelter, kimbilia pa kujificha. 2. kishindo cha mawimbi yakipiga piga. 3. kidogo a ~ of pepper in the food, pilipili kidogo katika chakula. 4", -data,noun,"data; taarifa au takwimu inayotumiwa katika kufanya, kufanyia jambo au kuchambuliwa na kompyuta",~ capture: uwekaji taarifa katika hali iwezayo kuchambuliwa na kompyuta; ~ logging: kuingiza na kurekodi data kiotomatiki kwa kompyuta; ~ processing: uchambuzi wa data kwa kompyuta ili kupata au kutengeneza habari iliyokusudiwa; ~ protection: udhibiti wa data katika kompyuta ili kuepusha matumizi haramu; ~bank (n): hifadhi kubwa ya data za -date²,noun,"- tree, mtende; - fruit, tende", -date¹,noun,"1. tarehe. out of -, -a zamani; -a kale; enye kupitwa na wakati. up to -, -a siku hizi; -a sasa. -pya: enye kwenda na wakati. 2. (colloq.) miadi; kiaga. v.t/i. tia tarehe", -daughter,noun,"binti; mtoto wa kike. -in-law, mkwe (mke wa mwana)", -dawn,noun,"1. mapambazuko; alfajiri. 2. mwanzo; asili; chimbuko vi. pambazuka; -cha. It -ed upon me, imeanza kunifahamikia", -day,noun,"1. siku; mchana; kutwa. have one's - fankikiwa kwa kipindi. 2. wakati; muda; maisha; asuhi. all -, mchana kutwa - by -, kila siku - after day, siku kwa siku. - after tomorrow, keshokutwa. -break mapambazuko",~dream (v.i): /n. ndoto za mchana; ndoto za alina cha -dazzle,verb transitive,fanya kiwi; shangaza; staajabisha, -dazzle,noun,kiwi; mng'ao, -deacon,noun,shemasi, -dead,adjective,"1. -fu; liokufa; kavu; dhaifu; pooza. 2. (be) fariki; -fa. the - hours of the night, usiku wa manane. come to a - stop, simama kabisa. The telephone is -, simu haifanyi kazi. - letter, sheria, amri isiyo na nguvu; barua isiyojulikana mwenyewe. - heat, sare (suluhu) katika shindano. - shot, shabaha barabara. in the - centre, katikati kabisa. -lock n. hali ya kutatiza kiasi cha jambo kutoendelea",~ly (adj): -a kufisha; -a mauti; -enye sumu iuayo -deaf,adjective,"ziwi; (fig.) siotaka kusikiliza. a -mute, mtu aliye kiziwi na bubu pia. -en v.t. tia uziwi", -deal¹,noun,"msonobari. - furniture, samani ya msonobari", -dean,noun,1. paroko; mkuu wa makasisi wa parokia. 2. mkuu wa kitivo,~ery (n): ofisi au nyumba ya paroko au mkuu wa kitivo -dear,adjective,ghali; -a thamani kubwa; -penzi, -dear,noun,"mpenzi; oh dear, dear me!, Mungu wangu! lahula!", -death,noun,"mauti; kifo; ajali; faradhi. be at death's door, chunguia kaburi; kuwa katika hali ya kukata roho. - rate, kiwango cha watu wanaokufa mahali katika kila mia kwa muda wa mwaka mmoja", -debatable,adjective,-enye kustahiki kujadiliwa, -debate,noun,mjadala; majadiliano; mabishano; hoja; mdahalo. v.t/i. bishana; jadiliana; fanya mdahalo; hojiana, -debit,noun,mtoe; hesabu ya upande wa madeni wa daftari, -debit,verb transitive,"andika, rajisi madeni", -debris,noun,takataka; kifusi, -debt,noun,"1. deni. be in -, wiwa; daiwa. have in one's debts, wa; dai",~or (n): mdeni -decade,noun,mwongo; kipindi cha miaka kumi, -decadent,adjective,-a kupungua; kupooza; kuharibika; kuchakaa,~ce (n): upungufu; uchakavu; uharibifu; upoozaji -decapitate,verb transitive,kata kichwa au sehemu ya juu, -decay,verb intransitive,oza; haribika; chakaa,~ organism: mbunguaji: mnyama au mmea wenye uwezo wa kuvunjavunja viumbe vifu kuwa dutu sahili -decay,noun,uoza; uharibifu; uchakavu, -deceive,verb transitive,danganya; punja; hadaa; ghilibu; rubuni; laghai. deceit, -deceive,noun,hila; udanganyifu; uwongo; ulaghai; hadaa; unjanja; ghilba. deceitful, -deceive,adjective,-danganyifu; mwongo; janja. deception, -deceive,noun,udanganyifu; hila; ghilba. deceptive, -deceive,adjective,-danganyifu; -a hadaa, -December,noun,Disemba; mwezi wa kumi na mbili wa mwaka wa kizungu, -decent,adjective,-a adabu; -a heshima; -enye haya; -enye adabu; -a kufaa; -enye staha; -zuri; -a kupendeza. decency, -decent,noun,adabu; heshima; staha, -decentralize,verb transitive,ondoa madaraka kutoka ngazi ya juu kupeleka ngazi ya chini, -decibel,noun,desibeli: kizio kinachotumiwa kupimia kiwango cha sauti na elektrisiti katika mawasiliano, -decide,verb transitive/intransitive,kata shauri; amua; azimia; kusudia. ~, -decide,adjective,-enye nia; thabiti; imara; -enye kudhamiria. decision, -decide,noun,hukumu; uamuzi; uthabiti. decisive, -decide,adjective,mkataa; -a kuamua, -deciduous,adjective,-enye kupukutika majani au mbawa kwa majira maalumu, -decimal,adjective,-a kumi; -a sehemu za kumi,~ system: mfumo wa kuhesabu kwa makumi -decipher,verb transitive,fumbua maandiko ya siri au ya fumbo, -deck,noun,"deki; sitaha. clear the ~s, kaa tayari kwa vita; (fig.) kaa tayari kwa lolote", -declare,verb transitive/intransitive,tangaza; arifu; julisha. declaration, -declare,noun,tangazo; taarifa; ilani; tamko; azimio, -decline,verb transitive/intransitive,"kataa; shuka; pungua; inama. a declining birth-rate, upungufu wa kiwango cha uzazi. prices beginning to ~, bei zianzazo kushuka. an empire that has ~d, dola iliyodhoofika. a man's declining years, miaka ya makamo na uzeeni mwa mtu", -decline,noun,"upungufu; uharibifu; uchakavu; mteremko; mwinamo. fall into a ~, pungua nguvu; ugua kifua kikuu", -decode,verb transitive,fasiri maandiko ya siri, -decompose,verb intransitive,1. oza; haribika. 2. changanua; geuza. 3. vunja; vunijka; geuza misombo kemikali kuwa katika vijenzi vyake. decomposition, -decompose,noun,1. uoza; mchanganuo. 2. uvunjikaji; uvunjikaji wa molekuli kuwa sehemu ndogondogo, -decorate,verb transitive,pamba; remba; visha nishani; tia makshi. decoration, -decorate,noun,mapambo; nishani; upambaji; urembo. decorative, -decorate,adjective,-a kupamba; -a urembo. decorator, -decorate,noun,mpambaji, -decrease,verb transitive/intransitive,pungua; punguza; tulia; tuliza; fifia; nyamaa, -decrease,noun,"upungufu; nakisi. Crime is on the decrease, uhalifu unapungua", -decree,noun,amri; hukumu; sheria; agizo, -decree,verb transitive/intransitive,amuru; hukumu, -dedicate,verb transitive,weka wakfu; andikia ukumbusho; tabaruku. dedication, -dedicate,noun,kutabaruku; uwekaji wakfu, -deduce,verb transitive,dhihirisha; hitimisha kimantiki kwa kutumia taarifa uliyopewa. deduct, -deduce,verb transitive,toa; chukua; punguza; kata; ondosha; kusuru. deduction, -deduce,noun,1. upunguzaji; upungufu. 2. dhihirisho; udhihirishaji, -deed,noun,"tendo; kitendo; mkataba. be rewarded for one's good ~s, tunzwa kwa matendo mema. title ~, hatimiliki; waraka", -deep,adjective,"1. -a kwenda chini; -enye kina kirefu au kilindi. 2. -enye kukoza. -red, -ekundu ya kukoza. 3. (kwa sauti) -zito; -a chini. -respect, heshima kubwa. -silence, kimya", -deer,noun,paa; kulungu; mbawala, -defecation,noun,kunya; utoaji wa kinyesi, -defect,noun,ila; kombo; upungufu; waga; dosari; kasoro; walakini. ~ in a system of education kasoro katika mfumo wa elimu,~ion (n): uhalifu; kosa; uasi; ~ive (adj): enye kasoro -deficient,adjective,"pungufu; ~kosefu; haba; ~dogo. He is ~in sense, hana akili timamu. deficit", -deficient,noun,hasara; upungufu; nakisi hasa ya fedha au mali, -degradable,adjective,enye kuwea kuvunjwavunjwa kwa njia za kikemikali au kibiolojia, -degree,noun,"1. kipeo; uzi; digrii. 2. cheo; daraja; kiwango. 3. shahada. 4. kadiri; kiasi. by degrees, kidogo kidogo", -deify,verb transitive,fanya Mungu; abudia au heshimu kama Mungu, -dejected,adjective,-enye huzuni; -enye kuvunjika moyo; -enye majonzi. dejection, -dejected,noun,huzuni; masikitiko; majonzi, -delay,verb transitive/intransitive,kawilisha; kawia; chelewesha; chelewa; ahirisha; ahirika; taahiri, -delay,noun,ukawi;ji; taahira, -delegate,verb transitive,wakilisha; tuma; agiza, -delegate,noun,wakili; mjumbe; kaimu; makam; wakala, -delegation,noun,uwakilishi; wakala; mjumbe; ujumbe, -delete,verb transitive,futa; ondoa; dondosha. deletion, -delete,noun,kufuta; udondoshaji; utoaji wa kipashio kutoka mfumo maalumu wa lugha, -deliberate,verb transitive/intransitive,fikiri; pima; waza; shauriana, -deliberate,adjective,1. -a kusudi. 2. -a hadhari; bila wakala. -ly adv. kwa uangalifu; makusudi; taratibu, -deliberation,noun,fikira; uamuzi; azimio; shauri, -delicate,adjective,"1. -ororo as as silk, -ororo kama hariri. 2. -epesi kuvunjika; kuungua; dhaifu. = cups, vikombe vyepesi kuvunjika. a looking child, mtoto dhaifu. a matter, jambo gumu kuamua. 3. -enye adabu. 4. (kwa chakula) -tamu. delicacy", -delicate,noun,"chakula kitamu, uangalifu; malezi mema", -delicious,adjective,-a kupendeza sana; -a kufurahisha sana; -tamu; -zuri, -delight,verb transitive/intransitive,pendeza sana; penda sana; furahi; penda, -delight,noun,furaha; anasa. -ed adj. -enye furaha. -ful adj. -a kufurahisha sana; -zuri sana, -delirium,noun,upayukaji; wazimu; uwewesekaji; upagawa; uchangawa. delirious, -delirium,adjective,-enye kupayukapayuka; kuweweseka; kupagawa au kuchagaa, -deliver,verb transitive,peleka; okoa; fanya huru; toa,"~ a speech: toa hotuba. be ~ed of a child, jifungua; zaa; ~ance (n): wokovu; uhuru; ukombozi; uzazi; ~y (n): upeleka;ji; ukutubi;aji; uzaaji" -delta,noun,mahali mto unapojigawanya sehemu mbili au zaidi kabla ya kuingia baharini au ziwani. arcuate ~ deltao: delta yenye umbo la nusu au robo duara, -deluge,noun,gharika; mafuriko ya maji; mvua kubwa sana, -deluge,verb transitive,gharikisha, -demagnetize,verb transitive,sumakua; haribu sumaku katika gimba, -demand,verb transitive,taka; omba; hitaji; uliza, -demand,noun,"haja; matakwa; swali on itakopohitajika. a great ~ for good clerks, kuna mahitaji makubwa wa makarani hodari", -democracy,noun,1. demokrasia; mfumo wa uongozi unaowashirikisha wananchi wote katika maamuzi ya utawala kwa kupitia mwakilishi wao. 2. wananchi waimarishaji mfumo wa kidemokrasia. democrat, -democracy,noun,mfuasi wa demokrasia, -democratic,adjective,-a demokrasia; -enye kuunga mkono demokrasia; -a kidemokrasia, -demolish,verb transitive,bomoa; vunja; haribu. demolition, -demolish,noun,ubomoaji; uharibifu; uvunjaji, -demon,noun,pepo; shetani; jini; mtu katili, -demonstrate,verb transitive/intransitive,1. fafanua; dhihirisha; thibitisha; onyesha. 2. andamana. demonstration, -demonstrate,noun,uthibitisho; ufafanuzi; onyesho; maandamano; mkusanyiko. demonstrative, -demonstrate,adjective,-a kuonyesha; -a kutibitisha. demonstrator, -demonstrate,noun,mtu afundishaye kwa vielelezo; mwandamanaji, -demoralization,noun,upotofu; uvunjikaji moyo, -demoralize,verb transitive,potosha; potoa; vunja moyo, -den,noun,1. shimo la mnyama wa mwitu; pango. 2. pakutanapo waovu. 3. (colloq.) chumba cha faragha cha kazi au starehe, -deni,noun,mripuko; usaha; ruhusa; kufukuzwa au kufukuza kazini; utokaji, -denitrifying bacteria,noun,mnaitrishuaji: bakteria mwenye uwezo wa kugeuza chumvi za naitreti na amonia kuwa gesi ya nitrojeni, -denominator,noun,kigawanyo; asili, -dense,adjective,nene; zito; liosongamana; ingi. density, -dense,noun,"densiti; uzito; msongamano. 1. kiasi cha masi katika kizio kimoja cha ujazo wa dutu. relative density uzito husianifu: uwiano kati ya masi ya mata katika ujazo fulani na masi ya maji yenye ujazo sawa. 2. kiasi cha tabiaumbile katika kizio kimoja cha urefu, eneo, au ujazo", -dent,noun,kishimo; kibonyeo, -dent,verb transitive/intransitive,"bonyeza, bonyea", -dental,adjective,-a meno. dentifrice, -dental,noun,dawa ya kusugulia meno. dentist, -dental,noun,daktari wa meno. dentition, -dental,noun,mpango wa meno; mkato wa meno. denture, -dental,noun,meno bandia, -deny,verb transitive,kana; kanisha; kataa; kataa; kaidi; nyima hini. denial, -deny,noun,ukanaji; unyimaji; katazo, -deoxygenated blood,noun,damu isiyo na oksijeni ambayo rangi yake ni nyekundu isiyokoza, -department,noun,idara; sehemu, -depend,verb intransitive,"tegemea. The old man still -s on his own earnings, mzee bado anategemea mapato yake mwenyewe. Good health -s on balanced diet, afya njema hutegemea lishe bora. 2. amini. You can always - on him, unaweza kumtegemea siku zote. -able adj. a kutumainika; tumainiifu. -ant n. anaytegemea mwingine. -ance n. utegemezi. -ency n. kolon. -ent adj. a kufuatana na; a kutegemea; a kutumaini", -deplete,verb transitive,punguza idadi; tumia na kumaliza; fanya tupu, -deplore,verb transitive,sikitika; juta; lilia. deplorable, -deplore,adjective,a kusikitisha; -a kuhuzunisha; -baya, -depopulate,verb transitive,"punguza idadi ya watu. AIDS -s the world, ukimwi unapunguza idadi ya watu ulimwenguni. depopulation", -depopulate,noun,upungufu wa watu, -deport,verb transitive,"hamisha; fukuza; ondoa katika nchi. -ation n. kufukuza au kufukuzwa nchini. -oneself, jiweka. -oneself with dignity, jiweka kwa heshima. -ment n. mwenendo, tabia; kikao", -deposit,verb transitive,"weka; toa; salimisha; acha mashapo au tope. The river -s mud on the fields in the rainy season, mto huacha matope katika mashamba siku za mvua", -deposit,noun,amana; rubuni; akiba; rehani; mashapo. -or n. mwekaji akiba benki. -ory n. ghala; bohari; depo; bohari, -depreciate,noun,upungufu wa thamani ya kitu, -depress,verb transitive,inamisha; shusha; huzunisha; punguza nguvu; dhofisha; sikitisha. -ing adj. a kuhuzunisha. -ion n. huzuni; unyovu; bonde; shimo; mwinamo, -deprivation,noun,unyimaji, -deprive,verb transitive,nyima, -depute,verb transitive,tuma; wakilisha; agiza; weka naibu; weka makamnu. deputy, -depute,noun,wakala; naibu; kaimu; makamu. deputation, -depute,noun,ujumbe. deputize, -depute,verb transitive,fanya kwa niaba; kaimu, -derelict,adjective,lioachwa; liotupwa; pangupakavu, -derive,verb transitive,pata kutokana na; tokana na; chimbuka; nyambua; mwanz.o; chimbuko; unyambu-lishaji; unyambuaji. derivative adj./n. zalika; kinyambuo; mnyambuo; kitu au neno lililotoka katika lingine; kitokanacho na, -dermis,noun,tabakandani tabaka ya ndani ya ngozi, -derogatory,adjective,a kuvunjia heshima; a kuaibisha; a dharau, -desalination,noun,utochumishaji; utoaji chumvi katika maji bahari ili yaweze kutumika kama ya kawaida, -descent,noun,1. mshuko; mteremko; mwinamo; nasaba; ukoo; uzao; jadi. 2. uvamizi; shambulio la ghafla, -describe,verb transitive,eleza; eleza wasifu; fafanua; hadithia, -description,noun,"maelezo; wasifu; habari. (colloq.) namna of any description, a namna yoyote", -descriptive,adjective,a kueleza; a kuainisha, -desert²,noun,jangwa, -desert³,noun,"haki; stahili; rada. get one's ~s, pata stahili yake", -desert¹,verb transitive/intransitive,"acha; toroka; kimbia; tupa; hama; telekeza a ~ed person, mkiwa. a ~ed village, mahame", -deserve,verb transitive,stahili, -deserving,adjective,a kustahili,~dly (adv): kwa haki; kama ilivyostahili -design,noun,"dizaini; kielelezo; picha; mpango; kusudi; mradi; nia; hila; mtego. have ~s on, wa na kusudio baya juu ya",~edly (adv): makusudi; ~eer (n): mtungaji; enye kubuni; ~ing (adj): erevu; janja; a hila -design,verb transitive/intransitive,buni; vumbua; tunga; sanifu; kusudia, -designate,verb transitive,onyesha; taja; agiza; chagua; teua,"~ wa na maana fulani; wa dalili ya boundaries: onyesha mipaka. He ~d me as his successor, aliniteua niwe mrithi wake" -designation,noun,maana; jina; maelezo; uteuzi; cheo, -desirable,adjective,a kupendeza; a kutamanika. desirous, -desirable,adjective,enye kutaka; enye kutamani, -desire,noun,tamaa; shauku; haja; uchu; hamu; matakwa; utashi; mapenzi; matilaba; ashiki, -desire,verb transitive,"taka; tamani; ashiki; omba. I ~d him to sit down, nilimwomba aketi", -desk,noun,meza ya kuandikia; dawati; deski, -desolate,adjective,lioachwa; chwa; a jangwa; lioachwa; siyo stahili kukalika a ukiwa; a huzuni;, -desolate,verb transitive,huzunisha; tia majonzi. desolation, -desolate,noun,ukiwa; majonzi; huzuni, -desperado,noun,katili; tayari kufanya lolote; jasiri, -desperate,adjective,enye kukata tamaa; bila tumaini; tayari kufanya lolote; sioponyeka; baya mno. desperation, -desperate,noun,hali ya kukata tamaa, -despise,verb transitive,tweza; dharau. despicable, -despise,noun,a kustahili kudharauliwa; mnyonge; dhaifu, -despite,preposition,"ijapokuwa. in ~ of his wishes, ijapokuwa hataki", -despond,verb intransitive,kata tamaa; fa moyo,~ency (n): hali ya kukata -despot,noun,dikteta; dhalimu; mtawala mwenye madaraka yote peke yake,~ic (adj): -enye madaraka peke yake; ~ism (n): udikteta; udhalimu -destination,noun,"mahali mtu (au kitu) anapopelekwa, au akusudiapo kufika", -destined,verb transitive,"liokusudiwa kuwa; jaalia. He is ~ for the army, anakusudiwa kuwa askari", -destiny,noun,majaliwa; jaala; bahati, -destitute,adjective,"fukara; maskini; mkata. of, bila ya", -destitution,noun,ufakiri; ufukara; umaskini; uhitaji; ukiwa, -destroy,verb transitive,haribu; vunja; angamiza,~er (n): mharibifu; mwangamizaji; manowari yenye mizinga. destruction n. uharibifu; maangamizi; mauaji. destructive adj. -enye kuharibu; haribifu -detach,verb transitive,tenga; bandua; peleka kikosi cha askari kutoka jeshi kubwa,~ed (adj): adilifu; siopendelea; ~able (adj): -adilifu; siopendelea; ~ment (n): utengaji; mbanduko; uadilifu; kikosi maalumu; upweke -detail,noun,kila kitu; habari zote, -detail,verb transitive,eleza kinaganaga; tuma kufanya kazi maalumu, -detain,verb transitive,kawilisha; zuia; tia ndani; weka kizuizini; funga. detention, -detain,noun,kifungo; mahabusu; zuiawaji, -detect,verb transitive,gundua; ona; peleleza,~ion (n): ugunduzi; upelelezi; ~ive (n): mpelelezi; askari kanzu; jasusi; kachero -deter,verb transitive,(~rr) kataza; zuia; viza. ~rent n/adj. kizuizi; a kuzuia; -enye kuviza, -detergent,noun,ditajenti; sabuni ya unga; dawa ya maji ya kusafishia, -deteriorate,verb transitive/intransitive,punguza thamani; punguza thamani; haribika; chaka; fifia. deterioration, -deteriorate,noun,uchakavu; uharibikaji, -determination,noun,kusudi; nia; bidii; shauri; uthabiti; ushupavu, -determine,verb transitive/intransitive,"1. weka mpaka. The supply of food ~s the size of the army, ugavi wa chakula hubainisha ukubwa wa jeshi. 2. weka; kusudia; amua; kata maneno; maliza. 3. yakinisha - the meaning of a word, ainisha maana ya neno",~d (adj): imara; thabiti -detest,verb transitive,chukia sana; kirihi,~able (adj): -a kuchukiza; makuruhu. detestation n. karaha -detonate,noun,mripuko; uripukaji; uripuaji, -detour,noun,"njia ya kuzunguka; mzunguko. make a ~, zunguka", -detract,verb transitive,punguza sifa au thamani ya; toa; dunisha; umbu,~ion (n): udunishaji; usingiziaji -detriment,noun,hasara; dhara,~al (adj): -enye kutoa hasara; -enye kudhuru -deuterium,noun,duteri isotopu ya hidrojeni yenye namba ya masi mara mbili zaidi, -devastate,verb transitive,haribu; teketeza, -devastation,noun,uharibifu; uteketeeaji, -develop,verb transitive/intransitive,kuza; endeleza; sitawisha; kua; fafanua; eleza,"~ a film: safisha picha; ~ment (n): ukuzaji; ukuaji; maendeleo; usitawi. community development usitawi wa jamii. development studies, taaluma ya maendeleo" -device,noun,"1. hila; mbinu; mpango. leave sb. to his own ~s, mwache afanye apendavyo. 2. chombo; ala; zana; kitu; nyenzo. 3. chapa; alama; picha", -devil,noun,"shetani; bilisi. a poor ~, maskini fukara",~ish (adj): kama shetani; baya mno; katili; ovu sana -devious,adjective,-enye kuzunguka, -devise,verb transitive,"fanya; vumbua; tunga; buni; zaa, waza shauri au hila. to, rithisha usia", -devoid,adjective,bila; pasipo. He is - of sense hana akili, -devote,verb transitive,"tenga, oneself, jibidiisha","~d (adj): a kupenda sana, -enye bidii; -aminifu be devoted to jibidiisha; ~e n. mshabiki; walii; sufi; mtawa. devout adj. -enye kumcha Mungu" -dew,noun,umande; unyevu unaotokea juu ya majani au vitu vyengine kutokana na hali joto kushuka sana. point kiwango cha umande: kiwango cha halijoto ambapo mvuke wa maji hewani hugeuka kuwa matone, -dhow,noun,jahazi, -diabetes,noun,kisukari; ugonjwa unaosababishwa na upungufu wa homoni ya insulini ambayo hurekebisha sukari itumike kwa njia sahihi mwilini, -diagnose,verb transitive,"baini, tambua ugonjwa kwa dalili zilizopo. diagnosis", -diagnose,noun,uchunguzi yakinifu wa jambo, -diagonal,adjective,ulalo: a kutoka pembe mpaka pembe mkabala; a mshazari, -diagonal,noun,mstari wa kukata mraba pembe kwa pembe; mshazari; hanamu, -diagram,noun,"picha inayoonyesha kilwa kilivyo, mfano; kielelezo; kiolezo", -dial,noun,uso wa saa; chombo cha simu chenye nambari juu yake, -dial,verb transitive/intransitive,piga simu, -dialect,noun,"lahaja. the ~ of Zanzibar, Kiunguja. the ~ of Mombasa, Kimvita", -dialogue,noun,"mazungumzo, mashauriano", -diameter,noun,kipenyo; mstari ulionyooka upitao katikati ya duara. diametrically, -diameter,adverb,"kabisa; halisi, be opposed, kabiliana kabisa; -wa kinyume kabisa", -diamond,noun,diamond almasi. ~ wedding ndoa iliyodumu kwa miaka sitini au sabini na tano, -diaphragm,noun,kiwambo: utando unaogawa kifua na tumbo; kiwambo, -diarrhoea,noun,"tumbo la kuendesha, la kuhara", -diary,noun,shajara; kitabu cha kumbukumbu za kila siku, -diatom,noun,"diatomi: mwani wa selimoja anaonekana kwa hadubini ni huwa na kuta seli za silika. -ic gas gesi yenye atomu mbili kwenye molekuli moja, kama gesi ya hidrojeni", -dictate,verb transitive,to imla; amuru; agiza, -diction,noun,ufasaha: uteuzi na matumizi salihi ya maneno katika mawasiliano, -dictionary,noun,kamusi: kitabu cha orodha ya maneno yaliyo pangwa na maana zake, -die1,verb intransitive,fa; fariki; kata roho, -die2,noun,(dice) dadu, -die3,noun,(dies) zana za kuchorea na kupigia chapa sarafu, -diet,noun,chakula; ulaji; maakuli; lishe kamili, -differ,verb intransitive,"hitilafiana; tofautiana; achana. -ence n. hitilafu tofauti. of opinion, tofauti ya maoni. -ent adj. mbalimbali; -ingine; tofauti. -entiate v.t/i. pambanua; ainisha; hitilafiana; tofautiisha; achana; tengua", -differential,noun,difu;, -difficult,adjective,-gumu; -zito. -a shida, -difficult,noun,"shida. -y n. shida, matatizo, dhiki; ugumu. difficulty index, faharasa ngumu", -diffidence,noun,"haya, woga; wasiwasi", -diffident,adjective,-oga; -enye haya; siojiamini, -diffuse,verb transitive/intransitive,enea; tawanya; enea; tawanyika; toa zagaa; sambaa, -diffuse,adjective,-a maneno mengi; enye kuzagaa. diffusion, -diffuse,noun,"mweneo. diffusion coefficient, kigeu cha mweneo. diffusion equation, mlinganyo wa mweneo", -digital,noun,dijitali: taarifa iliyohifadhiwa kwa mfululizo wa tarakimu, -dignified,adjective,-a heshima; adhlimu, -dignify,verb transitive,tukuza; heshimu; adhimisha, -dignitary,noun,mheshimiwa; mwadhama, -dignity,noun,heshima; adhma; daraja; cheo, -digress,verb intransitive,toka nje ya mada,~ion (n): mzunguko; uchaji; utokaji nje ya mada -dilapidated,adjective,bovu; gofu, -dilate,verb transitive/intransitive,tanua; panua; vimbisha; tanuka; panuka; vimba,~ upon a subject: sema maneno mengi juu ya jambo. dilation n. mpanuiko; mtanuo; mpanuo; mtanuko -dilatory,adjective,vivu; tembe; -enye kucheleweshewa, -dilemma,noun,"hali ambayo inabidi kutoa uamuzi mmoja kutoka kwenye fursa ya kuchagua kati ya mambo kadhaa; tatizo; hali ngumu. You are on the horns of a -, uko katika hali ngumu sana", -diligent,adjective,-enye bidii; -tendaji; -angalifu; -enye juhudi. -ly adv. kwa juhudi; kwa uangalifu; kwa bidii. diligence, -diligent,noun,bidii; juhudi; uangalifu; jitihada, -dilute,verb transitive,zimua; punguza ukolevu; ghushi; punguza nguvu, -dilute,adjective,zimulifu: -enye kufanya hafifu kutokana na kuongezwa dutu chapwa. dilution, -dilute,noun,uzimujaji, -dim,adjective,-a giza; ingia giza; fifia,~ness (n): giza; utusitusi -dim,adjective,"a giza kidogo; siyoonekana vizuri; siyoisikilikan vizuri; siyoonekana vizuri akili si dhahiri; -liofifia. His eyes are ~, macho yake yana giza", -dimension,noun,"kipimo; kiasi cha urefu, upana, au kina", -diminish,verb transitive/intransitive,punguza; pungua; punguka, -diminution,noun,upungufu; upunguzaji, -din,noun,mshindo; kelele; ghasia, -din,verb transitive/intransitive,fanya kelele au ghasia mfululizo, -dine,verb transitive/intransitive,"la chamchana au chajio; karibisha kwenye chakula cha mchana. dining-room, chumba cha kula. dinner", -dine,noun,chamchana au chajio, -dinghy,noun,mashua ndogo; kilori, -dingy,adjective,-chafu; liyoififia; -eusi; -enye giza/giza, -dinosaur,noun,mnyama aliyeishi miaka milioni nyingi zilizopita, -diocese,noun,dayosisi; jimbo la askofu. diocesan adj/n. -a jimbo la askofu; askofu, -diode,noun,diodi: kifaa cha elektroniki kinachopitisha umeme, -dioxide,noun,"dioksidi: oksidi yenye atomu mbili za oksijeni kwa kila molekuli, zote mbili zikiwa zimebabadika kwenye atomi ya elementi nyingine", -dip,verb transitive/intransitive,chovya; zamisha; ogesha; inama;, -dip,noun,uchovaji; utazamaji; josho; mviamo, -diphtheria,noun,dondakoo: ugonjwa wa koo wa kuambukiza unaosababishwa na bakteria na pia huleta homa na shida ya kupumua, -diphthong,noun,"irabuinganifu: irabu, vokali mbili zinazotamkwa kama kwambia ni moja tu", -diploma,noun,diploma; stashahada, -diplomacy,noun,diplomasia: upatanishi; usuluhishi; busara; hekima. diplomat, -diplomacy,noun,mwanadiplomasia; balozi; mtaalamu wa mambo ya uhusiano, -diplomatic,adjective,a kidiplomasia. corps maofisa wa ubalozi katika nchi,~ immunity: kinga ya kidiplomasia; ~ relations: uhusiano wa kibalozi -direct,verb transitive,ongoza; elekeza; simamia; amuru; agiza. attention to angalia; tazama; onyesha,"~ current: mkondo fulizo: mtiririko mfululizo wa elektroni kwenye kipitishio wenye uwelekeo wa upande mmoja; ~ion (n): miajra; upande; welekeo; agizo; amri; elekezo; uongozi; usimamizi; maelezo; ~ly (adv): moja kwa moja; waziwazi; mara moja, sasa hivi; ~or (n): mkurugenzi; mwongozaji; msimamizi; mkuu. board of directors, bodi ya wakurugenzi; ~ory (n): kitabu chenye orodha na taarifa za watu au taasisi fulani. telephone directory, kitabu cha orodha ya simu" -direct,adjective,-nyofu; sawasawa; halisi, -dirt,noun,uchafu; taka. cheap as ~ rahisi mno,~y (adj): chafu -disable,verb transitive,lemaz; ondoela nguvu; dhoofisha; vunja,"~d (adj): -lemavu. disability n. udhaifu; ulemavu, kilema" -disaffected,adjective,-enye chuki; -a kutaka maasi; -enye uadui. disaffection, -disaffected,noun,chuki; kuchukia, -disallow,verb transitive,kataza; kanusha, -disappoint,verb transitive,vunja moyo; sikitisha; vunja matarajio ~ed,~ment (n): masikitiko; hali ya kuvunjika moyo; mtu avunjaye moyo -disappoint,adjective,-enye kuvunjika moyo; -enye kupoteza matumaini, -disarm,verb transitive/intransitive,1. nyang'anya silaha. 2. punguza silaha; punguza majeshi. 3. tuliza; zuia; punguza nguvu,~ament (n): upunguzaji silaha za kivita -disaster,noun,msiba; baa; hasara; janga; masaibu; maafa. disastrous, -disaster,adjective,"-a msiba; -a maafa. disc, disk", -disaster,noun,sahani; kisahani; diski, -discard,verb transitive,tupa; ondosha; kataa; choka; beza, -discern,verb transitive/intransitive,ona; fahamu; tambua; pambana; hisi; nabilika; miazi,~ing (adj): -a akili; juu; ~ment (n): busara; akili; utambuzi; ufahamu -discharge,verb transitive,"1. shusha; teremsha (shehena kutoka melini). 2. piga; fyatua (bunduki etc.); tupa (mshale etc.). 3. toa (maji, mvuke, nguvu za umeme etc.). 4. ondosha; toa katika kazi. 5. lipa", -disciple,noun,mwanafunzi; mfuasi; sahaba, -discipline,noun,1. malezi; maongozi 2. taratibu; nidhamu; utii; usikivu. 3. maadili, -discipline,verb transitive,adilisha; rudi; ongoza. disciplinarian, -discipline,noun,enye kushadidia nidhamu na taratibu. disciplinary, -discipline,adjective,a kurudi; -a kuadilisha; -a kuongoza, -disclaim,verb transitive,kana; kataa; kanusha, -disconcert,verb transitive,sumbua; tia wasiwasi; babaisha; kanganya; vuruga akili, -disconnect,verb intransitive,"tenga, fungua; tumpua; kata; ungua. -ed adj. (kwa maneno au fikira) siyofungamana vizuri; -siyofutata barabara; -liyokatwa", -discontent,noun,uchungu; ukosefu wa ridhaha; chuki; manung'uniko,~ed (adj): a kutofidhika -discount,noun,turuhani; punguzo la bei. be at a ~ kwa bei nafuu, -discount,verb transitive,kataa faida; punguzua bei; sadiki nusu tu ya habari, -discourage,verb transitive,vunja moyo; katisha tamaa; pinga. -ment n. jambo au hali ya kukatisha tamaa, -discourteous,adjective,sio na heshima au adabu, -discover,verb transitive,vumbua; gundua; kuta; fumania; onyesha; funua. -er n. mvumbuzi; mgunduzi. -y n. uvumbuzi; ugunduzi; jambo jipya, -discredit,verb transitive,tosadiki; aibisha; tahayarisha; fedhehesha, -discredit,noun,aibu; fedheha. -able adj. -a aibu; -a kutiliwa wasiwasi, -discreet,adjective,-a busara; angalifu; enye tahadhari; makini katika mazungumzo au matendo, -discrepancy,noun,tofauti; kutopatikana; hitilafu, -discretion,noun,"busara; nadhari; makini; akili; uchunguzi; uteuzi. surrender at discretion, jisalimisha bila masharti. at your discretion, kwa hiari yako", -discuss,verb transitive,zungumza juu ya; hoji; jadili. -ion n. mazungumzo; mjadala; masha-uriano, -disease,noun,ugonjwa; maradhi. -ed adj. -gonjwa, -disgorge,verb transitive,tapika; kokomoka; hozomoka (fig.) rudisha kwa nguvu (vitu vilivyo nyang'anywa), -disgrace,noun,aibu; ila; fedheha; soni; izara; madhara; kitu au mtu aletea aibu, -disgrace,verb transitive,aibisha; fedhehi; adhiri. -ful adj. -a aibu, -disgruntled,adjective,sioridhika; sionependezwa; enye kuudhi, -disguise,verb transitive,geuza; ficha, -disguise,noun,mavazi ya kujigeuza; ulaghai; hila, -disgust,noun,chuki; karaha; maudhi, -disgust,verb transitive,chukiza; kirihi. -ing adj. -a kuchukiza, -dish,noun,dishi; sufuria; chakula, -dish,verb transitive,pakua; andalia chakula, -dishearten,verb transitive,vunja moyo; ogofya, -dishonour,noun,aibu; fedheha; dharau; kitu au mtu aletea fedheha, -dishonour,verb transitive,"aibisha; fedhehesha; hizi; tahayarisha. -a cheque, tokubali cheki. -able adj. -a aibu; si -aminifu", -disillusion,verb transitive,ondosha dhana; onyesha ukweli. -ment n. uono wa ukweli, -disinfect,verb transitive,ua viini vya maradhi kwa kufukizia au kusafisha kwa dawa za kemikali. -ant n. dawa ya kuu viini vya maradhi, -disinfect,adjective,-a dawa hiyo, -disinterested,adjective,"si -enye kuendelea; si -enye kutaka faida. a - person, mtu mwadilifu", -disjointed,adjective,siyofungamana; siyofuatana moja kwa moja; iliyokatika katika, -dislocate,verb transitive,tegua; vuruga; chafua; fuja, -dislodge,verb transitive,ondoa; ondosha; hamisha; fukuza ng'oa, -dismal,adjective,-a kufisha moyo; -a kuhuzunisha; -a kuchekiza; -a kuondoa furaha; -enye huzuni, -dismantle,verb transitive,"pambu; kongoa; vunja; bomoa. - a machine, kongoa mashine", -dismay,noun,hofu; fadhaha, -dismay,verb transitive,ogofya; fadhahisha, -dismiss,verb transitive,"ondosha; uzulu; fukuza; achia mbali; ruhusu. - thoughts of revenge, ondoa mawazo ya kisasi. -al n. ruhusa; kufukuzwa; kutolewa; kuondoshwa", -disorder,noun,fujo; machafuko; ghasia; fujo; maradhi; machafuko;, -disorder,noun,"v.t. chafua; fuja. -ly adj. shaghalabaghala bila mpangilio; asi. -e house, nyumba chafu; danguro", -disorganize,verb transitive,chafua; haribu; fuja; pangu, -disown,verb transitive,kana; kataa; kanusha, -disparity,noun,hitilafu; tofauti, -dispassionate,adjective,siopendelea; -a haki; -siohemkwa; siotawaliwa na jazba, -"dispatch, despatch",verb transitive,tuma; peleka; fanya upesi; maliza; ua; nyonga, -"dispatch, despatch",noun,"utumaji; upelekeaji; barua; waraka; wepesi; haraka. act with -, fanya upesi", -dispensary,noun,zahanati; chumba cha kutolea dawa, -dispensation,noun,ruhusa; fatwa; ruhusa maalumu itolewayo katika mfumo wa kidini au kisiasa unaoendelea; majaliwa ya Mungu, -dispense,verb transitive/intransitive,"gawanya; toa; changanya na kutoa dawa. with, acha kutumia; achana na; fanya bila ya", -dispense,noun,mchanganyaji na mgawaji dawa, -dispersal,noun,mtawanyiko; msambao; uenezi. dispersion, -dispersal,noun,1. mtawanyiko; kutandawaa kwa mnururisho wa sumakuumeme kwenye nidia. 2. msambao wa data, -disperse,verb transitive/intransitive,tawanya; tawanyika; eneza; enea; ondoa; ondoka; sambaza; sambaa, -displace,verb transitive,"hamisha; toa mahali pake. -ment n. 1. uhamisho. 2. kima cha maji kilichohamishwa na kitu kina cholelea juu yake. 3. umbali; mwelekeo; umbali wa kunyooka kuelekea upande fulani. - reaction, mmenyuko msogezo; utendani ambapo metali yenye nguvu huchukua nafasi ya metali dhaifu katika mchanganyiko wa kampaundi", -display,verb transitive,onyesha; angaza; tembeza, -display,noun,"onyesho; tamasha. make a -, jifaharisha", -dispose,verb transitive,"panga; tengeneza; ongoza; amuru; kata shauri; -of, komesha; acha; toa; kata. -n, kutumiwa he-d to, taka; penda; elekea. disposal", -dispose,noun,"matumizi; uuzaji; matengenezo; madaraka; hukumu. at your -, kwa matumizi yako. disposition", -dispose,noun,madaraka; mpango; taratibu; tabia; silka; moyo; nia, -dispossess,verb transitive,"nyang'anya; pokonya; pora; toa; punga shetani. -njon, nyang'anyi; uporaji; upokonyaji", -dispute,verb transitive/intransitive,shindana; bishana; kaidi; kana; gombana; pinga; jadiliana, -dispute,noun,"shindano; mabishano; ugomvi; manza. beyond -, bila shaka yoyote", -disregard,verb transitive,tojaji; toangalia; tofikiri; dharau; puuza; acha, -disregard,noun,kutoangalia; dharau; upuuzi; upuuzaaji, -disrepute,noun,tabia mbaya; utovu wa heshima. fall into, -disrupt,verb transitive,chafua; vunja; vuruga; katiza; ingilia kati; dakiza; tenganisha,~ion (n): mpasuko; mvunjiko; uchafuzi; ~ive (adj): a kuchafua -"dissect , dr-",verb transitive,changua; kata vipande vipande kwa ustadi; tawanya; sambaza, -dissertation,noun,tasnifu; insha au hotuba ndefu juu ya mada fulani chuoni, -dissolve,verb transitive,yeyusha; mumunyisha; yeyuka; vunja; vunijka; toweka polepole; fifia; komesha, -distance,noun,masafa; umbali; mwendo; muda. distant, -distance,adjective,a mbali. ~ relative jamaa wa mbali, -distaste,noun,chuki; maudhi,~ful (adj): siopendez a kuchukizia -distinct,adjective,~epesi kusikika; ~epesi kuonekana; dhahiri; bayana; ingine; a mbalimbali,"~ly (adv): kwa uwazi; ~ive (adj): a kupambanua; ~a kuonyesha, a mtindo; a peke yake. features sifa bainifu: katika nadharia ya Chomsky na Halle huwa ni sifa zinazopambanua vipashio vya kifonolojia" -distinction,noun,tofauti; heshima; sifa, -district,noun,jimbo; wilaya; mtaa, -ditch,noun,"handaki; shimo; mtaro; mfereji; ufumaji. wdie in the last, linda mpaka mwisho", -diverge,verb intransitive,achana; fuata njia mbalimbali; chepuka; tawanyika,"~nce (n): mwachano; tofauti; ~ncy (n): uachanaji; ~nt (adj): -enye kuachana; -enye mwelekeo mbalimbali. diverging lens, lenzi tawanyishi: lenzi inayotawanya miali. diverging mirror, kioo tawanyishi: kioo kinachotawanya miali iliyoiakisi" -diverse,adjective,-a namna mbalimbali; anuwai, -diversity,noun,hali ya kuwa anuwai, -divert,verb transitive,geuza upande; elekeza kwingine; kengeusha; furahisha,~ing (adj): -a kufurahisha; -enye kuelekeza kwingine. diversion n. mkengeuko; mwelekeo mwingine; mchezo-tafrija -divest,verb transitive,"vua; nyang'anya; uzulu; vua madaraka. a man of his rank and honours, vua mtu madaraka yake yote",~iture (n): tendo la uuzaji wa sehemu ya hisa za biashara na vitega uchumi -divine,adjective,-a Mungu; takatifu, -divine,verb transitive,agua; bashiri; bahatisha; kisia. divination, -divine,noun,ugaguzi; ramli; falaki; bishara, -division,noun,ugawanyaji; kugawanyika; mstari ugawao katika sehemu; fungu; divisheni. divisor, -division,noun,kigawanyo, -divorce,noun,talaka; utengano,~e (n): mjane mwanamke -divorce,verb transitive,taliki; acha; tangu ndoo, -divulge,verb transitive,toa siri; weka wazi; tangaza, -dizziness,noun,kizunguzungu, -dizzy,adjective,-enye kizunguzungu; -enye kutia kizunguzungu, -DNA,noun,"deoksiriboasidi nyuklia: chembechembe zinazohifadhi taarifa za urithi wa viumbe hai, zimo katika kromosomu", -do,verb transitive/intransitive,"(did done) 1. fanya; tenda. 2. faa. 3. pika. The meat isn't done yet, nyama haijawa tayari. 4. (collq.) danganya; punja; laghai; rubuni; ghilibu. 5. (collq.) haribu. for sb, ua au haribu mtu. be done for, haribika. do sth. to death, choka sana","~ sth. up: safisha; fanya kama mpya tena; funga kifurushi au bumba; funga vifungo. -with, tumia; ridhlika na. I could do with a drink, kinywaji kitafaa. He could do with a new hat, anahitaji kofia mpya. without, totumia; tohitaji; totaka. -away with, ondoa kabisa. have to do with, husu; husiana na. have done with, achana na. -come, tafadhali njoo" -docile,adjective,-tii; -sikivu; tiifu; -sikizi; -elekevu; makini. docility, -docile,noun,welekevu, -dockyard,noun,gatini,~er (n): mpagazi; hamali; kuli -dockyard,verb transitive/intransitive,funga gati; ingia gatini, -dock²,noun,kizimba akaapo mshitakiwa kortini, -dock³,verb transitive,kata; katisha; fupisha; punguza, -dock¹,noun,gati; majahaba; gati, -doctor,noun,daktari; mganga; tabibu; daktari wa falsafa; mtu aliye na shahada ya falsafa ya taaluma fulani, -doctor,verb transitive,"(collq.) tibu; ganga; ghushi. accounts (evidence), geuza hesabu (ushahidi)", -document,noun,hati; waraka; cheti; mkataba, -dodge,verb transitive/intransitive,epa; epuka; piga chenga; kwepa, -dodge,noun,hila; mtego; werevu; mbinu, -doe,noun,jike la kulungu au wa jamii hiyo, -dog,noun,"mbwa. go to the ~s, haribika; potoka. lead a ~'s life, ishi maisha ya kuhangaika na yasiyo", -dogma,noun,imani; itikadi, -dogmatic,adjective,- a kufuatwa bila hoja, -dogmatize,verb transitive,weka kanuni; shikilia kauli binafsi, -doldrums,noun,huzuni; masikitiko; ukanda wa bahari ulio shwari, -dole,verb transitive,(out) gawia kidogo, -dole,noun,sadaka; posho kwa wasio na kazi, -doleful,adjective,a huzuni; -zito, -doll,noun,mtoto wa bandia; mwanasesere, -dollar,noun,"dola, aina ya sarafu", -dolomite,noun,aina ya madini yenye rangi nyeupe au wardi yenye kalisi na magnesi kabonati katika umbo la fuwele pembesita, -dolphin,noun,mnyama wa baharini aitwaye pomboo, -dome,noun,kuba, -dominant,adjective,-kuu; enye nguvu; enye amri; enye kutawala,~dominant gene: jenitawala: moja ya jeni mbili za alele ambayo tabia yake ndiyo inayorithiwa. domination n utawala; nguvu -dominion,noun,utawala; amri; mamlaka; nchi, -dominoes,noun,mchezo wa dhumna wenye seti 28 na alama kuanzia 0 hadi 6, -donate,verb transitive,"pa, toa msaada; changa", -donation,noun,mchango; sadaka; msaada, -donkey,noun,punda; mpu mbavu; mkadiri, -donor,noun,mhisani; mfadhili; mtoaji sadaka, -dormancy,noun,"ubwete; hali ambapo kiumbe, hasa mimea na mbegu, inakua katika metaboliki shikizo na huwa ukuaji umesita hasa wakati wa majira ya baridi", -dormant,adjective,-a kulala; siotumika; -a kupumzika, -dormitory,noun,bweni; dakhilia, -dose,noun,kipimo cha dawa, -dose,verb transitive,nywesha dawa, -dosimeter,noun,dosimita: chombo cha kupimia kima cha mnuurisho uliofyonzwa, -dot,noun,nukta, -dot,verb transitive,"(-tt) tia nukta. be-ted about, tapakaa. on the ~ juu ya alama", -double,adjective,"1. maradufu; mara mbili. 2. enye sehemu mbili. a ~ barrelled gun, bunduki yenye mitutu miwili. a ~ bed, kitanda cha watu wawili",~dealer (n): mjanji -double,adverb,1. mara mbili. cost - wa ma bei mara mbili zaidi. 2. kwa jozi, -double,noun,"kiasi cha mara mbili. at the ~ mbio. v.t./i zidisha au ongeza mara mbili; kunja sehemu mbili. -back, rudi mbio. -up, pinda; kunja; pindika; kunjika; jikunjia kwa maumivu", -doubt,noun,"shaka; wasiwasi; tuhuma. without ~, bila shaka. no ~, pasina shaka. v.t./i shuku; tuhuma",~ful (adj): -enye wasiwasi; si hakika; vakini; ~less (adv): bila shaka; hakika; yakini -dough,noun,unga uliotiwa maji na hamira halafu ukakandwa na, -dove,noun,hua; njiwa; tetere; pugi. ~tail v.t/i. umanisha kwa ndimi; funga kwa urahisi,~coloured (adj): a rangi ya njiwa -down,adverb,chini,~cast (adj): enye huzuni; zito; ~fall (n): maanguko; maporomoko (fig. maangamizi; ~hearted (adj): enye huzuni; ~pour (n): mvua nyingi; ~right (adj): nyofu; wazi; halisi; ot kabisa; sana; ~trodden (adj): a kudhalumiwa; a kuonewa; ~ward (adj): a kwenda au kuelekea chini; ~wards (adv): chini -down,preposition,"chini ya. vt. put ~ fools, goma kufanya kazi. an enemy, shinda adui", -down,noun,nchi ya vilima vilima vyenye majani, -down³,noun,"laika, malaika", -dowry,noun,mahari, -draft,noun,1. rasimu; kiolezo; kielelezo. 2. hundi; hawala; cheki. 3. kundi la askari lililopangiwa kazi maalumu. 4. mchezo wa dama,"~sman (n): mchora ramani, mwandishi wa rasimu" -draft,verb transitive,andika rasimu; chagua watu kwa kazi maalumu, -drag,verb transitive/intransitive,(-gg-) kokota burura; kokoteza; vuta; buruta; enda kwa shida; chelewa; kawia, -drag,noun,wavu; kizuizi, -dragon,noun,"dragoni; joka (la hadithini) lenye mabawa, magamba, miguu yenye makucha litalo moto kinywani",~fly (n): kereng'ende; kuurumbiza -drain,noun,1. mfereji; ufumbiji bomba; mtaro; funda la maji. 2. gharama kubwa; v.t/i ondoa maji kwa mtaro; tiririka na kukauka; tumia kidogo kidogo; nywa yote,~age (n): kuondoa maji; kukauka; bomba la maji machafu -drama,noun,drama; tamthilia; mchezo wa kuigiza; mtulizo wa matukio ya kuvutia,~tics (n): taaluma ya kuigiza au kuongoza michezo ya kuigiza; ~tist (n): mwandishi wa tamthilia; ~tize (v.t): igiza tamthilia; tia chumvi; geuza -draught,noun,1. upepo, -dread,noun,woga; hofu. v.t/i ogopa; hofu, -dream,noun,ndoto; njozi; ruya. v.t/i (dreamed dreamt) ota ndoto; waza,"~y (adj): enye kusinzia, ~y eyes, macho ya usingizi; si hadhiri; si dhahiri; sio ya kweli; ~ily (adv): kindoto; kinjozi" -dress,noun,nguo; nguo. v.t./i vaa; valia; pangaa; chana; funga daw; vika; pamba. ~ed v. ed,~er (n): msaidizi wa daktari; meza au kabati la jikoni lenye dawa ya kubandika; mchuzi; kitoweo -dress,noun,vika, -drill,noun,kekee. v.t/i. toboa; pekecha, -drill²,noun,gwaride; mazoezi, -drill³,noun,mfuo wa kupandia mbegu; mashine ya kupandia mbegu; safu ya mbegu zilizopandwa, -drill⁴,noun,dreli; aina ya kitambaa kizito, -drone,noun,nyuki dume; mvivu; goigoi; uvumi; mvumo. v.t/i. vuma kama nyuki; sema au imba kivivu kusiko na msisimko wowote, -drop,noun,"tone; tojo; upungufu; mwanguko. - in price, upungufu wa bei. v.i/t. (~pp~) 1. angusha. 2. punguza; punguza; legea. The wind ~ped suddenly, upepo ulilegea ghafla. 3. acha",~ a bad habit: acha desturi mbaya; ~ behind: chelewa -drought,noun,ukame; ukavu; kiu, -drug,noun,dawa; dawa ya kulevya. -gist n. muuza dawa, -drum,noun,"ngoma. ear ~, kiwambo cha sikio. v.t/i. (~mm~) piga ngoma. -something into sb.'s head, sisitiza ili asisahau. -mer n. mpiga ngoma", -dry,adjective,"kauka; yabisi; kame; si a kupendeza; kali; chungu. -enye kiu. cell, seli kavu (betri) seli msingi ambamo elektroliti imevyonzwa kwenye mango na kutengenezea lahamu. v.t/i. kausha; kauka; anika; nyauka. drily", -dry,adverb,wawazi. -ness n. ukavu; ukame; uyabisi. -er n. mashine ya kukausha, -dual,adjective,a watu wawili -a vitu viwili, -dubious,adjective,enye mashaka; si hakika; a wasiwasi; enye kuta wasiwasi, -duck¹,noun,"bata; kootewe; sallie; mpenzi; mlibubu. make -s and drakes of, tapanva; fuja; tupa -tojali", -duct,noun,"1. mchirizi; kifereji; nyweleo. 2. neli au tyubu ya kupitishia kioevu, gesi, hewa, waya, etc. 3. tyubu ipitishayo vioevu mwilini", -due,adjective,"a haki; a halali. When is the ship ~? meli yatajamiwa lini? to, kwa sababu ya;", -due,adverb,"barabara; sawasawa. north, kaskazini barabara", -due,noun,haki; ushuru; kodi; ada, -duet,noun,wimbo wa watu wawili, -dull,adjective,siong'aa; sio kali; zito; pumbavu; pocho; goigoi; butu, -dumb,adjective,bubu,~show: igizo la vitendo bila ya maneno; ~found (v.t): duwaza; shangaza; fadhai­sha; pigwa na bumbuwazi -dummy,noun,mfano; mwigo; sanamu, -dummy,adjective,~a uwongo; a kuigiza; a bandia, -dump,noun,jaa la taka; dampo; jalala; ghala la zana za vita, -dump,verb transitive,tupa takataka; angusha ghafla; uza kwa ya kutupa, -dung,noun,mavi; kinyesi; samadi, -duodenum,noun,duodeni: sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo mwembamba kutoka kwenye tumbo, -duplicate,verb transitive/noun,nakili; rudufu; zidisha kuwa mbili; nakala; kopi. -adj. sawa na ya kwanza, -durable,adjective,a kudumu sana; a dumu; sioharibika upesi, -duration,noun,maisha; muda; wakati; kipindi, -during,preposition,wakati wa, -dusk,noun,giza la jioni; magharibi; utusitusi, -dust,noun,"vumbi; tifutifu; unga. throw ~ in sb.'s eyes, danganya; kosesha; laghai. shake the ~ off one's feet, ondoka kwa hasira",~bin (n): chombo cha kutia taka; ~man (n): mzoa taka; mchukuaji taka; ~er (n): kitambaa cha kufutia vumbi; dasta; kifutio -dust,verb transitive/intransitive,pangusa; nyunyiza; kung'uta, -duty,noun,"wajibu; kazi; haki; ushuru; kodi. it is my ~, ni wajibu wangu. -bids me, inanibidi. dutiful", -duty,adjective,-ti; -tifu; -sikivu; -sikizi, -dwarf,noun,mblilikimo, -dwarf,adjective,dogo kuliko kawaida, -dwarf,verb transitive,dumaza; viza, -dwindle,verb intransitive,pungua; dhoofika; punguka; sinyaa; fifia, -dye,verb transitive/intransitive,tia rangi; tilika rangi, -dye,noun,dutu sanisia au asilia inayotumika kutia rangi; rangi. fast ~ rangi isiyochujuka, -dynamic,adjective,enye nguvu; enye bidii; mkakamavu,~s (n): tawi la taaluma ya umakanika kuhusu mwendo wa mitambo unaosababishwa na mwendo wa kani -dynamite,noun,aina ya baruti yenye nguvu nyingi, -dynamo,noun,dainamo; chombo cha kuzalishia umeme, -eager,adjective,-enye bidii; -enye shauku,~ness (n): shauku; bidii; juhudi -eagle,noun,tai; koho; furukombe,~eyed (adj): enye macho makali; ~t (n): tai mdogo -ear,noun,"sikio; shuke la nafaka. give ~, tega sikio. bring about ~s, letea matatizo",~drum (n): kiwambo cha sikio; ~mark (v.t): tenga kwa kusudi fulani; ~shot (n): masafa ya kuweza kusikia -early,adjective,a kale; a zamani, -early,adverb,mapema; mwanzo; mwanzoni, -earn,verb transitive,pata ujira au tijara,~ings (n): ujira; mshahara; chumo; mapato -earnest,adjective,-enye juhudi; -a enye bidii; -a enye ari; -enye ukweli. in ~ kwa moyo mmoja. -ly adv. kwa bidii, -earth,noun,1. dunia; ulimwengu. 2. nchi; bara; nchi kavu. 3. ardhi; udongo. 4. pango la mnyama wa mwituni, -earth,verb transitive,fukia. -en adj. a udongo. -enware n. vyombo vya udongo. -ing n. uunganishaji kifaa cha umeme na, -ease,noun,raha; utulivu; amani; faraja nafuu; ahueni. be at starehe; poa; burudika. be ill at fadhaiha; ona wasiwasi. vt./i. tuliza; fariji; pumzisha; legeza; punguza; legea; punguza; pumzika, -easel,noun,kiegeomeo cha picha au ubao wa kuandikia, -Easter,noun,Pasaka; sikukuu ya kufufuka kwa Yesu Kristo, -eat,verb transitive/intransitive,"(ate, eaten) -la; tafuna; haribu",~one's words: rudisha kauli -eaten,adjective,liotobolewa na funza, -eatery,noun,mkahawa; hoteli, -ebony,noun,mpingo; enye rangi nyeusi tititi, -eccentric,adjective,si a kawaida; gen.~nity, -eccentric,noun,ajabu; ugeni; upekee wa tabia, -ecclesiastic,noun,kasisi; padri, -echo,noun,mwangwi; mfano; itiko. v.i.t. toa mwangwi; fuatisha maneno; kariri. ~ sounder, -echo,noun,kipima kina: kifaa kitumiacho mwangwi kupima kina cha bahari, -eclipse,noun,"kupatwa mwezi au jua; (fig.) onekana kupunguka akili, nguvu, sifa njema", -eclipse,verb transitive,"pinga; shinda; pita; acha nyuma. be -d, patwa; liwa; shindwa", -ecology,noun,ikolojia: sayansi ya mahusiano ya viumbe na mazingira yao. ecosystem, -ecology,noun,mfumo ikolojia, -economics,noun,sayansi kimu, -economy,noun,uchumi. economic, -economy,adjective,a uchumi. economics, -economy,noun,"uchumi; sayansi ya uzalishaji, usambazaji, utumaji bidhaa na fedha. economical", -economy,adjective,rahisi; a gharama ndogo. economize, -economy,verb transitive/intransitive,punguza gharama; bana matumizi, -ecosystem,noun,mfumo-kolojia: mfumo unaohusisha mitagusano kati ya jamii na mazingira yake ikiwa vitu visivyo kuwa hai, -ecstasy,noun,1. upeo wa furaha; hali ya kurukwa na akili. 2. aina ya dawa ya kulevya sanisia ya kupumbaza hisia na akili, -ectopic,adjective,a mahali si pa kawaida, -ectoplasm,noun,uteselinishe: sehemu ya nje ya uteseli inayopakana na kiwamboseli, -eczema,noun,ukurutu, -edge,noun,"1. makali. His nerves were on - alikuwa amefaidhika sana. 2. ukingo; upindo; mpaka. give an - to, noa. ways, wise", -edge,adverb,"kwa upande, ubavuni. I could not get a word in -ways sikuweza kusema hata neno moja kwani alikuwa akindikaluliza kila niliposema", -edible,adjective,a kulika na wanadamu, -edification,noun,wema; maadili, -edify,verb transitive,fundisha mema; adilisha; ongoza vizuri kimaadili, -edit,verb transitive,hariri; panga data ili iingizwe kwenye kompyuta,~ion (n): toleo; ~or (n): mhariri; ~orial (adj): a mhariri. n tahariri -educate,verb transitive,funza; elimisha; fundisha; somehesha, -education,noun,elimu; mafundisho; malezi. educationist, -education,noun,mtaalamu wa elimu, -educator,noun,mwalimu, -eel,noun,mkunga nyoka maji, -efface,verb transitive,futa; ondoa; haribu kabisa. ~oneself jinywezea, -effect,noun,"athari; matokeo. of no -, bure; sifoda. in -, kwa kweli. take -, anza kufanya kazi. talk for -", -effervesce,verb intransitive,chemka; fanya povu; umuka; fofomoka,~nce (n): mchemko; mcheu; povu; ~rent adj. enye kuchemka -efficiency,noun,ufanisi; uwiano wa ufanisi juu ya zao la kazi na kazi iliyoingizwa kwenye mashine, -efficient,adjective,-a kufaa; stadi; madhubuti; fanisi, -effort,noun,bidii; nguvu; jitihada; juhudi; idili, -effusion,noun,utokaji; umwagaji; umwagikaji, -effusive,adjective,kunjufu; changamfu, -egestion,noun,ijesheni; utoaji wa vitu visivyotumika au takataka kutoka mwilini, -egg,noun,"yai. white of an ~, ute mweupe wa yai",~yolk: kiini; ~shell: ganda. eggplant n. mblinganji -egg2,verb transitive,"-sb. on, sukuma; sukumizia; chochea; himiza; harakisha", -ejaculation,noun,utoaji manii wakati wa kujamiiana, -eject,verb transitive,fukuza; toa; tapika; fuka; ondosha, -El Nino,noun,Elninyo: mfumo wa hali ya hewa katika bahari ya Pasifiki unaoathiri kwa namna tofauti dunia nzima, -elaborate,adjective,liochanganuliwa; liofafanuliwa; lionakishiwa, -elaborate,verb transitive,tia madoido; fafanua; eleza kinaganaga, -elapse,verb intransitive,pita kwa wakati, -elastic,adjective,nyumbufu; -a kunyumbulika; -a kunepa; kunyauka,~ity (n): unyumbufu -elastic,noun,mpira, -elbow,noun,"kisugudi; kiwiko. out at ~s, (kwa mavazi) kuu-kuu", -elbow,verb transitive,piga kikumbi, -elder,adjective,mzee; kubwa,~ly (adj): zee. eldest adj. -lio zee kuliko wengine; kifungua mimba -elder,noun,mzee; mwenye umri zaidi ya mwingine, -elect,verb transitive,chagua;,~ion (n): uchaguzi. by ~ion n. uchaguzi mdogo; ~ioneering (n): ufanayaji kampeni; ~or (n): mpiga kura; ~orate (n): wapiga kura -elect,adjective,"-teule. president ~, rais mteule", -electricity,noun,"umeme. electric charge, chaji umeme: kiasi cha umeme kilichomo katika kitu. electric current, mkondo umeme: mtiririko au msongo wa elektroni au chaji umeme katika kipitishi umeme. electric motor, mota mashine inayogeuza nishati umeme kuwa nishati mwendo. electrical energy, nishati umeme: nishati inayotokana na nguvu za umeme. electrochemical cell,","~energy: nishati sumakuumeme: nishati inayotokana na mnururisho sumakuumeme. radiation, mnururisho sumakuumeme: mnururisho unaotokana na sumakuumeme wenye nishati iendayo kwa kasi ya mwangaza; ~spectrum: spektra suma-" -electricity,noun,seli elektrokemikali: seli itengenezayo umeme kwa kutumia utendakazi wa kikemikali. electrocute, -electricity,verb transitive,tia kwa umeme. electrode, -electricity,noun,elektrod: kipitishi ambacho huingiza au kutoa mkondo umeme kwenye elektrokemikali seli kwa elektrolisisi au kwenye tao umeme au katika mwili au umbeo. electrolysis, -electricity,noun,elektrolisi: uionishaji kikemikali utokanao na kupitishwa kwa umeme kwenye mmumunyo au myeyuko wa dutu. electrolyte, -electricity,noun,elektroliti: msombo mmumunyo au myeyuko ambao hupitisha mkondo wa umeme. electromagnetic, -electricity,adjective,-a sumakuumeme: enye kuhusisha umeme na usumaku pamoja, -electromotive force,noun,kani mwendouememe: chanzo cha nishati cha kuumeme kinachotakiwa kuunda mkondo wa umeme katika mzunguko, -electron,noun,elektroni: 1. chembe hasi ya kimsingi iliyomo katika kila atomu. 2. sehemu ya atomu yenye chaji hasi inayozunguka kiini katika mzunguko maalumu. ~ shell mzingoelektroni: mzunguko wa elektroni zilizopangwa kuzunguka kiini katika mizingo tofauti. ics, -electron,noun,elektroniki: sayansi inayohusu tabia na nyendo za elektroni, -electroplating,noun,mpakazokiumeme: mpakazo wa tabaka ya metali juu ya kitu kwa njia ya elektrolisi, -elegant,adjective,nzuri; a madaha; usanifu, -element,noun,1. elementi: dutu isiyoweza kugawanywa kikemikali katika dutu nyingine ndogo zaidi. 2. jambo la asili au msingi. He is in his ~s: anajihisi kama kwake,~ary (adj): -a asili; -a mwanzo; ~ particles: chembe msingi: chembe mbalimbali zifanyazo mata yote katika ulimwengu -elephant,noun,tembo; ndovu, -elevation,noun,mwinuko; kimo; ramani ya upande mmoja wa jengo, -elevator,noun,lifti, -eligible,adjective,-a kufaa; -a kustahiki. eligibility, -eligible,noun,haki; ufaaji, -eliminate,verb transitive,toa; futa; ondosha; acha. elimination, -eliminate,noun,utoaji; ufutaji; uachaji, -ellipse,noun,duaradufu; umbo la yai. ellipsis, -ellipse,noun,ufutaji maneno katika maandishi au hotuba, -elliptical,adjective,-enye umbo la yai; -liofuta maneno, -elongation,noun,urefu; urefu shaji; nyongeza ya urefu, -else,adverb,tena; zaidi; juu ya hayo; vinginevyo; ama sivyo, -elsewhere,adverb,"pengine, penginepo", -elucidate,verb transitive,eleza; fafanua, -elucidation,noun,maelezo; ufafanuzi, -elude,verb transitive,epuka; epa; epusha; okoka kwa mbinu. elusion, -elude,noun,hila; werevu; mbinu. elusive, -elude,adjective,-a hila; -danganyifu; -telezi, -emanate,verb transitive,tokea; anzia, -emancipate,verb transitive,komboa; weka huru; toa utumwani, -embankment,noun,boma la kuzuia maji; njia ya juu kwa juu; tuta la reli, -embargo,noun,"(-oes) kikwazo; kizuizi. lay an ~ on, piga marufuku; zuia; funga; ekea vikwazo", -embark,verb transitive,"panda; ingia; pakia; ingiza chomboni. upon, on, anza; anzisha; ingia",~ation (n): upandaji; upakizi; uingizaji chomboni -embarrass,verb transitive,fadhaisha; sumbua; taharisha; zuia,~ment (n): fadhaa; haya; soni; wasiwasi -embassy,noun,ubalozi; ofisi na kazi za balozi; balozi na maofisa wake, -embellish,verb transitive,pamba; remba; tia madodo; tia chumvi,~ment (n): mapambo; madoido; urembo; chukua -embitter,verb transitive,chukiza; tia uchungu; kirihi,~ment (n): chuki; uchungu; karaha -emblem,noun,nembo; mfano; alama; ishara, -embody,verb transitive,"dhihirisha mawazo, maoni; jumuisha; unganisha. embodiment", -embody,noun,udhihirihi, -embrace,verb transitive,kumbatia; kumbatiana; kubali; jumuisha; ingiza; fahamu; fuata, -embrace,noun,kumbatio, -embroider,verb intransitive,tarizi; nakshi; tia chumvi,~y (n): nakshi; taraza; darzi -embryo,noun,kiinitete; kitu kilicho katika hatua ya mwanzo ya ukuaji,~nic (adj): -a hatua ya awali; ~logy (n): embriolojia: sayansi ya biolojia na tiba kuhusu maisha na kiinitete -emend,verb transitive,sahihisha; rekebisha,~ation (n): sahihisho; usahihishaji -emerald,noun,kito cha zumaridi, -emerge,verb intransitive,zuka; tokea; onekana; dhihirika; ibuka; julikana,"~ncy (n): dharura. state of ~ncy, hali ya hatari; ~ exit: mlango wa dharura au wa kuokolea" -EMF,noun,ufupisho wa electromotive force: kani mwendoulememe, -emigrate,verb intransitive,hama; hajiri; hamia. emigrant, -emigrate,noun,mhamiaji. emigration, -emigrate,noun,uhamaji; uhamiaji, -eminent,adjective,tukufu; maarufu; adhimu; mashuhuri,"~ly (adv): sana; kabisa. eminence n. mwinuko; utukufu. His Eminence, mwadhama; mhashamu" -emir,noun,amiri; sheikh; kadh, -emit,verb transitive,toa; tokeza. emission, -emit,noun,utoaji; utokezaji, -emotion,noun,hisia; jazba; mshtuko,~al (adj): -enye jazba; -a jazba -emperor,noun,mfalme, -emphasis,noun,mkazo; nguvu; msisitizo. emphasize, -emphasis,verb transitive,sisitiza; tilia mkazo. emphatic, -emphasis,adjective,-a nguvu; -a mkazo; -a msisitizo. emphatically, -emphasis,adverb,kwa msisitizo; kwa nguvu, -empire,noun,milki; ufalme; mamlaka, -emplacement,noun,mahali pa kuweka silaha, -employ,verb transitive,ajiri; tumia; tuma. ~ee mmojawapo; mfanyakazi; kibarua,~ment (n): kazi; uajiri; ~er (n): mwajiri -empower,verb transitive,wezesha; pa idhini; pa mamlaka, -empress,noun,"mtawala wa kike, yaani mke wa mfalme au mjane wa mfalme", -empty,verb transitive,mwagika; mimina; toa, -empty,verb intransitive,mwagika; wa tupu, -emulate,verb transitive,iga; igiza; fuatisha; husudu; shindana na, -en route,adverb,njiani; katika safari, -enable,verb transitive,wezesha, -enact,verb transitive,tunga sheria; igiza,~ment (n): amri; sheria iliyopitishwa -enamel,noun,enameli; sehemu ya nje ya jino iliyo ngumu na nyeupe yenye kung'aa; inayotokana na mgandamano maalumu wa kemikali ya kalisi, -enamoured,adjective,ashiki; tamani; penda; pendezwa na; vutiwa na, -encampment,noun,kituo; kambi, -enchant,verb transitive,pendeza mno; liwaza; roga; zuga,~er (n): mliwazaji; mchawi; mroga; mganga; ~ment (n): maliwazo; uchawi; uramali -encircle,verb transitive,zunguka; zungusha; zingira; zingira, -enclose,verb transitive,zunguka kabisa; zungusha kabisa; tia ndani ya; ambatanisha. enclosure, -enclose,noun,kiambatisho; eneo lililozungushiwa ukuta au uwa, -encounter,verb transitive,kutana na; pigana na; pambana na; kuta;, -encourage,verb transitive,tia moyo; tia nguvu; saidia; fariji,~ment (n): msaada; faraja -encroach,verb intransitive,nva- ng'anya; iba; jiingiza; jipenyeza,~ment (n): kujiingiza -encyclopaedia,noun,ensaiklopidia: kitabu au seti ya vitabu vyenye taarifa kamili za mambo mengi, -end,noun,"mwisho; kikomo; mpaka; ncha; kusudi; nia; madhumuni; matakwa; azma; mradi. for hours on ~ kwa muda wa saa nyingi bila kusita. make both ~s meet, muda kujikimu. put an ~ to, make an ~ of, komesha. be at a loose ~, wa bila kazi. to gain one's ~ pata mradi wako","~ing (n): mwisho, kikomo" -end,verb transitive,ishia koma; komesha; kata; maliza; hitimisha. ~less (ly) adj/adv. a daima; a milele; isiyo na mwisho. ~ways ~wise, -end,adjective,kwa ncha; kiwima wima, -endanger,verb transitive,hatarisha; ponza,~ered animal: mnyama adimu: mnyama ambaye idadi yao duniani ni ndogo mno kiasi cha kuhofia kutoweka kabisa katika uso wa dunia -endear,verb transitive,fanya kupendeka,~ment (n): tamko la upendo; upendezaji -endemic,noun,"ndwele: enye kuathiri watu au kiambo maalumu, kama vile ugonjwa wa malaria", -endocrine,adjective,(kwa tezi) enye kumwaga homoni moja kwa moja katika mkondo wa damu. ~ gland, -endocrine,noun,tezi ndani: tezi inayotengeneza homoni na kuzitia moja kwa moja katika mfumo wa damu bila kupita kwenye vichirizi maalum, -endorse,verb transitive,thibitisha; ridhia; kubali; unga mkono; idhinisha,~ment (n): kibali; uthibitisho; ridhiaa -endothermic reaction,noun,utendakazi nyonyajoto: utendakazi kemikali mmenyuko unaonyonya joto kutoka nje, -endow,verb transitive,"weka wakfu. be ~ed with, jaliwa",~ment (n): wakfu; kipaji; majaliwa -endure,noun,uvumilivu; ustahamilivu; jambo la kuwa mliwa, -enemy,noun,adui; hasimu, -energy,noun,"nguvu; bidii; nishati; uwezo wa kutenda kazi. atomic ~, nishati atomu. chemical ~, nishati kikemikali. kinetic ~, nishati mwendo. mechanical ~, nishati mekanika. nuclear ~, nishati nyuklia. potential ~, nishati tuli. solar ~, nishati ya mionzi ya jua. thermal ~, nishati joto. thermonuclear ~, nishati joto nyuklia. energetic", -energy,adjective,-enye nguvu; bidii; juhudi, -enervate,verb transitive,dhoofisha; legeza; nyong'onyesha, -enervate,adjective,dhaifu; tepetefu. enervation, -enervate,noun,udhaifu; ulegevu; unyong'onyewu, -enfeeble,verb transitive,dhoofisha; legeza; nyong'onyesha, -enfold,verb transitive,kumbatia; funga kwa kuzungushia, -enforce,verb transitive,shurutisha; utifu; lazimisha; tilia nguvu,~ment (n): nguvu; utumaji nji nguvu -enfranchise,verb transitive,-pa haki ya kupiga kura; toa katika utumwa,~ment (n): uhuru; uraia -engage,verb transitive/intransitive,"1. tuma; ajiri. 2. ahidi. be ~d in, shugulika na. 3. pigana; piganishia. 4. (kwa sehemu za mashine) ingia; shika; ingiza",~d (adj): lioposa; enye kazi; iliochumwa; ~ment (n): ahadi; sharti; mapigano; mapatano; kazi; uchumba. engaging adj. cheshi; a kuvutia; chamgamfu -engender,verb transitive,sababisha; zaa; fanya; anzisha, -engine,noun,injini; mashine; chombo; mtambo. ~ driver,~er (n): mhandisi. v.t. buni; tunga; handisi. (colloq.) ~ scheme buni mpango; ~ering (n): uhandisi -engine,noun,dereva (hasa wa treni), -engrave,verb transitive,chora; tia; kata nakshi. engraving, -engrave,noun,"sanaa ya uchoraji, ukataji au utiaji nakshi katika vitu anuwai; sanaa iliyonakshiwa", -engulf,verb transitive,meza; dilimizwa; gharikisha, -enhance,verb transitive,ongeza; kuza; zidisha; endeleza,~ment (n): ziada; mwongezeko; ukuzaji -enjoin,verb transitive,amuru; agiza; lazimisha, -enjoy,verb transitive,penda; furahia; faidika na. ~ oneself furahi; jista- rehesha,~able (adj): a kufurahisha; ~ment (n): furaha; raha; anasa; starehe -enlighten,verb transitive,elimisha; taalamilisha; ongoa; angaza,~ment (n): hekima; elimu; uongofu; werevu; mwangaza -enmity,noun,uadui; hasama, -enormity,noun,ukubwa, -enormous,adjective,kubwa mno; a kupita kiasi, -enrage,verb transitive,kasirisha; ghadhabisha, -enrich,verb transitive,tajirisha; sitawisha,~ment (n): utajiri; utajirishio -enrol,verb transitive,andika; andikisha; orodhesha; changa,~ment (n): uandikishaji; mchango -enslave,verb transitive,tia utumwani; tumikisha, -ensue,verb intransitive,fuata; fuatana; tokea, -ensure,verb transitive,hakikisha; salimisha, -entail,verb transitive,lazimaisha; hitaji; taka; husisha;weka wakfu, -entangle,verb transitive,tega; tatanisha; tatiza; zongomeza,~ment (n): mtego; tatizo; matatizo -enterprise,noun,1. jambo kubwa; kazi; uhodari; ujasiri. 2. shirika; kampuni; biashara. enterprising, -enterprise,adjective,hodari; jasiri, -enthral,verb transitive,(-ll-) vutia sana; furahisha sana; shangaza,~ment (n): mshangao -enthrone,verb transitive,tawaza mfalme,~ment (n): kutawazwa -enthusiasm,noun,shauku; idili. enthusiast, -enthusiasm,noun,mwenye shauku. enthusiastic, -enthusiasm,adjective,enye shauku; enye bidii. enthusiastically, -enthusiasm,adverb,kwa shauku, -entice,verb transitive,laghai; shawishi; bembelesa; rubuni,~ment (n): ushawishi; chambo -entire,adjective,zima; ote; kamili,~ly (adv): kabisa; ~ty (n): utimilifu; ukamilifu -entomology,noun,entomolojia; tawi la zuolojia kuhusu taaluma ya wadudu, -entrance,verb transitive,n. 1. furahisha; vutia; pendeza; shangaza; pumbaza. 2. mlango; njia ya kupitia/kuingilia, -entrant,noun,aingaye; mshindani, -entrench,verb transitive,"zungushia handaki au boma. - oneself, ingia katika handaki; (fig.) jiweka salama mahali. -ment n. handaki; boma", -entropy,noun,entropi: kiasi fulani cha joto kinachowezesha mikokotoo na kueleza vizuri matokeo ya viendosho, -enturst,verb transitive,amini; aminisha; kabidhi; wekea amana, -enumerate,verb transitive,hesabu; taja kwa mpangilio, -enumeration,noun,kuhesabu; kutaja moja moja, -enunciate,verb transitive/intransitive,nena; tamka; nena wazi na kwa ufasaha; tangaza. enunciation, -enunciate,noun,tamko; kunena wazi, -envelop,verb transitive,"zunguka, zungusha; funga; gubika; funika. be -ed in smoke, zungukwa na moshi", -envelope,noun,bahasha, -environment,noun,mazingira; hali, -envisage,verb transitive,taamuli; hisi; fikiria; wazia, -envoy,verb transitive/noun,mjumbe; balozi, -epicentre,noun,mahali ambapo tetemeko la ardhi hutokea kwenye uso wa dunia, -epidermis,noun,ngozi nje; seli za gamba la nje katika mimea na wanyama, -epilepsy,noun,kifafa, -epileptic,adjective,-a kifafa, -epileptic,noun,mgonjwa wa kifafa, -episode,noun,kisa; kipindi; tukio katika mfululizo wa matukio, -epithet,noun,kivumishi; lakabu; kisifa, -epoch,noun,kipindi maalumu chenye matukio muhimu katika historia, -equable,adjective,"si a kubadilika; sawasawa. an - climate, hali ya hewa isiyobadilika mara kwa mara", -equal,adjective,sawa; sawasawa; -a kulingana na. hirim; rika, -equal,verb transitive,(-ll-) -wa sawa na; lingana na. -ly adv. sawasawa. -ity n. usawa. -ize v.t. sawazisha; linganisha, -equanimity,noun,utulivu wa moyo; upole; utaratibu hasa wakati wa matatizo, -equate,verb transitive,linganisha na; sawazisha. equation, -equate,noun,usawazishaji; mlinganyo, -equator,noun,istiwa; ikweta. -ial adj. a ikweta; a karibu na ikweta, -equidistant,adjective,enye umbali sawa, -equilateral,adjective,"enye pande zote sawa. triangle, pande sawa tatu", -equilibrium,noun,"msawazisho; msawazo: hali tuli baina ya kani au athari zinazopingana. constant, msawazisho kibaki. neutral, msawazisho suluhu. stable, msawazisho thabiti. unstable, msawazisho dhaifu", -equinox,noun,"ikwinoksi, sikusare: siku mlingano ambapo jua huvuka mstari wa ikweta hivyo kufanya mchana na usiku uwe sawa. equinoctial", -equinox,adjective,a kiwinoksi, -equip,verb transitive,(-pp-) tayarisha; andaa; zatiti. -ment n. vifaa; zana; vyombo, -era,noun,"enzi; zama. the christian -, enzi ya dini au mwaka wa kikristo", -eradicate,verb transitive,ng'oa; futa; haribu, -eradication,noun,uharibifu; ufutaji; ung'oaaji, -erase,verb transitive,futa. erasable adj, -erect,adverb,-a wima,~ion (n): usimamishaji; ujenzi -erect,verb transitive,simamisha; jenga, -erg,noun,kizio cha kani au kazi, -erg²,noun,(ˈs_areg) eneo kubwa jangwani lenye milima ya mchanga inayohamahama kwa upepo hasa katika jangwa la Sahara, -erode,verb transitive,mong’onyoa; momonyoa, -erosio(n,noun,mmong’onyoko; mmomonyoko, -err,verb intransitive,kosea; potoka; fanya dhambi,~atic (adj): potofu; -a kuegukageuka; ~oneous (adj): si sahihi; enye kosa; ~ing (adj): enye hatia; enye kufanya dhambi; ~or (n): kosa -errand,noun,safari fupi; ujumbe. He has gone on an ~ ametumwa,~boy (n): mtumishi wa nje; tarishi -erupt,verb intransitive,foka; bubujika; ripuka; fumuka,~ion (n): kufoka kwa volkano; kuzuka vita; kutokewa na ukurtu -erythrocyte,noun,selidamu nyekundu: seli ya damu iliyo na protini yenye rangi nyekundu iitwayo hemoglobini, -escalator,noun,eskeleta: ngazi ya umeme, -escapade,noun,tendo la ujinga; utundu; ujasiri; upuuzi; utani unaosababisha matatizo; mwishowe, -escort,noun,mlinda; mpambe; msindikizaji, -escort,verb transitive,sindikiza; linda, -especial,adjective,-a peke yake; bora; mahsusi; maalumu,~ly (adv): zaidi; hasa; hususan -essay,noun,1. insha,~ist (n): mwandishi wa insha au makala -essence,noun,1. asili; nafsi; dhati. 2. mafuta; uturi; marashi, -essential,adjective,-a lazima; muhimu; -a msingi,~ly (adv): kimsingi; ~ element: elementi lazima: elementi ambayo mnyama lazima aipate katika lishe yake ili aweze kuwa na afya bora -establish,verb transitive,amrisha; weka; asisi; anzisha; imarisha; thibitisha,~ment (n): uimarisishaji; uanzishaji; uanzishaji; serikali; shirika; kampuni -estate,noun,shamba; mali; rasilimali,~ agent: wakala anayenunua na kuuza mali -estimate,verb transitive,kadiri; kisia; pima, -estimate,noun,kisio; makadirio, -estimation,noun,"heshima; sifa; maoni; mtazamo. in my ~, ninavyo mimi, be held in high ~, heshimiwa sana", -estuary,noun,hori; mlango wa mto, -et cetera,noun,(hufupishwa kuwa etc) na kadhalika (n.k.), -eternal,adjective,-a milele; -a daima. eternity, -eternal,noun,milele; ahera, -ethane,noun,"etheni, ethani: alkali au hidrokarboni iliyojaza hidrojeni yenye atomi mbili za kaboni", -ethanol,noun,etani ambayo atomu moja ya hidrojeni imebadilishwa na kikundi kimoja cha hidroksili, -ether,noun,kioevu kisicho rangi kinachotengenezwa kwa asidi na alkoholi kinachotumika kama nusukaputi na pia kama kimunyunyishaji, -ether,noun,anga ya juu; mbingu,~eal (adj): -a mbinguni; -a peponi -ethics,noun,elimuadili; maadili. ethical, -ethics,adjective,-a maadili, -ethyl,noun,ethili: redikali ya kikaboni itokanayo na ethene, -etiolate,verb transitive,fanya mmea upoteze rangi ya kijani kwa kuunyima mwangaza, -etiquette,noun,adabu; taratibu za itifaki; miiko, -etymological,adjective,= etimolojia, -etymology,noun,etimolojia: taaluma inayochunguza historia ya maumbo na maana za maneno, -eucalyptus,noun,"aina ya mti uitwao mkaratusi, huota sana Australia", -Eucharist,noun,"Ekaristi the ~, ushirika mtakatifu wa kikristo", -eulogize,verb transitive,sifu, -eulogy,noun,maneno ya kusifu kwa maandishi au hotuba, -euphemism,noun,tasfida: matumizi ya maneno mbadala ili kukwepa matusi au karaha, -eureka,noun,mchanganyiko wa shaba na nikeli unaotumiwa kwenye filamenti na nyaya za umeme can, -eutrophication,noun,utrofikesheni: uchafuzi wa mazingira wa maziwa ambapo mata oganiki iliyooza huifyonza oksijeni yote iliyomo kwenye maji na kuua viumbe hai vilivyo, -evacuate,verb transitive,ondoka; hama; hamisha; kunya; toa kinyesi, -evacuation,noun,uhamaji; uhamishaji. evacuee, -evacuation,noun,mtu aliyehamishwa, -evade,verb transitive,epa; epuka; piga chenga; kwepa; tegea, -evaluate,verb transitive,tathmini; kadria. evaluation, -evaluate,noun,tathmini; ukadiriaji; makadirio. evaluator, -evaluate,noun,mkadiri, -evangelical,adjective,-a kiinjili; -a kiprotestanti; -a kilokole, -evangelical,noun,mlokole. evangelist, -evangelical,noun,mmoja wa waandishi wa injili; mwinjilisti, -evasion,noun,ukwepaji; uepukaji; kisingizio; hila, -evasive,adjective,a kukwepakwepa, -eve,noun,mkesha, -even,noun,(poet) jioni; magharibi, -even,adjective,sawasawa; laini; linganifu; -enye urari; tulivu; sawa; shufwa,~ly (adv): sawasawa -even,adverb,"sawasawa; askama -vyo. as expected, kama ilivyotarajiwa; if, ijapokuwa; hata - if you die, hata ukifa", -evening,noun,jioni; magharibi -star; zuhura: (nyota) sayari ya pili katika mfumo wa jua inayonekana magharibi ya dunia, -event,noun,jambo; tukio; mksasa,~ful (adj): -enye mambo mengi; a ajabu; ~ual (adj): mwisho; a badaye; ~ually (adv): mwishowe; hatimaye ~uality n. tukio -ever,adverb,"siku zote; daima; kila mara; wakati wowote. whoever, yeyote. now and for ever, maisha na milele. ~green n./adv. enye majani mabichi mwaka mzima",~lasting (adj): a milele; a kudumu ~more adv. milele -every,adjective,kila, -evidence,noun,"ushahidi. give, -toa ushahidi", -evident,adjective,"dhahiri, wazi. evidently", -evident,adverb,kidahiri, -evil,adjective,ovu; baya; fisadi,~ly (adv): kwa uovu -evil,noun,uovu; dhambi; ubaya; ufisadi, -evil,adverb,kwa uovu, -evolution,noun,"ukuaiji, mabadiliko, mageuko. theory of ~, nadharia inayoshikilia kwamba viumbe hai changamano vilitokana na viumbe hai sahili", -evolve,verb transitive/intransitive,kua; endelea, -ewe,noun,kondoo jike, -exact,adjective,halisi; barabara; hasa; kamili; enye bidii,~ly (adv): kabisa; kamili; ~ness: ~itude n. uhalisi; usahihi; uaminifu -exact,verb transitive,toza; lipisha kwa nguvu; hitaji; taka. -ing adj. enye kuhitaji bidii nyingi; enye kuona,~ion (n): kutoza kodi isiyokuwa halali au rushwa kwa nguvu -exaggerate,verb transitive/intransitive,tia chumvi; kuza jambo, -exaggeration,noun,utiaji wa chumvi jambo; ukuzaji, -exalt,verb transitive,kuza; sifu sana; tukuz,~ed (adj): tukufu; adhimu; ~ation (n): nderemo; furaha; adhama; utukufu -examination,noun,mtihani; ukaguzi; uchunguzi, -examine,verb transitive,"hoji, saili ~eyed",~roads (n): njia panda; ~section (n): eneo/mkato sulubi eneo la kitu kilichokatwa kuonyesha sehemu za ndani -examine,adjective,enye makengeza. ~word (puzzle), -examine,noun,chemsho bongo ya maneno yaliyopangwa kwenye mraba, -examine,verb transitive,kagua; chunguza; tahini, -example,noun,"mfano; kielelezo; funzo. Let this be an ~ to you, hili liwe fundisho kwako. I will make an ~ of him, nitamwadhibu ili liwe funzo kwa wengine", -exasperate,verb transitive,kasirisha; udhi; ghadhabisha; kera, -exasperation,noun,ghadhabu; uchungu; hasira, -excavate,verb intransitive,chimba; chimbua; fukua. excavator, -excavate,noun,m chimbaji; chimbulio, -excavation,noun,"uchimbuzi, uchimbaji", -exceed,verb transitive,pita; shinda; ruka mpaka; zidi; wa zaidi ya,~ingly (adv): zidi sana -excel,verb transitive/intransitive,(-ll-) pita; wa bora kuliko tía fora; zidi,"~lent (adj): -ema sana; bora; ~lence (n): ubora; uzuri; wema Your (His) ~lency n. mheshimiwa, mtukufu" -except,preposition,ila; isipokuwa, -excerpt,noun,dondoo, -excess,noun,"ziada; tendo lililopindukia mpaka. in ~ of, zaidi ya",~ luggage: mzigo uliozidi; ~ive (adj): mno; zaidi; a kupita kiasi -exchange,verb transitive,"badili; badilisha; badilishana. blows, pigana. words, zozana",~ control: udhibiti wa fedha za kigeni -exchange,noun,"ubadilishaji; ubadilishanaji; ofisi, soko. the stock ~, soko la hisa. telephone ~, ofisi ya simu. labour ~, ofisi ya kazi. rate of ~, kima cha kubadilishana fedha. foreign ~, fedha za kigeni", -exchequer,noun,wizara ya fedha; waziri wa fedha; hazina hasa huko Uingereza, -excise,noun,ushuru; kodi ya bidhaa. excisable,~man (n): mtoza ushuru; ofisa wa forodha -excise,adjective,enye kutozeka ushuru, -excise,verb transitive,kata sehemu. excision, -excise,noun,ukataji sehemu, -excitable,adjective,-epesi a hisia; enye kuweza kusisimuliwa. excitability,~ment (n): wasiwasi; msisimko; taharuki -excitable,noun,uwezo wa kusisimka, -excite,verb transitive,sisimua; chochea, -exclaim,verb transitive/intransitive,shangaa, -exclamation,noun,"mshangao. exclamation mark, alama ya mshangao hii (!)", -exclude,verb transitive,"zuia; tenga; toa. sb. from membership of a club, zuia mtu uanachama wa klabu. exclusion", -exclude,noun,utoaji; kutolewa; uzuiaji. exclusive, -exclude,adjective,"pweke; zuifu; -liojitenga; a watu maalumu, exclusive of, isipokuwa; minghairi; ghairi ya", -excrement,noun,mavi; kinyesi; choo kikubwa; haja kubwa, -excrete,verb transitive,"kunya; toa takamwili; enda haja kubwa. excretory system, mfumo takamwili: mfumo wa maungo w a t u m i a y o w a n y a m a changamano kutoa taka mwilini", -excursion,noun,"matembezi; safari; pikniki. ticket, tiketi ya bei nafuu", -excuse,verb transitive,"samehe; wia radhi; ruhusu. - oneself from a duty, omba ruhusa ya kutofika kazini", -excuse,noun,sababu; udhuru; kisingizio, -execute,verb transitive,1. tekeleza; timiza; fanya. 2. ua; nyonga. 3. tia saini; 4. cheza; onyesha jukwaani. executant, -execute,noun,mtekelezaji jambo. execution, -execute,noun,utekelezaji; utimizaji; uchezaji; upigaji; uuaji; unyongaji; unyongwaaji. executioner, -execute,noun,mnyongaji; muuaji, -executive,adjective,"a utendaji; enye amri; madaraka au mamlaka. the -, serikali. order, amri ya rais. executor", -executive,noun,kabilidhi wasii; msimamizi wa mirathi. executrix, -executive,noun,kabilidhi wasii mwanamke, -exemplary,adjective,a kupigiwa mfano; enye kufaa kufuatwa. exemplify, -exemplary,verb transitive,onyesha kwa mfano; wa mfano, -exercise,noun,"matumizi, zoezi; mazoezi; drili. the - of patience, subira; uvumilivu. - of the body and its limbs, mazoezi ya mwili na viungo vyake; mamacheza", -exercise,verb transitive/intransitive,"zoeza; jioeza; tumia; hangaisha; jaribu. - patience, subiri. He was -d about his faults, alihangaishwa na makosa yake", -exert,verb transitive,"tumia; weka; wekea; gandamiza. - oneself, fanya juhudi; jitahidi. -ion n. bidii; juhudi; jitihada; utumiaji; ugandamizaji", -exhale,verb transitive/intransitive,"toa pumzi; toa mvuke (harufu, uvundo); toka (kama mvuke, etc.)", -exhaust,verb transitive,maliza kabisa; toa -ote; ondoa -ote; tumia -ote; chosha kabisa; chemua, -exhaust,noun,ekzozi; chemuo. -ion n. mavune; uchovu; umalizikaji. -ive adj. kamilifu; timilifu, -exhibit,verb transitive,onyesha hadharani; tembeza; dhihirisha, -exhibit,noun,"maonyesho; kizibiti; ushalidi. -ion n. tamasha; maonyesho; uonyeshaji; udhamini apewo mwanafunzi shule au chuoni. make an - of oneself, jiaibisha; fanya vituko hadharani", -exhilarate,verb transitive,"changamsha; furahisha; tia moyo; sisimua. exhilarating news, habari za kusisimua", -exile,verb transitive,fukuza; hamisha; kimbia kutoka nchi yake, -exile,noun,ufuukzaji; uhamishaji; ukimbiaji kutoka nchi yake; mkimbizi, -exist,verb intransitive,wa; ishi; -wako, -exit,noun,mlango wa kutokea; utokaji, -exocrine gland,noun,tezi kemikali; tezi ambayo hutoa kemikali na kuziingiza katika sehemu maalumu ya kiumbe kupitia kwenye mfumo au uwazi maalumu badala ya mkondo wa damu, -exonerate,verb transitive,toa lawamani au hakiani kwa tamko rasmi; achilia huru, -exorbitant,adjective,(kwa bei au haja) -a kupita sana kiasi; kubwa mno, -exoskeleton,noun,kiunzi; gamba au manyoya yanayofunika kiwiliwili cha mnyama. e.g. gamba la kaa, -exothermic reaction,noun,utendakazi toajoto; utendakazi unaotoa joto nje, -expand,verb transitive/intransitive,panua; enea; panuka; enea; kuza; kunjua; funua; wa - kunjufu. expanse, -expand,noun,eneo pana na wazi. expansion, -expand,noun,upanuzi; nenezi; mpanuiko. expansive, -expand,adjective,enye kupanua; enye kupanuka; -enye kuvimba; pana sana; -kunjufu, -expect,verb transitive,tazamia; tarajia,"~ancy (n): matarajio; matazamio; matumaini; ~ation (n): matazamio; matumaini; matarajio. of life, miaka mtu atumainiayo kuishi" -expedite,verb transitive,harakisha; himiza, -expedition,noun,safari; hima; wepesi; haraka; msafara maalumu, -expel,verb transitive,(-ll-) fukuza; ondosha; toa. expulsion, -expel,noun,"ufukuzaji; uondoaji, utoaji", -expend,verb transitive,tumia,~iture (n): matumizi; gharama -expense,noun,gharama, -expensive,adjective,ghali, -experience,noun,uzoefu; tajiriba; maarifa; ustadi,~d (n): zoefu; stadi -experience,verb transitive,pata uzoefu katika jambo; pitia, -experiment,noun,jaribio,~al (adj): -a kujaribia; -a majaribio -experiment,verb intransitive,jaribu, -expert,noun,mzoefu; stadi; bingwa. ~d -zoefu; stadi,~ise (n): ubingwa; ripoti ya mtaalamu; ~ly (adv): kisataidi; kifundi; ~ness (n): ustadi; ubingwa; umahiri -expire,verb intransitive,1. koma; isha; malizika. 2. vuta pumzi; pumua; fa; kata roho. expiration, -expire,noun,uvutaji pumzi; umalizikaji. expiry, -expire,noun,"kikomo expiry date, tarehe ya mwisho wa matumizi", -explain,verb transitive,"eleza; fasiri; fasili; fafanua. oneself, jieleza. explanation", -explain,noun,maelezo; ufafanuzi; tafsiri; fasili. explanatory, -explain,adjective,-a kueleza; fafanuzi, -explicit,adjective,wazi; dhahiri; bayana,~ly (adv): waziwazi; bayana -explode,verb transitive/intransitive,ripua; ripuka; tengua; haribu. ~ with laughter; angua kicheko,"~ with rage: anger, pasuka kwa hamaki" -exploit,verb transitive,tumia; tumilia; nyonya; chimba madini; endeleza nguvu za asili,~ation (n): unyonyaji; utumiaji; uendelezaji; ukandamizaji -exploit,noun,tendo la ujasiri, -explore,verb transitive,peleleza; vumbua; talii; tafiti; gundua; chunguza,~r (n): mpelelezi; mgunduzi; mchunguzi; mtafiti; mvumbuzi. exploration n. upelelezi; uvumbuzi; ujasusi; uchunguzi -explosion,noun,mlipuko, -exponential growth,noun,ongezeko nambakipeo; ongezeko fulani la kasi ambalo hutegemea idadi ya viumbe vilivyo po, -export,verb transitive,kuuza au kusafirisha bidhaa nchi nyingine,~ation (n): usafirishaji bidhaa nje -export,noun,bidhaa za nje, -expose,verb transitive,funua; weka wazi; fichua; inua; tia mwanga; hatarisha; chongea; onyesha. exposure, -expose,noun,uwazi; uingizaji mwangaza; ufunuaji; ufunuaji, -express,verb transitive,"eleza; onyesha; dhihirisha; simulia; peleka kwa njia ya haraka. - one's feelings, eleza hisia zako",~ion (n): usemi; neno; sura; ~ive (adj): -enye kuonyesha hisia; -a maana; -enye kuelezea -express,adjective,"harisi; dhahiri; -a haraka; muhimu. an - command, agizo muhimu. an - train, treni ya mwendo wa kasi", -express,adverb,kwa haraka, -exquisite,adjective,bora sana; kali sana; tamu sana, -exquisite,noun,mmaridadi; mlilmbwende; mtanashati, -extant,adjective,liopo, -extend,verb transitive/intransitive,nyoosha; ongeza; refusha; tandaza; enea; ongeza. extension, -extend,noun,"nyongeza; upanuzi; uenezi. an - to a hotel, sehemu iliyoongezwa ya hoteli. extensive", -extend,adjective,-enevu; kubwa; pana. extent, -extend,noun,"urefu; eneo; kiasi. to a certain extent, kwa", -extenuate,verb transitive,punguza ukubwa au makali wa kosa. extenuation, -extenuate,noun,udhuru wa kupunguza ukubwa wa kosa, -exterminate,verb transitive,maliza; ua; ote; teketeza; angamiza. extermination, -exterminate,noun,maangamizi, -external,adjective,-a nje; lio nje, -extinct,adjective,-liotoweka; -liozimika; -siyokuwepo tena,"~ion (n): kufa; kuzimika; kutoweka; kutokuwepo tena. volcano, volkano zimwe" -extinguish,verb transitive,zima; komesha; haribu; futa,~er (n): kizimamamoto -extort,verb transitive,toza au lipisha kwa nguvu; pora; nyang'anya; pokonya,~ion (n): uporaji; unyang'anyi; toza bei kubwa mno; ~ionate (adj): -a kutaka -ingi kupita kiasi; ghali mno; poraji; -nyang'anyi -extra,adjective,-a ziada; -a nyongeza, -extra,adverb,"zaidi. -special, zuri zaidi", -extra,noun,zaida ya nyongeza, -extract,verb transitive,ngo'a; ondoa; toa; kongoa; chopoa; sindika; dondoa; zidua,"~ion (n): uziduaji; utoaji; udondoaji; usindikaji; asili. of African -ion, -a asili ya Kiafrika" -extract,noun,kiziduo; dondoo; sehemu, -extradite,verb transitive,rudisha mhalifu katika nchi aliyofanya makosa ili akahukumiwe. extradition, -extradite,noun,urudishaji mhalifu namna hiyo, -extraordinary,adjective,"-a ajabu; si -a kawaida; -a pekee; -a dharura. -beauty, uzuri wa ajabu; -meeting, mkutano wa dharura", -extravagant,adjective,badhirifu; -a kupita kiasi. extravagance,~ly (adv): kibadhirifu -extravagant,noun,ubadhirifu, -extreme,adjective,"mno, kabisa; -a kupindukia mpaka", -extreme,noun,"mwisho; upeo; kigezo ncha. the ~s of heat and cold, vipeo vya joto na baridi. go to ~s, vuka mpaka. extremist", -extreme,noun,enye siasa kali. extremely, -extreme,noun,ncha; kikomo; mpaka; upeo; mwisho; (pl.) 1. mikono na miguu. 2. vitendo vya kiatili; hali ngumu na mashaka, -extricate,verb transitive,toa; okoa; nasua. extrication, -extricate,noun,uokoaji; unakoaji; unasuaaji, -extrude,verb transitive,toa nje; sukumia nje; toka nje, -exult,verb intransitive,"furahia sana, shangilia sana",~ant (adj): -a furaha nyingi; a shangwe; ~ation (n): furaha kuu; shangwe -eye,noun,"jicho; tundu ya sindano. see - to - (sb), patana naye, have an (a good) - for, elewa; jua sana. with an -, to, enye kutumaini. make -s at, jipendekeza kwa; jikomba. -ball n. soketi ya jicho",~sore (n): kitu kilicho kisi chopendeza machoni; ~witness (n): shahidi aliye shuhudia tukio kwa macho yake -eye,verb transitive,tazama, -fable,noun,ngano fupi; hekaya za maadili aghalabu wanyama huwa wahusika wakuu; habari za uzushi e.g. Aesop's ~. fabulous, -fable,adjective,-a kubuni; -a uzushi; -a uongo, -fabric,noun,kitambaa; kiunzi; mfumo; jengo. ~ate vt. jenga; zua; buni; tunga; ghushi; tengeneza,~ation (n): uzushi; uwongo; jengo -facade,noun,upande wa mbele wa nyumba, -face,noun,"uso; sura; wajihi; upande wa mbele. make (pull) a (at), kunja uso; geuza uso. save ones ~, jiepusha na aibu. the ~ of a clock uso wa saa. value, thamani iliyondikwa. on the ~ of it, kama inavyoonekana. vt./i. tazama; elekea; kabil; tomea. the music, kabil hatari. -it out, kabil kishujaa. a stone wall ~d with cement, ukuta wa mawe uliotomewa kwa saruji", -facial,adjective,-a uso, -facile,adjective,-epesi; rahisi; sahili; kufanyika au kupatikana; a juujuu tu; pole. facilitate vt. rahisisha; saidia; sahlilisha, -facility,noun,urahisi; wepesi; kifaa; nyenzo; wekelevu; upole, -fact,noun,"jambo la hakika; kweli; hakika. in (point of) ~, as a matter of ~, kwa kweli. -ual adj. -enye ukweli", -faction,noun,kikundi ndani ya kundi kubwa; ugomvi baina ya vikundi vya kundi moja. factious, -faction,adjective,-a ugomvi wa mgawanyiko, -factor,noun,"sababu; kipengele; kigawo; kigawanyo; zao mtiririko; e.g. 2, 3, 4, 6 ni vigawanyo vya 12", -factory,noun,kiwanda; karakana; banda la kazi, -faculty,noun,"welekevu (ustadi, uwezo) wa kufanya jambo; nguvu; akili; kitivo cha chuo kikuu", -fade,verb transitive/intransitive,fifisha; chujusha; fifia; chujuka; chaka; pauka; paua; punguza; pungua, -faeces,noun,kinyesi; mabaki ya chakula ambacho haki kumeng'enywa, -perceptible,adjective,-a kuonekana; -a kutambulikana, -fail,verb transitive,"shindwa; feli; felisha; kosekana; haribika; dhoofika; sahau kufanya; flisika. He ~ed me, alishindwa kutimimiza ahadi. Come without ~, usikose kuja",~ing (n): kasoro; dosari; ~ure (n): ushinde; kutofaulu; ukosefu; mkosefu; ufilisikaji -faint,adjective,dhaifu; sioonekana vyema; si dhahiri; -a kuzimia; nyonge,~ly (adv): kidogo kidogo; ~hearted (adj): -oga -faint,verb intransitive,zimia; zirai; fifia; dhoofu, -faint,noun,"uzimaji; kuzirai. in a dead ~, zirai kabisa", -fair,adjective,"-a haki; -adilifu; -zuri; eupe; safi. a ~ chance, bahati nzuri","~weather: hali ya hewa nzuri. the sex, wanawake; ~ copy: nakala safi; ~ name: sifa njema; ~ly (adv): kwa haki; kidogo. speak Kiswahili ~well, zungumza Kiswahili vizuri kidogo; ~ness (n): haki; usawa" -fair,noun,soko lilfunguliwa katika vipindi maalumu: tamasha; maonyesho. a day before the mapema mno,"~ground: uwanja wa maonyesho. international trade fair, maonyesho ya biashara ya kimataifa" -fairy,noun,pepo; jini; zimwi; kibwengo. ~ tale, -fairy,noun,ngano za mazimwi; ngano, -faith,noun,"imani; itikadi; dini; ahadi; miadi; utiifu; uaminifu. in good ~, kwa nia safi; in bad ~, kwa nia mbaya",~ful (adj): amini; aminifu; ~fully (adv): kwa uaminifu; ~less (adj): -a danganyifu; -ongo -fake,noun,iga; ghushi; mwigo; -a bandia, -fall,verb intransitive,"anguka; poromoka; tekwa; punguka; nyesha; shuka; pukutika. -in love (with), penda. asleep, sinzia; lala. -shot (of), punguka. -back on, rudi nyuma; rudi -back on, rudi kutuma badala ya -ingine isiyofaa. -in, jiangia. -in with, kubaliana na. -off, punguka. -on, shambulia. out with", -fallacious,adjective,a uwongo; enye kupotosha; danganyifu, -fallacy,noun,kosa; uwongo; hoja ya uwongo; dhana yenye kosa, -fallible,adjective,a kuweza kukosa; a kuweza kuwa na kosa, -fallopian tube,noun,neli ya falopi: neli inayounganisha ovari na uterasi, -false,adjective,si kweli; ~ a uwongo; si halisi; danganyifu; nafiki; bandia,~ly (adv): kiudanganyifu; ~hood (n): uwongo; uzushi -false,adverb,"kwa udanganyifu. play sb. ~, hain; danganya", -falsification,noun,uwongo; udanganyifu, -falsify,verb transitive,1. danganya; ghushi; potosha. fears ~ wa kinyume cha vile alivyooogopa, -falter,verb intransitive,sita; sema kwa kigugumizi, -fame,noun,"umaarufu; sifa. house of ill ~, danguro", -familiar,adjective,"mashuhuri; -zoefu: a siku zote: ~a kawaida. be ~ with, jua sana","~ friend: msiri; sahib; rafiki wa ndani. over ~, enye kujipendekeza; ~ity (n): mazoea; utani; uzoefu; urafiki; ~ize (v.t): zoeza; tangaza; eneza" -family,noun,"familia; jamaa; ahali; aila; ukoo; masaba. a person of ~, mtoto wa watu. be in the ~ way, wa mja mzito", -famine,noun,njaa. famish v.i/t. ona njaa sana; shindisha na njaa, -famous,adjective,maarufu; mashuhuri, -fan,noun,feni; upepo; kipepeo. v.t/i. (~nn-) pepea; peta; pepeta; punga, -fan?,noun,"(colloq.) shabiki. film ~, mashabiki wa sinema", -fancy,noun,wazo; fikira; ndoto; shauku; dhana,~ oneself: jiona. fanciful adj. -bunifu; a umbo la ajabu; -dhani; -a njozi; ~work (n): darizi -fancy,adjective,"-liorembewa; a kupendeza macho; ghali sana. dress, vazi la fahari", -fancy,verb transitive,waza; dhani; hisi; fikiri; penda, -fang,noun,chonge; jino refu; jino lenye sumu la nyoka, -fantastic,adjective,a ajabu; ~ a kutisha; ~ a kuchekesha; ~ a kuwazika tu,~ally (adv): kiajabu; kimawazo tu -far,adverb,"1. mbali. in so ~ as, as ~ as, kwa kadiri","~ and away better: sana adj. a mbali be a ~ (from), wa mbali sana (kutoka); ~away (adj): a mbali sana; ~fetched (adj): sioingia akilini; sioaminika; ~off (adj): ya mbali sana; ~reaching (adj): enye athari nyingi; ~seeing: ~sighted adj. (fig.) enye kuona mbali; enye kuona mbele" -fare,noun,"1. nauli; uchukuzi. 2. mlo. bill of ~, orodha ya vyakula",~well int. kwaheri. n. maagano; buriani. bid ~well: agana; peana buriani -fare,verb intransitive,"safiri; endelea; enda: How did you ~? uliendeleaje? He did well, alifanikiwa", -farm,noun,shamba; konde,~house: nyumba ya mkulima shambani. v.t/i. lima; fuga; ~er (n): mkulima; mfugaji; ~ing (n): ukulima -fascinate,verb transitive,vutia sana. fascination, -fascinate,noun,kuvuto; uzuri; mvuto, -fashion,noun,mtindo. the Zanzibar ~s mitindo ipendwayo, -fast,adjective,1. imara; madhubuti. 2. aminifu. 3. a kudumu, -fast,adverb,"imara. be ~ asleep, lala fofo. play ~ and loose with, badilisha msimamo mara kwa mara. stand ~, simama imara; kataa kuyumbishwa", -fast2,adjective,-epesi; a haraka; badhirifu; a anasa; enye kukimbia, -fast2,adverb,"upesi; haraka; hima. rain ~, nyesha sana. live ~, ishi kianasa", -fast3,verb intransitive,funga (kidini) kujizuia kula na kunywa na mambo mengine yaliyokatazwa wakati wa kufunga, -fast3,noun,"funga; fungu; saum. break one's ~, futuru; fungua; fungua saum", -fasten,verb transitive/intransitive,funga; fungika; kaza; upon. shikilia,"~er: -ing n. kifungio; mfungo. a zip fastener, zipu" -fat,noun,"mafuta; shahamu; uto. live on the ~ of the land, ishi maisha ya anasa",~head (n): mpumbavu; ~ten (v.t): f. nonesha; nenepa; nona -fat,adjective,enye mafuta; nene; nono; iliojaa, -fatal,adjective,a kuua; a ajali,"~ly (adv): wounded, liojeruhiwa vibaya mno; ~ism (n): kuamini kuwa matukio yote ya maisha ni ya kiajali hivyo binadamu hana nguvu za kuyazuia wala kuyabadilisha; ~ist (n): mtu anayeamini hivyo; ~istic (adj): a imani hiyo; ~ity (n): ajali; mauti" -fate,noun,majaliwa; jala; amri ya Mungu; mauti; maangamizi,~d (adj): a ajali; lioandikwa; ~ful (adj): a jaala; a majaliwa -father,noun,"1. baba. adoptive ~, baba wa kupangia. putative ~, baba wa kudhaniwa. step ~, baba wa kambo. 2. kasisi; padre. 3. mwanzilishi; kiongozi wa awali",~ of the nation: baba wa taifa. v.t. asisi -fathom,noun,pima; futi sita; mita 1.8, -fathom,verb transitive,pima kina cha; elewa, -fathomless,adjective,isiopimika kina; sioleweka, -fatigue,noun,uchovu; mavune; kazi ya sulubu, -fatigue,verb transitive,chosha, -fault,noun,"kosa; dosari; hitilafu; ila; kasoro. find with, lalamikia. be at ~, sitasita. It's your own ~, ni kosa lako mwenyewe", -faultless,adjective,bila kosa; kamili. ~y adj. -enye kosa. ~ily adv. kimakosa, -fauna,noun,fauna; jumla ya wanyama wote katika mazingira fulani, -favour,noun,"fadhila; hisani; neema; jamala. in ~ of, kwa upande wa; kwa faida ya; kwa ajili ya. do me a ~, nisaidie",~able (adj): enye kufaa; enye kusaidia; ~ably (adv): kwa kufaa; kwa kupendeza; ~itism (n): upendeleo -favour,verb transitive,pendelea; unga mkono; fadhili. ~ite n./adj. kipenzi; mpenzi, -fax,noun,nukushi,~machine: nukunishi -fear,noun,"hofu; woga; chaji. the ~ of God, ucha Mungu",~ful (adj): a kuogofya; a kutisha; oga; ~fully (adv): kwa woga; ~less (adj): jasiri; shupavu; bila woga -fear,verb transitive/intransitive,ogopa; chelea; hof; cha; chelea, -feasibility,noun,"uwezekano. feasibility study, uchunguzi wa kina", -feasible,adjective,enye kuwezekana; enye kuyumkinika, -feast,noun,sikukuu; karamu; dhifa, -feast,verb transitive/intransitive,furika. ~la karamu, -feat,noun,tendo kubwa la ujasiri lililofanikiwa, -feather,noun,"unyoya. birds of a ~, watu wa namna moja. show the white ~, onyesha hofu. in high ~, kwa furaha",~one's nest: jitajirisha; ~y (adj): enye manyoya; laini; epesi -feather,verb transitive,tia manyoya, -feature,noun,wasifu; sura; sifa; makala katika gazeti; filamu, -February,noun,Februari: mwezi wa pili wa mwaka wa kizungu, -federal,adjective,-a shirikisho; a kuhusu serikali ya shirikisho,"~ism (n): ushirikishaji. federate v.t/i unganisha; ungana kuwa shirikisho. federation n. shirikisho, undaji wa shirikisho" -fee,noun,"ada; karo; kingilio. estate in - simple, mali inayorithiwa bila ya masharti yoyote", -feeble,adjective,dhaifu; goigoi; hafifu. feebly, -feeble,adverb,kidhaifu, -felicity,noun,heri; furaha kuu; nyemi; suudi; baraka; ufasaha; maneno fasaha, -fell,verb transitive,"angusha; kata mti. run and - a seam in sewing, piga bandi", -fellow,noun,1. (colloq.) mtu; jamala. 2. mwenza; mshiriki. 3. msomi; mwanazuoni,~ citizen: mwananchi mwenzi; ~ passengers: abiria wenzako; ~feeling (n): huruma; ~ship (n): ushirika; urafiki; uanachama; uanazuoni -fellow,adjective,a namna moja, -felt,noun,kitambaa cha manyoya ya mnyama yaliyo gandamizwa kwenye kitu kingine kwa gundi, -female,adjective,"-ke, a mwanamke; -a kike", -female,noun,mke; mwanamke; jike, -feminine,adjective,-a kike; ke. feminism, -feminine,noun,harakati za kuleta haki na usawa wa kijinsia kwa wanawake. feminist, -feminine,noun,mshawishi wa harakati hizo, -fence1,verb transitive,"zungushia ua, boma au seng'enge", -fence1,noun,boma; ua; seng'enge, -fence2,verb intransitive,1. cheza kwa panga au vitara. 2. (fig.) epuka kujibu swali. fencing, -fence2,noun,"ua, vifaa vya kujenga ua; mchezo wa panga", -fern,noun,jamii ya mimea: dege la watoto; mkangaga; madole matano, -ferocious,adjective,-a kali; katili. ferocity, -ferocious,noun,ukali; ukatili, -ferret,noun,"mnyama kama cheche au nguchiro. v.t/i. winda kwa kutumia mnyama huyo. -out sth, chunguza; peleleza", -ferric,noun,ferasi; ioni ya feri yenye chaji chanya tatu, -ferrous,noun,ferasi; ioni ya feri yenye chaji chanya mbili, -ferry,noun,kivuko; feri. v.t/i. vusha; vuka; safirisha,~boat (n): boti ya kuvukishia; ~man (n): mvushaji; ~pontoon (n): pantoni -fertile,adjective,enye rutuba; zazi; enye akili za kivumbuzi; enye kuzaa sana. fertility, -fertile,noun,rutuba; uzaji. fertilize, -fertile,noun,rutubisha; tungisha mimba. fertilization, -fertile,noun,urutubishaji; tungishaji. fertilizer, -fertile,noun,mbolea, -festival,noun,sikukuu; sherehe; tamasha, -festive,adjective,a sikukuu; a sherehe; kunjufu; changamfu, -festivity,noun,"shangwe; furaha; shamrashamra. wedding festivities, shamrashamra za arusi", -fetch,verb transitive/intransitive,leta; toza; (kwa bidhaa) tewa; kwa; pata, -fetish,noun,miungu ya sanamu; mizimu,~ism (n): imani ya masanamu au mizimu -fetter,noun,pingu za miguu; kizuizi, -fetter,verb transitive,"tia pingu; zuia. make a ~ of, penda mno; husudu", -fever,noun,"homa; wasiwasi. yellow ~, homa ya manjano",~ish (adj): enye homa; enye wasiwasi -fez,noun,tarbush; tunga, -fiancé(e),noun,mchumba mwanamume; mchumba mwanamke, -fibre,noun,uzi. fibrous, -fibre,adjective,a nyuzinyuzi, -fiction,noun,hadithi ya kubuni; riwaya; habari ya kubuni, -fictitious,adjective,a kubuni; a uwongo, -fiddle,noun,"fidla; udi. be fit as a ~, wa mzima sana; play second ~, wa msaidizi. v.t/i. piga fidla; piga udi; cheza chezea na; cheza chezechezea. ~sticks int. upuuzi mtupu", -fidelity,noun,uaminifu, -field,noun,"konde; shamba; uwanja; tawi la taaluma; machimbo; eneo; mbuga ya malisho. rice ~, shamba la mpunga. landing ~, eneo la kutulia ndege. events, mashindano ya michezo isipokuwa ya mbio. v.i/t. wa tayari kudaka au kuzuia mpira",~glasses (n): darubini; bainokula; ~marshal (n): jemadari mkuu; amirijeshi mkuu -fierce,adjective,kali; a nguvu; katili,~ly (adv): kwa ukali; kwa ukatili; ~ness (n): ukatili; ukali; nguvu -fiery,adjective,a moto; kali; a joto; enye hasira, -fig,noun,"tree, mtini; fruit, tini. don't care a ~, haidhuru hata kidogo, haina faida yoyote", -figure,noun,"1. tarakimu. 2. bei. buy sth. at a low ~, nunua kitu kwa bei ndogo. 3. umbo, have a fine ~, wa na umbo zuri. 4. mtu mashuhuri. Nyerere is a great ~ of our times, Nyerere ni mtu mashuhuri wa zama zetu. 5. sanamu ya kuchonga au ya kuchora",~ of speech: tamathali ya usemi. 6. mchoro; kielelezo; chati; ramani. v.iˈfɪɡəhed/ n. kiongozi asiye na madaraka ya maana; sanamu ya kuchonga ya kichwa na kifua itumikayo kama pambo -filament,noun,filamenti; nyaya nyembamba ndani ya balbu, -file1,noun,jalada; faili, -file1,verb transitive,hifadhi katika jalada; faili; sajili; andikisha jambo mahakamani, -file2,noun,tupa, -file2,verb transitive,piga tupa; chonga; kata kwa tupo. filings, -file2,noun,vumbitupa, -file3,noun,safu,"~ in: ingia kwa safu; ~ out: toka kwa safu. in single ~, chanjar; the rank and ~, askari wasiokuwa maofisa; watu wa kawaida" -file3,verb intransitive,fuatana; andamana katika safu, -film,noun,utando; filamu; sinema. v.tˈfɪlmi/, -film,adjective,-mbamba; -a utando; -epesi, -filter,noun,chujio; kichujio; kung'utuo. v.t/i chuj a; (fig) penya; sambaa; ingia; enea; rishai; vuja, -filth,noun,uchafu; taka; kinyaa; najisi. -thy adj. -chafu; najisi. -ily adv. kichafu, -fin,noun,"pezi la samaki. -ny adj. -enye mapezi. tail -, mkia wa ndege", -final,adjective,-a mwisho; -a kukata maneno, -final,noun,mtihani wa mwisho; fainali. -e n. -a mwisho katika mfululizo. -ly mwishowe; hatimaye, -finance,noun,"usimamizi wa fedha; fedha za serikali/kampuni. company, kampuni ya kushughulikia gharama za fedha,", -finance,noun,gharimia. financial, -finance,adjective,"-ya fedha. -year, mwaka wa fedha. financier", -finance,noun,mtaalamu wa mambo ya fedha; mgharamiaji; mdhamini, -fine,noun,faini; fidia, -fine,verb transitive,toza faini, -fine,adjective,"-zuri; -embamba; -kali; laini; -ororo; safi. -art(s), sanaa za uchoraji. call sb. by -names, ita mtu kwa kutukana tasfida", -finger,noun,"kidole; chanda. have a - in, shiriki. burn one's -s, pata matatizo",~ alphabet: mfumo wa ishara wa alfabeti kwa vidole wa kuzungumza na viziwi. v.t. tia vidole; papasa; tomasa; gusa; ~print (n): alama ya kidole -finish,verb transitive/intransitive,maliza; timiza; hitimisha kamilisha, -finish,noun,mwisho; ukamilifu, -finite,adjective,"-enye mpaka au kikomo; -enye kukubaliana kimahesabu kiidadi na pia kinasfi. state grammar, sarufi miundo ukomo. verb, kitenzi ukomo", -fire,noun,1. moto. 2. milio wa bunduki. 3. hasira; hasara,~arm (n): silaha ya risasi; ~brand (n): fitina; mchecheozi; kijinga cha moto; ~brigade (n): zimamoto; kikosi cha watu wa kuzima moto; ~damp (n): hewa ya miteheni; ~engine (n): mashine ya kuzimia moto; ~escape (n): ngazi ndefu ya kuokolea watu ya wazimamoto; njia ya dharura utokeapo moto katika jengo; ~fly (n): kimulimuli; kimetameta; kimetemete; ~man (n): askari zimamoto; ~place (n): meko; jiko; ~proof (adj): -sioshika moto; -sioungua; ~wood (n): kuni; ~work (n): fataki; fashifashi -fire,verb transitive/intransitive,1. washa moto; unguz a; choma; teketeza; kaanga; oka katika tanuri. 2. piga silaha yoyote ya risasi. 3. (colloq.) fukuza (mtumishi). ~ alarm, -fire,noun,king'ora, -firm,adjective,1. -gumu; thabiti; imara. 2. -shupavu; -siotetereka; -sioyumba; madhubuti, -firm,adverb,imara; madhubuti. -ly imara; madhubuti. -ness n. uthabiti; uimara, -firmament,noun,mbingu; anga, -firm²,noun,kampuni; shirika; washirika; wabia, -fission,noun,uatukaji; mwatuko; ubandukaji; ugawikaji; umegukaji; ugawanyika katika sehemu. nuclear ~ mwatuko unaosababisha kiini cha atomu nzito kama ya urani kugawanyika katika sehemu mbili na kutoa nishati ya nyuklia, -fissure,noun,ufa, -fist,noun,"ngumi; konde. put up one's ~, jitayarisha kupigana", -fit²,noun,"ugonjwa wa ghafula wa muda mfupi, ~a of coughing kipindi cha kukohoa. epileptic ~ kifafa. hysteria ~ kicheko au kilio cha ghafula. by ~s and starts, kwa vipindi vifupivifupi. ~ful", -fit²,adjective,~a kuegukeaguka; enye kutokea kwa vipindi vifupi, -fit¹,adjective,1. ~a kufaa; enye kustahili. 2. ~ting,"~a haki; sawasawa. think ~ to do sth.: amua ufanye kitu. 3. enye afya nzuri. v.t./i.(tt-) 1. faakaa. His clothes ~ him, nguo zake zimenikaa. 2. jigeza; jipimisha. 3. patana na. n. kifaacho; matengenezo; ~ter (n): mshonaji nguo; fundi muunganishaji sehemu za mashine" -fit¹,adjective,~a kufaa; stahiki; kifa. ~a electric light ~ mfumo wa vifaa vya taa za umeme, -fix,verb transitive/intransitive,kaza; imarisha; amua; tengeneza; vutia; toa picha; honga; lipiza kisasi. ~ture n,"~ up a friend for the night: karibisha rafiki kulala nyumbani; ~ up quarrel: suluhisha. n. mashaka; matatizo; ~ed (adj): imara; thabiti; ~edly (adv): look ~ at, kaza; kodoa macho" -flagrant,adjective,~siyo na haya; dhahiri; shahiri, -flake,noun,"chembe; vipande vidogovidogo. snow ~s, chembechembe za theluji", -flame,noun,"mwale; mwako; ulimi, mrija wa moto",~ tree: kifabakazi -flame,verb intransitive,waka; ripuka; fanana na miale kwa rangi, -flamingo,noun,"korongo, flamingo", -flank,noun,"ubavu; upande wa mtu, mnyama au mlima",~a movement: mwendo wa kupita upande; mzunguko. v.i./t. pakana na; ~wa kando ya; ~wa ubavuni; zunguka au shambulia kwa pembeni -flannel,noun,kitambaa cha kusafishia; fulana; suruali na fulana vya michezo, -flare,verb intransitive,waka; ripuka; tanuka,~up: hamaki; ugomvi wa ghafula; ~skirt: sketi pana. n. mwako; motor; mripuko -flash,noun,"mwako, umweso; nuru ya mwanga unaomulika ghafla. in a ~, kufumba na kufumbua","~light: taa; tochi. a ~ in the pan, ulimbukaji. news ~, taarifa motomoto. v.t./i. mulika; metemeta ghafla; mwesa; zagaau upesi. News ~ed across the world, habari zilizagaa ulimwengu mzima; ~y (adj): madhaha; shaufu; a maringo" -flat,adjective,1. sawa; bapa. ~sio tamu; chapwa. 3. (kwa muziki) ~a sauti ya kuteremka,~land: ardhi tambarare. 2; ~a denial: kukana -flavour,noun,ladha. vt. tia viungo; chapua, -flaw,noun,kombo; ufa; hitilafu; dosari; ila. less, -flaw,adjective,kamili; bila kasoro, -flea,noun,kiroboto,~bite (n): alama ya kuumwa na kiroboto jambo dogo sana; ~market (n): gulio bazari -flee²,adjective,"epesi, enye kasi",~ing (adj): a-kupita; a muda mfupi tu -flesh,noun,"1. nyama, one's own and blood, ndugu wa damu. 2. mwili; asili the sins of the dhambi za matamanio ya kimwili", -flex,noun,waya wa umeme,~ible (adj): a kuweza kunepa. (fig.) enye kukubali mabadiliko; ~ibility (n): ubadilishaji; unyumbufu -flex,verb transitive/intransitive,nepa; nyoosha; nyumbua, -flick,verb transitive/noun,piga kidogo; papasa; pigo jepesi; ufyekuzaji, -flicker,verb intransitive,1. (kwa nuru) sinzia. 2. yumbayumba; tikisika,~ing shadows: vivuli vinavyoyumba -flight,noun,"1. kuruka; masafa ya mruko. 2. safari ya angani. 3. kundi la ndege warukao pamoja a ~ of pigeons, kundi la njiwa warukao pamoja. 4. ngazi",~y (adj): shaufu; a kigeugeu -flight²,noun,"ukimbiaji; ukimbizi. put to ~, fukaza; kimbiza. take to ~, kimbia", -flimsy,adjective,"(kwa karatasi au kitambaa) ~epesi; ~embamba; shashi. a ~ excuse, udhuru wa kizembe", -flinch,verb intransitive,nywea; epa; jikunyata; jikuna, -flint,noun,namna ya jiwe gumu sana, -flit,verb intransitive,(-tt) rukaruka harakaharaka; hama kimyakimya ili kukimbia waden, -flock,noun,kundi; umati; jeshi, -flock,verb intransitive,"kusanyika. -out, toka kwa makundi. The people around ~ed to see the accident, watu walio kuwepo walikusanyika kutazama ajali ile", -flood,noun,"gharika; mafuriko; leleji; mwingi; mbubujiko. -of anger, wingi wa hasira. -tide, maji kujaa; maji majale; maji makuu", -floor,noun,"1. sakafu. 2. ghorofa. 3. ukumbi wa bunge take ~, pata nafasi ya kuongea katika mjadala",~ing (n): mbao za sakafu -floor,verb transitive,"sakafu; shinda; tatiza. - a man in a boxing match, angusha mtu kwenye ndondi", -flora,noun,flora: jumla ya mimea katika mazingira fulani. –al, -flora,adjective,-a maua. floriculture, -flora,noun,kilimo cha maua. florist, -flora,noun,muuza maua, -flour,noun,unga. → mill mashine ya kusagia nafaka, -flourish,verb transitive/intransitive,1. sitawi; shamiri; fanikiwa; tononoka. 2. punga; tikisa, -flourish,noun,upungaji; urembo; usitawi; mtindo; cheko; urekeb, -flow,verb intransitive,tiririka; bubujika; (kwa nywele au nguo) ning'inia, -flow,noun,"mkondo; mtiririko; mbubujiko. chart, chati mtiririko", -flower,noun,1. ua. in~ enye maua,"~bed: kitanda cha maua. 2. (fig.) sehemu bora the ~ of the nation's youth, walio bora miongoni mwa vijana wa taifa; ~s of speech: semi. v.i. toa maua; chanu; ~ing plant: mti maua; mti wenye kutoa maua; ~y (adj): enye maua mengi" -flu,noun,makamasí; mafua; homa ya mafua, -fluctuate,verb intransitive,badilikabadilika; panda na kushuka. fluctuation, -fluctuate,noun,mabadiliko, -fluent,adjective,epesi kusema; semaji; fasaha. fluency, -fluent,noun,ufasaha, -fluff,noun,kibonge cha sufi; manyoya; malaika; pamba,~y (adj): laini -fluorescent,adjective,memetevu; mulikaji; enye kutoa nuru ya rangirangi baada ya kupigwa na mnururisho fulani; enye kuakisi mwanga,~light: taa ya kumetameta. tube taa ya mshuamaa. fluorescence n. mmemeto -fluorine,noun,florini elementi ya kikemikali katika hali ya gesi yenye rangi ya manjano kavu nyepsi katika kutenda kuliko zote, -flush,verb transitive/intransitive,iva uso; vuta maji; piga bomba. ~ed with happiness iva uso kwa furaha, -flush,noun,wekundu usoni; ufurikaji; ububujikaji; msisimko; ustawi, -flush,adjective,enye kulingana na; ~a kujaa pomoni, -flute,noun,filimbi; zumari. flutist, -flute,noun,mpiga moja wapo ya ala hizo, -flutter,verb transitive/intransitive,pigapiga mabawa. papatika; pepesuka; hangika, -flutter,noun,upapatikaji; wasiwasi; fadhaha, -fly,verb transitive/intransitive,(flew flown) 1. ruka; chukuliwa na upepo. 2. (kwa bendera) pepewa hewani; pandisha. 3. kimbia; pita upesi,"~to the rescue: kimbilia uwokovu; ~ing visit: ziara fupi. open, funguka ghafla; ~to into pieces: pasuka vipandevipande. let ~, into a rage, panda hamaki. 4. endesha ndege; safiri kwa ndege. flier, flyer n. rubani wa ndege; ~leaf (n): ukurasa wa kwanza au wa mwisho wa kitabu usioigwa chapa; ~wheel (n): gurudumu tegemeo" -fly,noun,inzi,"~blow (n): yai la inzi; ~blown (adj): (kwa nyama, mkate, etc.) ilo karibu kuoza kwa kung'ongwa na inzi; ~catcher (n): mtego wa inzi; tiva; shore kishungi; ~bomb (n): bomu la masafa marefu" -foal,noun,farasi au punda mchanga. in~ (kwa farasi) zaa au wa na mimba pevu, -focus,noun,"(focuses, foci) 1. fokasi, kitovu; nukta ya mkutano wa miali baada ya kukengeuka. 2. mahali kitu kinapoonekana vizuri. 3. uwekeji kitu mahali kinapoonekana vizuri. 4. mahali", -fodder,noun,chakula cha mifugo, -foe,noun,adui; hasimu, -foetus,noun,kijiusi: mtoto wa binadamu katika hatua zake za awali za ukuaji katika tumbo la mama kwenye umri wa takriban wiki nane au zaidi kidogo, -fog,noun,"ukungu. -horn n. parapanda inayoashiria hatari ya ukungu, hasa baharini. -gy adj. -enye ukungu", -foil,verb transitive,kwamisha; zuia, -fold,verb transitive/intransitive,kunja; kunjana; pindika; pinda, -fold,noun,mkunjo; pindo. -er n. folda; brosha, -foliage,noun,majani, -folk,noun,1. watu. 2. (colloq.) ndugu au jamaa,~dance (n): ngoma ya asili; ~lore (n): mila na desturi za jamii fulani -follow,verb transitive/intransitive,"1. fuata; andama. 2. fahamu; elewa. 3. fanya (kazi). -the sea, fanya kazi ya ubaharia. 4. iga, fuatisha. 5. tokana na. -it's s from what you say, kutokana na maelezo yako. That does not ~ at all, haiendani kabisa. sth. up, fuatilia. as ~s, kama ifuatavyo. -er n. mfuasi; msaidizi", -folly,noun,upuuzi; upumbavu, -fond,adjective,"-enye kupenda. be very ~ of, penda sana", -font,noun,1. chombo kitiliwacho maji wa ubatizo. 2. aina ya herufi za chapa, -food,noun,chakula; maakuli,"~stuffs (n): vyakula; ~for thought: jambo la kuzingatiwa. chain, mtungo wa chakula: utaratibu wa ngazi za mahitaji ya chakula katika viumbe hai; ~poisoning: ugonjwa wa chakula sumu: ugonjwa wowote unaosababishwa na sumu iliyomo katika chakula. preservation, hifadhi ya chakula: kuzuia chakula kishiharibike kwa kutumia kemikali au njia nyingine; ~web: wando wa chakula: utaratibu ambao kiumbe hula kiumbe kingine katika mtungo wa chakula nacho kikaliwa na kingine na kujenga mfumo wa kulana miongoni mwao" -fool,noun,"mpumbavu; mjinga. make a ~ of, danganya; make a ~ of oneself, jipumbaza. -'s errand, kazi isiyo faida. -'s paradise, -wa na furaha ya kipumbavu isiyodumu",~scap (n): karatasi ya inchi 17 kwa inchi 13 -fool,verb transitive/intransitive,"jipumbaza; fanya upuuzi. 2. danganya. -away one's time, poteza wakati. -ery n. upuuzi. hardy", -fool,adjective,jasiri mno: -enye kujihatarisha bure. -ish adj. pumbavu; jinga; puuzi. -ishly adv. kipuuzi; kipumbavu. -proof adj. isiyo na hitilafu, -foot,noun,"(feet). 1. mguu; sole of~, wayo; unyayo. cloven ~, ukwato. on ~, kwa miguu. set sth. on~, anzisha jambo, set (sb.) on his feet, saidia mtu kujitegemea. fall on one's feet, fanikiwa bahatika. put one's ~ down, kataa; pinga; shikilia msimamo. carry sb. off his feet, athiri sana mtu. put one's ~ in it, kosea. 2. upande wa chini. the ~ of", -for,conjunction,kwa kuwa; kwa maana; maana, -for,preposition,"kwa; kwa ajili ya; badala ya; muda wa; mwendo wa. fight ~ pigania. -my sake, kwa ajili yangu. -nothing bure", -forbear,noun,babu; mhenga, -forbid,verb transitive,(forbade forbidden) gomezea; kataza; kanya; piga marufuku; asa; zuia. -ding adj. -a kuogofya; -kali; -chungu, -force,noun,"1. nguvu; kani; nguvu. -the ~ of a blow, nguvu ya pigo. -the ~s of nature, nguvu za maumbile. 2. bidii, jitihada, juhudi. 3. jeshi. join the ~s, jiunga na jeshi. 4. amri, uwezo. put a law into ~, fanya sheria itumike",~ful (adj): -enye nguvu; -enye bidii -force,verb transitive,"1. lazimisha; shurutisha; vunjia, pasua kwa nguvu. -a person's hand, lazimisha mtu kufanya kitu. -d march, mwendo wa kijeshi. 2. otesha; ivisha; pevuisha kabla ya wakati", -forceps,noun,koleo ya kungolea meno, -forcible,adjective,"-liofanywa kwa nguvu. forcible entry, kuingia kwa nguvu. forcibly", -forcible,adverb,kwa nguvu, -ford,noun,kivuko, -ford,verb transitive,vuka kwa miguu, -fore1,noun,"mbele; upande wa mbele. come to the ~, -wa maarufu. adj./adv. -a mbele; a omo; a kutangulia; kwa mbele", -forearm,noun,"kigasha, mkono toka kiko mpaka kitanga", -forecast,verb transitive,tabiri, -forecast,noun,"utabiri. the weather ~, utabiri wa hali ya hewa", -forehead,noun,paji la uso; kikomo cha uso, -foreign,adjective,"1. -geni, -a nchi za nje; -a kigeni. 2. -siohus. 3. -a nje. -the body in the eye, kitu cha nje kilichoingia jichoni; dodo; puku. -er n. mgeni", -foreman,noun,msimamizi; mnyapara; kiongozi wa baraza la wazee, -forensic medicine,noun,tiba forensiki; matumizi ya taaluma ya tiba katika kutafuta ushahidi unaoweza kutumika mahakamani unaothibitisha kuwa uhalifu umetendeka, -foresight,noun,uono wa mbele; busara, -forest,noun,msitu. -er n. msimamizi wa misitu; bwana misitu. -ry n. elimu ya upandaji na usimamizi wa misitu, -forestall,verb transitive,1. vuruga mambo kwa kufanya kitu mapema bila kutegemewa. 2. ficha bidhaa ili kuuza baadaye kwa bei ya juu; langua, -foretell,verb transitive,tabiri; bashiri; agua, -forethought,noun,busara; uono wa mbele, -foreword,noun,dibaji; utangulizi, -forfeit,verb transitive,tozwa faini kwa adhabu ya kosa, -forfeit,noun,faini; fida. -ure n. utozwaji kikombozi, -forge1,verb intransitive,endelea mbele polepole; ongoza, -forge2,noun,kiwanda cha muhunzi, -forge2,verb transitive,fua chuma, -forge3,verb transitive/intransitive,ghushi; buni. -ry n. mdanganyifu. -ry n. udanganyifu, -forget,verb transitive/intransitive,"(forgot forgotten) sahau; pitikiwa; oneself, jisahau. ~ful adj", -forgo,verb transitive,(forwent forgone) samehe; acha, -fork,noun,uma; panda. vt.i twaa kwa uma; (kwa njia) gawanyika. ~lift truck, -fork,noun,foko, -form,noun,"1. umbo; sura; jinsi. 2. taratibu; kawaida; desturi. 3. muundo; aina. 4. fomu income tax ~, fomu ya kodi ya mapato. be in good ~, wa katika afya nzuri. be out of ~, wa katika hali ya uchovu. 5. fomu; benchi. 6. kidato; darasa","~al (adj): rasmi; a fani; a umbo la nje; ~ality (n): urasimu; kanuni; utaratibu. legal ~alities, taratibu za kisheria; ~ation (n): uumbaji; utengenezaji; muundo; mpango; ~less (adj): bila umbo maalumu; -sio dhahiri" -form,verb transitive/intransitive,1. umba; umbika; unda. 2. tengeneza; tengenea; tunga. 3. wa sehemu ya. 4. anzisha, -former,adjective,liopita; a zamani; ilotajwa mwanz,~ly (adv): kwanza; zamani -formidable,adjective,1. -a kutisha; -a kuogofya. 2. kubwa; -gumu,~ opposition: upinzani mkali -formula,noun,1. virai vitumikavyo sana kwenye mazungumzo; e.g. How do you do? 2. fomula; kanuni; kawaida; taratibu; maelezo ya kufanya jambo. ~te vt. changanua kanuni au taratibu za kufanya jambo, -forsake,verb transitive,(forsook forsaken) kataa; acha; tupa; telekeza; toroka,~ one's family: telekeza familia -fort,noun,ngome; boma; husuni, -forth,adverb,"1. nje. 2. mbele; kwenda mbele. from this day ~, kutoka leo na kuendelea. back and ~, nyuma na mbele. and so ~, kadhalika","~coming (adj): 1. -lio karibu kutokea. be ~coming, -wa tayari kupatikana; ~right (adj): wazi; kweli; ~with (adv): sasa hivi; mara moja; bila kukawia" -fortification,noun,uongezaji nguvu; uimarishaji; ngome; boma, -fortify,verb transitive,imarisha; ongeza nguvu, -fortitude,noun,uvumilivu wa maumivu na shida; ushujaa; ustahamilivu, -fortnight,noun,wiki mbili; siku kumi na nne. ~ly adj./adv. a wiki mbili; kila wiki mbili, -fortress,noun,mji uliojengwa kama ngome; boma; ngome; husuni, -fortunate,adjective,-a bahati; enye bahati, -fortune,noun,"bahati; mafanikio; neema; baraka; ustawi; utajiri; rasilimali. have ~ on one's side, -wa na bahati njema. tell sb.'s ~, -agua; bashiri; piga ramli",~-teller: mpiga ramli; mtabiri; mwaguzi -forward,adjective,a mbele; a kutangulia; -a kuendeleza,"~er (n): mashaari; come ~, jitolea; jitokeza. look ~ to, tazamia; tegemea; tarajia; ngojea" -forward,noun,fowadi; mchezaji wa mbele. vt. saidia; himiza; endeleza mbele; peleka; safirisha barua, -forward,adverb,"mbele. bring sth. ~, wasilisha jambo kwa wengine", -"fossil , sil",noun,kisukuku; mabaki na alama za kale za kiumbe, -foster,verb transitive,lea; tunza; kimu. ~brother (sister),~parent (n): walezi; ~mother (n): mama mlezi; ~father (n): baba mlezi -foster,noun,ndugu wa kulea, -foul,adjective,"1. -a kuchukiza; -a kunuka; chafu. 2. -ovu; -potovu; -a matusi; -a dhoruba. - play, tendo au mchezo uliokiuka sheria", -foul,adverb,"fall ~ of, (kwa meli) gongana na (fig.)", -fountain,noun,chemchemi; bomba la kurusha maji juu kwa nguvu. ~ pen, -fountain,noun,kalamu ya wino, -fovea,noun,kibonye; kishimo katika mfupe au kiungo kingine katika mwili hasa katika retina ya jicho, -fowl,noun,1. (la zamani) ndege yoyote. 2. kuku,~er (n): mwindaji ndege; ~ing-piece (n): bunduki ya kupigia ndege; ~pox (n): ndui; ~typhoid (n): kideri; ~pest (n): mdondo; kideri -fox,noun,1. mbweha. 2. majanja; ayari; laghai,~y (adj): -a kama mbweha; janja -fraction,noun,"sehemu; kipande; tarakimu isiyo kamili; e.g. 0.76. decimal ~, sehemu desimali. ~ distillation mwevuusho sehemu: mchakato wa kuevusha kwa ajili ya kubaidisha viowevu vyenye viwango vya kuchemka vinavyokaribiana. ~ating column chubu wima inayotumiwa kupokea mivuke mbalimbali na kuwezesha kila aina ya mvuke kuoweivishwa katika kiwango chake tofauti",~indices: vipeo sehemu; ~al (adj): -a sehemu -fracture,noun,"mivunjiko; uvunjikaji. He has a ~ of the leg, amevunjika mguu. vt./i. vunja, vunjika", -fragile,noun,-a kuvunjika upesi; dhaifu. fragility, -fragile,noun,hali ya kuvunjika upesi, -fragment,noun,kipande; sehemu,~ary (adj): -a vipande-pande -frail,adjective,dhaifu; enye kuvunjika upesi,~ity (n): udhaifu -frame,noun,"kiunzi; fremu; mwili; umbo; gimba. -of mind, hali ya akili. vt./i. tunga; buni; tengeneza; tia fremu; singiza",~work (n): mfumo; kiunzi -franc,noun,faranga; aina ya pesa, -franchise,noun,haki apewayo raia na nchi yake, -frank1,adjective,nyofu; enye kusema kweli,~ly (adv): kwa kweli -frantic,adjective,kama -enye wazimu, -fraternal,adjective,-a ndugu; -a kidugu. fraternity, -fraternal,noun,1. udugu. 2. chama; shirika; jamii ya watu wenye hali moja. fraternize, -fraternal,verb intransitive,suthubiana na; fanya urafiki, -fraud,noun,udanganyifu; hila; ulaghai; mdanganyifu. laghai,"~ulent (adj): laghai, -danganyifu" -freak,noun,"1. kioja; wazo tendo, jambo lisilo la kawaida. 2. kiumbe kisicho cha kawaida, e.g. kuku mwenye vichwa viwili",~ish (adj): -a kioja -free,adjective,"huru; enye hiari; siozuiwa; huria; bure; wazi. have a ~ hand, fanya upendavyo. the ~ church, kanisa huria. a ~ port, bandari huria","~ translation: tafsiri huria, isiyokuwa ya neno kwa neno. make ~ with, tumia bila ruhusa; ~ fight: mapigano ambayo yeyote anaweza kuingia; ~ will: hiari; utashi. vt. weka huru; okoa; komboa; ~dom (n): uhuru; ~hand (adj): -liochorwa bila kutumia zana za kupimia; ~held (adj): -karimu; ~hold (n): umiliki ardhi bila masharti; ~ly (adv): bila kizuizi; ~man (n): mtu huru; ~thinker (n): mtu anaye kataa miongozo ya" -freeze,verb transitive,"(froze frozen) ganda; wa baridi sana. frozen roads; barabara zilizofunikwa na barafu. -the blood, ogofya. -drying, ukaushaji baridi: namna ya ukaushaji ambapo maji hutolewa katika dutu iliyokatika halijoto ya chini bila ya kubakia. freezing point", -freeze,noun,kiwango cha kuganda: kiasi cha halijoto wakati dutu inapoanza na kuendelea kuganda na kuwa mango, -freight,noun,gharama za uchukuzi wa mizigo; mizigo; shehena. -er n. meli au ndege ya mizigo, -frequent,adjective,-a mara nyingi; -a kawaida; -a mara kwa mara, -frequent,verb transitive,"enda mahali mara nyingi; zoea kwenda (kuka, kuzuru) mara kwa mara. -ly adv. mara kwa mara. frequency", -frequent,noun,1. kadiri ya urudiaji; urudiaji. 2. Kasimawimbi: idadi ya mibembeo katika kizio kimoja kwa muda fulani. resonant ~ kasimawimbi pata: marudio ya kulingana na marudio asili ya kitu, -fresh,adjective,"-bichi; pya; -ingine; (kwa chakula) -tamu, -siotiwa chumvi; (kwa maji) -siokuwa ya bahari; (kwa sura mtu) safi, -enye afya nzuri; (kwa hali ya hewa) baridi. -air hewa safi. -ly adv. sasa hivi; mapema. -ness n. upya; ubaridi", -friction,noun,"1. usuguanaji wa vitu au mawazo 2. msuguano: hali ya kuwepo kani inayozuia msogeo kati ya vitu vinavyogusana. coefficient of ~, kizio cha msuguano. fluid ~, msuguano kimiminiko. kinetic ~, msuguano mwendo. static ~, msuguano tuli", -Friday,noun,"Ijumaa. Good ~, Ijumaa Kuu", -friend,noun,"rafiki; sahibu; msaidizi; mhisani. make ~s with, wa marafiki. -ly adj. -a kirafiki; -ema. -liness n. urafiki; upole; wema. -ship n. urafiki; usuhuba", -frigate,noun,manowari sindikizaji, -fright,noun,"hofu; woga; mshutuko kichekesho; mzaha. give sb. a ~, shtusha. -en v.t. ogofya; shtusha. -ful adj. -a kuogofya; -a kuchukiza; -a kutisha. -fully adv. kwa hofu sana", -frigid,adjective,baridi; si kunjufu; -si na ashiki. -ity n. ubardi; ukosefu wa ashiki, -frisk,verb transitive,1. rukaruka; cheza cheza; randa. -y adj. -enye kurukaruka; -enye kucheza cheza. 2. pekua; tafuta kitu au silaha harakaharaka, -frivolous,adjective,-a kipuuzi; -enye kupenda anasa; -a puuzi. frivolity, -frivolous,noun,upuuzi, -frog,noun,"chura. have a ~ in the throat, koroma. -man n. mpiga mbizi; mzamiaji", -from,preposition,"kwa; katika; toka; kutoka; tangu; kutoka kwa; tokana na. He is ~ home, ametokana. What is it? sababu yake nini?", -fronds,noun,"majani makubwa ya miti ya aina ya mikangaga, minazi etc", -front,noun,"upande wa mbele; mbele; medani; uwanja; barabara ya ufukweni; uso; umoja. put on a bold ~, kabilili kwa ujasiri", -front,verb transitive/intransitive,kabilili; kabiliana na; tazama; elekea; pinga. -age n. upande wa mbele wa nyumba au shamba. -al adj. -a mbele, -frontier,noun,mpaka; kikomo, -frost,noun,1. theluji; ukungu. 2. jambo lisilofanikiwa. -bite n. ugonjwa wa kuganda tishu kwa baridi kali na huweza kusababisha gangrini, -froth,noun,povu; upuuzi, -froth,verb intransitive,toa povu; foka; fotomoka; umuka, -fruit,noun,tunda; faida; mapato; chumo; mafanikio; matokeo, -fruit,verb intransitive,zaa matunda. -erer n. mzao wa matunda. -ful adj. -enye kuzaa matunda; (fig.) -a faida; -a kufaa, -frustrate,verb transitive,zuia; changanya mtu kisaikolojia; vunja moyo; katisha tamaa. frustration, -frustrate,noun,kizuizi; uvunjikaji moyo, -fry,verb transitive/intransitive,kaanga; kaangika, -fry,noun,samaki wachanga, -fuel,noun,fueli; kitu chochote kitoacho nishati; (fig.) kichochezi, -fuel,verb transitive/intransitive,"tia fueli; tia mafuta. add to the flames, chochea; palilia", -fulcrum,noun,msingi; mahali ambapo wenzo hugeemea, -fulfil,verb transitive,(-ll-) timiza; tekeleza; kamilisha,~ment (n): ukamilishaji -full,adjective,"-enye kujaa; tele; -zima; -ote; kamili. -face, uso wote; uso wa moon",~y (adv): kikamilifu; kabisa -full,noun,"mwezi mpevu: umbo la mwezi la duara kamili kama linavyoonekana tarehe 14 mwandamo. in -ote. to the -, kabisa. at - speed, kwa kasi sana", -full,adverb,kamili. ~grown -liopevuka. ~blown (kwa maua) -liochanua, -fumble,verb transitive/intransitive,papasa; shikashika; babalisha; sitasita, -fume,noun,moshi; mvuke; hasira; ghadhabu, -fume,verb transitive/intransitive,toa mvuke; fuka; kasirika; foka, -fumigate,verb transitive,fukiza; tia buhuri. fumigation, -fumigate,noun,ufukizaji. fumigator, -fumigate,noun,chetezo; mfukizaji, -fun,noun,"mchezo; furaha; burudani; raha; mzaha; kichekesho. make -of, poke -at, fanyia mzaha. -fair, kiwanja cha michezo", -function,noun,kazi; shuguli; tamasha; adhimisho; tafrija. vi. fanya kazi; faa,~al (adj): -enye kufaa; -enye kufanya kazi; ~ary (n): mtendaji; mfanyakazi -fund,noun,"akiba; hazina; mfuko. a - of common sense, akiba ya maarifa. public ~s, hazina ya serikali. social security ~, mfuko wa hifadhi ya jamii", -fundamental,adjective,-a asili; muhimu; -a msingi,~ism (n): ulokole; ~ist (n): -enye imani kali; mlokole; mujahidina -fundamental,noun,msingi; kanuni; asili, -funeral,noun,maziko; mazishi, -fungicide,noun,dawa ya kuulia kuvu, -fungus,noun,ukungu; kuvu; uyoga, -funk,noun,hofu kubwa; mwoga, -funk,verb transitive/intransitive,ogopa, -funnel,noun,faneli; bomba; dohani, -funny,adjective,-a kuchekesha; geni; -a ajabu; -gumu kufahamika, -fur,noun,manyoya (ya wanyama); ngozi ya mnyama yenye manyoya koya,~red (adj): liofunikwa kwa manyoya; ~ry (adj): -a manyoya; -enye manyoya -furious,adjective,-a ghadhabu; -kali mno, -furmace,noun,joko; kalibu; tanuru, -furnish,verb transitive,toa; patia; pamba; pa,~ings (n): samani -furniture,noun,samani; fanicha, -furrow,noun,mfuo; mfereji; mtaro; kunyazi, -furrow,verb transitive,fanya kunyazi; tengeneza mtaro, -further,adverb,mbele zaidi; mbali; zaidi; tena; juu ya hayo; zaidi ya hayo,~more (adv): zaidi; tena; juu ya hayo; zaidi ya hayo; ~most (adj): mbali kabisa -further,adjective,-a zaidi, -further,verb transitive,saidia; endeleza. furthest adj./adv. mbali kabisa, -furtive,adjective,"-a siri; -a hila; -a chinichini. a glance, kijicho upembe", -fury,noun,ghadhabu kali; mwanamke mkali, -fuse,verb transitive/intransitive,yeyungana; yevusha; yevuka; ungana; unganika, -fuse,noun,fyuzi; umtibu, -fuselage,noun,kiunzi cha eropleni, -fusion,noun,"miyeyungano, uveyunganishaji. the ~ of copper and tin, uveyunganishaji wa shaba na bati", -fuss,noun,udhia; wasiwasi; kihererehere. vi/t. shugulika; shugulikia; sumbua; sumbuka; hangaika,~y (adj): sumbufu; enye kuhangaika mno -futile,adjective,-sioleta manufaa; -sio na maana; -siyefanya lolote la maana. futility, -futile,noun,"upuuzi, hali ya kutokuwa na manufaa yoyote", -futurity,noun,wakati ujao; jambo la baadaye, -gable,noun,gebo; ukuta wa pembetatu baina ya mapaa ya nyumba ya mngono,~a roof: paa la mngono -gadget,noun,chombo cha kazi; ala; zana, -gag,noun,1. namna ya kitamba kinachofanya kinywa kikae wazi wakati wa matibabu ya meno au upasuaji. 2. kichekesho katika maigizo, -galaxy,noun,"1. galeksi; kundi la nyota linalo mfumo huru katika anga. the ~, mfumo huru wa nyota ambao ndani yake imo ardhi. the milky way ~, mfumo wa nyota nyingi ndogo zionekanazo kama wingu mbinguni. 2. kundi la watu maarufu", -gale,noun,upepo mwingi; dhoruba, -gall bladder,noun,kibofu-nyongo; kifuko kinachohifadhi nyongo karibu na ini la wanyama, -gallery,noun,1. nyumba ya sanaa. 2. watu wanaokaa kwenye sehemu rahisi katika thieta. 3. ghorofa ya juu. 4. uja ulioezekwa, -gallium,noun,galiaumu; elementi laini ya metali ya rangi ya bahari inayotumiwa kutengenezea vipitishi katika transista, -gallon,noun,galoni, -gallows,noun,kiunzi cha miti cha kunyongea,"~bird (n): mtu atashiliye kunyongwa. send sb. to the ~, hukumu mtu kunyongwa" -galvanized iron,noun,chuma galvaniwa; kipande cha bamba la feri lililopakazwa tabaka la zinki ili kuzuia lisiliike na kutu, -galvanometer,noun,galvanometa; chombo cha kuonyesha au kupima mikondo midogo dhaifu ya umeme, -gambling,noun,kamari, -game,noun,"1. mchezo. play the ~, fuata kanuni za jambo. 2. mashindano ya michezo. the Olympic ~s, michezo ya Olimpiki. 3. raundi. win three ~s, shinda raundi tatu. 4. hila. make ~ of, fanya mzaha; dhihaki. The ~ is up, shauri limeshindikana. 5. wanyama wa kuwinda",~ reserve: hifadhi ya wanyama. v. cheza kamari; ~keeper (n): mlinzi wa wanyama wa kuwinda; ~licence (n): leseni ya kuwinda -gamete,noun,gameti; seli, -gamma radiation,noun,mnururisho gama: mnururisho unaosababishwa na miali gamma, -gander,noun,bata bukini dume, -gang,noun,kundi la watu wafanyao jambo pamoja; gengo; gengi,~ster (n): jambazi. gangway n. uja; kidaraja; ubao wa kuingilia au kutoka melini -gangrene,noun,gangrini; kidonda kinachosababisha wafu kuzoa minofu. gangrenous, -gangrene,adjective,liooza, -gaol,noun,"gereza; jela. --bird n. mfungwa mzoefu. --er n. askari jela; mlinzi wa gereza. 1. chumba kirefu chumbani. 2. njia ndani ya machimbo ya madini. play to the ~, jipendekeze kwa wafungwa", -gap,noun,ufa; nafasi; hitilafu; uwazi; pengo; mwanya, -gape,verb intransitive,achama; pasuka; fanya ufa; piga miayo, -gape,noun,miayo, -garage,noun,gereji, -garden,noun,"bustani ya maua, mboga au matunda. kitchen garden bustani ya mboga",~er (n): mkulima wa bustani; ~ing (n): kilimo cha bustani -garden,verb intransitive,lima bustani, -garland,noun,shada la maua; koaj; diwani mchanganyiko, -garland,verb transitive,visha shada la maua, -garlic,noun,"kitunguu saumu. a clove of ~, tumba la kitunguu saumu", -garment,noun,vazi; nguo, -garrison,noun,"askari walinzi wa mji, ngome, au boma", -garrison,verb transitive,linda kwa askari hao, -gas,noun,"gesi: dutu yenye chembechembe zitembeazo huru na ambazo hazigeuki kioevu au maada katika joto la kawaida; petroli; nusu kaputi; soga. laughing ~, gesi ya kuchekesha",~bag (n): (colloq) mpayukaji; mfuko wa gesi; ~eous (adj): a gesi; kama gesi; ~exchange: ubadilishaji gesi: mpito wa gesi moja kutoka upande mmoja wa kiwambo wakati gesi nyingine inapita toka upande wake mwingine; ~ometer (n): chombo cha kuhifadhia na kupimia gesi -gas,verb transitive,"ua, kufa kwa gesi; bwabwaja", -gash,noun,toja; keketa; chanjo, -gash,noun,jeraha kubwa, -gash,verb transitive,jeruhi kwa kukata; keketa; chanjo, -gasoline,noun,petroli, -gasp,noun,"kutweta; kuhama. be at one's last ~, choka kabisa; gharihari ya kufa; sakarati ya mauti", -gasp,verb intransitive,tweta; hema; vuta pumzi kwa shida, -gastric,adjective,"a tumbo. fever, homa ya tumbo","~juice: majimaji tumbo; ~ulcer, kidonda tumbo. gastritis, uvimbe-tumbo" -gastropod,noun,moluska (mfano konokono) atembeaye kwa tumbo na ana macho na minyiri, -gate,noun,geti; mlango; lango,"~keeper (n): bawabu. between you and me and the ~post, siri yetu sisi wali tu; ~way (n): lango" -gather,verb transitive,1. kusanya; kusanyika. 2. chuma. 3. fahamu; elewa. What did you ~ from his statement? ulifahamu nini kutokana na maelezo yake? 4. tunga usha. 5. tia marinda,~ing (n): mkutano; mkusanyiko; uchumaji; jipu -gaudy,adjective,a urembo mwingi hadi kuchusha, -gauge,noun,geji; kipimo; upana wa pau au baina ya gurudumu za gari la moshi; unene. chombo cha kupimia, -gauge,verb transitive,pima; kadiria; kisia, -gaunt,adjective,-liokonda sana; lichokizika sana, -gauze,noun,shashi; kitambaa chembamba sana kinachochanyesha wavu wa nyuzi kama chandarua, -gay,adjective,"a furaha, changamfu;", -gazelle,noun,paa; swala, -gazette,noun,gazeti la serikali, -gazette,verb transitive,tangaza katika gazeti. -er n. faharasa ya majina ya kijiografia, -gear,noun,"1. zana za kazi maalumu. hunting ~, vifaa vya kuwindia. steering ~, usukani. the landing ~ of an aircraft, miguu ya kutulia ndege. 2. gia. be in ~, wa katika gia. be out of ~, kutokuwemo katika gia. high ~, gia ya nguvu. low ~, gia ndogo", -Geiger counter,noun,"kimesabio Geiger: ala ya kupimia harakatiredio na nguvu ya miali ya alfa, beta na gama", -gem,noun,kito; johari; kitu kithaminiwacho sana kwa sababu ya uzuri wake, -gemometry,noun,"jiometri: tawi la hisabati linaloshughulika na tabia, uhusiano na upimaji wa nukta, mistari, maumbo na miongo. plane ~ jiometria bapa. motion ~ jiometria jongo", -gender,noun,"jins; jinsia. feminine ~, jinsia ya kike. masculine ~, jinsia ya kiume. neuter ~, jinsia si ya kike wala ya kiume; huntha", -gene,noun,jeni; sehemu ya DNA inayorithisha tabia au umile fulani, -general,adjective,"1. a jumla; a juujuu; kuu; a ote; si maalumu. a ~ matter of ~ interest, lhusulo watu wote","~ knowledge: maarifa. a ~ practitioner, daktari anayetibu maradhi yote. as a ~ rule, kwa kawaida. in ~, kwa kawaida" -generate,verb transitive,fanyiza; tokeza; leta; zalisha; heat: toa joto,"~ bitter feelings: sababisha uchungu. generation n. 1. uzazi. 2. kizazi. three ~s, vizazi vitatu (baba, mwana na mjukuu). 3. rika" -generator,noun,jenereta, -generous,adjective,karimu; paji; ema; zuri; -ingi; enye kutoa nyingi. generosity, -generous,noun,ukarimu, -genesis,noun,asili; mwanzo; chimbuko, -genetic,adjective,a uzazi; a kizazi,~s (n): jenetikia: taaluma ya urithishano na mabadiliko ya viumbe hai; ~ engineering: uhandisi jeni: ubadilishaji jeni za viumbe hai ili kupata vizazi bora zaidi -genius,noun,kipaji; mtu mwenye kipaji asilia, -gentle,adjective,pole; tulivu; raufu; latifu; uungwana,~folk (n): waungwana; ~man (n): muungwana mwanamume; ~manly (adj): a adabu; pole; a kiungwana; ~woman (n): muungwana mwanamke. gently adv. kwa upole -gentry,noun,waungwana, -genuine,adjective,a kweli; halisi, -genus,noun,"(genera) 1. jenasi (genera) uainishaji wa spishi zenye sifa zinazofanana genus homo, binadamu. 2. jinsi; namna; aina; jamii", -geodesy,noun,"tawi la hisabati kuhusu umbo, ukubwa na vipimo vya dunia. geodesic", -geodesy,adjective,a umbo au ukubwa wa dunia, -geographer,noun,mtaalamu wa jiografia. geographical, -geographer,adjective,a jiografia, -geography,noun,jiografia: sayansi ya habari za maeneo ya uso wa dunia na viumbe viliyomo, -geography,noun,jiografia ya umbo la dunia. strength nguvu za mwili. impossibility to be in two places at once haivezekani kuwepo mahali pawili wakati mmoja, -geology,noun,jiolojia: sayansi inayohusu umbo na historia ya miamba inayounda dunia. geological, -geology,adjective,"a jiolojia. geological time scale, kipimo wakati kijiolojia: kipimo wakati ambacho kinadhibitisha historia ya dunia kijiolojia. geologist", -geology,noun,mtaalamu wa jiolojia, -geometric(al),adjective,-a jiometri, -geomorphology,noun,sayansi ya umbo la uso wa sayari inayojumuisha uhusiano na umile lake kijiolojia, -geostationary satellite,noun,"setilaiti: setilaiti inayozunguka dunia mara moja kwa kila saa 24, na iliyo umbali takriban wa kilomita 35,800 kutoka uso wa dunia", -geosyncline,noun,bonde kubwa kama beseni lililofanyika kwenye uso wa ardhi kutokana na ushukaji wa tabaka za miamba, -geothermal energy,noun,nishatitjoto ardhi: nguvu za joto zitokanazo na majabali yaliyoeyuka chini ya ardhi, -germ,noun,1. kiini; mbegu; vai; asili; mwanzo. cell selizazi. 2. kijidudu kinachosababisha ugonjwa. ~inate v.t/i ota; mea; chipua,~icide (n): dawa ya kutia vijidudu vya maradhi; ~ination (n): umeaji; utoaji; uchipulaji -germanium,noun,"jemani: elementi metali adimu, aghalabu tetravalensia, yenye rangi kijivu-cheupe", -gestation,noun,ujauzito: kipindi cha kuwa katika fuko la uzazi hadi kuzaliwa kwa kiumbe, -gesture,noun,ishara ya kichwa au mikono, -gesture,verb intransitive,ashiria, -geyser,noun,1. chemchemi ya maji moto. 2. chombo cha kupashia maji moto, -ghost,noun,"1. mzuka; pepo; zimwi. 2. (la zamani) roho, give up the ~, kata roho. The Holy ~, Roho Mtakatifu. not the ~ of an opportunity, hakuna fursa hata ndogo",~ly (adj): -a mzuka; -a kama mzuka; -a kiroho -giant,noun,jitu; jibaba; mwenye sifa inayopindukia mipaka ya kawaida, -giddiness,noun,kizunguzungu; kisunzi, -giddy,noun,kupenda raha; -sio na makini; -sio na msimamo thabiti, -gift,noun,"zawadi; hiba; kipaji; kipawa. a person with a ~ for foreign languages, mtu mwenye kipaji cha lugha za kigeni",~ed (adj): -enye kipaji -gigantic,adjective,-a kupita kiasi; kubwa mno; refu mno, -gild,noun,mpako wa dhahabu; rangi ya dhahabu,~ed (adj): nye kupakwa dhahabu. gilt n./adj. mpako wa dhahabu; enye kupakwa dhahabu -gild,verb transitive,paka dhahabu; chovya katika maji ya dhahabu; pamba; remba, -gill,noun,uzavu la samaki, -gill,noun,kipimo cha robo painti, -gimlet,noun,"keke ndogo. eyes, macho makali", -ginger,noun,tangawizi, -gin²,noun,1. kinu cha kuchambulia pamba. 2. mtego wa wanyama; fyuka; kidato, -gin²,verb transitive,(nn-) chambua pamba kwa kinu; tega kwa fyuka, -gin¹,noun,jini; aina ya pombe kali, -giraffe,noun,twiga, -girder,noun,boriti mhimili (wa ubao au chuma), -girdle,noun,1. mshipi; ukanda. 2. kitu kizungukacho kama ukanda; utunda; ukama; mkaja; kiumaji. v.t./v.i. zunguka; zingira, -girl,noun,"msichana. house msichana wa ndani wa kike. scout, skauti wa kike", -gizzard,noun,firigisi; finingi, -glacial,adjective,-a theluji; -a barafu; -a zama za barafu, -glaciated,adjective,-liofunikwa na mito ya barafu. glacier, -glaciated,noun,mto wa barafu uendao polepole, -glad,adjective,enye furaha; kunjufu; changamfu. -den v.t. furahisha. -ly adv. kwa furaha. -ness furaha; uchangamfu; hasha; shangwe; nderemo, -glamour,noun,haiba; heba; uzuri. -ous adj. (colloq.) (kwa wanawake tu) -zuri sana, -glance,noun,"mtazamo; mng'aro. v.t./1. tupia jicho, angalia kidogo. 2. (kwa vitu vyenye kung'aa) ng'aa. 3. (kwa silaha) parura", -gland,noun,tezi; sehemu ya mwili inayochambua vitu vya kutumika au kutolewa mwilini. -ular adj. -a tezi au kama tezi, -glaring,adjective,wazi; dhahiri; bayana; a kutia kiwi, -glass,noun,"1. kioo. 2. bilauri; gilasi. 3. darubini. 4. boramita etc. -es, miwani. house, jengo la kioo kwa ajili ya kuoteshea mimea. -y adj. -a kama kioo; (kwa macho) meupe", -glee,noun,furaha; shangwe; kwaya. -ful adj. enye furaha. -fully adv. kwa furaha, -glib,adjective,-epesi wa kusema maneno ya udanganyifu; enye maneno mengi, -glide,noun,utelezaji; unyere- rekaji; mtiririko, -glide,verb intransitive,teleza; nyerereka; tiririka. -rr n. nyiririko, -gliding,noun,mchezo wa kunyiririka, -glisten,verb intransitive,ng'aa; meremeta, -globalization,noun,utandawazi, -globe,noun,ramani ya tufe; tufe; mviringo. the ~dunia - fish,~trotter (n): mtembezi sana nchi mbalimbali. global adj. a ulimwengu mzima; ajulikanaye duniani -globe,noun,bunju. ~ warming ongezeko joto la dunia; ongezekaji wa hali joto katika mazingira wa dunia usababishwazo na gesi za viwandani. globular, -globe,adjective,-enye umbo la mviringo. globule, -globe,noun,tone, -glomerulus,noun,(glomeruli) mkusanyiko wa vijishipa vya damu hasa katika figo au mishipa ya fahamu, -gloom,noun,utusitusi; huzuni; majonzi; ghamu ~y, -gloom,adjective,a huzuni; a gizagiza, -glorify,verb transitive,tukuza; kuza; adhimisha; faharisha. glorious, -glorify,adjective,adhimu; a kupendeza; a kufurahisha, -glory,noun,sifa kuu; uzuri; fahari; utukufu. vi. furahia; jivunia, -glove,noun,"glavu. be hand in ~with, -wa chanda na pete", -glucose,noun,glukosi, -glue,noun,gundi, -glue,verb transitive,gandisha kwa gundi. glutinous, -glue,adjective,a kunata, -glycogen,noun,glikojeni: 1. aina ya polisakaridi ambayo hutengenezwa na ini kutokana na kuunganishwa kikemikali kwa sukari ya glukosi iliyomo ndani ya damu. 2. aina ya wanga unaopatikana kwenye mimea au wanyama, -GMT,noun,"ufupisho wa Greenwich Mean Time: wakati juu ya mstari wa longitudo upitao Greenwich, hutumiwa kuwa ni msingi wa nyakati za nchi zote duniani", -gnat,noun,aina ya usubi, -gnaw,verb transitive/intransitive,tafuna; guguna; sumbua; udhi, -GNP,noun,ufupisho wa gross national product: jumla ya pato la nchi kutoka ndani na nje, -gnu,noun,kongoni, -go,verb intransitive,"(went; gone) 1. enda. 2. fika. How far does this road ~? njia hii inaishia wapi? 3. pata kuwa. - blind, pofuka. - bad, oza. - asleep, sinzia. 4. fanya kazi; enda vizuri. Is your clock ~ing? saa yako inakwenda? 5","~ wa; ishi. Always armed: nenda na silaha daima. naked, enda uchi. 6. weka. These books always ~ on the top, vitabu hivi huwekwa juu siku zote. 7. vunijika. The mast went in the storm, milingoti ulivunjika kwa dhoruba. 8. (kwa fedha) tumia~ about sth., anza kufanya. We're not ~ing about our work properly, hatuendelei vizuri katika kazi yetu. - ahead, anza; endelea. - after, jaribu kupata au kufuata. - back (up)on, vunja ahadi. - by, fuata. a good rule to ~ by, kawaida nzuri ya kufuata. - by the name of,itwa jina. - down, zama; tulia; pokewa vizuri au kwa furaha. - for, shambulia. - for a shilling, uzwa kwa shilingi. - in for, ingia. - into, ingia; angalia kwa makini; gawanyika bila kubaki. - off, ripuka; poteza ladha. - off well, faulu; fanikiwa. - on, endelea. be ~ing on for, karibu. e.g. It's ~ing on for twelve o'clock, inakaribia saa sita. - out, zima; zimika. - over, tazama kwa uangalifu. - round, tosheleza. e.g. The food will not ~ round, chakula hakitatosha. - through, vumilia; pitia. - through with, timiza. - together, andamana; fuatana. - with, (kwa rangi) lingana. - without, kosa kupata. - to sea, wa baharia. - halves, shiriki. - to law, enda mahakamani. - to pieces, haribika; vunjika. - to seed, dhoofika. n. nguvu; bidii. He's full of" -goal,noun,1. goli; bao. 2. kusudi; nia; lengo; shabaha; maradi,~keeper (n): golikipa; mlinda mlango -goat,noun,mbuzi,~herd (n): mchunga mbuzi. goatee n. ndevu kama za mbuzi -God,noun,1. Mungu. 2. Mola; (kwa Waislamu) Allah,"~child ~daughter: ~son n. mtoto wa ubatizo; ~dess (n): mungu wa kike; ~father: ~mother, ~parent n. mzazi wa ubatizo; ~fearing (adj): chaji Mungu; ~forsaken (adj): (kwa mahali) pabaya; ~less (adj): ovu, siyeamini Mungu; ~ly (adj): tawa, enye kushika dini; ema; ~send (n): bahati kubwa isiyotarajiwa" -godown,noun,ghala; bohari, -goggle,noun,miwani ya kuzuia mavumbi, -goggle,verb intransitive,kodolea macho, -gold,noun,"dhahabu; elementi ya kemikali yenye namba atomia 79 ya rangi ya manjano kavu, hutumika kama mapambo na kama kizio cha thamani ya fedha. ~wedding maadhimisho ya miaka 50 ya ndoa",~en (adj): a dhahabu; kama dhahabu; enye rangi ya dhahabu; a thamani sana; ~field (n): machimbo ya dhahabu; ~leaf (n): jalibosi; ~smith (n): mfuadhahabu; sonara -golf,noun,mchezo wa gofu,~course (n): uwanja wa gofu; ~er (n): mchezaji gofu -gong,noun,upatu; mbíu, -gonorrhoea,noun,kisonono-ugonjwa wa zinaa wa kuambukiza unaotungua usaha kwenye sehemu za siri, -good,noun,wema; uzuri; heri; faida,"~s (n): mali; bidhaa; shehena. do sb. a ~ fanya nufasina for ~ kabisa. -adj. 1. ema. be ~ for, faa. 2. a kwell. 3. zaidi ya. He took a - half of the loaf, alitwaa zaidi ya nusu mkate" -goose,noun,(geese) bata bukini; sallie; mjinga; darabuni; mbumbulu,~step (n): kwenda bila kukunja magoti -gorge,noun,1. koo; umio. 2. korongo; genge, -gorge,verb transitive/intransitive,vimibisha kwa chakula kingi. ~l. kwa pupa, -gorgeous,adjective,zuri sana; enye marembo mengi, -gorilla,noun,sokwe, -gospel,noun,"injili. -truth, kweli kabisa", -gossip,noun,mbeya; mdaku; umbeya; udaku; soga, -gossip,verb intransitive,ongea; piga domo; seng'anya, -gouge,noun,patasi, -gouge,verb transitive,piga mfu; toa; ng'oa, -gourd,noun,kibuyu; jamii ya mung'unye; tungo, -gown,noun,gauni; joho, -grab,noun,unyakazi, -grab,verb transitive/intransitive,(-bb-) nyakua; pokonya; nyang'anya, -grace,noun,uzuri; madaha; adili; adabu; hisani; neema; rehema; dua; neema. be in sb's good ~ tendewa hisani na. do sth. with a good ~ fanya jambo kwa moyo safi, -graduate,noun,mhitimu, -graduate,verb transitive,panga kwa daraja; pata shahada; hitimu. graduation, -graduate,noun,mahafali, -graft,noun,"1. kipandikizi: kitawi cha mti kilichopandikizwa kwenye mti mwingine. 2. kipande cha ngozi au mfupa, cha mtu au cha mnyama, kilichotolewa mwilini au katika sehemu nyingine ya mwili uleule", -graft,verb transitive/intransitive,pandikiza, -graft,noun,rushwa; udanganyifu, -graft,verb intransitive,laa rushwa; danganya, -grain,noun,"punje; chembe; nafaka; kizio kidogo kabisa cha uzito; mpangilio asili wa fumwale katika mbao. without a of sense, bila akili hata. against the , vigumu; haipendezi. go against the , chukiza; kasirisha", -gram(me),noun,gramu: kizio cha uzito katika mfumo wa metiriki, -grammar,noun,sarufi. grammatical, -grammar,adjective,"-a sarufi, -enye kufuata kanuni za sarufi", -granary,noun,ghala ya nafaka, -grand,adjective,"-kubwa; kuu; muhimu; maalumu; kamili; -zima; tukufu; -a fahari; -a heshima; ashrafu. -zuri sana; -adilifu. have a time, furahi sana. -eur n. fahari; utukufu. child, mjukuu. daughter, mjukuu wa kike. son, mjukuu wa kiume. parent, babu au bibi. father, babu. mother, bibi", -granite,noun,itale: aina ya mawe magumu ya kijivu yanayotumika sana katika ujenzi, -grant,noun,hiba; ruzuku, -grant,verb transitive,"ruhusu; idhinisha; ridhia; kubali. take sth. for -ed, chukulia kuwa jambo ni la kweli au litatokea", -granulocyte,noun,seli nyeupe ya damu yenye punjepunje katika uteseli, -grape,noun,zabibu. grapefruit, -grape,noun,balungi. vine, -grape,noun,mzabibu, -graph,noun,grafu. ic, -graph,adjective,-a alama zinazoonekana; bayana; -a dhahiri. ically, -graph,adverb,kwa kuandika au kuchora bayana; waziwazi; dhahiri, -graphite,noun,grafiti: aina ya kaboni laini nyeusi itengenezwayo penseli, -grapple,verb transitive/intransitive,"kamatana na; ng'ang'ania: (fig.) shughulikia, jitahidi sana kutatua jambo fulani", -grasp,noun,"uwe wa kushika; ufahamu. v.t/i. shika; fumbata; fahamu; -a at, jaribu kukamata; pokea kwa bidii. ing", -grasp,adjective,-choyo; bahili, -grass,noun,majani. hopper, -grass,noun,panzi, -grate,noun,chanja za chuma kwenye tanuri. grating, -grate,noun,kiunzi cha nondo kitumikacho kuwa kinga, -grateful,adjective,-enye shukrani; -a kupendeza; tamu, -gratify,verb transitive,pendeza; furahisha; ridhisha. gratitude, -gratify,noun,shukrani, -grave,noun,kaburi; ziara. have, -grave,adjective,"-enye kuhitaji makini; kubwa; a hatari. a offence, kosa kubwa", -gravel,noun,changarawe; kokoto, -gravity,noun,uzito; utaratibu; ukubwa; mvutano, -gravy,noun,mchuzi; rojo, -graze,noun,mchubuko; mkwaruza, -graze,verb transitive,paruza; chubua kidogo, -grease,noun,shahamu iliyoyeyushwa; grisi, -grease,verb transitive,tia mafuta (hasa katika mashine), -great,adjective,-kubwa; kuu; maarufu; ingi; adhimu; muhimu,~ness (n): ukua; ukubwa; utukufu; nguvu -greed,noun,choyo; ulafi; uroho,~ily (adv): kiroho; kichoyo; ~iness (n): choyo; ulafi; uroho; ~y (adj): -lafi; choyo; roho -green,noun,1. rangi ya kijani. 2. mboga za kijani. 3. kiwanja cha kuchezea,~ery (n): majani ya kijani; ~grocer (n): muuza mboga na matunda ~horn n. mjinga; zuzu; ~house (n): nyumba ya kuoteshea maua na matunda -green,adjective,"kijani kibichi; chanikivit; bichi, (kwa miti) -bichi; zuzu; jinga. ~house gas", -green,noun,gesijoto: gesi yoyote katika hewa inayofyonza nishati joto inayotolewa na ardhi, -greet,verb transitive,salimu; amkia; pokea,~ing (n): salamu; maamkizi e.g. shikamoo! hujambo! -gregarious,adjective,-enye kukaa makundi makundi, -grenade,noun,kombora, -grid,noun,1. gridi: mfumo wa nyaya zipitishazo umeme 2. mstariramani: mfumo wa miraba ya mistari katika ramani 3. chanja za chuma za kukaangia nyama,~dle (n): kikaango -grief,noun,"huzuni; majonzi; kibuhuti; kihoro, kitu kiletachohuzuni. come to -, pata hasara", -grievance,noun,"malalamiko; dai. grieve v.t./v.i. sikitisha, huzunisha; sikitika; huzunika", -grievous,adjective,-a kuhuzunisha; -a kusikitisha, -grim,adjective,-kali; -zito; -katili; -a kuogofya,~ace (n): mkunjo wa uso. v.i. kunja uso -grind,noun,kazi ngumu ya muda mrefu v.t./v.i. saga; sagika; onea; dhulumu; chua; noa; fanya kazi kwa bidii,"~stone (n): jiwe la cherehe. keep sb's nose to the stone, lazimaisha kufanya kazi bila ya kupumzika" -grip,noun,ushikaji; ukamataji; nguvu; uwezo; klachi, -grip,verb transitive/intransitive,"(-pp-) shika; kamata sana; fahamu; shikamana. have a good of a problem, fahamu vyema tatizo. come to -s with the enemy, shambulia adui kwa nguvu", -grit,noun,mchanga; changarawe, -groan,noun,kite; uuguaji; koroma; gumia; piga kororo. vi. ugua; piga kite, -grocer,noun,muuza vyakula ~n. biashara ya kuuza vyakula; bidhaa za vyakula, -groin,noun,maneno; kinema, -gross,noun,dazeni kumi na mbili,~ly (adv): sana; mno -gross,adjective,"1. sio na adabu. 2. baya sana. 3. nene; zito. eater, lafi kamili. 4. jumla; kamili; yote. amount, jumla yote", -ground,noun,"1. nchi; ardhi. Our plans fell to the ~, mipango yetu iliharibika. hold one's ~, simama imara; shikilia msimamo. shift one's ~, ghairi; badili msimamo. suit sb. down to the ~, falia sana mtu. cover ~, safiri; eleza mambo mengi. 2. kiwanja. cricket, kiwanja cha kuchezea kriketi. fishing ~s, vuo. 3. eneo; nafasi. 4. sababu ya kusema, kufanya au kusadiki jambo. v.t./1. 1. pweleza; pwelewa; (kwa mashine) kuka bila kufanya kazi kwa sababu ya ubovu. 2. panda mwamba. 3. zoeza katika jambo. ~(s) man",~ing (n): mafundisho ya msingi; ~less (adj): bila sababu nzuri; ~rent (n): kodi ya kiwanja; ~swell (n): kujengeka kwa maoni fulani katika sehemu kubwa ya jamii; mawimbi; ~work (n): msingi; asili; msingi -ground,noun,mtu atumaye kiwanja cha kuchezea ~nut, -ground,noun,njugu mawe, -group,noun,jamii; kundi; kikosi; bendi; kikundi; fungu, -group,verb transitive,panga katika makundi, -group,verb intransitive,kusanyika pamoja, -grove,noun,kichaka, -grow,verb transitive/intransitive,"(grew, grown)", -growl,noun,ngurumo; manung'uniko; mvumo. vi. nguruma; vuma; nung'unika, -gruano,noun,guano; kinyesi cha ndege wa bahari kitumikacho kama mbolea, -grudge,noun,fundo; kinyongo, -grudge,verb transitive,"nyima; husudi. bear ~ against, kamia; chukia; wa na kinyongo kwa; wa na kisasi kwa", -grudgingly,adverb,kwa unyimivu; kwa chuki, -gruff,adjective,(kwa mtu) wa tabia mbaya; (kwa sauti) a kukwaruza, -grumble,noun,nung'uniko; lalamiko. vi. nung'unika; lalamika,~r (n): mnung'unikaji -grumpy,adjective,enye kisirani; enye hasira, -guaranter,noun,mdhamini, -guard,noun,"1. hadhari; lindo. be ~ on one's, jihadhari; keep, linda. 2. mlinzi. 3. kinga e.g. fire, kingamoto. mud, kinga matope",~ed (adj): wa hadhari; angalifu; ~room (n): mahabusu. guardian n. mlinzi; mlezi; ~ship (n): ulinzi; ulezi -guard,verb transitive/intransitive,"linda; hifadhi. against, kinga; epuka kwa hadhari", -guerilla,noun,mpiganaji wa msituni, -guest,noun,"mgeni. -house, hoteli; nyumba ya wageni. -of honour, mgeni wa heshima. -room, chumba cha wageni", -guide,noun,"kiongozi; kielekezi; kiashirio; kishawishi. girl, skauti wa kike. -book, kitabu cha kuongoza wageni. -line, mwongozo, maelekezo. vt. ongoza; elekeza; onyesha njia. guidance", -guide,noun,mwongozo; elekezo; ushauri, -guild,noun,chama; ushirika; jumuiya, -guilt,noun,"kosa; hatia; uovu. -y adj. -enye kosa. he is -y, ana hatia", -guitar,noun,gitaa, -gulf,noun,"hori; ghuba; shimo kubwa; korongo. (fig) tofauti kubwa baina. Persian ~, Ghuba ya Uajemi", -gull,noun,shakwe; membre, -gullet,noun,umio; koo; kimio, -gully,noun,"mfereji, mfereji wa maji machafu", -gum²,noun,"gundi; urimbo; sandarusi. chewing ~, ubani",~boot (n): buti ya mpira -gum¹,noun,ufizi; sine, -gun,noun,"bunduki. stick to one's ~s, shikilia msimamo wako",~boat (n): manowari ndogo inayobeba mizinga; ~cotton (n): baruti ya pamba; ~ner (n): mpiga mizinga; ~powder (n): baruti; ~shot (n): mpigo wa bunduki; masafa ya risasi inapofika; ~smith (n): mfuabunduki -gurgle,noun,mbubujiko wa maji, -gurgle,verb intransitive,sukutua; gugumia; bubujika, -gust,noun,"dharuba; mvua ya ghafla; moto wa ghafla. -of anger, hasira -a ghafla", -gusto,noun,furaha; pupa, -gut,noun,"1. matumbo; utumbo. 2. (fig) ujasiri. He has no ~s, hana ujasiri. 3. uzi wa utumbo wa mnyama, utumikao kwa kutengenezea zeze", -gut,verb transitive,"(-tt-) teketeza. a house ~ted by fire, nyumba iliyoteketezwa kwa moto", -gutter,noun,mchirizi; mfereji; mlizamu, -gutter,verb intransitive,(kwa mshumaa) waka kwa vipindi, -guttural,adjective,"(sauti) -a kooni, (kama sauti ya gh katika ghafla)", -gymkhana,noun,tamasha ya michezo; kiwanja cha michezo, -gymnasium,noun,ukumbi wa michezo ya mazoezi ya viungo. gymnast,~s (n): mazoezi ya viungo -gymnasium,noun,mwanamichezo stadi wa michezo hiyo. gymnastic, -gymnasium,adjective,-a mazoezi ya viungo, -Haber process,noun,mfanikytotendani wa Haber: mfanikytotendani wa kutengeneza amonia kutokana na hidrojeni na nitrojeni kwa uwiano wa 1:3 (moja kwa tatu), -habit,noun,"mazoea; desturi; mwenendo; tabia; hali; vazi; nguo. riding-, mavazi ya kuvaliwa kwa kupanda farasi. -able adj. -a kukalika. -at n. makazi; mazingira. ~uate vt. zoeza",~ation (n): ukaazi; kuishi; makazi; nyumba. -ual adj. -a mazoea; -a kawaida; -a desturi; zoefu; liokubuhu. -ually adv. kwa desturi; kwa kawaida -hack,noun,"farasi wa kukodi, mtu aliyeajiriwa kufanya kazi ngumu isiyopendeza",~neyed (adj): liotumika sana (hata kuchakaa au kuchosha) -hacker,noun,gwiji wa kompyuta; mwizi wa taarifa na data za kompyuta, -haemoglobin,noun,hemoglobini: kemikali katika seli nyekundu za damu inayosafirisha oksijeni mwilini, -haemophilia,noun,hemofilia: ugonjwa wa kurithi unaotokana na ukosefu wa kemikali zinazozuia damu kutoka kwa wingi mtu anapojeruhiwa, -haemorrhage,noun,utokaji damu, -haggard,adjective,liokonda; liosawijika; liochoka, -hail,noun,"mvua ya mawe; wingi, mfululizo", -hail,verb transitive,nya mvua ya mawe; -ja kwa wingi, -hail,noun,salamu; wito,"~ from: toka, tokea. within ~ of, wa karibu hata kuweza kuitwa. be a fellow well met with (sb.), wa kunjufu mno" -hail,verb transitive/intransitive,salimu; ita; pigia kelele pongeza, -hair,noun,"unywele; nywele; malaika; manyoya; singa, not turn a ~, kutoogopa hata kidogo. make sb.'s ~ stand on end, tisha sana. ~ follicle",~dresser (n): kinyozi; ~pin (n): chupio; ~splitting (adj): a kuleta mabishano ya bure; ~y (adj): enye nywele nyingi; liofunikwa kwa nywele -hair,noun,shina la nywele: kishimo kama tyubu katika ngozi ya mamalia kwenye mizizi inayo sababisha nywele kuota. ~pin bend, -hair,noun,kona kali, -hall,noun,ukumbi; bwalo; bweni; sebule, -Halley's comet,noun,nyotamkia ya Halley: nyota mkia inayoonekana katika anga la dunia kila baada ya miaka 76, -halogen,noun,halojeni: elementi simetali yenye nafasi saba za valensi kwenye elektroni juu wa mzingo wake wa nje, -halter,noun,hatamu, -halve,verb transitive,gawa nusu nusu; punguza kwa nusu yake, -ham,noun,hemu: paja la nguruwe lilio kaushwa; paja la mnyama, -hammer,noun,"nyundo; mnada. go at sth. and tongs, fanya kwa bidii nyingi; gombana kwa kelele. come under the ~, uzwa mnadani",~out a solution: fika suluhisho baada ya majadala mrefu -hammer,verb transitive/intransitive,songomea; piga nyundo; piga mfululizo, -hammock,noun,kitanda cha bembea, -hamper,verb transitive,zuia; tatanisha, -hand,noun,"mkono; uwezo; mamlaka; madaraka; ustadi; mshiriki; mozefu; akrabu; upande; mwandishi. at ~, karibu. live from hand to mouth, ishi maisha ya kujungumeko. in tayari", -handicap,noun,kikwazo; kilema; upungufu,~icraft (n): sanaa ya ufundi -handkerchief,noun,leso; hanjifu, -handle,noun,mpini; mkono; kipete,~bar (n): usukani -handle,verb transitive,gusa; shika; simamia; tendea; nunua; uza, -handsome,adjective,zuri; kubwa, -hang,noun,"mning'inio; maana. get the ~ of sth., elewa kilichosemwa au kuandikwa; elewa jinsi ya kutumia kitu. He doesn't care a ~, hajali kabisa","~ a door: tia mlango bawaba. the head, inamisha kichwa kwa aibu. fire, kawia kufyatuka; endelea polepole. -about, randaranda. -back, sita. on to, shikilia. together, saidiana; shirikiana. be hung up, kawishwa; cheleweshwa; katishwa tamaa" -hang,verb transitive/intransitive,(hung hanged) tundika; ning'iniza; ning'inia; nyongwa, -hangar,noun,banda la ndege, -hangdog,adjective,danganyifu tena -a kuona aibu; a kufedheheka. ~er n. henga. ~on n. mdoezi. ~ings n. mapazia, -happen,verb intransitive,tokea; jiri; tendeka,~on: kuta; ona; pata kwa bahati; ~ing (n): jambo; tukio -happy,adjective,a furaha; a bahati; liordihika,~-go-lucky (adj): -enye kubahatisha maisha bila ya juhudi za makusudi -harass,verb transitive,udhi; sumbua; bughudhi; shambulia mara nyingi, -harbour,noun,bandari; (fig.) kimbilio; kituo,~ a criminal: hifadhi mhalifu -harbour,verb transitive,linda; ficha; hodhi; tia nanga; hifadhi, -hard,adjective,"gumu; -isiyokuwa rahisi; -a tabu; -a dhiki; -a shida; kali; korofi; kavut; kakamavu; enye juhudi. -cash fedha taslimu. water, maji magumu. be out of hearing, tosika vyema. labour, kazi ngumu. and fast rules, kanuni zisizobadilika. -luck, bahati mbaya. times, siku za dhiki au shida","~-headed (adj): -a busara; -a akili barabara. hearted adj. enye moyo mgumu; katili; ~ihood (n): uhodari; uthabiti; ujasiri; ~ly (adv): kwa shida; tu; ~ness (n): ugumu; ubaridi; ushuupavu; ukali; ~ship (n): taabu; shida; dhiki; ~ware (n): vifaa vya chuma na mabati, ujumeni na kompyuta. water n. maji magumu; maji ambayo hayatoi povu la sabuni kwa urahisi kwa sababu yana chumvi, misombo halisi, magnesi na feri iliyomumunyika kwenye maji hayo; ~y (adj): hodari; jasiri; stahamili" -hard,adverb,"be ~up, ziditwa; wa bila ya fedha. be put to it, wa katika shida. -by, karibu. upon, sio nyuma sana. -en v.t./i. fanya gumu; -wa gumu", -hare,noun,sungura. -brained adj. pumbavu, -harem,noun,harimu; nyumba ya wake na masuria, -hark,verb intransitive,sikiliza kwa makini, -harmonious,adjective,patananishi; linganifu, -harmonium,noun,kinanda; harmoni, -harmonize,verb transitive/intransitive,patanisha; linganisha; lingana; patana, -harmony,noun,upatanifu; amani; ulinganifu; mwafaka, -harpoon,noun,chusa, -harpoon,verb transitive,vua, -harrow,noun,haro, -harrow,verb transitive,lima kwa haro. (fig.) huzunisha; udhi, -harsh,adjective,a kuchukiza; kali; katili, -harvest,noun,mavuno; mazao; matokeo. -er n. mvuunaji mashine ya kuvunia, -hasp,noun,kipete; pete ya kufungia, -haste,noun,wepesi; haraka; hima. make ~ fanya hima. -n v.t/i. fanya hima; himiza; jhimuti; harakisha. hasty, -haste,adjective,a haraka; a ghafla, -hat,noun,kofia; chepeu; heti. talk through one's ~ (colloq.) bwabwaja, -hatchet,noun,"kishoka; shoka. bury the ~, acha ugomvi; patana", -haughty,adjective,-enye kiburi; -enye kujivuna; -enye maringo, -haul,noun,vuu; pato; gharama ya usafirishaji, -haul,verb transitive,"kokota; burura; buruta. - sb. over the coals, karipia; kemea", -haunch,noun,paja la mnyama au binadamu, -haunt,noun,maskani; makazi; makao, -haunt,verb transitive,"rudia tembelea mara kwa mara. the ~ of criminals, makao ya wahalifu. -ed adj. pa kuzururiwa sana na mashetani", -haven,noun,kimbilio; kituo; mahali pa usalama, -havoc,noun,maangamizi; uharibifu mkubwa; vurumai; nakama, -hawk,noun,shakevale; kozi; mwewe, -hawker,noun,mchuzi; mmachinga, -hay,noun,nyasi kavu, -hazard,noun,hatari, -hazard,verb transitive,hatarisha; bahatisha; jaribu. -ous adj. -enye hatari, -haze,noun,ukungu; mvuke; umande; utusitusi. hazy, -haze,adjective,-enye ukungu; (fig.) si bayana, -HCF,noun,"ufupisho wa highest common factor, kigawanyo kikubwa cha pamoja", -he,pronoun,yeye mwanamme, -head,noun,"1. kichwa; kitu chenye umbo la kichwa. 2. akili. lose one's ~, changanyikiwa. off one's ~, -enye wazimu. take it into one's ~, amini kuwa. talk above their ~s, zungumza kwa maneno magumu wasiyoelewa. 3. nmtu crowned, s., wafalme, malkia. 4. Fifty ~ of sheep, kondoo hamsini. 5. juu at the ~ of the list, juu katika orodha. 6. mkuu. the ~ of the school, mkuu wa shule. 7. sura. 8. kipeo; upeo. v.t/i. ongoza; wa juu; wa mwanzo; piga kichwa; elekea; endea. -ing n. anwani; dibaji; kichwa cha habari. -land n. rasi. -quarters n. makao makuu. strong ~", -head,adjective,"kaidi, siyesikia shauri la mtu. -ship n. uongozi. -way n. maendeleo. -y adj. a kulevya harakahara", -heap,noun,"fungu; chungu; rundo; (colloq.) ingi; tele. There were ~s of things there, palikuwa na chungu nzima ya vitu", -heap,verb transitive,rundika; limbikiza, -heart,noun,"moyo; tabia; roho; nia; bidii; huruma; asili; kiini; kipenzi; katikati. have the ~ to, thubutu. lose ~, kata tamaa. take ~, jipa moyo. ache sth., kuathiriwa na jambo. change of ~, majuto after one's own ~, a kupendeza hasa. in the ~ of the forest, katikati ya mwitu",~ache (n): huzuni kubwa; ~beat (n): pigo la moyo. breaking ~ adj. kuhuzunisha sana; a kuvunja moyo; ~broken (adj): enye huzuni nyingi; ~burn (n): kiungulia; ~burning (n): kijicho; ~en (v.t): tia moyo; changamsha; fariji; ~felt (adj): a dhati; ~less (adj): sito na huruma; katili; ~rending (adj): a kuvunja moyo; ~y (adj): kunjufu; a kweli; enye afya njema; enye nguvu; ~a meal: chakula kizuri; ~ily (adv): kwa nia njema -hearth,noun,meko; moto, -heat,noun,moto; joto; hasira; kushurutufu; (kwa mashindano) mara; zamu,~radiation: umuarishaji joto; umuarishaji sumakuumeme usioonekana; ~transfer: kuhawilisha joto; usafirishaji wa joto kutoka kwenye gimba au sehemu moja hadi nyingine kama matokeo ya halijoto -heat,verb transitive/intransitive,pasha moto; pata joto, -heave,noun,uvurumishaji; unyanyuaaji,~anchor: ng'oa nanga; ~a sigh: ugua -heave,verb transitive/intransitive,inua; tupa; vurumisha; puma, -heaven,noun,pepo; mbinguni; anga; mbingu; mahali pa raha zote. good ~s! Mungu wangu! ~ly, -heaven,adjective,a mbinguni, -heavy,adjective,zito; kubwa; pumbavu. heavily, -heavy,adverb,"time hanging ~on his hands, saa zikpita polepole. heaviness", -heavy,noun,uzito; uzani, -heckle,verb transitive,hanikiza; dakizadakiza, -hectare,noun,"hekita; kipimo cha eneo sawa na mita za mraba 10,000", -hedge,noun,uwa wa miti iliyooteshwa, -hedge,verb transitive/intransitive,zungushia uwa; jibu kwa hadhari sana, -hedgehog,noun,nungu, -hedgerow,noun,uwa, -heel,noun,"kisigino. take to one's ~s, kimbia. cool one's ~s, lazimishwa kungoja. come to ~, fuata karibu sana. (fig.) tili down at (kwa viatu) vilivyokalia visigino", -heifer,noun,mtamba wa ng'ombe, -height,noun,"kimo; kilele; ukomo; upeo. the ~ of folly, upeo wa ujinga", -heighten,verb transitive/intransitive,refusha; refuka; zidi; zidisha, -heir,noun,mrithi,~ess (n): mwanamke mrithi; ~loom (n): mali ya urithi irithiwayo toka kizazi hadi kizazi -helical,adjective,enye hesi; msokoto, -helicopter,noun,helikopta, -helium,noun,heli; gesi bvetee nyepezi isiyo na rangi itumiwavo katika vyombo vya anga, -helix,noun,(helices) hesi; msokoto; mzungo ndani ya sikio, -hell,noun,"jahanamu; motoni; mahali pa mateso. go to ~, potelea mbali", -helmet,noun,helmeti; kofia ya chuma au plastiki ngumu, -help,noun,msaada; msaidizi,~er (n): msaidizi; ~ful (adj): enye kusaidia; ~ing (n): mpakulo wa mlo; ~less (adj): bila msaada; hoi; dhaifu; ~mate (n): mwenza lasa mume au mke -help,verb transitive/intransitive,"saidia; auni; zuia; jizuia. I can't doing it, sina budi kufanya. It can't be ~ed, hakuzuiliki. There's no ~ for, haiwezekani chochote. yourself, jisaidie mwenyewe", -hem,noun,pindo; upindo, -hem,verb transitive,"kunga; pinda; -in, zingia", -hen,noun,kuku; ndege mke, -henna,noun,hina; mhina, -hepatic,adjective,a kuhusuu ini, -hepatitis,noun,homa ya manjano, -heptagon,noun,umbo bapa lenye pembe saba, -herb,noun,mmea; mtishamba,~alist (n): mtaalamu wa madawa ya mitishamba -herbivore,noun,mlamea; mnyama ambaye hula mimea tu, -herd,noun,1. kundi la wanyama. 2. makabwela,~sman (n): mchunga; mchungaji -here,adverb,"huku; humu; hapa. - and there, huku na huko. It's neither ~ nor there, si hapa wala pale. ~after adv./n. baadaye; ahera",~abouts (adv): hapahapa; ~upon (adv): kwa hayo; ~with (adv): pamoja na hivi -heredity,noun,urithi. heritage, -heredity,noun,urithi, -heresy,noun,uasi wa kidini. heretic, -heresy,noun,mwasi. heretical, -heresy,adjective,a uasi wa kidini, -heri,verb transitive,"takia heri; pongeza. drink a -, kunywa kwa kumpongeza fulani",~master (n): mtangazaji wa pongezi katika karamu -hermaphrodite,noun,huntha; kiumbe chenye mifumo yote ya uzazi wa kike na wa kiume, -hermetic,adjective,-liozibwa kabisa hata hewa haiwezi kupita, -hermit,noun,mtawa; walli; anayekaa pweke,~age (n): makao ya mtawa au walli wa aina hiyo -hero,noun,shujaa; jasiri,"~ic (adj): a kishujaa, a kijasiri; ~ine (n): shujaa mwanamke; ~ism (n): ushujaa" -heron,noun,kulastara, -hertz,noun,hezi; kipimo cha mzunguko mmoja kwa nukta, -hesitant,adjective,enye kusita, -hesitate,verb intransitive,sita, -hesitation,noun,kusita; wasiwasi; usitiji, -hew,verb transitive,tema; kata; chanja, -hexagon,noun,umbo lenye pembe sita, -hibernate,verb intransitive,bumbwaa; kaa bila kazi; (kwa wanyama) kaa bila harakati nyakati za majira ya baridi, -hide2,noun,ngozi ya mnyama, -hideous,adjective,enye sura mbaya sana; -a kutisha, -high,adjective,1. a juu; refu (kwa kwenda juu). ~brow n./adj. enye akili kali,"~s light: sehemu ya picha yenye kuakisi mwanga; ~priest: kuhani mkuu; ~way: barabara kuu; ~school: sekondari ya juu. the ~ seas, bahari kuu. a ~sea, miviza bahari ya mombini makubwa. a ~tea, mchanganyiko wa chai na chakula cha jioni. 2. (kwa wakati) a majira; kuu; ~noon: mchana mkubwa; ~summer: majira ya joto kali. It's time you started, wakati wa kuanza umewadia. 3. (kwa nyama) anza kuoza. adv. play, cheza na kupinga fedha nyingi. run ~, (kwa mawimbi) ruka juu sana; ~flown (adj): enye majivuno pia; ~handed (adj): dhalimu; onevu; ~lands (n): milima; ~lander (n): mkaa milimani; ~minded (adj): enye msimamo -enye maadili; ~ness (n): utukufu; fahari. His (Her; Your) Highness, mtukufu; mheshimiwa; ~ly (adv): sana; vema. speak ~ of someone, sifu sana mtu; ~paid man: mtu alipwaye mshahara mkubwa; ~ly-strung (adj): epesi wa kuchochewa" -hill,noun,kilima,~ock (n): kichuguu; kiduta; ~y (adj): enye vilima -him,pronoun,yeye mwanamume, -hind²,adjective,"a nyuma. the - legs, miguu ya nyuma. -most adj. -a nyuma kabisa. -er v.t. zuia; pinga; kawilisha. hindrance", -hind²,noun,kizuizi; kipingamizi; pingamizi, -hind¹,noun,paa mke, -hinge,noun,pete; bawaba, -hinge,verb transitive/intransitive,funga kwa pete. -on tegemea, -hint,noun,dokezo; ishara, -hint,verb transitive/intransitive,dokeza; ashiria, -hinterland,noun,bara, -hip,noun,nyonga, -hippopotamus,noun,kiboko, -hire,noun,ujira; kodi,~purchase (n): mkopo wa kulipa kwa vipingili -hire,verb transitive,kodi; kodisha; panga; pangisha. -ling n. mamluki; mfanyakazi wa kukodiwa, -his,pronoun,-ake mwanamme, -histogram,noun,histogramu: chati inayotumiwa katika takwimu kuonyesha thamani ya data kwa kutumia miraba, -historian,noun,mtaalamu wa historia; mwanahistoria. historic, -historian,adjective,-a historia. historical, -historian,adjective,-a historia; -a kutegemea matukio ya kweli ya kihistoria, -history,noun,historia, -hit,noun,pigo; ushindi, -hit,verb transitive/intransitive,"(-tt-hit) piga; gonga; pata. -it off with sb., patana be hard-, hasirika. -on, pata kwa bahati. lucky - jambo la bahati. make a -, pendeza sana kwa mtu", -hitch,noun,mvuto; fundo; kikwazo, -hitch,verb transitive/intransitive,"vuta; fungia; fungata; nasa. Everything went off without a -, mambo yote yalikwenda sawasawa", -HIV,noun,"ufupisho wa human immunodeficiency virus: kirusi kinachosababisha ukosefu wa kinga mwilini (ukimwi). positive, mwenye virusi vya ukimwi: hali ya kuwa na virusi vya ukimwi katika damu na hivyo kuwa tayari kuweza kuathirika na ukimwi", -hive,noun,mzinga wa nyuki, -hoard,noun,akiba; hazina, -hoard,verb transitive/intransitive,weka akiba; hodhi, -hoarse,adjective,(kwa sauti) a gonda; -a madernde; (kwa mtu) enye sauti gonda, -hoax,noun,ubishi; mzaha; shere; dhihaki; hila, -hoax,verb transitive,danganya; dhihaki; cheza shere, -hobble,noun,mwendo wa kuchechemea, -hobble,verb transitive/intransitive,chechemea; tawa mnyama; funga miguu, -hobby,noun,jambo afanyalo mtu kuwa ni burudani, -hock,noun,goti la mguu wa nyuma wa mnyama, -hockey,noun,hoki; mpira wa magongo, -hoe,noun,jembe, -hoe,verb transitive,lima; palilia, -hog,noun,"nguruwe; (fig.) mtu mchafu; mlafi; mchoyo. go the whole -, fanya jambo kwa ukamilifu", -hoist,verb transitive,inua; tweka; pandisha kwa roda, -hold²,noun,ngama (ya meli); tumbo (la meli); falka, -hold¹,noun,mshiko; kushika; uwezo; wa kushika; amri; madaraka; shikio, -hold¹,verb transitive/intransitive,"(held) 1. shika; kamata; nasa. -back, sita. -sth. back, fanya kitu kisite; -oneself back, jizuia. -by, fuata. -forth, jigamba; sema kwa kujikweza; hubiri mno. -off, jitenga; kaa mbali; cheleweshea. -out, vumilia; stahimili; endelea kuwepo. -out sth., toa. -sb. or sth. up, chelewesha; shika; zuia; shikilia kwa nguvu. -with, kali. 2. weka; chukua. 3. dhani; dhania; chukulia. -the view that a promise is a debt, nachukulia kuwa ahadi ni deni. 4. zuia. -the breath, zuia pumzi. -one's tongue, nyamaza. 5. -wa na; wa mwenyewe wa. 6. fanya. -a meeting, fanya mkutano. -a. dumu. -good, wa na nguvu; faa. -hard (collog.) ngoja kwanza! -one's own ground, simama imara", -hole,noun,tundu; shimo; pango, -holiday,noun,siku ya mapumziko; sikukuu; likizo, -holiness,noun,utakatifu; usufi; uwali, -hollow,noun,shimo; mvungu; bonde, -hollow,adjective,1. wazi ndani; tupu. 2. si kweli; si halisi; enye hila. beat sb. pata ushindi usio na thamani yoyote. -ware kibia chungu, -holy,adjective,1. a. kuhusiana na Mungu au dini. 2. takatifu, -homage,noun,heshima kuu; taa; staha. pay - toa heshima, -homeostasis,noun,"1. tabia ya miili ya viumbe hai kusawazisha mahitaji yao yote (joto, mapigo ya moyo, sukari, etc.) katika kiwango kinachohitajika kimaumbile. 2. tabia ya idadi ya viumbe hai kubakia ileile katika eneo fulani", -homicide,noun,kuua mtu; muuaji mtu. homicidal, -homicide,adjective,a mauaji, -hominoid,noun,hominidi; wanyama wa familiasafu wa binadamu na wanaofanana nao (masokwe), -homogeneous,adjective,a namna sawa; a muundo sawa; lioundwa kwa sehemu za namna moja, -homoiotherm,noun,mnyama mwenye uwezo wa kusawazisha joto mwilini mwake na kubaki katika kiwango kinachostahili hata kama hali ya mazingira yake imebadilika, -honest,adjective,amilifu; mnyofu; kweli. -ly adv. kwa uaminifu. -y n. uaminifu; ukweli, -honey,noun,asali ya nyuki. -comb n. sega, -honey,verb transitive,toboa tundu. -moon n. fungate, -honour,noun,1. heshima; utukufu. 2. sifa njema; uaminifu; uadilifu. on my ~, -honour,noun,ahadi; diet of -, -honour,noun,"ya ahadi, si ya sharti. 3. mhesimiwa; mtukufu. Your (His) ~, mhesimiwa. 4. mtu (au kitu) aletaye heshima. an - to the school, fahari ya shule. 5. nishani; cheo. the ~'s list, orodha ya vyuo vya heshima vilivyotolewa na mtawala. an ~'s degree, digrii ya daraja la juu", -honour,verb transitive,"heshimu; tukuza; adhimiisha; pokea na lipa kwa wakati uliopangwa. -a promise, timiza ahadi. -able adj. a heshima; tukufu; mhesimiwa", -hood,noun,kifuniko; ukaya; shela; skafu; boneti, -hoof,noun,"ukwato: cattle on the ~, ng'ombe", -hook,noun,"kingoe; ndoana. by - or by crook, kwa vyovyote vile", -hook,verb transitive,"vua; ngoeka. -a fish, vua samaki. -ed adj. kama ndoana. -worm n. tegu", -hop,noun,pete kubwa ya met; chuma au plastiki; gurudumu; duara, -hop,noun,mruko mfupi; mruko wa mguu mmoja; nyunyui. v.t./(-pp-) ruka kwa mguu mmoja; chupa; piga nyunyui, -hope,noun,tumaini; tarajio; tegemeo, -hope,verb transitive/intransitive,tumaini; tarajia; tegemea. -ful adj. enye kutumaini; a kutia matumaini. -less adj. a kukata tamaa; sio na matumaini, -horde,noun,kundi kubwa, -horizon,noun,mstari wa upeo wa macho; upeo. -tal adj. a kwenda sambamba na upeo wa, -hormone,noun,homoni: kampaundi anuwai za kemikali zinazosafirishwa na tezi ndani na huleta mabadiliko maalumu kwenye kiungo fulani mwilini au kwenye mimea, -horn,noun,pembe ya mnyama; baragumu; honi,~bill (n): hondohondo; kwembe -hornet,noun,"nyigu; uvi, zinengo, mbrurunzi", -horror,noun,kitisho; hofu; chukizo. horrible, -horror,adjective,a. kuogofya; a kuchukiza. horrid, -horror,adjective,a kutisha; a kuchukiza; a kuudhi. horrify, -horror,verb transitive,"ogofya; shtusha, tisha", -horse,noun,farasi, -horseplay,noun,mchezo wenye ghasia, -horsepower,noun,nguvu ya farasi: nguvu sawa na wati 750 kwa sekunde, -horticulture,noun,kilimo cha bustani, -hose,noun,mpira wa maji,~pipe (n): bomba la mpira n. mwagilia maji safisha kwa kutumia mpira wa maji au soki -hose²,noun,soksi, -hosier,noun,muuza soksi na nguo za ndani. hosepipe, -hosiery,noun,bidhaa za muuza nguo za ndani kama chupi na soksi, -hospitable,adjective,karimu, -hospital,noun,hospitali, -hospitality,noun,ukarimu, -host,noun,1. mwenyeji; kimelea,"~el (n): dakhlaie; hosteli; bweni; ~ess (n): mwenyeji wa kike. 2. (la zamani) wingi; jeshi. 3. hostia: mkate mtakatifu; ~age (n): mateka. give ~ to fortune, fanya uamuzi wenye madhara baadaye" -hostile,adjective,a adui; a uhasama,~ility (n): uadui; uhasama; vita -hot,noun,mlio wa bundi; mlio wa honi, -hot,verb transitive,somea; piga honi; lia kama bundi. -er n. king'ora; honi. -hop n. mhopi; imeaa mrefu wa kutambaa; maua ya mhopi, -hot,adjective,"a moto; enye joto; kali; enye hasira; enye ashiki nyingi. get into ~ water, ingia matatani; air, maneno matupu; ahadi za uwongo",~on the trail of sb.: fuata karibu sana; ~bed (n): tuta lenye mbolea au samadi; (fig.) mahali penye maovu mengi -hotel,noun,hoteli, -hotheaded,adjective,a harara; epesi wa hasira. ~house n. kibanda cha kuoteshea maua na matunda, -hound,noun,mbwa mkubwa wa kuwinda; mtu mbaya, -hound,verb transitive,fukuza; winda kwa mbwa, -hour,noun,"1. saa. at the eleventh ~, katika dakika za mwisho. the small ~s, usiku wa manane. 2. muda; kipindi; wakati; saa. what is the ~? saa ngapi? 3. vipindi vya kazi, office ~s, saa za kazi ofisini. keep good ~s, lala mapema. 4. wakati maalumu. in the ~ of danger, wakati wa hatari. questions of the ~, mambo ya leo. ~ly adj./adv. a kila saa; baada ya kila saa", -house,noun,"1. nyumba; makazi. keep ~, kimu familia. 2. bunge","~ of parliament: bunge. enter the ~, chaguliwa kuwa mbunge. 3. hadhira a full ~, ukumbi pomoni. bring down the ~, chekesha sana wote waliopo. 4. ukoo; jamaa; aila. v.t. karibisha; hifadhi; linda. Where can I ~ my books? naweza kuweka wapi vitabu vyangu? ~agent n. wakala wa nyumba; ~breaker (n): mwenye kazi ya kubomoa majumba; mwizi wa kuvunja nyumba; ~hold (n): kaya; aila; ~holder (n): mwenye nyumba; ~keeper (n): msimamizi wa nyumba; ~maid (n): mtumishi wa kike wa nyumbani; ~wife (n): mke" -hover,verb intransitive,(kwa ndege) simama mahali pamoja angani; ngojea; zenzea,~craft (n): hovakrafti: chombo kiendacho majini na nchi kavu chenye mashine ya ndege -how,adverb,jee? jinsi gani? vipi? ~ever, -how,adverb,kwa hali yoyote. He will, -howl,noun,"mlio; mvumo. - of laughter, kwakwa. v.i lia; bweka. v.t lia kwa kelele; piga kwakwa, vuma, somea. - a speaker down, somea msemaji","~er (n): kosa la kijinga, kichekesho" -hub,noun,kitovu cha gurudumu; habu; kituo cha shughuli, -hug,noun,kumbatio. v.t (-gg-) kumbatia; shikilia; ng'ang'ania (kwa meli) ambaa pwani, -huge,adjective,kubwa mno, -hull,noun,1. fremu ya merikebu. 2. ganda; kumbi; kumbi. v.t menya; papatua; koboa, -hum,noun,mvumo. v.t/i (-mm-) vuma kama nyuki; imba hali midomo imefunba, -human,adjective,"a binadamu; -a watu; enye utu. - being, mtu. rights haki za binadamu","~e (adj): ema; enye huruma; ~ism (n): elimu ya ubinadamu isiyohusisha uungu. humanitarian adj/n. a huruma; a hisani; mhisani; mfadhili; ~ity (n): binadamu; utu; huruma; wema. the humanities, sayansi za jamii" -humble,adjective,nyenyekevu; nyonge; maskini; duni; -siotaka makuu. v.t dunisha; dhalilisha, -humerus,noun,humerusi: mfupa mkubwa utokao begani hadi kwenye kiko cha mkono, -humid,adjective,yenyeunyefu,~ity (n): unyevu: kiasi cha mvuke hewani -humiliate,verb transitive,fedhehesha; aibisha; dhalilisha; tweza, -humility,noun,unyenyekevu; uvumilivu; haya, -humorist,noun,mcheshi; mchekeshaji, -humorous,adjective,"-epesi kuona, kufahamu na kufahamu mambo ya mzaha; -a kuchekesha", -humour,noun,"kichekesho; uchekeshaji; ucheshi; hali ya mtu. sense of ~, ucheshi. He is in a good ~, yu mchangamfu. He is not in the ~ for work, hana mwanya wa kufanya kazi. aqueous ~, ute maji: ute mwepesi wa jicho unaojaza kati ya konea na ute mzito, ndani yake kuna lenzi na irisi. vitreous ~, ute ng'arifu jeli inayojaza sehemu ya nyuma ya jicho la vetebra", -humour,verb transitive,bembeleza; changamsha, -hump,noun,nundu; kigongo; kibyongo. -back n. embyikibongo, -humus,noun,mbolea yenye rangi nyeusi inayotokana na mchanganuo wa mata za mimea au wanyama, -hunch,noun,"kigongo; kibyongo; nundu; kipande kimene. have a ~ that, hisi kwamba", -hunch,verb transitive,pinda mgongo. -back n. kibyongo, -hundred,adjective,mia,"~weight (n): ratili mia na kumi na mbili, yaani wastani wa kilo 50.8" -hunger,noun,"njaa; tamaa; hamu; shauku. go on a ~ strike, goma kula. -march, maandamano ya wasio na kazi", -hunger,verb intransitive,tamani sana, -hungry,adjective,-enye njaa. hungrily, -hungry,adverb,kinjaa, -hunt,noun,msako; uwindaji. v.t/i winda; tafuta; saka; fukuza, -hurdle,noun,kiunzi; kikwazo. ~race mbio za kuruka viunzi, -utupanishaji,verb transitive,tupa kwa nguvu; vurumisha; vakutiza, -hurrah,noun,heri int. hure!, -hurricane,noun,"tufani; kimbunga. -lamp, kandili", -hurry,noun,haraka; hima. v.t/i. himiza; harakisha; fanya haraka. haraka; -enye haraka, -hurt,noun,maumivu; madhara. v.t/i dhuru; umiza; uma; sononesha, -husband,noun,mume,"~man (n): (la zamani) mkulima; ~ry (n): (la zamani) ukulima. animal ~, ufugaji" -husband,verb transitive,tumia kwa uangalifu; hifadhi, -hush,noun,ganda; kapi; kumbi; kumbi,~y (adj): kavuu kama kumbi; (kwa sauti) a gonda; ~ily (adv): kwa ukavu -hustle,noun,kikumbo; msukumo, -hustle,verb transitive,songa; sukuma; sukumiza, -hut,noun,kibanda. -ment n. ago; dago; kambi ya vibanda, -hydrate,noun,hidirati: msonobari wenye maji yalivyo ungano kikemikali na dutu, -hydraulic,adjective,hidroliki -enye kuhusiana na kanieneo katika kimiminiko; a maji; -enye kuendeshwa kwa maji, -hydrocarbon,noun,hidrokarboni: kampaundi mahuluku yenye kaboni na hidrojeni tu, -hydrochloric acid,noun,asidi hidrokloriki: mumunyo wa gesi isiyokuwa na rangi yenye harufu inayounguza, -hydroelectric,adjective,-a umeme wa nguvu za maji, -hydrogen,noun,hidrojeni: gesi inayowaka isiyo harufu wala rangi. Huuunga na oksijeni kikemikali kufanya maji, -hydrosphere,noun,hidrosfia: tabaka yote ya maji iliyoko juu ya ardhi pamoja na mvuke ulioko angani, -hydroxide,noun,hidroksidi: besi au alkali yenye ioni, -hyena,noun,fisi, -hygiene,noun,elimusihna; usafi. hygienic, -hygiene,adjective,-a afya; a kuleta afya, -hygrometer,noun,kipimaunyevu: chombo kinachopima unyevu wiani wa angalewa, -hymn,noun,wimbo wa kidini, -hyperbola,noun,hipabola: mchirizo unaofanywa na bapa wakati linapokata uso wa pia, -hyperbole,noun,mubalagh: kutia chumvi sana katika kueleza jambo, -hyperlink,noun,kiungo-hipa; kiungo, -hypertext,noun,waraka wenye habari au data unaowakilishwa na kiungo-hipa; kiungwa, -hypha,noun,"kikungunyanz: mojawapo ya vijiuzi katika mwili wa kuvu vinavyosambaa ndani au juu ya vitu vilivyokufa, ambavyo vinavyofyonza chakula katika vitu vinavyoza", -hyphen,noun,alama hii (-) katika maandishi, -hypnotism,noun,uzugaji; ulazaji; upumbazaji, -hypocrisy,noun,unafiki; uzandiki. hypocrite, -hypocrisy,noun,mnafiki; mzandiki, -hypodermic,adjective,-a chini ya ngozi. ~ syringe sindano ya kuingiza chini ya ngozi, -hypotenuse,noun,kiegeama: upande mrefu wa pembetatu, -hypothermia,noun,hipothemia: hali ya kuanguka halijoto ya mwili na kuwa chini ya kiwango chake cha kawaida, -hypothesis,noun,nadharia tete, -hypothetic(al),adjective,-a nadharia tete; a kubuni; sio na uhakika bado, -hysteria,noun,hali ya kupagawa. hysterical, -hysteria,adjective,-enye kupagawa, -ice,noun,"barafu. break the ~, anza kitu kigumu; vunja ukimya",~berg (n): kisiwa barafu; ~bound (adj): liokingwa na barafu; ~cream (n): malai; koni; ~field (n): uwanda barafu. icicle n. mchirizi wa barafu. icy adj. baridi sana; (fig.) si changamfu; -liofunikwa kwa barafu -ice,verb transitive,gandisha kwa baridi; funika kwa barafu; ikiza keki sukari, -idea,noun,wazo; fikra; shauri; dhana; nia; lengo; mpango; azimio; imani; hisia,~l (adj): 1. -lio bora kamilifu; -a njozi. n. maadili; wazo bora; wazo kamilifu; mfano bora; ~lism (n): kanuni za maisha ulimbwende; udhanifu; ~list (n): mdhanifu; ~lize (v.t): fanya kamilifu; dhania kuwa kamilifu; ~ly (adv): kikamilifu -identical,adjective,sawa sawa; pacha; -a kufanana,~twins: mapacha; ~ly (adv): sawasawa -identification,noun,kuthibitisha (kutambulishwa) nafsi, -identify,verb transitive,tambua; tambulisha; jihusisha; fananisha; shirikisha; funganisha, -identity,noun,sura; kufanana; kuwa sawa kabisa, -ideology,noun,itikadi. ideological, -ideology,adjective,-a itikadi, -idiom,noun,lugha; lahaja; nahau; usemi,~atic (adj): -a nahau; enye nahau -idiot,noun,mpumbavu; mjinga; zuzu; juha. idiocy,~ic (adj): -pumbavu; -a upuuzi; ~ically (adv): kipuuzi; kijinga -idiot,noun,upumbavu; uzuzu, -idle,adjective,-siofaa; -a bure; sio na kazi; vivu; legevu,~zembe (v.i./t): wa bila kazi; wa vivu; ~r (n): mvivu. idly adv. kivivu; ~ness (n): uvivu -if,conjunction,"kama; ikiwa, iwapo, even - hata kama, as - kama kwamba; kama vile. -only, laiti; endapo tu", -ignite,verb transitive/intransitive,washa; waka; tia moto. ignition, -ignite,noun,mwako; uwashaji; uwakaji, -ignorant,adjective,jinga; kosefu wa maarifa; -siojua. ignorance, -ignorant,noun,ujinga. ignorant, -ignorant,adjective,jinga; -siojua; -a kijinga, -illicit,adjective,haramu; marufuku; -liokatazwa, -illuminate,verb transitive,1. tia nuru; angaza; mulika; fafanua. 2. pamba kwa taa; pamba kwa rangi ya dhahabu. illumination, -illuminate,noun,kupamba mji kwa taa; taa za mapambo. illumine, -illuminate,verb transitive,tia nuru, -illusion,noun,"njozi; uongo; mauzauza; udanganyifu; mazingara; ombwe. illusive, illusory", -illusion,adjective,-a njozi; -a uongo, -illustrate,verb transitive,"eleza kwa mifano, picha, au vielezo; chora vielezo katika kitabu au jarida. illustration", -illustrate,noun,kielezi; kueleza kwa mifano. illustrator, -illustrate,noun,mchora picha, -image,noun,"sanamu; picha; kifani; mfano; nakala; sura. be the very ~ of sb., fanana kabisa na fulani",~ry (n): sanamu; picha; michoro; matumizi ya tamathali za usemi katika maelezo -imaginable,adjective,-a kuwezakufikirika; -a kuweza kubunika, -imaginary,adjective,-a mawazo tu; -a kufikirika; -a kubuni, -imagination,noun,ubunifu; wazo; fikra; dhana, -imaginative,adjective,bunifu; enye mawazo mengi, -imagine,verb transitive,waza; dhania; fikiria; dhani; kisia; amini, -imago,noun,"mdudu kamili; hatua ya mwisho ya kukua kwa mdudu na kukamilika, baada ya kupitia hatua zote za ukuaji kuanzia yai", -imbecile,noun,punguani; bozi; mzembe; mpumbavu, -imbecile,adjective,punguani; mpumbavu, -imbecility,noun,upungufu; upuuzi, -imitate,verb transitive,iga; fuatisha; nakili; fanana; wa kama; fananishana. imitation, -imitate,noun,"wigo; mfano; nakala; uigaji; mfano; bandia. imitation gold, dhahabu bandia. imitative", -imitate,adjective,-a kuiga; a kufuatisha, -immediate,adjective,"-a jirani; -a karibu sana; -a mara moja; -a sasa hivi. my ~ neighbours, jirani zangu wa karibu. an - answer, majibu ya mara moja",~ly (adv): sasa hivi; mara moja; papo hapo -immense,adjective,kubwa sana,~ly (adv): mno; kwa kiasi kikubwa sana; hasa: kwa wingi. immensity n. ukubwa wa kupita kiasi -immerse,verb transitive,"chovya; tosa; zamisha; tumbukiza; shugulisha. be ~d in, shugulika sana na; wa katika shida sana ya. immersion", -immerse,noun,mchoavyo; mzamo; utumbukiaji; mshughuliko, -immortal,adjective,"-a kuishi milele; -siosahaulika; -siokufa. the -s, miungu ya Kiyunani na ya Kirumi. -ity n. maisha ya milele; kutokufa. -ize v.t. -pa maisha ya milele; -pa sifa ya daima", -immovable,adjective,-siohamishika; imara; thabiti; madhubuti,~ property: mali isiyohamishika (nyumba na shamba) -immune,adjective,huru -sioweza kupatwa na ugonjwa,"~ response: kinga uwezo wa kiumbe hai wa kutoua zindiko mwilini mwaake. immunity n. kinga. diplomatic immunity, kinga ya kidiplomasia. immunize v.t. -pa kinga maradhi; chanjo. immunization n. chanjo" -impact,noun,mgongano; athari; matokeo; nguvu zipatikanazo wakati vitu viwili viogongapo; nguvu zipatikanazo kutokana na athari ya mawazo fulani, -impair,verb transitive,haribu; dhoofisha, -impartial,adjective,-adilifu; -siopendelea; -enye haki. -ity n. uadilifu. -ly adv. kwa uadilifu, -impassable,adjective,siopitika, -impassioned,adjective,-enye hamaki; -enye hamasa, -impassive,adjective,baridi; tulivu; -sioonyesha hisia, -impeccable,adjective,maasumu; -siokosea; bila kosa, -impedance,noun,ukinzani-jumla; jumla ya ukinzani katika saketi ya umeme unaopinga mwendo wa umeme ndani, -impede,verb transitive,zua; pinga; kwamisha. impediment, -impede,noun,kizuizi; kikwazo; kigugumizi, -impending,adjective,"-a karibu sana; -a kuelekea kutokea upesi. the ~ storm, dhoruba ya karibu sana", -imperative,adjective,-a lazima; -a kuangaliwa mara moja; -a kusikilwa; -a kutiiwa; muhimu; -a kimaamuru; -a sharti; -tiolewa kwa uthabiti; (sarufi) -a amri, -imperial,adjective,-a kifalme;, -imperil,verb transitive,(fll-) hatarisha; ponza, -impermeable,adjective,-siopenywa na maji, -impersonate,verb transitive,iga; geuka; jifanya; jisingizia, -imperturbable,adjective,-siosisika; -siohangaika; -tulivu, -impervious,adjective,-sio penye ka; -siosikia; -siokubali ushauri, -impetus,noun,nguvu; kichocheo; msukumo, -implant,verb transitive,tia fikra moyoni; kaza ndani imara; pandikiza, -implement,noun,kifaa; chombo cha kazi, -implement,verb transitive,tekeleza, -implicate,verb transitive,tia hatiani; ingiza lawamani; ingiza hatiani. implication, -implicate,noun,kutia hatiani; maana; kidokezi, -imply,verb transitive,"dokeza; husika na; wa na maana; onyesha bila kutaja. Silence implies consent, kunyamaza ami sawa na kukubali", -import,noun,bidhaa; bidhaa ziingizwazo nchini; maana; uingizaji,~er (n): mletaji bidhaa nchini -import,verb transitive,leta bidhaa nchini kutoka nchi nyingine; maanish a; onyesha, -important,adjective,a maana; muhimu; kuu; enye amri,~ly (adv): importance n. umuhimu; ukuu -importunity,noun,usumbufu wa kuombaomba, -impose,verb transitive/intransitive,1. toza; amuru; lazimisha; lipisha. 2,~ upon: tumilia. imposing adj. -a kuvutia; -a fahari. imposition n. utozaji; ulipishaji; amri; utumilijaji -impossible,adjective,-siowezekana; -siofan yika, -impostor,noun,ayari; mpunjaji; laghai; jambazi. imposture, -impostor,noun,ulaghai; utapeli, -impotent,adjective,bila nguvu; -siofaa neno; dhaifu. impotence, -impotent,noun,udhaifu wa nguvu za kiume, -impound,verb transitive,piga mali tanji; zuia katika kituo cha polisi, -impoverish,verb transitive,fanya kuwa maskini; fukarisha; punguza nguvu; dhoofisha; chakaza, -impracticable,adjective,sitotekelezeka; -siopitika; muhal, -impregnable,adjective,-sioshindika; -sioingilika; -a kuweza kustahimili mashambulio yote, -impregnate,verb transitive,tia mimba; jaza; kifu, -impress,verb transitive,"1. gandamiza; tia chapa; piga muhuri. 2. shawishi; vuta; athiri. I was not much -ed, sikuvutiwa sana",~ion (n): 1. alama; chapa. 2. fikra; dhana; uono; picha; ~ionable (adj): -epesi kuathiriwa; -epesi kushawishika; ~ive (adj): -enye mvuto; enye kuathiri; enye kuchochea hisia -imprint,noun,alama; wazo moyoni, -imprint,verb transitive,"chapa; piga muhuri; tia moyoni. ideas ~ed on the mind, fikra zilizotiwa moyoni", -imprison,verb transitive,funga; tia jela,~ment (n): kifungo -improve,verb transitive/intransitive,endeleza; wa zuri zaidi; sitawisha; tengeneza vizuri zaidi,~ment (n): maendeleo; ukuaji -improvise,verb transitive/intransitive,buni; tunga papo hapo, -impudent,adjective,fedhuli; jivu; safihi. impudence, -impudent,noun,ufedhuli; ujeuri; usafi hi, -impugn,verb transitive,bisha; kana; tilia mashaka, -impulse,noun,msukumo; raghaba; hamu; mhemko wa ghafla. impulsive, -impulse,adjective,-a msukumo; -a kuamua ghafla, -impurity,noun,uchafu; takataka; najisi, -in vitro,adjective,a halighushi - a mchakato wa kibiolojia unaotokea nje ya kiumbe hai kama kwenye tesitubu au kiolezio, -in vivo,adjective,a kiasili - a mchakato unaotokea ndani ya kiumbe hai, -inadvertence,noun,kupitikiwa, -inadvertent,adjective,si •angalifu; -a kughafalika. •ly, -inadvertent,adverb,si •a makusudi, -inane,adjective,"-sio na maana, puuzi; pumbavu. •ly", -inane,adverb,kipuuzi. inanilty, -inane,noun,upuuzi, -inanimate,adjective,"-fu; si •enye uhai; liopooza; chapwa. conversation, mazungumzo chapwa", -inapt,adjective,si stadi; -siohusiana na jambo linalozungumzwa, -inaugurate,verb transitive,fungua; zindua; ingia rasmi; anzisha; simika; tawaza; tambulisha rasmi. inaugural, -inaugurate,adjective,-a kuzindua; -a kuanzisha; -a kufungua. inauguration, -inaugurate,noun,ufunguzi; uzinduzi, -inborn,adjective,-a asili; -a kuzaliwa nao; -a silka; -a maumbile, -inbred,adjective,-a asili; -a kuzaliwa nao; liozaliwa na wazazi wa nasaba moja. inbreeding, -inbred,noun,uzao baina wa wazazi wa nasaba moja, -incandescent,adjective,-enye kung'aa kwa joto jingi, -incapacity,noun,kutoweza; ukosefu wa uwezo, -incense,verb transitive,kasirisha; ghadhabisha, -incense²,noun,ubani; uvumba; udi; buhuri, -incentive,noun,kichocheo; kishawishi; motisha; kifuta jasho; marupurupu, -incessant,adjective,bila kukoma; -a kufululiza; -a daima, -incest,noun,zinaa baina ya maharimu wasioruhusiwa kuoana kwa mujibu wa dini au utamaduni wao. -uous adj. -a uzinzi wa maharimu, -inch,noun,"inchi; kiasi kidogo; chembe; by -es, kidogo kidogo. every - a soldier, askari mzuri kabisa", -incidence,noun,"jinsi jambo linavyoathiri mambo; tukio. the - of a disease, jinsi ugonjwa unavyoathiri watu. the - of a tax, jinsi kodi inavyoathiri walipaji", -incident,noun,jambo; neno; tukio; kadhia. incidental, -incident,adjective,-dogodogo; -a dharura; -a ziada; -inayoweza kutokea; inayohusiana na, -incinerate,verb transitive,choma; teketeza. incinerator, -incinerate,noun,tanuri la kuchomea taka, -incision,noun,mkato; chanjo; mtai; chale. incisive, -incision,adjective,-kali; -enye kukata; -erevu. incisor, -incision,noun,jino la mbele; chonge, -incite,verb transitive,chochea; shawishi; vuta. -ment n. kichocheo; kishawishi, -inclination,noun,mwelekeo; -mapenzi; tamaa; matakwa; mbetuko; mwinamo, -include,verb transitive,"tia, weka ndani; -wa pamoja na. price is 2,000/- postage -d, bei ni elfu mbili pamoja na gharama ya posta", -inclusion,noun,uwekeji ndani. inclusive, -inclusion,adjective,-ote pamoja; pamoja na, -income,noun,"mapato; chumo; pato; kipato. national - pato la taifa. - tax, kodi ya mapato", -incongruity,noun,hitilafu; tofauti. incongruous, -incongruity,adjective,-siopatana; -siofaa mahali, -inconvenient,adjective,-sumbufu; -siofaa; -sio na raha, -incorporate,verb transitive,"unga; unganisha; shirikisha; ungana na; -wa shirika,", -incorporate,adjective,-liounganishwa; lioshirikishwa. incorporation, -incorporate,noun,ushirikiano, -increase,noun,nyongeza; ziada; ongezeko, -increase,verb transitive/intransitive,ongeza; zidisha; kithiri, -increment,noun,nyongeza; ongezeko, -incriminate,verb transitive,ponza; tia hatiani; chongea, -incubate,verb transitive,atamiza, -inculcate,verb transitive,"fundisha kwa marudio, hasa juu ya maadili ya jamii", -incumbent,noun,padri wa mji; kasisi; mtu ashikilaye cheo, -incumbent,adjective,"a kubidi. It is upon me, inanipasa; inanibidi", -incur,verb transitive,(-rr-) pata; patwa na, -indebted,adjective,enye kuiwiwa; enye deni; a kupaswa kushukuru, -indeed,adverb,kweli; hasa; ndio; naam, -indefatigable,adjective,-siochoka; siochosha, -indefinite,adjective,"sio dhahiri; sio na mwisho, sio mipaka",~ article: (grammar) neno a au an -indelible,adjective,-sio futika; siosahalulika, -indemnify,verb transitive,lipa fidia; linda; kinga. indemnity, -indemnify,noun,fidia; bima, -indent,noun,hati ya kuagizia bidhaa, -indent,verb transitive,"tia pengo; bonyeza; jonegeza mstari ndani, agiza bidhaa kwa agizo maalumu", -independent,adjective,enye kujitawala; huru; enye kujitegemea. independence, -independent,noun,uhuru; upekee; kujitegemea, -index,noun,"(-es, indices) kielezo; alama; ishara; faharasa; mambapeo",~ fossil: kisukuku gezaji; kisukuku cha mnyama aliyeishi katika kipindi maalumu cha kijiolojia na hivyo kinaweza kutumiwa kupimia umri wa miamba kilimo -index,verb transitive,orodhesha; fahirisiha, -indicate,verb transitive,elekeza; onyesha; dokeza; ashiria, -indication,noun,alama; dalili; ishara. indicative, -indication,adjective,-kuarifu; wa alama ya. indicator, -indication,noun,alama; indiketa; ishara; dalili, -indifferent,adjective,-siojali; a kawaida. indifference, -indifferent,noun,"kutojali; kutohusisha; kutojiingiza. It's a matter of complete to me, ni mamojakwangukwani hayanhusu", -indigenous,adjective,"-zalia, -a asili; -enyeji", -indigestion,noun,vimbizi; kuvimbikwa, -indignant,adjective,-enye uchungu; -a kuudhi,"~ly (adv): kwa uchungu. indignation n. uchungu, hasira. indignity n. ufehduli" -indigo,noun,nili, -indispensable,adjective,-a lazima, -indisposed,adjective,gonjwa; a kutopenda; a kutotaka. indisposition, -indisposed,noun,ugonjwa mdogo, -individual,noun,mtu binafsi; mtu; binadamu,~ly (adv): kila moja peke yake; moja moja; ~ity (n): nafsi; dhati.\nindoctrinate v.t. funza; fundisha ta kasumba -individual,adjective,"-a mmoja mmoja, a kitu kimoja", -indoor,adjective,a ndani ya nyumba; a kufanywa ndani ya nyumba,~s (n): mambo ya nyumbani -induce,verb transitive,1. vuta; shawishi; asababisha; sababisha; dukuza; toa umeme,~ment (n): mvuto; kishawishi; kivutio; motisha -induction,noun,"udukuzaji; tendo la kitu kupatwa na tabia ya kitu kingine kilichopo karibu yake bila ya kugusana. electric ~, udukuzaji umeme. electrostatic ~, udukuzaji umemetetamo. electromagnetic ~, udukuzaji sumakuumeme. magnetic ~, udukuzaji sumaku. mutual ~, udukuzaji. self ~, kujidukiza", -indulge,verb transitive,pendelea; endekeza; deka; jiingiza,~nce (n): starehe; kujiacbia; kudekeza; kujindekeza; kujiingiza; kipendacho moyo; ~nt (adj): pole; ema mno; taratibu -industrial,adjective,-a kiwanda, -industry,noun,utendaji; bidii; uchapaji kazi; kiwanda; tasnia, -inert,adjective,"fu; kama kifu; kama kufa; tepetewu. — gas, gesi ajizi: kundi la elementi sita za heli, neoni, agoni, kriptoni, xenoni, na radoni zilizomo kwenye kundi sifuri la jedwali mrudio. -ia n. inesha: tabia ya gimba kutokubadilika mwendo kwa shinikizo la kani", -inevitable,adjective,sioepukika; -siozuilika, -inexperience,noun,ukosefu wa uzoefu; ukosefu wa ujuzi, -inexpressible,adjective,-sioelezeka, -infallible,adjective,-sioweza kukosa; -nye hakika; -siokosea; -a uhakika, -infant,noun,mtoto mchanga; mtoto; -changa; -a kitoto. infancy, -infant,noun,"utoto; uchanga; ukemebe; mwanzo. Aviation is no longer in its infancy, urukaji hewani umepvuka. -icide n. uuaji mtoto mchanga mara tu anapozaliwa. -ile adj. -a kitoto; -a mwanzoni", -infantry,noun,askari wa miguu, -infect,verb transitive,ambukiza; enea; chafua. -ion n. uambukizaji; ugonjwa wa kuambukiza. -ious adj. -a kuambukiza; -a kuenea; enye kushawishi, -inferior,noun,mtu duni, -inferior,adjective,-a chini; duni; dhalili. -ity n. udhalili, -infernal,adjective,-a jehanamuuu; a shetani; -baya sana; -lilolaaniwa. inferno, -infernal,noun,jahanamu; moto; tukio la kutisha, -infest,verb transitive,"tapakaa; zagaa; jaa tele. warehouses -d with rats, ghala zilizojawa panya", -infidel,noun,kafiri. -ity n. ukafiri; uzinzi, -infiltrate,verb intransitive,penyeza; penya, -infiltration,noun,upenyaji, -infinite,adjective,-siyokoma; sio na kikomo; sio na mwisho; -siopimika; -kubwa sana; -ingi sana. the-. Mungu. -ly adv. mno. -simal adj. -dogo mno; -siopimika, -infinitive,noun,kitenzijiina; kitenzijiina, -infinity,noun,pasipo mwisho au kikomo. (maths) namba isiyo na kikomo, -infirm,adjective,dhaifu; -lemavu; gonjwa; -mara;, -infirm,noun,(la zamani) hospitali. -ity n. udhaifu; ugonjwa; ulemavu, -inflame,verb transitive/intransitive,hamasisha; hamakisha; chochea; kasirisha; washa; waka; choma; vimba; vimbisha. inflammable, -inflame,adjective,-a kuwaka; -a kuwashika; -a kushika moto; -a kukasirika; -a kuchomeka, -inflammation,noun,mwako; moto; uvimbeuchungu. inflammatory, -inflammation,adjective,-a kuwasha; -a kuchochea; -a kuhamakisha; -enye uvimbe, -inflate,verb transitive/intransitive,"jaza upepo; tia pumzi; vimbisha; panua; ongeza; kuza. -d with pride, liovimba kwa kiburi. inflation", -inflate,noun,kuvimbia; kupanda gharama za maisha; mfumuko wa bei, -inflect,verb transitive,"badili; geuza; (grammar) ambisha. -ion, inflexion", -inflect,noun,uambishaji, -inflict,verb transitive,"piga, umiza; tesa; lazimisha; shurutisha. -oneself on sb. fuatana na mtu bila hiari yake. -ion n. adhabu; mateso", -influence,noun,mvuto; ushawishi; athari; uwezo wa kuathiri. influential, -influence,adjective,enye uwezo; -enye kuvutia; -enye kushawishi, -influenza,noun,homa ya mafua; makamasi; mafua, -influx,noun,uingiaji kwa wingi, -informal,adjective,si rasmi; si-, -infrared,adjective,"infraredi: aina ya miali ya rangi nyekundu ya nuru ya lukoka ndefu ambayo haiwezi kuonekana lakini hutoka joto ~ rays, miali ya infrared", -infringe,verb transitive/intransitive,"v unja; asi, halifu",~ment (n): uasi; uvunjaji; uhalifu -infuriate,verb transitive,ghadhibisha; kasirisha, -infusion,noun,kumwagia maji; unyweshaji, -ingenious,adjective,erevu; vumbuzi; stadi; bunifu: -liofanywa kwa ustadi. ingenuity, -ingenious,noun,ustadi; ubunifu; umahiri, -ingenous,adjective,-sio na hila; adilifu; kweli, -ingestion,noun,kula; uingizaji chakula katika kiwiliwili, -ingot,noun,kinoo; kipande; kidonge; kibongometali, -ingrained,adjective,-liotopea; liokolea sana; -ingi; -liojazana; lioshika, -ingredient,noun,kiambato; sehemu; kichanganyiko, -inhabit,verb transitive,kaa katika; kalia; ishi. ~able,~ant (n): mkazi.\ninhale v.t./i. vuta pumzi; vuta hewa -inhabit,adjective,~ kuakalika, -inherent,adjective,-a ndani; -a asili, -inherit,verb transitive,rithi,~ance (n): kurithi; urithi; mirathi -inhuman,adjective,katili; -a kinyama,~ity (n): ukatili; unyama -inimitable,adjective,-sio na kifani; -siogika, -iniquitous,adjective,-ovu sana; dhalimu. iniquity, -iniquitous,noun,uovu; udhalimu, -initial,noun,herufi ya kwanza ya jina la mtu, -initial,adjective,"-a mwanzo; -a kwanza, -a awali", -initial,verb transitive,tia saini kwa kutumia herufi za kwanza za majina. initiate, -initial,noun,mwnzi; mtu aliyeingizwa katika kundi au chama, -initial,verb transitive,anza; anzisha; ingiza; fundisha; tia jandoni; kumbini au unyagoni. initiation, -initial,noun,mwanzo; ufunzwaaji; uingizwaji; jando; unyago. initiative, -initial,noun,"ari, uwezo wa kuanzisha jambo; moyo wa kujituma; haki ya raia kutunga sheria zao nje ya bunge", -inject,verb transitive,ingiza kwa nguvu; piga sindano,"~ion (n): kuingiza, dawa ya sindano" -injure,verb transitive,dhuru; umiza; jeruhi. injurious, -injure,adjective,-a kudhuru; -a kutia hasara; -a kuumiza. injury, -injure,noun,madhara; hasara; maumivu; jeraha, -injustice,noun,udhalimu; tendo lisilo la haki; ~ do sb. an ~ -tomtendea haki, -ink,noun,wino,~well: kidawa; ~pad: kikalusho -ink,verb transitive,"paka, tia wino", -inland,adjective,-a bara; -a ndani ya nchi, -inland,adverb,kuelekea bara, -inlet,noun,hori; ghuba ndogo; njia; mlango, -inmate,noun,mkazi mwenza, -inmost,adjective,-a ndani kabisa, -inn,noun,hoteli; mkahawa, -inner,adjective,-a ndani; -a ndani zaidi,~most (adj): -a ndani kabisa -innocent,adjective,maasumu; sio na kosa; -siodhuru; -siojaa uovu; -jinga. innocence, -innocent,noun,ujinga; hali ya kutokuwa na hatia, -innocuous,adjective,-siodhuru; -sioumiza; -sio na madhara, -innovation,noun,uzushi; bidaa; uvumbuzi, -innumerable,adjective,siohesabika; -ingi mno, -inoculate,verb transitive,chanjo, -inorganic,adjective,"si -a kikaboni; sio na uhai; sioelezeka kietimolojia. compound, kampaundi simahuluku; kampaundi yoyote isiyokuwa na atomu za kaboni", -inquest,noun,uchunguzi rasmi wa kisheria, -inquire,verb transitive,"uliza; taftishi; taftiti. into, chunguza; peleleza; dadisi. after, ulizia hali. for, taka; omba", -inquisition,noun,uchunguzi rasmi, -inquisitive,adjective,pekuzi; enye udaku; dadisi, -insatiable,adjective,sitosheki; siordhika; sioshibika, -inscribe,verb transitive,andika; chora. inscription, -inscribe,noun,mwandiko; maandiko, -inscrutable,adjective,siofahamika; a fumbo; a siri, -insect,noun,mdudu. -cide n. dawa ya kuua wadudu, -inselberg,noun,mlima uliojitenga ulio imara wenye kilele cha duara, -insensible,adjective,-siohisi; liozirai; siofahamu; siojali; liokufa ganzi; dogo sana. insensibility, -insensible,noun,kutokua; kutotambua; kutohisi, -insert,noun,kitu kilichoingizwa, -insert,verb transitive,tia; penyeza; ingiza; weka, -insidious,adjective,enye kudhuru kwa siri, -insight,noun,busara; umaizi; utambuzi, -insinuate,verb transitive,penyeza kidogo kidogo kianja; dokeza; singizia, -insipid,adjective,chapwa; sio na ladha, -insolent,adjective,fedhuli; enye jeuri; enye dharau; enye kutakabari. insolence, -insolent,noun,ujeuri; takaburi, -insoluble,noun,isomumunyika: isiyoweza kuunda mimumunyo katika maji au kimumunyishaji kingine makhsusi, -insomnia,noun,ukosefu wa usingizi; kurukwa wa usingizi, -inspect,verb transitive,kagua; angalia. -ion n. ukaguzi. -or n. mkaguzi; mrakibu, -inspector,noun,m. inspekta mkuu, -inspectority,noun,ujumla; kawaida. ~ize v.t. jumlisha; hitimisha; sambaza. ~ization n. ~ly adv. mara nyingi; kwa kawaida, -inspire,verb transitive,shajihisha; ongoza; tia moyo. inspiration, -inspire,noun,ilhamu; maongozi; mtu aongozae, -install,verb transitive,funga chombo sehemu. -ation n. uwekaji; chombo kilichowekwa, -instalment,noun,sehemu; fungu; kipingili, -instance,noun,"mfano; namna. for - kwa mfano. at the -, of, kwa ombi la fulani", -instance,verb transitive,toa kama mfano; taja, -instant,adjective,"a mara moja; a mwezi huu; a haraka; a papo hapo. this - sasa hivi. the - that, mara. -ly adv. mara moja. -aneous adj. a mara moja; a papo hapo", -instead,adverb,mahali pa; badala ya, -instep,noun,kiganja cha mguu (juu ya unyayo), -instigate,verb transitive,chochea. instigation, -instigate,noun,uchochezi. instigator, -instigate,noun,mchochozi, -instinct,noun,silka. -ive adj. a silka; bila kufikiri, -institute,noun,"taasisi, chuo. of Kiswahili and Foreign Languages, Taasisi ya Kiswahili na Lugha za Kigeni", -institute,verb transitive,anzisha; weka asisi. institution, -institute,noun,desturi; chama; shirika; asasi; sheria, -instruct,verb transitive,fundisha; funza; amuru; agiza; arifu. -ion n. mafunzo. -ive adj. a kufundisha; a kueleimisha. -or n. mwalimu, -instrument,noun,chombo; ala; zana; kifaa; hati rasmi; mtumishi. -al adj. -a ala; -a, -insubordinate,adjective,asi; kaidi. insubordination, -insubordinate,noun,uasi; kuasi uhalifu; ukaidi, -insufferable,adjective,enye kujiona sana; enye majivuno sana; -siovumilika; -siostahamilika, -insular,adjective,a kisiwa; enye maarifa finyu; enye tabia za watu wa visiwa kwa kuwa mbali na wenzao,~ity (n): ufinyu wa mawazo; ukinaifu; kuwa kama kisiwa -insulate,verb transitive,funika kwa mpira; tenga; hami; kinga, -insulation,noun,kutengwa; kukingwa. insulator, -insulation,noun,kihami; mata au dutu inayozuia umeme au sauti kupita, -insulin,noun,"insulini; homoni inayorekebisha kiwango cha sukari katika damu, hutengenezwa katika tezi zinazoitwa vijisiwa vya Langerhans vilivyopo katika kongosho ya wanyama wenye uti wa mgongo", -insult,noun,tusi, -insult,verb transitive,tukana, -insuperable,adjective,sioshindika; -sioondoleka, -insurance,noun,bima; malipo ya bima; kinga. ~ policy, -insurance,noun,hati ya bima. insure, -insurance,verb transitive,kata bima, -insurrection,noun,uasi; upinzani dhidi ya serikali, -intact,adjective,zima; kamili; sioharibika, -intake,noun,mlango; kipenyo; kiingizio; idadi iingayo mahali kwa muda fulani, -intangible,adjective,sioshikwa; sioeleweka kirahisi; tatanishi, -integer,noun,kitu kizima; namba kamili. integral, -integer,adjective,a lazima; muhimu; kamilifu; zima; enye namba kamili; rejeo, -integrate,verb transitive,kamilisha; uganisha; changanya, -integrity,noun,uadilifu; uaminifu; ukamilifu, -intellect,noun,akili,~ual (adj): -a akili; -somi. -enye akili nyingi. n. msomi -intelligence,noun,akili; ufahamu; ujuzi. intelligent, -intelligence,adjective,enye akili. intelligentsia, -intelligence,noun,tabaka la wasomi. intelligible, -intelligence,adjective,dhahiri; a kufahamika. intelligibility, -intelligence,noun,udhahiri; ufahamikaji, -intend,verb transitive,kusudia; nuia; dhamiria; azimu, -intense,adjective,a nguvu; kali sana. intensity v.t.i. ongeza; zidisha; zidi; ongezeka. intensity, -intense,noun,nguvu; mkazo; ukali, -intention,noun,nia; azimo; dhamira; kusudi,~al (adj): a maksudi; ~ally (adv): kwa kudhamiria hasa -intention,adjective,enye bidii; enye dhamira. intention, -intention,noun,nia; kusudi; dhamira, -inter,verb transitive,(-rr-) zika,~ment (n): mazishi; kuzika -intercede,verb intransitive,ombea; tetea. intercession, -intercede,noun,maombezi; utetezi, -intercept,verb transitive,kamata; zuia njiani; ingilia kati, -interchange,noun,badiliko; ubadilishaji, -interchange,verb transitive,badilishana; badili, -intercourse,noun,ushirikiano; maingiliano; biashara; kubadilishana vitu; kujamiana, -interest,noun,"1. moyo wa kutaka kujua; 2. udadisi; mvuto; raghba. 3. upendeleo. His chief interests are business and football, anapenda sana biashara na kandanda. 4. faida; riba; hisa. He charges 5 per cent., anatosa asilimia tano",~ing (adj): a kuvutia; a kupendeleza -interfere,verb intransitive,jiingiza; jitia kati; jidukiza; ingilia; zuia,~nce (n): uingiliaji; kuzuia; kizuizi -interim,noun,"muda wakaa. in the ~, kwa wakati huu", -interior,noun,ndani; upande wa ndani; bara, -interior,adjective,"-a ndani; -a bara; si -a pwani; a nchi, si -a kigeni", -interlude,noun,mapumziko; nafasi kati ya matukio mawili, -intermediate,adjective,a kati; a baina ya, -interminable,adjective,sio mwisho; a kuchosha; a kuchusha, -intermittent,adjective,a vipindi, -intern,verb transitive,funga; zuia. ~ combustion engine injini mwako ndani: injini ambayo mchanganyiko wa petroli na hewa huingia kwenye silinda ya injini na kuripuliwa na cheche,~ee (n): mfungwa; ~ment (n): kifungo; ~al (adj): a ndani; a nchi; asili; a moyoni -international,adjective,a kati ya mataifa; a mataifa; a kimataifa, -internet,noun,mdahalishi (mtandao): mtandao wa kimataifa wa mawasiliano wa habari na data unaounganisha kompyuta duniani kwa kutumia modemu na setilaiti. ~ cafe, -internet,noun,kituo cha huduma za mdahalishi (mtandao), -interplanetary space,noun,masafa baina ya jua na sayari nyingine katika mfumo wa jua, -interpret,verb transitive/intransitive,fasiri; agua; eleza; fafanua,~er (n): mkalimani; mwaguzi; ~ation (n): tafsiri; maelezo; ufafanuzi; uaguzi -interrogate,verb transitive,hoji; saili; dodosa, -interrogation,noun,kuhoji; usaili. interrogative, -interrogation,adjective,a kuuliza, -interrupt,verb transitive/intransitive,dakiza; katiza; dakuliza; ingilia kati; pinga,~ion (n): kudakiza; pingamizi -intersect,verb transitive/intransitive,gawa kwa kukata; katana,~ion (n): ukatanaji; mkingamano; unganio; nukta mistari inapokimgamana -interval,noun,wakati baina ya matukio mawili; nafasi baina ya vitu au vituo viwili; tofauti ya sauti baina ya noti mbili. a.s. kwa vipindi, -intervene,verb intransitive,ingilia kati; jitia kati; wa kati ya. intervention, -intervene,noun,uingilaji kati, -interview,noun,mahojiano; usaili,~ee (n): msailiwa; mhojiwa; ~er (n): mhoji; msaili -interview,verb transitive,hoji; saili, -intestine,noun,"matumbo. small ~, utumbo mwembamba. large ~, utumbo mpana", -intimate,adjective,a moyoni; a ndani; a siri; a moyo,~ n. friend: msi; mwandani. v.t. arifu; eleza; onyesha bayana. intimacy n. urafiki wa ndani; ngono; kujamiana; mwandani -intimidate,verb transitive,tisha; ogofya. intimidation, -intimidate,noun,kitisho, -intoxicate,verb transitive,levya; lewesha; rusha akili; tia jazba, -intricate,adjective,tatanishi; enye matatizo. intricacy, -intricate,noun,matatizo; utatanishi, -intrigue,noun,hila; werevu; njama, -intrigue,verb intransitive,la njama; vutia sana, -introduce,verb transitive,leta; anz; julisha; anzisha; ingiza; penyeza. introduction, -introduce,noun,uingizaji; utangulizi; dibaji; utambulisho; ufahamisjo. introductory, -introduce,adjective,a mwanzo; a kuanzisha; a utambulisho, -introspection,noun,kujingalia nafsi, -intrude,verb transitive/intransitive,dukiza; ingia bila kukaribishwa,~r (n): mdukuzi -intrusion,noun,kujiudikiza; kuingilia, -intuition,noun,uwezo wa kuelewa haraka; welewa bila ya kufikiri, -inundate,verb transitive,gharikisha, -inundation,noun,gharika; mafuriko, -invade,verb transitive,shambulia; vami; ingilia; hujumu; ingilia haki ya mtu,~r (n): mvamizi. invasion n. uvamizi; shambulio -invalid,adjective,(leg.) batili; lioatnguka; a bure,~ate (v.t): batilisha; tangua -invaluable,adjective,a thamani, -invent,verb transitive,vumbua; buni; tunga; unda,~ion (n): uvumbuzi; ubunifu; bidae; uwongo; hila; werevu; ~ive (adj): -vumbuzi; -zushi; -bunifu; ~or (n): mvumbuzi; mvumbuzi -inventory,noun,orodha; hesabu, -inversion,noun,upinduzi; ugeuzi; mpindu; matokeo ya kubadili utaratibu wa kawaida wa mpangilio wa maneno katika sentensi. invert, -inversion,verb transitive,pindua; weka kinyume; geuza, -invertebrate,noun,mnyama asiye na uti wa mgongo, -invertebrate,adjective,sio na uti wa mgongo;, -invest,verb transitive/intransitive,tega uchumi; wekeza; nunua; pa; vika; pamba; zingira; fanya mazingara. ~ment kitega uchumi,~or (n): mwekezaji -investigate,verb transitive,chunguza; peleleza. investigation,~or (n): mpelelezi; mchunguzi -investigate,noun,"upelelezi, uchunguzi", -invincible,adjective,-sioshindika, -invite,verb transitive,alika; omba; taka; vuta; shawishi; karibisha. invitation, -invite,noun,mwaliko. inviting, -invite,adjective,a kuvutia, -invoke,verb transitive,"omba kwa Mungu, mizimu etc.; omba; sihi; ita mashetani. invocation", -invoke,noun,maombi; dua; utambikaji, -involuntary,adjective,-siokusudiwa; bila kujua; bila hiari, -involve,verb transitive,husisha; ingiza matatani; sababisha; -wa sababu ya; maanisha,"~d (adj): husika kwenye jambo au na mtu. I'm not in this matter, sihusiki na jambo hili" -inward,adjective,-a ndani; -a rohoni,~ly (adv): moyoni; rohoni -iodine,noun,"aidini, madini ya joto", -ion,noun,ioni: molekuli au atomu iliyo na chaji kutokana na kupokea au kutoa elektroni. ~ic bond muungo kioni; muungo kikemikali ulioundwa kwa njia ya kiume-metatua wa ioni. ~ic compound kampaundi ionia; kampaundi iliyoundwa na ioni zenye chaji chanya na zenye chaji hasi. ~izing radiation mnuururisho ioni: mnururisho unaobadilisha kampaundi kemikali kuwa ioni, -ionosphere,noun,"tabaka ya tatu toka angahewa ya dunia baada ya tabakastrato, hutumika sana kwa mawasiliano ya redio", -irate,adjective,-a hasira, -ire,noun,(liter.) hasira, -iris,noun,duara ya rangi izungukayo mboni ya jicho, -iron,noun,"chuma; pasi. Strike while the is hot, udongo upate ungali maji (rekebisha kasoro katika hatua za awali). a man of ~, katili. have too many ~s in the fire, shugulikia mambo mengi kwa wakati mmoja","~s: pingu, minyororo. put a man in ~s, funga minyororo. v.t. piga pasi; ~monger (n): muuza bidhaa za chuma; ~mongery (n): biashara ya bidhaa za chuma; ~mould (n): doa la kutu au wino" -irony,noun,"kejeli; kinaya; jambo la kinyume. the ~ of fate, dhihaka ya majaliwa. ironic(al)", -irony,adjective,-a kejeli; -a kinaya, -irradiation,noun,unururikai; unang'anaikaji kutokana na miali ya nuru inayopiga uso wa gimba, -irresistible,adjective,-siokatalika; -sozulika; -siovumilika, -irrespective,adjective,bila kujali; bila kuzingatia; bila kuangalia, -irresponsible,adjective,siopaswa; -siowajibika; -sioaminika, -irrigate,verb transitive,mwagilia; jenga mfumo wa umwagiliaji maji, -irrigation,noun,umwagiliaji, -irritate,verb transitive,washa; kasirisha; choma; udhi; kera; sumbua. irritable, -irritate,adjective,-epesi wa hasira. irritant n.adj. kitu kinachowasha; -enye kuwasha; enye kukera. irritation, -irritate,noun,mwasho; kichomi; uchungu, -island,noun,kisiwa. -er n. mzaliwa au mkazi wa kisiwa, -isle,noun,kisiwa. islet, -isle,noun,kisiwa kidogo, -ismuths,noun,shingo ya nchi iliyounganisha mabara mawili, -isobar,noun,isobaa; msawakani: mstari unaounganisha sehemu zenye kanieneo ya angahewa inayolingana; mstarianki, -isohyte,noun,isohiti: mstari unaounganisha sehemu zote zenye kiwango sawa cha mvua kwa kipindi fulani, -isolate,verb transitive,tenga, -isolation,noun,utengaji; upweke; upekee, -isomer,noun,isoma: mojawapo ya misombo yenye mtungo wa uzito wa molekuli sawa lakini hutofautiana katika muundo, -isosceles,adjective,"enye pande mbili sawa. triangle, pembetatu yenye pande mbili sawa. safari; njia ya safari", -isotherm,noun,msawajoto: mstari unaounganisha sehemu zenye halijoto inayolingana, -isotope,noun,isotopu: atomi yenye uzito tofauti na atomi nyingine, -issue,noun,kutoka; kitokeacho; utoaji; toleo; suala; hoja; matokeo v.i/t. toka; -ja; tokea; toa; chapisha; gawanya. die without - kufa bila ya mtoto, -it,pronoun,hii; hiki; hicho; huyu; huyo; huu; kile; ile; ule; etc, -italic,adjective,-a italiki; -a mlazo; a herufi hizi, -itch,noun,mwasho; shauku, -itch,verb intransitive,chochea; washa; -wa na shauku, -item,noun,kitu kimoja; aya; kipengele; maelezo, -itenerant,adjective,-a kutembeatembea; -a kuzunguka zunguka, -itinerary,noun,mpango wa safari; njia ya safari, -ivory,noun,pembe ya ndovu, -jab,noun,kipigo cha nguvu; dhoruba, -jab,verb transitive,(-bb) piga kwa nguvu, -jack,noun,"jeki; bendera ya meli; kikombe cha ngozi; baharia. -up, inua kwa jeki",~ass (n): punda dume; mpumbavu -jackal,noun,mbweha, -jacket,noun,"jaketi, kifuniko, kidhihiti joto; maganda ya viazi; gamba", -jaded,adjective,hoi, -jag,noun,chonge; ncha; jino la msumeno,~ged (adj): -enye vichonge; ~rocks: majabali yenye ncha -jaguar,noun,aina ya chui wa Amerika, -jail,noun,jela; gereza, -jam,noun,"msongano; ukwamaji; hali ngumu. v.t/i. (-mm-) bana; kwamisha; kwama; shindilia; funga kwa nguvu; songamana; rundika; ingilia mawimbi ya sauti. He ~med on the brakes, alifunga breki ghafla", -jam,noun,mraba; jamu; jemu, -January,noun,Januari; mwezi wa kwanza wa mwaka wa kizungu, -jar,noun,mkwaruza; mtetemeko; mshtuko; mtungi; gudulia; kasiki; chupa, -jar,verb transitive,(-rr-) soriga na kutoa sauti ya kukera; shtua; shtuka, -jargon,noun,istilahi; lugha ya kitaalam; lugha ya mtaa, -jaundice,noun,homa ya manjano; wivu; husuda,~d (adj): enye wivu; enye husuda -javelin,noun,javelini; mkuki, -jaw,noun,"taya; utaye; kinywa. (fig.) mwingilio wa bonde, pango hasa wa mahali pa hatari; jirwa. (colloq.) hotuba ndefu na ya kuchosha. v.t.i (colloq.) piga domo; karipia", -jazz,noun,jazi, -jealous,adjective,"enye wivu; enye husuda; ona wivu, be ~ ona wivu. be ~ of sb. else's success, ona kijicho dhidi ya mafanikio ya mwenzio. be ~ of reputation, wa mwangalifu wa heshima. ~",~ly (adv): kivivu; kihusuda -jealous,noun,wivu; husuda, -jeer,noun,dhihaka; mzaha; cheko, -jeer,verb intransitive,dhihaki; cheka; zomea, -jelly,noun,ute; jeli,~fish (n): konyeza kiwavi bahari -jeopardize,verb transitive,hatarisha, -jeopardy,noun,hatari; mashaka. put in ~ tia hatarini, -jersey,noun,fulana nzi to; jezi; sweta, -jet,noun,"mchirizi wa ghafla wa maji, etc. utokao kwenye kipenyo; upewno wa kutokae maji etc. ~propulsion usukuma ji wa jeti; mbinu ya kuleta kasi ya usukuma ji kwenye chombo cha hewani au majini kwa kutumia mjibutiko wa jeti va velositi ya juu",~aircraft (n): jeti -jewel,noun,kito; johari; almasi; jiwe la thamani; kitu (au mtu) cha thamani. ~lery ~ry,~ler (n): muuza vito -jewel,noun,mapambo va vito, -jig,noun,dansi ya mtindo wa yosayosa. v.t.i. (-gg-) cheza yosayosa; rukaruka; rusharush. ~saw puzzle, -jig,noun,chemshabongo, -jigger,noun,chepu; funza, -job,noun,kazi; ajira; wadhifa. That's a good ~ ni kazi zuri. v.t.i. (-bb-) fanya kazi ndogondogo za namna nyingi. ~bing gardener, -job,noun,mlima ji bustani, -jockey,noun,mpanda farasi katika mashindano, -jockey,verb transitive,hadaa; ghilibu; danganya; laghai, -join,noun,kiungo; fundo. v.t.i. unga; ingia; ungana; fuatana; na; changamka; kaa,~er (n): mfuatama; ~ery (n): useremala; ~t (n): adj. kiungo; fundo; pamoja. stock ~ kiini va pamoja -joke,noun,mzaha; masihara; kichekesho; dhihaka. It's no ~ mchezo; si utani,~r (n): chale; mcheshi -jokingly,adverb,kimzaha; kimashihara, -jollity,noun,furaha, -jolly,adjective,a furaha; changamfu; a kupendeza; zuri, -jolly,adverb,sana. jollification shangwe; sherehe, -jot,noun,"kipande kidogo; nukta. He hasn't a ~ of honesty, hana hata chembe va uaminifu",~ter (n): kidatari; ~tings n. kumbukumbu -jot,verb transitive,(-tt-) andika; down; andika upesiupesi, -joule,noun,juli; kizio cha kazi, -journal,noun,gazeti; jarida; kitabu cha mambo ya kila siku etc, -journal,noun,lugha chapwa ya kiozeti, -journey,noun,safari; mwendo. vi. safiri, -jovial,adjective,"kunjufu; changamfu. -ity n. ukunjuifu, bashasha; furaha", -joy,noun,furaha; shangwe; nderemo. -ful adj. a furaha -a kufurahia. -fully adv. kwa furaha. -less adj. huzuni. -lessly adv. bila furaha. -ous adj. a furaha, -jubilant,adjective,"a shangwe, furaha", -jubilee,noun,"jubilei; sikukuu ya ukumbusho. silver jubilee jubilei ya miaka wa 25, golden jubilei ya miaka wa 50, diamond jubilei ya miaka wa 60 au wa 75", -judge,noun,"jaji; hakimu; mwamuzi. v.t/i. hukumu; toa hukumu; amua; dhani; ona. - It better to postpone a meeting nadhani afadhali kuahirisha mkutano. - a man by his actions, pima mtu kwa vitendo vyake. -ment n. hukumu; maamuzi; akili; busara; ujuzi; maoni", -judicial,adjective,a jaji; a haki; a kimahakama, -judicious,adjective,"enye akili, a busara. judiciously", -judicious,adverb,khekima. judiciousness, -judicious,noun,hekima; busara, -juice,noun,juisi; utomvu. coconut- maji ya dafu; tui. gastric- majitumbo. juicy, -juice,adjective,enye maji mengi, -July,noun,Julai; mwezi wa saba wa mwaka wa kizungu, -jumble,noun,fujo; mchanganyiko; vurugu. v.t/i. changanya; chafua; chafuka; fuja; vuruga; paraganya. sale seli ya vitu vikuu kuu, -jump,noun,"mruko; mchupo; mshtuo; upandaji wa ghafla. v.t/i. ruka; chupa; shtuka; panda ghafla. -at pokea kwa furaha. - up at sb. karipia. There was a - in the price of rice, bei ya mchele ilipanda ghafla. -er n. mrukaji; sweta; aproni. -y adj. epesi kushtuka", -junction,noun,"njia panda; kiungio; junctura = munganiko; hali ya jambo, at this hapa sasa; katika hali hii", -June,noun,Juni; mwezi wa sita wa mwaka wa kizungu, -jungle,noun,kichaka; msitu. law of the- sheria ya mahavu, -junk,noun,takataka; vikorokoro, -junk²,noun,jahazi la kichina, -jupiter,noun,simbula; sayari ya tano kutoka kwenye jua iliyokubwa kupita zote, -jurassic,adjective,"a kijura: a zama za kijilojia ilipoanza miamba ya chokaa, mijusi mikubwa na ndege. period kipindi cha kijura; kipindi cha kijilojia katika historia ya miaka 140 hadi 190 milioni iliyopita", -jurisdiction,noun,hukumu; amri; mamlaka; mamlaka ya kisheria, -jurisprudence,noun,maarifa ya sheria; sayansi na falsafa ya sheria ya binadamu, -jurist,noun,mwanasheria, -jury,noun,mzee wa baraza. jury, -jury,noun,baraza la wazee wa mahakama; waamuzi; mtu anayeapishwa, -juryman,noun,mzee wa baraza. jury-mast n. mlingoti wa muda, -just,adverb,barabara, -justifiable,adjective,a kuthibitishika kuwa -a haki. justification, -justifiable,noun,haki; uhalali; ithibati. justify, -justifiable,verb transitive,thibitisha uhalali wa jambo; halalishe; -wa sababu ya kufanya jambo, -jut,noun,utokezaji, -jut,verb intransitive,"(-tt-) ~ out, tokeza; chomoza", -juvenile,noun,kijana; mtoto, -juvenile,adjective,-a kitoto; -a kijana, -juxtapose,verb transitive,weka sambamba. juxtaposition, -juxtapose,noun,hali ya kuwa sambamba, -kahaba,verb transitive,tumia vibaya; fanya ukahaba. prostitution, -kahaba,noun,ukahaba; umalaya, -kangaroo,noun,kangaruu,~ court: mahakama isiyo halali -karst,noun,eneo lenye miamba ya chokaa yenye mivungu mingi chini yake ipitayo michirizi ya maji, -keel,noun,mkuuk. be on an even ~ (fig.) tulia, -keen,adjective,"-kali; -enye bidii; hodari; -enye kupenda sana. (fig.) a ~ wind, upepo mkali",~ly (adv): kwa bidii; ~ness (n): bidii; juhudi -kelvin,noun,kelvini: kizio cha SI cha halijoto halisi, -kennel,noun,tundu la mbwa; kibanda cha mbwa, -kernel,noun,kiini, -kerosene,noun,kerosini; mafuta ya taa, -kettle,noun,"birika; buli. This is a pretty ~ of fish, mambo vameparaganyika. -drum n. ngoma ndogo ya shaba nyeupe", -key,noun,"1. ufunguo. 2. (fig) ufumbuzi; tafsiri; majawabu. industries, viwanda muhimu. 3. kibonyoza cha kinanda, tapureta; kompyuta; piano etc. cha kugigwa kwa vidole. ~board safu ya vibonyozo hivyo. 4. mfululizo wa noti au sauti za muziki. ~ up (fig) chochea",~ note (fig) wazo la msingi noti ya muziki ya msingi. all in the same ~: a namna moja; a sauti moja. v.t. linganisha sauti; ~stone (n): jiwe la katikati ya tao -kHz,noun,ufupisho wa kilohertz; hezi 1000, -kick,noun,teke; kiki; msisimko; mshtuko. v.t/i. piga teke, -kid,noun,1. mwana mbuzi. 2. ngozi ya mwana mbuzi. 3. (colloq) mtoto ~dy, -kid,noun,mtoto, -kidnap,verb transitive,(-pp-) iba mtoto; teka nyara,~per (n): mtekaji nyara; mwizi wa mtoto -kidney,noun,figo, -kiln,noun,tanuri; joko, -kilohertz,noun,hezi 1000, -kilometre,noun,mita 1000, -kilowatt,noun,wati 1000,~hour: kilowatti: kizio cha kibiashara kitumikacho kupimia nguvu za umeme zinazotumika -kin,noun,"ukoo; jamaa; ndugu. next of ~, ndugu wa karibu zaidi",~dred nngo. claim ~ with sb.: pangana usuli na mtu -kind,noun,"namna; aina; kabila; ngeli; asili; tabia. in kind, kwa vitu. pay in ~, lipa kwa vitu. repay sb. in ~, tendea jinsi alivyokutendea", -kindergarten,noun,skuli ya watoto wadogo, -kindle,verb transitive/intransitive,1. washa; waka. 2. (fig.) raghibisha; chochea, -kind²,adjective,-ema; -pole; enye huruma; -karimu,~ly (adv): kwa huruma; kwa ukarimu; ~ tell me: tafadhali niambie; ~ness (n): wema; upole; huruma; ukarimu -kinetic,adjective,a. mwendo; -a kuhusiana na mwendo. ~ energy nishati mwendo: nishati inayotokana na mwendo wa kiolwa au gimba,~s (n): mihanjo: sayansi ya uhusiano kati ya mwendo wa vitu na kambi zinazohusika; ~ theory of matter: nadharia hanji ya mata; ~ theory of gases: nadharia hanji ya gesi -king,noun,mfalme; mtu mashuhuri; kete kuu,"~dom (n): ufalme; himaya; eneo; sehemu; mgao mkubwa wa viumbe ulimwenguni. the animal ~, jamii ya wanyama na binadamu. vegetable ~, jamii ya mimea. mineral ~, jamii ya madini; ~fisher (n): mdira; chepea; ~ly (adj): a fahari; -a kifalme" -kiosk,noun,kioski; kibanda cha kuuza bidhaa; kibanda cha simu, -kiss,noun,busu, -kiss,verb transitive/intransitive,busu, -kit,noun,"vyombo; vifaa; zana za askari, baharia, msafiri au fundi; vifaa vya mchezo",~bag (n): shanta; koba -kitchen,noun,jiko,~garden (n): bustani ya mboga -kite,noun,mwewe; kozi; kipanga; tiara; kishada, -kitten,noun,"mtoto wa paka. have ~s, wa na wahaka", -knack,noun,ubingwa; wepesi; weledi; welekevu; ustadi, -knead,verb transitive,"kanda; ponda; sukuma, hasa unga wakati wa kutengeneza mkate, chapati, maandazi", -knee,noun,goti. ~-deep adv.adv. -a magotini,~cap (n): pia ya goti; ~l (v.i): (knelt) piga magoti -knife,noun,(knives) kisu, -knit,verb transitive/intransitive,(-tt-) suka; sokota; fuma; unganisha; unga,~ the brows: kunja uso; ~ting (n): msokoto; ufumaji; nyuzi za kufumia -knob,noun,kirungu; kinundu; kifundo,~bly (adj): -enye vifundo; ~by (adj): -a vifundo; ~kerrie (n): rungu -knock,noun,pigo; kipigo; hodi,"~ down: angusha kwa kupiga; ~ about the world: safiri sana; ~ sb. out: shinda katika ndondi. (fig.) shangaza kabisa; ~ off work: acha kazi; ~ a shilling off a bill: toa punguzo bei; ~ sb. up: amsha kutoka usingizini; ~ sth. up, kamilisha haraka" -knock,verb transitive/intransitive,gonga; gota; bisha; piga, -knot,noun,"fundo; kifundo; tindi; shida; tabu; kikundi; noti. tie oneself up into ~s, wa katika matata. a ship of 16 ~s meli iendayo noti 16 kwa saa","~ty (adj): a matata, gumu kufahamu; enye vifundo" -knot,verb transitive,funga fundo; piga fundo, -knuckle,noun,konde; konzi, -knuckle,verb intransitive,under; salimu amri, -kowtow,verb intransitive,nyenyekea; sujudia kwa ishara ya heshima. tabia hii hufuatwa na Wachina, -krypton,noun,kriptoni: aina ya gesi isiyo na rangi wala harufu inayotumiwa katika taa za mishumaa na glopu, -provoking,adjective,-a kuudhi, -kudu,noun,tandala, -laboratory,noun,lebo; maabara, -labour,noun,kazi; wafanyakazi; nguvu kazi; uchungu wa uzazi,"~ of love: kazi ya mkewe, yaani kazi isiyo na ujira" -lac1,noun,aina ya utomvu mwekundu wa miti utumiwazo kutengenezea rangi, -lac2,noun,"laki; 100,000", -lace,noun,lasi; uzi; kimia, -lace,verb transitive,funga viatu kwa nyuzi; pamba nguo kwa lasi. Kitambaa chenye urembo kinaochungwa kwenye kitambaa/nguo ili kuongeza mapambo, -lack,noun,"uhitaji; upungufu; ukosefu. no ~ of, tele. for ~ of, kwa ukosefu wa", -lack,verb transitive,"hitaji; pungukiwa na; kosa. be ~ing, kosekana", -ladder,noun,ngazi; ufumukaji wa soksi, -ladder,verb transitive,(kwa soksi) fumuka, -laden,adjective,"enye mizigo, enye shehena; tele; iliojaa. lading", -laden,noun,"mizigo; shehena. bill of lading, orodha ya mizigo; iliojaa ya kutoa mizigo", -ladle,noun,upawa, -ladle,verb transitive,(out) teka kwa upawa, -lady,noun,bibi; bibiye; mke, -ladylike,adjective,"a adabu; a heshima. Your, Her, ~ship, mheshimiwa, mtukufu (mwanamke)", -lager,noun,bia isiyokuwa kali sana, -lagoon,noun,mlangwa, -lair,noun,liya; malalo ya mnyama wa mwitu, -lake,noun,ziwa, -lamb,noun,mwana wa kondoo; nyama ya kondoo, -lament,noun,masikitiko; maombolezo; kilio,~able (adj): a kusikitisha; ~ation (n): maombolezo; kilio -lament,verb transitive/intransitive,lia; lia; omboleza; sikitika, -lamp,noun,taa,~post (n): nguzo ya taa -lance,noun,mkuki; fumo,~t (n): kisu kidogo cha kupasulia -lance,verb transitive,"tumbua; pasua (jipu, etc.)", -land,noun,nchi; ardhi; shamba;, -language,noun,lugha. laboratory maabara ya lugha. bad strong matatu; lugha chafu. technical lugha ya kitalamu, -languid,adjective,-chovu; tepetefu; nyong’onyewu; legevu, -lantern,noun,kandili; fanusi. jawed -enye taya ndefu nyembamba, -lap,noun,paja; pajani. live in the - of luxury ishi maisha ya anasa, -lap,noun,mzunguko, -lap,verb transitive,zungusha; funga; kunja; pita; pitana; -nywa kwa ulimi kama paka. –ed, -lap,noun,mkunjo wa koti kifuani, -lapse,noun,1. kuteleza kwa ulimi; kosa dogo. a. of memory kupititwna. 2. (kwa wakati) kupita. 3. (law) kuisha (kwa sababu ya kutotumiwa), -lapse,verb intransitive,potoka; shuka hadhi; rudia dhambi; poteza haki kwa kutodai, -lard,noun,mafuta ya nguruwe, -larder,noun,chumba au kabati la kuhifadhia chakula na nyama, -large,adjective,kubwa; kuu; ingi; karimu: -ena at. -a hurur people at. - watu kwa jumla. by and - kwa kufikiri mambo yote. -ly adv. hasa; zaidi, -larva,noun,(larvae) mtoto wa mdudu; kiwavi; buu; kiluwiluwi; funza, -larynx,noun,zoloto: mwanzo wa koromeo panapohusika na utoaji sauti, -laser,noun,"chombo cha kukuza na kushadidia miale kuelekea upande mmoja. beams, mwangaza leza", -lash,noun,mjeledi; kiboko; mchapo; kipigo cha kiboko; ukopoe. v.t/i. chap; piga, -lass,noun,msichana; mpenzi, -last²,verb intransitive,"endelea; dumu; tosha kwa; ishi. enough food to us three days, chakula cha kutosha kwa siku tatu. –ing", -last²,adjective,-a aushi; -enye kudumu, -latch,noun,kia; komeza; kitasa; kikomeo, -latch,verb transitive,funga kwa kia au komeo, -late,adjective,"-liochelewa; liokawia. -he, - kawia; chelewa; taahari. 2. marehemu; wafu. -liopita, liokwishia, - kisasa; - karibu. of hivi karibu; majuzi. -ly adv. hivi karibuni; juzi juzi. –st", -late,adjective,"-a kisasa. the - fashion, mtindo wa kisasa. at the -, kabla ya siyo zaidi ya", -latent,adjective,"-sioonekana. –heat, joto fichi: kiasi cha joto kimaohitajika kubadili dutu kutoka hali moja hadi nyingine bila ya kuathiri halijoto yake", -lateral,adjective,"-a upande; -a mbavuni; -a kando. –root, mzizi tanzu; tawi la mzizi mkuu", -lath,noun,uwasa; upapi, -lathe,noun,kerezo, -Latin,noun,Kirumi; Kilatini, -Latin,adjective,-a kirumi; -a kilatini, -latitude,noun,1. latitudo. 2. nafasi; hiari; uhuru. 3. maeneo, -latrine,noun,"choo. go to the - enda msalani, chooni", -latter,adjective,karibuuni; lifuata; -a pili, -lattice,noun,"kimia: 1. mpangilio mahsusi wa atomu katika muundo wa fuwele wa mango. 2. vitu vimwatukaji na visovimwatukaji, hususani vitulizi, vilivyopangwa", -lattitudinarian,noun,adj. mvumilivu; mwenye upana wa mawazo, -laud,verb transitive,sifa,~able (adj): -a kustahili sifa; ~atory (adj): -a kusifu -laugh,noun,"kicheko. v.i/t. cheka, chekelea; furahi. - in one's sleeve cheka kwa siri. ~ing-stock n mpumbavu. ~tern kicheko",~able (adj): -a kuchekesha -launch,noun,"ushuaji; mashua kubwa ya meli; motaboti. v.t/i cheleza; shua; anzisha; anza; zindua; peleka chombo angani. out into, anza", -launder,noun,dobi. v.t/i fua nguo. laundry, -launder,noun,nguo chafu; mahali pa kufulia nguo; udobi, -lava,noun,lava, -lavatory,noun,choo, -law,noun,sheria; kanuni. ~ of conservation of energy kaida ya hifadhi nishati: kaida inayoeleza kuwa nishati haiundwi wala haiharibiki ila hubadilika katika maumbo mbalimbali. ~ abiding,"~ of conservation of mass kaida ya hifadhi masi: kaida inayoeleza kuwa wakati wa utendanjai wa kemikali: atomu huji-panga upya lakini haziundiki wala haziharibiki; ~ of conservation of momentum kaida hifadhi momenta: kaida inayoeleza kuwa katika mgongano wa vitu: jumla ya momenta haibadiliki; ~court (n): korti; mahakama. -ful adj. -a haki, halali. -less adj. -sioti sheria; ~suit (n): daawa; madai; mashtaka; ~yer (n): mwanasheria; wakili" -law,adjective,tiifu, -lawn,noun,"bustani ya majani, bafta. ~ tennis",~mower (n): mashine ya kukata majani -lawn,noun,tenisi, -lax,adjective,-zembe; si -angalifu; legevu. laxative n/adj. haluli; dawa ya kuharisha; ~a kuharisha; ~a kuendesha,~ity (n): uzembe; ulegevu -lay,adjective,-a kawaida; si -eledi,~man (n): mtu wa kawaida; asiye kuwa mtaalamu -laze,verb intransitive,wa-vivu; jikalia kivivu. lazily, -laze,adverb,kivivu. ~d. laziness, -laze,noun,uvivu. lazy, -laze,adjective,-vivu, -leaching,noun,uchujaji; kuosha na kuondoa kijenzi kimuumunyaji katika mchanganyiko, -lead,noun,risasi; chubwi; timazi. ~acid cell,"~pencil (n): penseli; ~en (adj): -a risasi; ~ing (adj): mkuu; wa clouds, mawingu ya mvua" -lead,noun,seli ya asidi risasi: aina ya kilimbikizi ambacho ndani yake mna kathodi za sifongo ya risasi na anodi za plumbi dioksidi, -lead,noun,uongozi; usimamizi; mwongozo. v.t/i tangulia; ongoza; simamia,"~ a life: ishi. sb. a dog's life, ishia maisha ya dhiki; ~ to: enda; elekea; ~ sb. to think: peleka kufikiri. have a ~ of five metres, wa mbele kwa mita tano. take the ~ in a play, wa mkuu katika igizo; ~er (n): kiongozi; mkuu; msimamizi; ~ership (n): uongozi; ~ing (adj): mkuu; a kwanza. article, maoni ya mhariri; ~ question: swali linalodokeza jibu" -leaf,noun,"(leaves) jani; karatasi. (fig.) turn over a ~ of a table, ubao unaweza kufanya meza iwe ndogo zaidi",~let (n): jani changa; ukurasa wenye matangazo; ~y (adj): -enye majani mengi -leak,noun,ufa; tundu; uvujaji,~age (n): uvujaji; uficukaji; ~y (adj): -enye kuvujia -leak,verb intransitive,vuja (fig.) kujulikana; fichuka, -lean,noun,mnofu,~ness (n): wembamba -lean,adjective,-embamba; -liokonda; hafifu. ~ harvests mavuno hafifu, -learn,verb transitive/intransitive,"(learnt, learned) jifunza; arifiwa; pata habari. -ed adj. -enye elimu; msomi",~ing (n): elimu; hekima; usomi -lease,noun,"hati ya kukodisha; mkataba wa kukodisha. a new ~ of life, nguvu mpya", -lease,verb transitive,"panga, kodisha; pangisha; kodi. ~hold n./adj. mali iliyokodishwa; a kukodi; a kupanga. lessee", -lease,noun,mwenye kukodi. lessor, -lease,noun,mwenye kukodisha, -least,adjective,-dogo kuliko -ote,~ common multiple: kigawe kidogo cha shirika; ~ common denominator: kigawe cha asili. adv. kidogo hata kidogo. at ~ angalau; alau; walau -leather,noun,ngozi iliyotengenezwa iwe laini na ili isioze, -leave,noun,ruhusa; idhini; likizo; livu,"~ go (of): achilia; ~ off: ishia; acha; koma; ~ out: acha; ruka; to. be left, baki; salia; achwa" -leave,verb transitive/intransitive,(left) toka; ondoka; acha; baki; bakisha; achia; pa; kabidhi; pita; rithisha, -leaven,noun,chachu; hamira, -leaven,verb transitive,chacha; chachua; umua kwa hamira, -leavings,noun,"mbaki; makombo. take ~, agana na. take ~ of one's senses, jitia hamnazo; pata wazimu", -ledge,noun,shubaka; mwamba chini ya maji, -ledger,noun,leja; daftari kubwa ya hesabu ya matumizi, -lee,noun,mahali pasipoelekea upepo; upande wa demani,"~way (n): mwendo wa chombo kikichukuliwa upande wa demani; uhuru wa kuwa na mawazo tofauti. (fig.) make up ~way, fidia muda" -leek,noun,liki; aina ya kitunguu kidogo, -leg,noun,"mguu; tendegu. give sb. a ~ up, saidia mtu. pull sb.'s ~, fanya mzaha, dhihaki. not to have a ~ to stand on, shindwa kabisa katika kesi. on its last ~s, wa karibu kuisha", -legal,adjective,-a kisheria; halali; -a haki,~ tender: fedha halali kwa malipo; ~ity (n): uhalali; haki; ~ize (v.t): halalisha -legend,noun,"ngano; hekaya; maandishi katika sarafu, medali au ramani",~ary (adj): a hadithi za kale -legible,adjective,a kusomeka; dhahiri. legibility, -legible,noun,usomekaji. legibly, -legible,adverb,kwa kusomeka, -legitimate,adjective,halali; -a haki; -a sheria; -a halali; halisi. legitimacy, -legitimate,noun,uhalali; haki, -legume,noun,jamii/kunde mimea jamii ya kunde, -leguminous,adjective,-a jamii ya kunde, -leisure,noun,wasaa; wakati wa mapumziko; nafasi. -ed adj. -enye wasaa,~ly (adv): taratibu; polepole -lemon,noun,limau,~ tree: mlimau; ~ade (n): juisi au maji ya limau -lemur,noun,komba wa bukini, -lend,verb transitive,"(lent) azima; kopesha, karidhi; toa; pa","~ a hand: saidia. it ~s itself to, yafaa kwa" -length,noun,"urefu; kipande cha kitu kinachotosha kwa kazi fulani. at ~, mwishowe; hatimaye; kwa undani; at full ~, kwa urefu wote; kwa kunyooka. keep sb. at arm's ~, kataa urafiki na tenga; sukumia mbali. go to all ~s, (any ~) fanya kila linalowezekana. ~en vt./i. refusha; refuka","~wise: ~ways adv. kwa urefu; ~y (adj): (kwa maneno, maandiko) refu mno" -lens,noun,lenzi, -lent,noun,kwaresima, -leopard,noun,chui,~ess (n): chui jike -leper,noun,mkoma. leprosy, -leper,noun,ukoma. leprous, -leper,adjective,enye ukoma, -less,adjective,dogo zaidi,~er (adj): dogo zaidi -less,adverb,kidogo, -less,preposition,"kasoro. $10 ~ $3 for taxes, dola 10 kasoro dola 3 za kodi. ~en v.t/i. punguza; punguka", -lesson,noun,"somo; sura; funzo; onyo. Let that be a ~ to you, naliwe funzo kwako", -lethal,adjective,a kuua, -letter,noun,"herufi; barua; waraka; elimu; fasihi. keep the ~ of the law (an agreement), fuata sheria (mkataba). a man of ~s, msomi; mwandishi", -lettuce,noun,saladi, -leucocyte,noun,lukosaiti; selidamu nyeupe, -levee,noun,baraza lililojengwa kimaumbile pembeni mwa mto; ukuta uliojengwa kuzuia mafuriko; lambo, -level,noun,"usawa; kiwango; pimamaji. on a ~ with, sawa na", -level,adjective,"sawa. - crossing, njia panda ya reli na barabara; tambuka reli. have a ~ head, be ~ headed, wa mtulivu. do one's ~ best, fanya vizuri uwezavyo. a ~ race, nguwu sawa", -level,verb transitive,(-ll-) sawazisha; fanya sawa; bomoa; elekeza; lenga. - up (down) linganisha, -lever,noun,wenzo,~age (n): nguvu za wenzo -levy,noun,ada; kodi,"~ war (upon): against, anzisha vita" -levy,verb transitive,toza; changisha, -liability,noun,"deni; mwelekeo; madaraka. unlimited liability, madaraka yasiyo mpaka", -liable,adjective,a kupaswa; a kuwajibika kisheria; a kustahili, -liaison,noun,"kiungo; ushirikiano; uhusiano. officer, ofisa ushirikiano; ofisa mahusiano", -liar,noun,mwongo, -libel,noun,maandishi ya kashfa; kashfa,~lous (adj): a kukashifu; a kusingizia -libel,verb transitive,(-ll-) kashifu kimaandishi, -liberal,adjective,paji; karimu; ema; enye mawazo mapana; a kupanua mawazo;, -liberal,noun,upaji; wema; ukarimu; upana wa mawazo, -liberate,verb transitive,komboa; fanya huru. liberty, -liberate,noun,"uhuru. take liberties with, fanya vasiyofaa", -library,noun,maktaba. librarian, -library,noun,mktubuti, -licence,noun,"leseni; ruhusa; hati. - to drive a car, leseni ya kuendesha gari", -license2,verb transitive,"pa leseni. shops licensed to sell linen, maduka yenye leseni ya kuuza vitambaa. licensed premises, mahali paliporuhusiwa kuuza (ulevi)", -lichen,noun,kuvuvumiani; mimea ya jamii ya kuvu na mwani, -lick,noun,umbalaji; mchakato; mifugo wanaporamba magadi, -lick,verb transitive/intransitive,ramba; gusagusa. (colloq.) kinda; piga sana. sing, -lick,noun,(colloq.) kupiga; kupigwa; kushinda; kushindwa, -lid,noun,kifuniko; ukope (wa jicho), -lie,noun,"hali, the ~ of the land hali ya nchi ilivyo", -lie,verb intransitive,"(lay lain) lala; jinyoshea; wa juu ya, wa; wa katika hali fulani; wa mahali; kaa; baki; enea; zaga; tanda. The mistake ~s at your door ni kosa lako. The trouble ~s in the lack of goods, tatizo liko katika ukosefu wa bidhaa. - down under, vumilia. - in, kawia kusema; wa katika uchungu. - low, (colloq.) kaa kimya. - up, lala kwa ugonjwa", -lie,noun,(of the land) hali ya nchi; jinsi mambo yalivyo, -lieutenant,noun,luteni; naibu. ~colonel luteni kanali, -life,noun,uhai; viumbe hai; maisha; uzima; starehe; uhusiano; uchangamfu; kipindi cha maisha,"~belt (n): ukanda wa kujikolea; ~cycle (n): duru ya maisha; hatua anazopita kiumbe toka anapoanza kuumbika hadi anapozaaliwa; ~less (adj): fu, siyo uhai" -lift,noun,kuinjua; msaada, -lift,verb transitive/intransitive,"inua; pandisha; kweza; nyanyua; tweka; ruka; ondoka; panda; paa; be; ondoa. - up one's voice, paza sauti. give sb a ~, pa mtu lifti; saidia mtu", -ligament,noun,nyugwa; mkano; tishu ambayo huunganisha viungo mbalimbali vya mwili, -light,noun,"nuru; weupe; mwanga; taa; uchangamfu; ufananuzi; mtazamo; uwezo; kipaji; mtu mashuhuri; uangavu. come to ~, be brought to ~ bainika. strike a ~, washa kiberiti","~emitting diode (LED): diodi mwanga: kifaa cha elektroniki kilicho na ukinzani mkubwa na hutao mwanga badala ya joto; ~energy: nishati mwanga: nishati ya sumakuumeme iliyomo katika mwanga; ~year: mwaka wa nuru: umbali wa masafa unaosafiriwa na nuru kwa mwaka mmoja; ~en (v.t): angaza; toa mile na nuru; fanya epesi; rahisisha; ~er (n): tishali; kiberiti cha gesi; ~fingered (adj): epesi kutumia vidole; stadi katika kuiba; ~hearted (adj): -kunjufu; changamfu; ~house (n): mnara wa kuongozea vyombo vya baharini; ~ning (n): umweso; radi. ""light house travel, safiri bila mizigo mingi" -light,adjective,-enye nuru; mwangaza; eupe; epesi; siyozito, -light,verb transitive/intransitive,"(lit) washa; waka; angaza; mulika; ongoza. - dependent resistor (LDR), kikinzanishi tegemezi mwanga: kifaa cha elektroniki kilicho na ukinzani mdogo katika mwangaza kuliko katika giza", -lignite,noun,ligniti: kisukuku chenye rangi ya hudhurungi nyeusi kinachofanana na mkaa wa mawe, -like,adjective,"sawa; -a kufanana. nothing ~ as good, sifanani hata kidogo kwa uzuri","~lihood (n): uwezekano; welekeo. There is a ~lihood, yamkini; labda; ~n (v.t): fananisha; linganisha; ~ness (n): mfanano; mshalaba; ~wise (adv): kadhalika; vilevile" -like,adverb,"I don't feel ~ working today, sisikii kufanya kazi leo", -like,conjunction,sawa na; mfano wa; kama; kama vile; kama kawaida. -ly adj. -a kuelekea; -a kutaka kuwa, -like,verb transitive,"penda; taka; pendelea. I didn't ~ to trouble him, sikutaka kumsumbua. They would ~ to come, wangependa kuja. likeable (likeable)", -like,adjective,-a kupendeka. liking, -like,noun,"mapenzi; upendeleo; matakwa. have a liking for, penda to one's liking kama apendavyo", -lily,noun,"yungi, nympungi",~livered: oga; ~white: eupe pepe; isiyo na makao; safi -limb,noun,kiungo; tawi, -lime,noun,chokaa,"~kiln (n): tanuri; ~light (n): taa yenye nuru kali. He is fond of the ~light, apenda" -lime,noun,mdtimu,~ tree: mdtimu -limit,noun,mpaka; upeo; kikomo; kiasi,~ed (adj): enye mpaka; pungufu; dogo; finyu; ~less (adj): bila kikomo; ~ation (n): mpaka; upungufu; kikomo; kizuizi -limit,verb transitive,wekea mpaka; zuia, -limp,adjective,tetekete; legev; nyong'onyewu, -line,noun,"mstari; safu; foleni; uzi; kamba; waya; kunyai; kontéua; mpaka; shirika la usafiri; mwelekeo; ukoo; mstari wa maneno; kazi. fishing ~ mshipi. telephone ~s, nyuzi za simu. Send me a ~ to say you have arrived, nitumie habari ya kunifahamisba ya kuwa umeewasili. hard ~ sl' pole; bahati mbaya. v.t.i. piga mstari; panga safu. roads ~d with trees, barabara zenye safu za miti. ~ combination mtangamano mstari. ~ equation mlinganyo mstari. ~ transformation mabadiliko mstari",~ up soldiers: panga askari kwa safu; ~age (n): ufuangu; shajara; ~al (adj): a nasaba; ~ar (adj): a mstari; a mistari; ~r (n): meli; ndege ya kampuni; ~sman (n): msaidizi wa mwamuzi; fundi wa umeme -linen,noun,"kitani, nguo ya kitani, hasa shati na nguo za meza na kitanda","~draper (n): muuza nguo za kitani. wash one's dirty ~ in public, toa siri za nyumba wa fulani hadharani" -linger,verb intransitive,kawia; kaa karibu; zenqea, -linguist,noun,mtu ajaye lugha nyingi; mwanaisimu,~ic (adj): -a isimu; a lugha; ~ics (n): isimu; sayansi ya lugha -liniment,noun,fututa; dawa ya mafuta ya kusugua au kuchukua, -link,noun,pete; kiungo; kifungo, -link,verb transitive/intransitive,ungana na; unga, -lion,noun,"simba dume. the ~'s share, fungu kubwa",~ess (n): simba jike; ~hearted: shujaa; mtu mashuhuri; ~ize (v.t): tukuz -lipase,noun,lipasi: aina ya kimeng'enya chenye uwezo wa kumeng'enya kikemikali chakula cha asili ya mafuta na kukigeuza kuwa gliseroli na asidi ya mafuta, -lipid,noun,kundi la misombo ya kaboni ambalo ni esta za asidi shalhamu na ambazo haimumunyiki katika maji lakini humumunyika katika vimunyunishaji vya mafuta, -liquid,noun,kioevu; maji; kimiminiko, -liquid,adjective,oevu; a majimaji; e'upe; angavu; enye kubadilika-badilika; laini; ororo; epesi kusafirika. liquefaction, -liquid,noun,kueguka maji; kuyevuka. liquefy, -liquid,verb transitive/intransitive,yeyusha; yeyuka, -liquidate,verb transitive,lipa deni; filisi; filisika, -liquor,noun,pombe; ulevi, -list,noun,orodha; hesabu, -list,verb transitive,orodhesha, -list?,noun,kula ubavu;, -list?,verb intransitive,"(meli, merikebu) lala ubavu", -literacy,noun,kujua kuandika na kusoma. literal,~ly (adv): neno kwa neno -literacy,adjective,"a herufi; halisi; a maneno yenyewe; si bunifu. a literal copy, nakala halisi. literal translation, tafsiri sisisi", -literary,adjective,a fasihi; a maandishi; -a waandishi, -literature,noun,fasihi; maandiko mbalimbali ya nchi; maelezo, -lithium,noun,"lithi, lithiamu", -lithosphere,noun,tabaka mwamba; sehemu mango ya dunia ya nje kabisa ambayo hufunika sehemu moto zaidi za ndani, -litmus,noun,"litmasi; dutu mumunyikaji ya rangi ya zambarau ambayo hugeuka wekundu ikikutana na asidi au buluu ikikutana na alkali, hutumika kama kiashirio", -litre,noun,lita, -litter,noun,machela; takataka; fujo; (kwa wanyama) majari ya kulalia; watoto wa mnyama wa fuko moja. v.t/i. chafua; fuja; tia takataka; (kwa wanyama) zaa, -little,noun,kidogo, -little,adjective,"dogo; haba; chache; fupi. the finger, kidole cha hda. after (for) a, baadaye kidogo", -little,adverb,"kidogo. He's a ~ better doctor, Joe hajambo kidogo", -liver,noun,ini,~wort (n): liwawoti: jamii ya mimea midogomidogo inayomea katika sehemu zenye unyevu na ina majani kama maini -livid,adjective,-a rangi ya risasi; -a kijivu; -a samawati; -liokasirika sana,~ with anger: iloiwa kwa hasira -living,noun,riziki, -living,adjective,"hai; -zima; hasa; halisi; enye kusisimua. make a living as a farmer; ishi kwa kutegemea kilimo. plain living, maisha ya kawaida. high living, maisha ya anasa. a living wage, mshahara wa kukimu mahitaji", -lizard,noun,"mjusi; guruguru. lizard monitor, kenge", -load,noun,"mzigo; shehena; kiwango cha kazi. (fig.) ~ of sorrow, huzuni nyingi. v.t/i. pakia; sheheni; tia risasi", -loaf,noun,"(loaves), mkate; boflo",~ sugar: sukari ya kidonge -loan,noun,karadha; mkopo; ukopeshaji, -loan,verb transitive,karidhi; kopesha, -loath,adjective,"be ~ totaka nothing, -enye kutaka; kwa hiari", -loathe,verb transitive,chukia kabisa, -loathing,noun,uchukivu; karaha, -loathsome,adjective,-a kuchukiza mno, -lobby,noun,sebule; ukumbi; ushinikizaji, -lobe,noun,ndewe, -lobster,noun,kamba, -local,adjective,-a mahali maalumu; -a sehemu,~ity (n): mahali; mtaa; ujirani; janibu; ~ize (v.t): weka (zuilia) mahali maalumu; fanya ya mahali maalumu -locate,verb transitive,"onyesha mahali pa; tambua. be -d, wekwa mahali", -lock,noun,"kufuli; kitasa; komeo; kifungio; mtambo; ukwamaji; mlangoo. v.t/i. komea, funga kwa kufuli; shikamanisha",~er (n): kabati; kasha lenye kufungiwa kwa kufuli; ~jaw (n): ugonjwa wa pepopunda; ~out (n): kufungia nje; ~smith (n): mtengeneza kufuli -locomotion,noun,mwendo; uwezo wa kwenda, -locomotive,noun,garimoshi, -locomotive,adjective,enye uwezo wa kwenda, -locus,noun,1. lokasi; nafasi au nukta inayowesha nafasi ya kitu fulani. 2. nafasi maalumu ya jeni fulani katika kromosomu, -locust,noun,nzige, -lodge,noun,nyumba ndogo; nyumba ya chama; klabu. v.t/i, -loft,noun,ghorofa ya juu kabisa; darini. lofty, -loft,adjective,-a juu sana; refu; bora; ema; akburi; -a fahari, -log,noun,gogo la mti,~ging (n): ukataji miti -logarithm,noun,logi: mambakipeo ya namba ambavyo namba msingi (kizio) haina budi kupandishwa kupata namba fulani (antilogi), -logic,noun,tawi la falsafa linalosuluhisha mantiki; mantiki,"~al (adj): enye mantiki. in order, a kufuatana sawasawa. It's not ~, si a mantiki" -log²,noun,kipimamwendo wa meli baharini. - book batli; kitabu chenye habari zote za safari ya chombo, -lone,adjective,-a pekee; pweke,~liness (n): upweke; ukiwa; ~ly (adj): bila rafiki; pweke; a ukiwa. feel jiskia mpweke -longitude,noun,"longitudo. longitudinal wave, wimbi mtambaa: wimbi lenye chembechembe za midia zinazotetemeka mbele na nyuma kufuata pitio ambamo wimbi husafiria kwenye njia yake", -long²,verb intransitive,tamani sana,~ing (n): hamu; shauku -long,noun,maisha marefu,~winded (adj): a maneno mengi; domokaya -look,noun,"mtazamo; utazamaji; sura. v.i/t. tazama; angalia; onekana; elekea; tafuta. - after, tunza. - down on, dharau. - for, tafuta. - forward to, ngojea kwa hamu. - in (on), zuru; tembelea. into, chungulia; chunguza; peleleza. - on, tazama; wa mtazamaji. - (up) on, sb. or sth. as, ona kuwa. - out, jihadhari. sth. over, kagua sehemu. - sth. through, kagua kitu kwa makini. - to, tazamia. - up, angalia juu; ongezeka ufanisi. - sth. up, tafuta. - up to, heshimu. - like, elekea. it's ~ like rain, inaelekea kutanyesha mvua. - alive (sharp) changamka. good ~s, sura nzuri","~er-on (n): mtazamaji; ~in (n): fursa; nafasi; ~ing-glass (n): kioo; ~out (n): mahali pa kupelelezea; mlinzi; mpelelezi; mustakabala. It's poor out for these people, mustakabala wa watu hawa ni mbaya. That's your ~ out, ni juu yako" -loom²,verb intransitive,onekana kama kubwa kwa kutisha; tisha kwa kuonekana kama kubwa, -loom¹,noun,kitanda cha mfumi; mtande, -loop,noun,"kitanzi; shwara. v.t/i. piga kitanzi. sth. up loop (back), funga kitanzi nyuma. ~ hole", -loop,noun,kitundu cha kupenyezea bunduki katika ukuta; (fig.) njia ya kukoka; mwanya, -loose,adjective,"liofunguka; a kulegea; potovu; baya. be at a ~ end, wa bila ya shuguli",~n (v.t): fungua; legeza -loot,noun,nyara; mateka; uporaji; atekaji nyara; nyara. v.t/i. teka; teka nyara; pora, -lord,noun,"mtawala mkuu; Mwenyezi Mungu; lodi; maulana; bwana; mwinyi; mheshimiwa. the mayor, mstahiwa meya. v.i",~ it over: tawala kimwinyi; ~ly (adj): a heshima; a kimwinyi; a fahari; enye kiburi; ~ship (n): utukufu; mamlaka ya umwinyi. Your ~ mtukufu -lorry,noun,lori, -loss,noun,"hasara; msiba; upoteaji; upotezaji. be at a loss, fadhaika", -lot,noun,-ote; idadi yote,~s of people come: watu wengi huja. adv. sana -lot,noun,"kura bahati nasibu; ajali; bahati; jumla ya vitu viuzwavyo kwa pamoja mnadani. to draw (cast) ~s, piga kura. a bad ~ (colloq.) mtu mbaya",~tery (n): bahati nasibu -lotion,noun,losheni, -loud,adjective,enye sauti kubwa; a makelele; ~a mvuto; a kujitangaza. ~ speaker,~ly (adv): sana -loud,noun,bomba; kipaza sauti, -lounge,noun,ukumbi; sebule,~suit (n): suti ya kiume -lounge,verb intransitive,kaa kivivu; jikalie. ~ chair, -lounge,noun,kiti cha kupumzikia, -louse,noun,(lice) chawa; utitiri, -lousy,adjective,enye chawa; (colloq.) bovu; ovyo, -love,noun,"upendo; huba; mapenzi; mahaba. be in ~ (with), penda mwanamke au mwanamume. make ~ to, lala; jamiana; fanya mapenzi; onyesha kupendana na","~r (n): mpenzi; mpenzi, shabiki; ~ly (adj): a kupendeza; a kufurahisha; ~zuri sana; a kuburudisha; ~liness (n): uzuri. loving adj. enye upendo" -love,verb transitive,penda; furahia; chunuka; taka. lovable, -love,adjective,a kupendeka, -low,adjective,a chini; fupi; ~nyonge; dhaifu; a kishenzi, -low,adverb,"be running ~, punguza", -loyal,adjective,-tifu; aminifu,~ty (n): uti; uaminifu; uwajibikaji -lubricate,verb transitive,lainisha; legeza kwa mafuta; rahisisha kufanya jambo. lubricant, -lubricate,noun,mafuta ya kulainisha. lubrication, -lubricate,noun,ulainishaji, -luck,noun,"bahati; sudi. in ~, enye bahati nzuri. out of ~, enye bahati mbaya. for ~, kwa kuleta heri",~less (adj): a bahati mbaya; enye kisirani; ~y (adj): a bahati njema; a heri; enye bahati; ~ily (adv): kwa bahati nzuri -ludicrous,adjective,a kuchekesha; a mzaha; puuzi; pumbavu, -luggage,noun,mizigo, -lumber,noun,"magogo, mbao; makorokoro",~man: ~jack n. mkata miti; mpasua mbao; ~mill (n): kiwanda cha mbao -lumber,verb transitive/intransitive,"along (by, past) -enda kwa mwendo mzito. up, jaza makorokoro", -luminary,noun,jua; mwezi; nyota; kitu king'acho angani; mtu mashuhuri kwa busara na akili. luminescence, -luminary,noun,mng'aro; mwanga wa kutoka kwenye kitu kwa njia yoyote isiyokuwa ya kukwza halijoto yake, -luminous,adjective,dhahiri; a kung'aa. luminosity, -luminous,noun,mng'aro; utoaji mwanga, -lump,noun,"bonge; jumla; uvimbe. a ~ sum, malipo ya jumla",~ish (adj): nene na fupi; bongebonge; ~y (adj): enye vibonge -lump,verb transitive/intransitive,"together, jumulisha; tuttika; changanya. If you don't like it, you can ~ it, ni lazima uvumilie upende usipende", -lunar,adjective,"a mwezi. a ~ month, kadiri ya siku 29 na nusu, mwezi wa mwandamo",~eclipse: kupatwa kwa mwezi; ~module: njia ya chombo kinachozunguka na kutua mwezini; ~orbit: uzungukaji mwezi -lunatic,noun,mwendawazimu; kichaa. lunacy, -lunatic,noun,wazimu; kichaa, -lunch,noun,chakula cha, -lung,noun,"pafu. fish, kamba/remamba", -lurch,noun,msepetuko, -lurch,verb intransitive,pepesuka; sepetuka; enda mrama;, -luxurious,adjective,-a anasa, -luxury,noun,anasa, -lymph,noun,limfu: kioevu kisicho na seli nyekundu na ambacho husafiri katika mishipa limfu, -lymphnodes,noun,"fundo limfu: kiogani kwenye mlimfu chenye tishu ya kiimfu. ~atic system n. mfumo wa limfu: mpangilio wa neli ndogo sana zinazoitwa kapilari za limfu, huchukua gigili za tishu", -lymphocyte,noun,limfosit: seli nyeupe ya damu inayoumbika kwenye tishu za limfu, -macaroni,noun,makaroni: aina ya tambi, -mach,noun,machi,~number: uwiano wa kasi ya mwendo wa ndege na kasi ya mwendo wa sauti -machine,noun,mashine; mtambo; kikundi kinachoongoza chama cha siasa,~ry (n): mashine kwa jumla; mfumo wa jambo; urasimu -mad,adjective,-enye wazimu; -enye kichaa; liojaa jazba; -enye hasira,~den (v.t): tia wazimu; kasirisha sana; ~cap (n): jasiri; ~ly (adv): kwa hasira nyingi; kiwazimu; ~ness (n): wazimu; kichaa; ujinga -madam,noun,bibi; mama, -magazine,noun,ghala; stoo; bohari ya silaha; chemba ya risasi katika bunduki; jarida, -maggot,noun,buu; funza, -magic,noun,uchawi; kiini macho; mazingamombe. uramali,~ian (n): mchawi -magic,adjective,-a uchawi; -enye uchawi, -magisterial,adjective,-a hakimu; -enye amri; -enye mamlaka, -magistrate,noun,hakimu; mwamuzi. district, -magistrate,noun,"hakimu wa wilaya. resident hakimu mkazi. the ~, mahakimu", -magma,noun,magima: lahanu yenye mata mango na oevu; maunzi teketeke chini au ndani ya ganda la dunia ambako mwamvuko moto huimbika, -magnesium,noun,magnesi: elementi metalia nyepesi ya rangi ya fedha ya mfululizo wa madini alkalini ambayo huunga moto mkali mweupe, -magnet,noun,"sumaku, sumaku","~ic (adj): -a sumaku. compass, dira: chombo cha sumaku cha kuonyesha mwelekeo wa kaskazini; ~needle: sindano ya dira; ~field: ugo sumaku; ~pole: ncha sumaku; ~tape: ukanda sumaku; ~ism (n): sumaku; nguvu ya sumaku; mvuto; ~ize (v.t): tia sumaku; vuta kama sumaku; ~o (n): magneto; mashine ya umeme; ~osphere (n): ugosumaku; ugasumaku ambao umeizunguka dunia na kuikinga na chembe chaji zitolewazo na jua" -magnificent,adjective,-zuri kabisa; -tukufu; -adhimu. magnificence, -magnificent,noun,utukufu; adhama; fahari; uzuri, -magnify,verb transitive,kuza; tia, -magnitude,noun,ukubwa; cheo; ubora; ukuu, -mahogany,noun,mkan­gazi; mbambakofi, -maid,noun,mwanamwali; mwanamwari; mwali; mwari; msichana; mtumishi wa kike,"~ of honour: mtumishi wa aila ya kiongozi wa nchi. -en n. msichana; mwari; binti. - name, jina kabla ya kuolewa. - head, kizinda" -mail,noun,"barua za posta; posta. - bag, mfuko wa barua za posta. - box, sanduku la posta", -mail,verb transitive,"postia; peleka kwa posta. -ing list, orodha ya watu wanaopelekewa kitu kwa posta", -main,noun,bomba kuu la maji; njia kuu ya umeme; bomba kuu la maji machafu,~land (n): bara. -ly adv. zaidi; hasa; ~stay (n): nguzo; tegemeo; (fig.) msaada -main,adjective,"kubwa; -kuu. have an eye on the - chance, fikiria faida yako tu katika jambo. a ~ s et, simu utumiao umeme. with might and ~, kwa bidii kubwa. in the ~, kwa kiasi kikubwa; kwa jumla; aghalabu", -maintain,verb transitive,hifadhi; dumisha; endeleza; linda; shikilia; kimu; gharimia; sisitiza; sema, -maintenance,noun,kiam; matengenezo, -maize,noun,"mahindi; plant, muhindi", -major,noun,"meja. general, meja jenerali", -major,adjective,kubwa; -kuu. -enye maana zaidi. -ity n. wingi; zaidi ya nusu; umri wa utu uzima, -make,noun,"namna; aina; mtindo. This computer is of a good ~, kompyuta hii ni ya aina nzuri", -make,verb transitive/intransitive,"(made) umba; fanya; tunga; tengeneza; sababisha; lazimisha; dhani; fikiria; kadiria; chukua­na; pata; funga; shinda; fanikiwa. -wa sawa na; chagua; teua. - cloth, fuma nguo. - a hole in sth, tobua. - a noise, fanya kelele. made of wood, -liotengenezwa kwa mbao. - money, pata pesa. - tea, pika chai", -malaria,noun,malaria, -male,noun,dume, -male,adjective,dume; a kiume, -malleability,noun,ufulikaji, -malleable,adjective,-a kufulika (fig.) elekevu; epesi kuongozwa, -mallet,noun,nyundo ya mti; rungu ya kuchezea polo, -malnutrition,noun,utapiamlo, -malt,noun,kimea cha pombe, -maltreat,verb transitive,onea; dhulumu. -ment n. uonevu; dhuluma, -mamma,noun,neno la kitoto kwa mama, -mammal,noun,"mamalia; mnyama anayenyonyesha watoto wake. -ia n. chuchu: kichomozo kwenye titi, ambacho ni kizio cha vichirizi kutoka kwenye titi hadi kwenye mfereji wa kutoa maziwa", -mammary glands,noun,"matiti; tezi ambazo wakati fulani hutoa maziwa, hasa kwa wanyama majike", -man,noun,"(men) mtu; watu; binadamu; mwanaume; mume. the ~ in the street, mtu wa kawaida. of the world, mjuzi wa mambo ya ulimwengu","~ of letters: msomi. v.t. tia watu katika amali; pakia wanamaji; wekea tulinzi; ~ful (adj): hodari, shupavu; ~handle (v.t): sukuma; vurumisha; sogeza kwa nguvu; ~hood (n): utuuzima; urijali; udume; ujana dume; ~kind (n): wanadamu; ~like (adj): enye tabia za kiume; a-kiume; ~nish (adj): a-kama mwanamume; a-kiume; ~slaughter (n): kuwa mtu bila kukusudia" -manacle,noun,pingu, -manage,verb transitive/intransitive,"ongoza; simamia; endesha; tawala; weza; fanikiwa; tazama. I can't ~ without help, siwezi bila msaada","~ment (n): usimamizi; uongozi. Bankruptcy was caused by bad ~ment, kufilisika kulitokana na utawala mbaya; ~ment: uongozi; menejimenti; utawala; ~ress (n): meneja mwanamke" -mandate,noun,mamlaka; uwakili; agizo; hukumu; udhamini, -manganese,noun,mangani; manganizi: metali ya rangi ya kijivu na kechu, -mange,noun,ugonjwa wa upele wa wanyama. mangy, -mange,adjective,enye upele huu; duni; liochaka; dhaifu, -manger,noun,"hori, chombo cha kulishia wanyama kama vile ng'ombe chenye umbo la mtumbwi", -mango,noun,(-oes) mwembe; embe, -mangrove,noun,mkandaa; mkoko; msitu; msindi, -mania,noun,wazimu; ushabiki mkubwa; shauku kubwa. -c n. mwenye wazimu, -manifest,adjective,dhahiri; wazi; bayana,~on (n): (-OS) ilani -manifest,verb transitive,onyesha; dhihirisha; jidhihirisha, -manifest,noun,orodha ya shehena melini, -manifold,adjective,a namna nyingi; a-mara nyingi, -manipulate,verb transitive,endesha; tengeneza; fanya; tawala kwa ufundi. manipulation, -manipulate,noun,kufanya kwa ufundi, -manner,noun,"jinsi; njia; namna; mwenendo; tabia; adabu. be ~less, hana adabu. all ~ of, kila namna ya. ill-(well-) mannered",~ism (n): mtindo upekee wa tabia; ~ly (adj): enye adabu; enye heshima -manner,adjective,bila (enye) adabu, -manoeuvre,noun,manuva; werevu; hila; ujanja, -manoeuvre,verb transitive/intransitive,fanya manuva; tuma werevu; shawishi, -mansion,noun,nyumba, -mantle,noun,"utando mzito wa tabaka la miamba yenye mango oevu ya wastani wa kati, takriban umbali wa kilomita 2900 chini ya ganda la dunia", -manual,noun,kitabu kinachotoa maelekezo ya namna ya kutumia kitu fulani kama vile mashine, -manufacture,noun,utengenezaji; uzalishaji; vitu vilivyozalishwa kiwandani, -manufacture,verb transitive,tengeneza; zalisha; buni, -manure,noun,mbolea; samadi, -manure,verb transitive,tia mbolea, -map,noun,"ramani. scale, skeli", -map,verb transitive,"chora ramani; onesha kwenye ramani; out, panga", -marathon,noun,marathoni; mbio za masafa marefu; (fig.) jaribio la ustahamilivu, -maraud,verb intransitive,nyang'anya; iba; teka nyara,~er (n): mnyang'anyi; mwizi -marble,noun,"marmaru; gololi. a - breast, katili", -March,noun,Machi: mwezi wa tatu wa mwaka wa kizungu, -march,noun,"mwendo wa kijeshi; mwendo; safari. a - past, gwariade. (fig) matukio. the ~ of events, maendeleo ya mambo; matukio v.i/t. tembea kama askari; peleka", -mare,noun,farasi jike. 's nest, -mare,noun,uvumbuzi wa uwongo au usio na maana, -margarine,noun,majarini; siagi, -margin,noun,1. pambizo; nafasi ya pembeni katika kitabu. 2. ukingo. 3. ziada ya ~al, -margin,adjective,-a pembezo; - kando, -marine,noun,askari wa manowari,~r (n): baharia mariner adj. -a bahari; -a baharia: -a pwani -marine,adjective,"-a bahari; mambo ya bahari; -a baharini. merchant - jumla ya meli zote za taifa fulani. corps, jeshi la wanamaji", -mark,noun,"1. alama; dalili; ishara; athari. 2. doa; bovu; waa; kovu chale. 3. chapa; nembo. 4. hesabu. 5. shabaha. beside (wide off) the ~, haimo; haihusiki. 6. kiwango. up to the ~, kiasi kinachohitajika. 7. cheo. make one's ~, pata wa mashuhuri","~ time: chapa mguu. (fig) subiri; ~ sth. off: weka mipaka ya kitu; ~ sth. out: tia mipaka. - sb. out for, chagua, teua fulani kwa; ~ed (adj): dhahiri wazi. - a difference, tofauti iliyo dhahiri. - a man, mtu aliyeainishwa; ~edly (adv): kwa uwazi; ~ing (n): mapaku, alama; ~sman (n): mtu stadi wa kulenga shabaha; ~smaship (n): uhodari katika kulenga shabaha" -mark,verb transitive,tia alama; pigia chapa; sahihisha; tia maksi; zingatia; -wa dalili ya;, -mark,verb transitive,"kitambulisho cha - how it is done, angalia jinsi lifanywavyo", -market,noun,"soko; kutawka kwa bidhaa; ununuzi na uuzaji, the coffee ~, soko la kahawa. a lively ~, hali nzuri ya biashara. v.i/t. uza; nunua; peleka kuuza",~able (adj): inayouzeka; ~garden (n): bustani ya mboga za kuuza -marmalade,noun,mamaledi; jemu ya machungwa, -marriage,noun,ndoa; nikahi,~able (adj): -a kufaa kuo au kuolewa -marrow,noun,"uloto. vegetable ~, mung'unye. chilled to the ~, ona baridi kali", -Mars,noun,Mirihi; sayari ya nne kutoka kwenye jua, -marsh,noun,bwawa; ziwa lenye matope; kinamasi,~y (adj): -a matope; -a kinamasi -marsupials,noun,wanyamapochi; mamalia wanaozaa watoto na kuwalewa katika mfuko maalumu uliomo katika miili yao e.g. kangaru, -martial,adjective,"-a vita; -a kupenda vita; -a kijeshi. law, sheria za kijeshi", -martyr,noun,"mfiadini; shahidi. be a ~ to a complaint, wateswa sana","~dom (n): mateso, kifo cha kishahidi" -martyr,verb transitive,"tua, tesha kihali", -marvel,noun,ajabu; muujiza; mtu au kitu a kushangaza,~lous (adj): -a ajabu; -a kushangaza -marvel,verb intransitive,(ill-) shangaa, -masculine,adjective,"-ume; -a kiume; dume. gender, jinsia ya kiume. masculinity", -masculine,noun,uume, -maser,noun,meza; chombo cha kuongeza wimbi miakro, -mash,noun,ponde; mponda; seta, -mash,verb transitive,ponda; seta, -mask,noun,kinyago; barakoa, -mask,verb transitive,vaa kinyago; ficha; geuza; sitiri, -mason,noun,mwashi. ~ry n, -massacre,noun,mauaji ya kinyama ya halaiki, -massacre,verb transitive,au oya watu wengi, -massage,noun,ukandaji; uchuaji; upuanaji; usingaji, -massage,verb transitive,kanda; singa; puna; chua, -masseur,noun,msingaji mwana mme. masseuse, -masseur,noun,msingaji mwanamke, -massif,noun,mkusanyiko wa vilele vya milima, -mass²,noun,"misa. high ~, misa kuu. low ~, misa ndogo",~ive (adj): kubwa; nene; zito; imara -mass¹,noun,"masi; fungu; chungu; wingi; bonge. the -es, umma",~ media: vyombo vya habari; ~ number: namba masi jumla ya namba ya protoni na nyutroni katika nyuklia; ~ production: uzalishaji kwa wingi. v.t./i. kusanya; kusanyika -mast,noun,mlingoti,~ head n. ncha ya mlingoti. sail before the -: fanya kazi kama baharia wa kawaida -master,noun,1. bwana. 2. shahada ya pili,~ of arts: shahada ya pili ya sanaa. 3. fundi; stadi; mjuzi. 4. nahodha; kapteni. v.t. shinda; tawala; wa hodhi; weza; mweleidi; ~ful (adj): enye kupenda kutawala; wingi mwingi; ~key (n): ufunguo malaya; ~ly (adj): a ustadi mkubwa; ~piece (n): kazi bora; ~y (n): ustadi; ujuzi; umahiri; madaraka -mat,noun,mkeka; jamvi; kirago; kitanga; busati masala,~ted (adj): liosukwa; liosokotwa; liotatizika -match²,noun,"1. mechi; shindano. a football -, mechi ya mpira. return -, mechi ya marudiano. 2. mwenza; sawa; mshindani; sawa. 3. ndoa; mwenza wa ndoa. They made the - of it, walioana. 4. ulinganifu",~less (adj): sio na kifani; ~maker (n): mshenga -match²,verb transitive/intransitive,lingana na; linganisha; pambanisha; shindanisha; oza; oana, -match¹,noun,ujeti wa kiberiti. ~box kiberiti, -mate,noun,"mwenza; rafiki; sarahangi; msaidizi; mume; mke; dume; jike. the lioness and her -, simba jike na dume wake", -mate,verb transitive/intransitive,pandana, -material,noun,"nyenzo; vifaa. raw ~s, malighafi",~ism (n): uyakinifu; shauku ya vitu au anasa kuliko mambo ya kiroho; ~ize (v.t./i): fanya kuwa kitu chenye umbo; kamilishwa; timizwa -material,adjective,a mwili; yakinifu; muhimu. ~al kiini, -maternal,adjective,a mama; a kike,"~aunt: mamadogo au mama mkuu. maternity n. uzazi. maternity nurse, mkunga. maternity hospital, hospitali ya wazazi" -mathematics,noun,hesabu; hisabati. mathematical, -mathematics,adjective,a hisabati. mathematician, -mathematics,noun,mtaalamu wa hisabati, -matriculate,verb transitive/intransitive,ingia chuo kikuu; ingizwa chuo kikuu; pasi mtihani wa kuingia chuo kikuu, -matriculation,noun,kuingia au kuingizwa chuo kikuu; mtihani wa kuingia chuo kikuu, -matrimony,noun,ndoa; kuoana. matrimonial, -matrimony,adjective,a ndoa, -matrix,noun,(matrices ) kalibu; mawe ya asili yenye madini; chanzo; solo; matriki, -matron,noun,matroni; mwanamke anayetuza bweni; mwanamke anayesimamia wauguzi wa hospitali; mwanamke aliyeolewa,~ly (adj): a kimatroni -matter,noun,"mata; maada; maudhui; machapisho; maandishi; jambo; kisa; hoja; habari; umuhimu; maana; kadiri. printed ~, machapisho. money ~s, mambo ya fedha. as a - of fact, kwa kweli. a - of course, jambo la kawaida; jambo la kutarajiwa. be the - (with), wa na. What is the - with him?, ana nini? no ~ what, lolote liwalo. no ~ when, siku yoyote itwayo", -matter,verb intransitive,faa, -mattress,noun,godoro, -mature,verb transitive,baligha; pevuisha. pevuika. the karimika. wa tajari, -mature,adjective,pevu. -zima. bovu. kiorgesenzwa tajari. maturity, -mature,noun,upevu; baligha; ukuvu; ukarimifu, -maxim,noun,kanuni; mithali; neno la hekima, -May,noun,Mei mwezi wa tano wa mwaka wa kiingereza. May Mosi: sikukuu ya wafanyakazi duniani, -mayor,noun,meya. -alty n. umeya; kipindi cha umeya. -ess n. mke wa meya, -maze,noun,mzunguko; mwanya mwingi; msokota; fadhaa, -mchana,verb intransitive,-la chakula cha mchana,~eon (n): chakula cha mchana -mchoro,verb transitive,(-rnn) nuia: panga kabla; chora ramani, -meadow,noun,shamba la majani, -meal,noun,chakula; mlo; unga wa nafaka; -ie n. unga wa mahindi. mealy, -meal,adjective,a unga; wa unga, -measly,adjective,-e n. unga wa mahindi. measles, -measly,noun,surua; chunua; tegu, -measure,noun,kiasi; kadiri; kiwango; kipimo; kimo; mapigo; mwendo; hatua; mashauri; mstari; kipao; in some -s: kwa kiasi fulani. in a great -: zaidi. take -s: chukua hatua, -measure,verb transitive/intransitive,pima; tathmini; to out: pambanua; tia alama. It -s six metres: urefu wake ni mita sita. -ed adj. a taratibu; lofikiria; sawasawa. measuring cylinder: silinda kipimio. kifaa kidongezewa; chombo; kioo kinene au plastiki kinachotumiwa kupimia maji ya viowevu. -ment n. kipimo, -meat,noun,nyama; chakula; mlo, -meat,noun,nyama; chakula; mlo. -ball n. kababu, -mechanic,noun,fundi mitambo; mekanika; mbinu. -al adj. a mekanika; umekanika; enye kutenda bila kufikiri; a kufanya kama mashine. -energy n. nishati ya mitambo; jumla ya nishati weza na aikasit mwendo. -s n. umekanika, -mechanism,noun,mashine; mtambo; utaratibu wa kufanya jambo. mechanize, -mechanism,verb transitive,tumia mashine, -medal,noun,nishani. -list n. mtunukiwa nishani, -median nkati,adjective,a kati, -medical,adjective,a tabibu; a tiba; the medicine, -medical,noun,sayansi ya tiba; uganga; tiba; udaktari; dawa; adhabu inayostahili. medicine, -medical,noun,duni; mchawi; mganga, -meditate,verb transitive/intransitive,zingatia, -meditation,noun,usuluhishi. mediator, -meditation,noun,msuluhishi, -medium,noun,(media) njia; chombo; wastani; mazingira, -medium,adjective,a kati; a kadiri; a wastani. ~ wave, -medium,noun,masafa ya kati; mawimbi ya kati (ya urefu wa mita 100-1000), -meet,verb transitive/intransitive,"kuta; kutana; fahamiana; pokea; laki; faa; tosheleza mahitaji; kabili. Will this ~ the case? hili itafaa? ~ a person's wishes, ridha matakwa ya mtu",~ing (n): mkutano; mkusanyiko -megahertz,noun,megahezi: hezi milioni moja, -megaphone,noun,megafoni; bomba; kipaza sauti, -megawatt,noun,megawati: wati milioni moja, -meiosis,noun,meiosisi utaratibu wa mgawanyiko wa kukamilika ambapo kromosomu hupunguzwa kutoka kwenye gameti, -melody,noun,"lahani; tuni, mpangilio wa nota na maneno kimuziki. melodious", -melody,adjective,a- sauti tamu; a- inayopendeza, -melon,noun,tikiti maji, -melt,verb transitive/intransitive,yeyusha; yeyuka; lainisha; tia huruma; fifia; toweka,"~ing (n): uyeyukaji a heart with pity, moyo uliojaa huruma" -member,noun,mwana- chama; mjumbe; kiungo cha mwili,~ship (n): uanachama -membrane,noun,kiwambo; ngozi nyembamba inayoweza kupenyeza molekuli za ukubwa fulani; utando, -memorandum,noun,maandiko ya kumbukumbu; taarifa. memorial n./adj. kumbukumbu; hati ya maombi, -memorize,verb transitive,hifadhi kwa moyo, -memory,noun,"uwezo wa kukumbuka; masafa ya kuwea kukumbukia; kumbukumbu; ukubukaji; mambo yaliyopita. have a good ~, wa na uwezo mkubwa wa kukumbuka. within living ~, wakati huu; wakati wetu. memorable", -memory,adjective,a- kukumbukwa; mashuhuri; a sifa kubwa, -menace,noun,hatari; tishio; hamaniko; kamio, -menace,verb transitive,tisha; kamia; hamanisha. menacingly, -menace,adverb,kwa namna ya kutisha, -mend,verb transitive/intransitive,"tengeneza; rekebisha; ongoka; pona. He is on the ~, ameanza kupona", -meniscus,noun,meniskasi: uso wa kiowevu uliopinda ndani ya bomba au chombo chembamba, -menstrual cycle,noun,mzunguko hedhi: kipindi maalum kutoka hedhi mpaka hedhi, -mensuration,noun,upimaji wa urefu na maeneo, -mental,adjective,a- akili; a- kichwa,~ arithmetic: hesabu za kichwa; hesabu za moyo; ~ patient: mwendawazimu; mgonjwa wa kichaa; ~ home: hospitali ya wagonjwa wa akili; ~ity (n): akili; tabia; mtazamo; hisia. -ly adv. kwa moyo -menu,noun,menyu; orodha ya vyakula, -merchandise,noun,bidhaa; biashara. mercantile, -merchandise,adjective,"a- biashara. mercantile marine, meli ya abiria na bidhaa", -merchant,noun,mfanya biashara. ~ marine, -merchant,noun,meli ya biashara ya kupakia bidhaa, -merciless,adjective,-sio na huruma; katili, -mercury,noun,zebaki; hidrargiri. mercurial, -mercury,adjective,a- zebaki; -geugeu, -mercy,noun,rehema; huruma; upole; wema; msamaha. merciful, -mere,adjective,tupu; tu. -ly adv. tu, -merge,verb transitive/intransitive,unganisha; ungana. -r n. muungano; kuungana; kuunganisha, -meridian,noun,"meridiani; mstari kutoka kaskazini kusini ya dunia; upeo; usitawi; kipeo. the ~ of Greenwich, meridiani ipitayo Greenwich", -merit,noun,sifa njema; tabia nzuri; stahili; matendo mema,~orious (adj): -enye kustahili; a sifa njema -mesh,noun,jicho la wavu, -mesh,verb transitive/intransitive,tega; nasa; umana; ingiana, -mesolithic,adjective,"a zama za mawe kijilojia, nao ni mwisho wa utando wa theluji na mwanzo wa kilimo", -mess,noun,"matata; fujo; machafuko; takataka. make a ~ of sth., fuja; haribu; tatanisha. get into a ~, ingia matatizoni", -mess,verb transitive/intransitive,"chafua; vuruga; fuja. about, chezea; fanya purukushani; fanya jambo bila mpango. -y adj. -chafu; -a fujo", -mess,noun,mesi; bwalo la kulia chakula; watu walao pamoja, -mess,verb intransitive,la biaj.; kikoo; la pamoja, -message,noun,habari; maneno; taarifa; barua; ujumbe, -messenger,noun,mjumbe; tarishi; mtume, -metabolism,noun,metaboli; umetaboli: hali ya ujenzi na uwanjaivunjaji kemikali katika viumbe hai, -metal,noun,metali; kitu cha metali; kokoto za kutengenezea barabara,~lic (adj): a metali; ~lurgy (n): metalujia: sayansi ya metali na aloi zake; ufuaji metali; taaluma ya ufuaji metali -metamorphic,adjective,(kwa majabali) enye kubadilika umbo au sifa zake kutokana na kani za maumbile, -metamorphosis,noun,metamorofosisi; mgeuko mkubwa wa umile la kiumbe katika utaratibu wao wa kukua kutoka hali ya yai mpaka kufikia kiumbe kamili, -metaphor,noun,"sitiari; mtindo wa usemaji ambao hulinganisha bila ya kutumia vilinganishi. She has a heart of stone, ana moyo wa jiwe", -meteor,noun,kimondo; gimba la kumetameta kutoka anga za mbali,~ic (adj): a kimondo; ~ite (n): kimondo; ~ology (n): metorolojia; sayansi ya utabiri wa hali ya hewa -meter,noun,"mita; chombo cha kupimia umeme, masafa, kasi ya mwendo etc", -methane,noun,methani; gesi ya kihidrokarboni ya chini kabisa iliyojaa hidrojeni ambayo haina rangi na hushika moto haraka, -method,noun,njia; mbinu; utaratibu; desturi,~ical (adj): -enye utaratibu; uliofanywa kwa utaratibu -methodism,noun,umethodisti; madhehebu ya Kikristo ya kiprotestanti yaliyoanzishwa na John Wesley na wenzake. methodist n./adj. umethodisti; a methodisti, -methylated spirit,noun,"spiriti iliyo methilishiwa: mchanganyiko wa ethanoli, piridini, petroli na rangi", -metre,noun,1. mita: kizio cha msingi cha urefu katika mfumo wa SI sawa na inchi 39.4. 2. mita: mpangilio wa silabi zenye mkazo na zisizo mkazo ili kuunda mfuatano maalumu katika shairi,"~ic (adj): a mita; a kuhusu kizio cha mita. metric system, mfumo meta: mfumo wa vipimo unaotumia vizio msingi vya meta," -metropolis,noun,mji mkuu wa nchi; makao makuu ya nchi. metropolitan, -metropolis,adjective,-a mji mkuu, -mica,noun,madini aina ya ulanga, -microbe,noun,kijiududu maradhi, -microbiology,noun,mikrobiolojia: tanzu ya biolojia inayohusika na muundo na kazi za viumbe vidogovidogo kama bakteria na virusi, -microchip,noun,mikrochip: kipande kidogo sana cha silikoni kinachotumika kama saketi changamano ya umeme, -micrometer,noun,mikromita: chombo cha kupimia vitu vidogo sana kwa kiwango cha sehemu moja katika milioni, -microphone,noun,maikrofoni: chombo cha kugeuza mawimbi sauti kuwa mawimbi umeme na kugeuzwa tena kuwa sauti baada ya kurushwa, -microprocessor,noun,mikroprosesor: kompyuta ndogo yenye mikrochipu moja au zaidi, -microscope,noun,hadubini: chombo kinachofanya vitu vidogo visivyoonekana kwa macho kuonekana vikubwa, -microscopic,adjective,-dogo mno kuweza kuonekana kwa macho matupu, -microwave,noun,"wimbi-mikro, kijimwimbi: kimwili sumaku umeme kinachotumika katika mawasiliano", -microwave oven,noun,chombo kinachotumika kupikia kwa kutumia mawimbi ya umeme, -mid,adjective,"kati. -day n. saa sita ya mchana; adhuhuri. -night n. saa sita ya usiku; usiku wa manane. burn the night oil -kesha. --ocean ridge, tutabahari: tuta la milima lililo chini ya bahari", -midst,noun,"in the midst, katikati ya; wakati wa; in our midst miongoni mwetu", -midwife,noun,"(f. -wives) mkunga, mtu anayewasaidia akina mama wakati wa kujifungua. -ry n. ukunga", -might,noun,"uwezo; nguvu; ukuu. -y adj. -enye uwezo, nguvu, amri na ukuu", -migrate,verb intransitive,hama; hama; hajiri. migratory n./adj. mhamaji; -hamaji, -migration,noun,uhamaji; uhamiaji. migratory, -migration,adjective,"-enye tabia ya kuhama. migratory birds, ndege wahamao na kurudi kila mwaka", -mild,adjective,-pole; sio kali; laini; -dogo. -ly adv. kwa upole; -ness n. upole; ulaini, -mile,noun,maili. -age n. maili zilizoendwa; posho la usafiri; malipo ya usafirishaji kwa maili. -stone n. jiwe la maili; tukio, -militant,noun,mpigan-ia hak; mpiganaji, -militant,adjective,"-a kupigana, -a kutaka vita", -militarism,noun,tabia ya kupenda vita. militate, -militarism,verb intransitive,wa mbali na; pinga; zuia, -military,adjective,-a kijeshi; -a kivita. the military. jeshi; wanajeshi; askari, -milk,noun,"maziwa. butter- mtindi. condensed ~, maziwa ya kopo. powder, maziwa ya unga","~y (adj): -a maziwa; kama maziwa the ~ way, nyota ndogo nyingi sana zinazotoa nuru hafifu mbinguni" -milk,verb transitive,kama; toa maziwa, -mill,noun,"kinu. flower ~, kinu cha kusagia unga","~ stone: kiwe; jiwe la kusagia. v.t./i. saga, sindika kwenye kinu. -ed edge, ukingo uliotwa mikato kama ule wa sarafu; ~er (n): msagishaji" -millenium,noun,milenia; miaka elfu moja, -millet,noun,mtama; wimbi; serena; ulez; lulu; wele, -millibar,noun,milibaa: kizio cha kanienco kitumikaacho katika metrolajia ambacho ni sawa na daini 1000 kwa kila sentimita ya mraba, -milligram,noun,miligramu: sehemu ya 1/1000 ya gramu moja, -millilitre,noun,mililita: sehemu moja katika elfu ya lita moja, -millimetre,noun,milimita: sehemu moja katika elfu ya mita moja, -million,noun,milioni,~aire (n): milionea -mimic,noun,mwigaji; mwigo wa lafudhi,~ry (n): wigo; uigaji -mimic,adjective,- liyogwa, -mimic,verb transitive,"iga, hasa kwa kuchekesha; fanana kabisa", -minaret,noun,mnara wa msikiti, -mince,noun,"kima (nyama ya kusaga). v.t./i 1. kata vipande vidogovidogo. 2. tafuna maneno; tembea kwa mikogo. not to ~ matters, sema waziwazi",~meat (n): mchanganyiko wa unga na viungo vyote kwa kufanya maandazi; ~pie (n): andazi lililofanywa kwa mchanganyiko huo -mind,noun,"1. ukumbukaji; kumbukumbu. keep (bear) sth in ~, kumbuka jambo fulani. call to ~, kumbuka put sb in ~ of, kumbusha mtu. 2. nia; dhamiri. make up one's ~, amua kufanya jambo. change one's ~, ghairi. be in two ~s (about sth), sita; wa na mashaka. speak one's ~, sema ukweli. be of one ~, afikiana. have a good ~ to, taka; elekea. take sb's ~ off (the matter), sahaui. angalia; tunza; kirihika. (out!) tahadhari! Do you ~ my smoking? hutajali nikivuta? Would you ~ shutting the door? tafadhali ufunge mlango", -minded,adjective,enye mawazo finyu, -mine,pronoun,-angu, -mine,noun,1. machimbo; mgodi; kware; bonna la kutega,"~field (n): eneo lililotegwa mabomu, eneo lililo na migodi. n. mchimba madini; mtega mabomu; ~ral (n): madini; ~ralogy (n): sayansi ya madini" -mine,verb transitive/intransitive,chimbua madini; tega mabomu. ~salts chumvi madini: kemikali zenye madini yahitajikayo kwa maisha na ukuaji wa wanyama na miti, -mine,adjective,ya madini. ~ral water, -mine,noun,maji yaliyotwa madini, -mingle,verb transitive/intransitive,changanya; changanyika, -miniature,noun,kisanamu; mfano mdogo, -minister,noun,"waziri; balozi; mchungaji; kasisi. prime ~, waziri mkuu",~ial (adj): -a waziri; -a wizara; -a kasisi -minister,verb intransitive,saidia; tumikia, -ministration,noun,utumishi; msaada, -ministry,noun,"wizara; jamii ya makasisi. enter the ministry, wa kasisi", -minor,noun,mtoto wa chini ya miaka kumi na nane,~ity (n): utoto; wachache; walio wachache -minor,adjective,dogo; hafifu; -a chini, -mint,noun,"kiwanda cha kutengenezea pesa. vt. tengeneza pesa, sarafu", -minus,preposition,kasoro; bila, -minus,adjective,"ya kutoa. the - sign, alama ya kutoa hii (-)", -minute²,adjective,dogo sana; halisi, -minute¹,noun,"dakika; kumbukumbu; taarifa. in a ~, sasa hivi", -miracle,noun,muujiza; ajabu, -miraculous,adjective,a muujiza; a kustaajabisha, -mirage,noun,mazigazi; mangazimwbe. (fig.) mazingiraombwe, -mirror,noun,"kioo cha kujitazamia. -image, taswira geu", -miscarriage,noun,"uharibikaji mimba; kutowasilisha; kutofika mahali utakiwapo. -of justice, potosha haki. -of goods, bidhaa kutofika ziliko pangiwa", -miscarry,verb intransitive,haribika; tofaulu; tokea vibaya; tofika salama, -miscellaneous,adjective,anuwai; a namna nyingi pamoja, -miscellany,noun,mchanganyiko wa vitu vya namna mbalimbali, -mischief,noun,"madhara; hasara; fitina; utundu; utukutu. make ~ between, tia fitina, gombanisha. mischievous", -mischief,adjective,tundu; fitinishaji, -misconduct,noun,tabia mbaya; uongozi mbaya; mwenendo mbaya, -misconduct,verb transitive,ongoza vibaya; -wa na tabia mbaya, -misdeed,noun,tendo baya; kosa, -miser,noun,bahili,"~ly (adj): a kibahili; ~able (adj): enye taabu; maskini; duni; ~nyonge; ~ably (adv): kinyonge; ~y (n): umaskini; unyonge, mateso taabu" -misfire,noun,kutoripuka; kutowaka; kutofaulu; kutofyatuka; kutolia, -misfire,verb intransitive,tolia; toripuka; towaka; tofaulu, -misfit,noun,vazi lisilo sawa na kimo; (fig.) mtu asiye faa; mtu asiye patana na wenzimwe, -misfortune,noun,msiba; taabu; bahati mbaya; mkosi; belaa, -misguide,verb transitive,ongoza vibaya; elekeza vibaya,~d (adj): potofu; jinga -mishap,noun,bahati mbaya; ajali, -mislay,verb transitive,(-laid-) weka (kitu) pasipo pake; poteza, -mislead,verb transitive,ongoza vibaya; kosesha; potosha, -misrule,noun,utawala mbaya, -misrule,verb transitive,tawala vibaya, -miss,noun,msichana; binti,~ing (adj): -siokuwapo; -liopotea -miss,verb transitive/intransitive,"(-ed) kosa. Fire at a lion and ~ it, piga risasi simba na kumkosa. Try to catch a ball and ~ it, jaribu kudaka mpira na kuukosa. He ~ed the train, alikosa treni. sth. out, ruka; acha; toingize; sahau", -missile,noun,"kombora guided ~, kombora linaloongozwa na mitambo ya elektroniki", -mission,noun,"ujumbe, misheni, kazi maalumu",~ary (n): mmisionari. -a misheni -mist,noun,ukungu; umande kiwi,~y (adj): 1. enye ukungu; si dhahiri -mistake,noun,"kosa. by ~, kwa makosa",~ (sb. or sth.) for: changanya na -mistake,verb transitive/intransitive,"(mistook, mistaken) kosea; kosa; dhania visivyo; tofahamu vyema", -mistress,noun,"bibi; kimada; hawara; mpenzi, mweleidi wa kike; mwalimu wa kike; mkuu wa kaya wa kike", -mitochondria,noun,mitokondria: oganeliseli ambamo utoaji wa nishati kutokana na chakula sahili hufanyika, -mitosis,noun,mitosisi: utaratibu wa mgawanyiko wa seli za kawaida na baada ya mgawanyiko huo seli moja huwa mbili, -mitre,noun,kofia ya kiaskofu, -mix,verb transitive/intransitive,changanya; changanyika; vuruga; boronga. be ~ed up in (with) jihusisha na jambo fulani. feel ~ed up (about sth.) changanyikiwa,~ed (adj): a mchanganyiko; ~ture (n): mchanganyiko -moan,noun,kite; kilio; uguaji. v. uguza; lia; piga kite, -mob,noun,kundi la watu wenye fujo, -mobile,adjective,a kwenda; a kuwea kwenda; epesi kueguka. phone, -mobile,noun,"simu ya mkononi, simu tamba. mobility", -mobile,noun,"mwendo, wepesi wa kueguka. mobilize", -mobile,verb transitive,hamasisha. mobilization, -mobile,noun,uhamasishaji, -mode,noun,jinsi; namna; mtindo; hali. modal,~lling (n): ufinyanzi; uonyeshaji mitindo -mode,adjective,a hali; modi. modality, -mode,noun,hali; namna. =1, -mode,noun,modeli kifani; mfano; kielelezo; mtindo; kigezo. a ~ wife mke wa kuigwa, -mode,verb transitive,(ll-) finyanga kwa kufuata mfano; iga mtu mwingine; onyesha mtindo, -modem,noun,modemu: chombo kinachounganisha kompyuta na simu ili data iweze kurushwa toka kompyuta hadi nyingine, -moderate,adjective,a kiasi; a wastani,~ly (adv): kwa kiasi -moderate,verb transitive/intransitive,punguza; tuliza; punguza; tulia simamia mtihani; ongoza mjadala; rekebisha mtihani, -moderation,noun,kiasi; kadiri; wastani; uongozaji mjadala; usimamiji mtihani, -modern,adjective,a siku hizi; pya; a kisasa,~ize (v.t): fanya kuwa ya kisasa -modest,adjective,-siojivuna- a kadiri; a wastani; a staha,~ly (adv): kiheshima; kwa kiasi; ~y (n): staha; kiasi -modify,verb transitive,geuza; badilisha; badili kidogo; punguza; vumisha. modification, -modify,noun,ubadilishaji; badiliko; uvumishaji, -modulate,verb transitive/intransitive,rekebisha; geuza; rekebua. modulation, -modulate,noun,ubadilishaji sauti; urekeubasauti namnaisho. modulator, -modulate,noun,modulator; kirekebuasauti, -moist,adjective,a majimaji; enye unyevu,~en (v.t): tia maji kidogo; rowesha kidogo; ~ure (n): unyevu -molasses,noun,molasi, -mole,noun,fuko; ~hill, -mole,noun,chungu ya udongo ifanywayo na fuko, -molecule,noun,molekuli: chembe ndogo sana ya msombo inayoweza kushiriki katika mabadiliko ya kikemikali, -mollusc,noun,"moluska: kabila safu ya wanyama kama vile konokono, ngisi, pweza na chaza ambao huishi baharini, kwenye maji baridi na hata nchi kavu", -molten,adjective,"iliyeyuka; molten gold, dhahabu iliyoyeyushwa", -moment,noun,1. kitambo kidogo; muda mfupi sana; kufumba na kufumbua; mara; maana. affairs of great ~ mambo ya maana sana,"~ary (adj): a mara moja; a kupita upesi sana; ~ous (adj): a maana sana. 2. momenti: athari za mgeuko wa kani; ~um (n): momenta, nguvuumende: kasi chea mwendo wa gimba ambalo huelekea kama zao la masi na kasimwelekeo wa gimba hilo" -monastery,noun,nyumba ya watawa, -Monday,noun,Jumatatu, -money,noun,"fedha (sarafu, noti) itumikayo katika kuuza na kununua; pesa",~order (n): hawala ya fedha -mongoose,noun,nguchiro, -mongrel,noun,mbwa chotara, -monitor,noun,1. kiongozi; msimamizi. 2. mwanafunzi kidogo. 3. msikilizaji na mtoaji habari za kituo cha nipe. 4. chombo cha kufuatilia urukaji wa makombora. 5. chombo cha kufuatilia urushaji wa matangazo ya redio na televisheni. 6. chombo mfano wa seti ya televisheni cha kompyuta, -monk,noun,mtawa wa kiume; sufii, -monkey,noun,kima; tumbili; ngedere; mbega. v i chezeachezea; iga,~bread (n): huyu; ~nut (n): njuga nyasa -monocotyledon,noun,monokotiledoni: mmea ambao mbegu yake ina kotiledoni moja, -monocyte,noun,"monosit: aina kubwa ya seli damu nyeupe ambayo inaweza kumeza bakteria, virusi na vipande vya seli", -monogamy,noun,ndoa ya mke mmoja kwa wakati mmoja, -monohybrid cross,noun,kizazi kitokanacho na wazazi wawili kila mmoja mwenye jeni tawaliwa moja na jeni tawaliwa moja, -monologue,noun,mazungumzo binafsi ya mtu peke yake hasa katika maigizo, -monopoly,noun,"ukiritimba; uhodhi. capitalism, ubepari kiritiimba. monopolist", -monopoly,noun,mkiritimba; mhodhi. monopolize, -monopoly,verb transitive,hodhi, -monosyllable,noun,silabi moja. monosyllabic, -monosyllable,adjective,-a silabi moja, -monotone,noun,toni moja; kidatu bainifu kimoja cha sauti, -monotreme,noun,"mtundumwe: mamalia wa oda monotremata ambaye ogani za jinsia, mkojo na mmeng'enyo vina tundu moja kwa nje", -monoxide,noun,monoksaidi: oksaidi yenye atomu moja ya oksijeni, -monsoon,noun,monsuni: pepo za msimu; kaskazi, -monster,noun,dubwana; kiumbe cha kutisha kutokana na umbo lake lisilo la kawaida; mtu katili mno, -monstrosity,noun,kioja; dubwana. monstrous, -monstrosity,adjective,kubwa mno; -a ajabu, -month,noun,mwezi,~ly adj./adv. -a mwezi: kila mwezi; jarida litokalo kila mwezi -monument,noun,jengo au sanamu ya ukumbusho; kazi ya mfano bora,~al (adj): kubwa sana; enye thamani ya daima; -a ukumbusho -mood,noun,hali; hali ya moyo,~y (adj): enye tabia ya kubadilikabadilika; ~ily (adv): kihamasa -moon,noun,mwezi. new~ mwezi mwandamo; mwezi mchanga. full~ mwezi mpevu. moor,~ings (n): amari; chelezo; bandari -moon,noun,nyika; mbuga; nanga, -moose,noun,tanzi; shemere; shwara, -mop,noun,ufagio; tamvua; nywele za matimutimutu, -mop,verb transitive,(-pp-) piga deki; pangusa kwa tamvua. ~sth up. futa; maliza, -moraine,noun,takataka na mawe mawe zinazokokotwa na kutuliiwa na mto wa barafu, -moral,noun,fundisho; maadili; murua, -moral,adjective,"adilifu; -ema; zuri; nyofu; enye hiari ya kuchagua mema au mabaya. a - life, maisha mema. - books, vitabu vyenye kufunza maadili. - victory, ushindi wa utu. certainty jambo lielekealo kuwa kweli kabisa. -ist n. mwalimu wa maadili; mwadilifu. -ity n. uadilifu; murua; maadili. -ize v.i. shajihisha uadilifu. -ly adv. kwa maadili", -morbid,adjective,gonjwa; chafu; enye kuwaza mambo mabaya. -ity n. ugonjwa. -ly adj. kigonjwa, -more,adjective,zaidi, -more,adverb,"zaidi; tena. a little - zaidi kidogo. - than, kuliko; zaidi ya, be no - fa; isha, or less, takriban. grow (get, be) zaidi kuwa. -over adv. tena; aidha; zaidi ya", -moribund,adjective,a-karibu na kufa; machututi, -morning,noun,asubuhi. early - alfajiri; mapambazuko, -morse,noun,"- code, namna ya kupeleka habari kwa mapigo marefu na mafupi ya sauti au ya vimulimuli vya taa", -mortal,noun,binadamu, -mortal,adjective,"enye kufa; -a kufisha; -a kudumu hadi kifo. hatred, chuki ya kudumu. combat, mapambano ya kufa na kupona. in - fear of death, enye kuogopa sana mauti. -ly adv. kwa kufisha; sana; mno. -ity n. maut; vifo; hali ya kuwezà kufa. rate, kiwango cha vifo", -mortar,noun,mota; kinu; kombora. - board, -mortar,noun,chano; ubao wa kuweka udongo; kofia ivalwayo na wanafunzi wa chuo, -mortuary,noun,nyumba ya maiti; mochari, -mosque,noun,msikiti, -mosquito,noun,mbu. -net n. chandarua. - proof, -mosquito,adjective,siopitisha mbu, -moss,noun,kuvu; mwani; kuvumwani, -most,adjective,"-ingi kupita -ote; ingi sana. make the - of, tumia vizuri. for the - part, zaidi; kwa kawaida; aghalabu; kwa jumla. -ly adv. kwa kawaida; hasa; karibu yote", -moth,noun,mdudu aina ya nondo, -mother,noun,"mama mzazi; kiongozi wa jamiiua ya watawa; kiini; chanzo. tongue, lugha mama", -mother,verb transitive,tunza; lea kama mama. -in-law n. mkwe. -hood n. umama. -less adj. bila mama. -ly adj. kama mama, -motion,noun,"wendo; msogeo; hoja pendekezo. move a -, toa hoja", -motion,verb transitive,ashiria; elekeza; ongoza. -less adj. tuli; siongea, -motive,noun,nia; kusudio; matilaba; maarubali; sababu; lengo, -motive,adjective,"-enye kuendesha. power, nguvu za kuendesha jambo. motivate", -motive,verb transitive,hamasisha; pa motisha; sababisha, -motor,noun,"mota; kitumi; musuli wa mwendo. neuron, mshipa wa fahamu unaoratibu mwendo wa viungo. -cycle, pikipiki. -cade, msafara wa vipando vya moto. -car, motokaa. -boat, motaboti", -motor,verb transitive,safiri kwa motokaa; safirisha kwa motokaa, -motto,noun,(-oes) wito; tamko, -mould,noun,kalibu; kielezo; tabia, -mould,verb transitive,finyanga; subu kwa kalibu. (fig.) ongoza; nyoosha; ongoa, -mould,noun,udongo wa mboji; udongo mweusi wenye rutuba, -mould,noun,kuvu. -er v.i. ota kuvu; oza; liwa na kutu; vunjakavunjika; chakaa, -moult,verb intransitive,jigeuza rangi ya manyoya; nyonyoka manyoya, -mound,noun,chungu; kilima; tuta; rundo; kichuguu, -mount,noun,"mlima; kiunzi; farasi; baiskeli. v.t.i. panda; kwea; fanya; onyesha mchezo jukwaani; weka mahali pake; tundika picha — up, zidi; ongezeka - guard over, linda — ain", -mount,noun,mlima. —eer, -mount,noun,"mkaa milimani, mpanda milima. —ous", -mount,adjective,a milima mingi, -mouse,noun,(mice) panya, -moustache,noun,sharubu, -move,noun,"mwendo, zamutendo; jambo; uhamisho. v.t.i. sogeza; sogea; hamisha; hamasisha; gusa hisi prechekeza; toa hoja; chukua hatua; endelea. — sb to do sth, shawishi mtu kufanya jambo. He is always on the ~, hana kituo; daima yumo mbioni. —ment", -move,noun,mwendo; tapo; tendo; maendeleo; uhamaji, -Mr,noun,ufupisho wa mister: bwana. Mrs, -Mr,noun,ufupisho wa missis: bibi, -mtindi,verb transitive/intransitive,chacha; chachuka; chachua,~ness (n): uchungu; ukali; uchachu -muck,noun,"samadi; taka; uchafu; mbolea. v.t.i. —suh, tap buruga; fuja; chafua. about, zurura. —y", -muck,adjective,chafu, -mucous membrane,noun,kiwambo-ute; sehemu ya kiwambo cha seli inayozunguka mfereji wa chakula, -mucus,noun,"uteute; aina ya kemikali nzito inayoteleza inayotokana na teziute yenye kazi ya kulinda tishu za tabaka-nje zisikauke, na pia kuzuia viumbe maradhi visidhnru kiumbe", -mud,noun,"tope. — hut, kibanda cha udongo. — wall, ukuta wa udongo. —dy", -mud,adjective,enye matope; liochafuka. —guard, -mud,noun,madigadi; (kwa baiskeli) panga, -muddle,noun,fujo; mkanganyo. v.t.i. chafua; fuja; tatiza; kanganya; tibua; vuruga; adong; boronga, -mufti,noun,mufti; nguo za kiria avazao mtu anayevaa sare, -mug,noun,magi; kopo. (collog.) baradhuli; mjinga; uso, -mulch,noun,matandazo; majani yanayotandazwa shambani mwa mche kuhifadhi unyevu, -mulch,verb transitive,weka matandazo, -mule,noun,nyumbu; baghala, -mulish,adjective,kadri; sufuwa, -multiple,noun,kigawe, -multiple,adjective,enye sehemu nyingi; a mara nyingi, -multiplicand,noun,kizidishi; hesabu ya kuzidishwa, -multiplication,noun,kuzidisha, -multitude,noun,wingi; umati; thel kaumu. multitudinous, -multitude,adjective,ingi; tele, -mummy,noun,mumiani; maiti iliyotiwa mumiani au dawa wa kuhifadhi maiti ili isiharibike; mama (hutumiwa hasa na watoto), -mumps,noun,ugonjwa wa m a t u b w i t u b w i; matukwi; matu-mbwitumbwi, -munch,verb transitive/intransitive,tafunatafuna; guguña; mumunya, -municipal,adjective,a manispaa,~ity (n): manispaa; baraza la mji -munitions,noun,zana za vita, -mural,noun,picha iliyochorwa ukutani, -mural,adjective,a ukutani, -murder,noun,uuaji wa mtu kwa kusudi,~er (n): muuaji; ~ess (n): muuaji wa kike; ~ous (adj): katili; a kiuaji -murder,verb transitive,ua kwa kusudi, -murky,adjective,enye kiza, -murmur,noun,"mvumo, mnong'ono; maung'uniko", -murmur,verb transitive,vuma; nonga; nunga'unika, -muscle,noun,misuli; msuli; mnofu; mkano. muscular, -muscle,adjective,a msuli; enye nguvu ya misuli, -museum,noun,makumbusho, -mushroom,noun,uyoga,~growth: liokutwa upesi -music,noun,"muziki. face the ~, kabili matatizo kijasiri",~al (adj): a muziki; enye kupenda muziki; enye kipaji cha muziki; ~ally (adv): kimuziki; ~ian (n): mwanamuziki; ~hall (n): ukumbi wa maonyesho -must,noun,"jambo la lazima. aux.v. hapana budi; sharti; lazima; yapasa. I ~ go, sina budi kwenda", -mustard,noun,haradali; mharadali, -mutation,noun,ubadilishaji; mabadiliko wa ghafla wa muundo wa kikemikali wa jeni au kromo-somu katika seli za kiumbe, -mute,noun,bubu, -mute,adjective,kimya; bubu; siotamkwa, -mutilate,verb transitive,kata; haribu; kata kiungo cha mwili; lemazwa. mutilation, -mutilate,noun,kilema; ukataji, -mutiny,noun,maasi; uasi, -mutiny,verb intransitive,asi; halifu. mutineer, -mutiny,noun,mwasi. mutinous, -mutiny,adjective,a kuasi; halifu, -mutter,verb transitive/intransitive,nung'unika; sema chinichini, -mutton,noun,nyama ya kondoo, -mutual,adjective,a pande mbili; a wenyewe; a wote wawili,~affection: upendano; ~agreement: mapatano; ~ism (n): ufanano; hali ya viumbe viwili kuishi pamoja katika hali ya kuambatana na ambapo wote vinafaidika na uhusiano wao; ~ly (adv): kwa pamoja -muzzle,noun,pua na mdomo wa mnyama; kitunga; kitundu cha kasiba; mtutu wa bunduki au mzinga,~velocity: kasi ya risasi. v.t. nyamazisha; nyamazisha vyombo vya habari; tia kitunga; msumari -mystery,noun,siri; muujiza; fumbo. mysterious, -mystery,adjective,a siri; a muujiza; -sioelezeka, -mystify,verb transitive,fumba; tatanisha; tatiza. mystification, -mystify,noun,utatanishaji; kitu cha kutatanisha, -myth,noun,kisasili; ngano zinazoelezwa asili ya ulimwengu na vilivyo ndani yake; uwongo; jambo lililobuniwa,~ical (adj): a kisasili; a uwongo; a kubuniwa; ~ology (n): mithilojia; elimu ya visasili; visasili -muhtasari,adjective,a papo hapo; bila kukawia; a mara moja. -mation n. kujumulisha; jumla; muhtasari, -nail,noun,"kucha; msumari. on the ~, mara moja. hit the ~ on the head, sema au kufanya kama itakivyavyo",~ly (adv): uchi; bila kificho; bayana; ~ness (n): uchi; utupu -nail,verb transitive,"gongomea, pigilia the ~ eye, kwa macho angavu", -naive,adjective,nyofu; sio na hila; jinga; shamba,~te (n): unyofu; ukweli; ujinga -naked,adjective,"tupu; uchi; siofunikwa. with the ~, kwa macho angavu",~ly (adv): uchi; bila ya kificho; bayana; ~ness (n): uchi; utupu -name,noun,jina; sifa; mtu mashuhuri. call sb,"~s: tukana, kashifu. not have a penny to one's ~, wa maskini hohehahe. win a good ~ for oneself, jipatia sifa njema. v.t. taja; ainisha; a jina; toa bei; ~less (adj): sio na jina; baya sana hata kutostahili kutajwa; sioelezeka; ~ly (adv): yaani; ~sake (n): somo; wajina" -nape,noun,ukosi; kikosi, -napkin,noun,1. kitambaa cha kufutia mikono hasa mezani; winda; kitambaa avlishwacho mtoto mchanga kupitia mapajani kuzuia mkojo; 2. nepi, -narrate,verb transitive,"hadithia, simulia. narration", -narrate,noun,masimulizi; usimulaji. narrative n./adj. masimulizi; hadithi; a masimulizi. narrator, -narrate,noun,msimuliaji, -narrow,adjective,"-embamba; dogo; a shida; chache; chupu chupu; finyu. a - escape, ponea chupuchupu",~ly (adv): kwa shida kidogo tu; kwa uangalifu -nasal,noun,nazali,~ize (v.t): nazalisha -nasal,adjective,"a pua, -a puani; -a nazali", -nasty,adjective,chafu; -a kuchukiza; -enye chuki; -enye hatari; -sio murua; bayana, -nation,noun,taifa,~al (n): raia; mwananchi. adj. -a taifa; -a watu wote; ~ anthem: wimbo wa taifa; ~ assembly: bunge; ~ debt: deni la taifa; ~ grid: mtandaoumem wa taifa: mtandao wa nyaya na transfoma za umeme uwezeshao umeme kusambazwa nchi nzima; ~ monument: kumbukumbu ya taifa; ~ park: mbuga ya taifa; ~ service: jeshi la kujenga taifa; kipindi cha kujenga taifa; ~alism (n): utaifa; uzalendo; upiganiaji uhuru; ~alist (n): mzalendo; mpigania taifa; ~ality (n): uraia; ~alize (v.t): tafisha; andikisha uraia; ~alization (n): utaifishaji -native,noun,mwenyeji; mzalia,~ ability: uwezo wa kimaumbile. nativity n. uzaliwa; siku ya kuzaliwa -native,adjective,"-enyeji; -a asili; -a kimaumbile. your ~ land, nchi yako ulipozaliwa", -natural,adjective,-a asili; -a kawaida; -a maumbile; -a lazima; -a haramu,"~ forces: nguvu za kimaumbile; ~ gas: gesi asili: mchanganyiko wa hidrokaboni za kigeugeu yenye methani nyingi zaidi inayopatikana ardhini hususan karibu na mafuta ya kimadini; ~ history: elimuviumbe; ~ selection: uteuzi asilia: nadharia ya Darwin juu kanuni ya mabadiliko inayowawezesha viumbe hai kuishi katika mazingira yanayobadilika. animal living in their ~ state, wanyama waishio katika hali ya asili. He is a ~ orator, ana kipaji cha asili cha usemaji. It is ~ for a bird to fly, ni jambo la kawaida ndege kuruka; ~ly (adv): kimaumbile; kiasili; kwa desturi; kwa kawaida; bila shaka; ~ist (n): mtaalamu wa viumbe; ~ize (v.t): andikisha kuwa raia; zoeza tabia ngeni; tohoa; ~ization (n): utoaji uraia" -nature,noun,ulimwengu; viumbe vyote; asili; nguvu za asili; hulka; maumbile; desturi; mzoea; jinsi; namna; aina,~ study: elimu ya viumbe hai; ~ worship: ibada ya viumbe vya asili -naughty,adjective,tundu; tukutu. naughtiness, -naughty,noun,utundu; utukutu, -nausea,noun,kichefuchefu,~te (v.t): chefua moyo; tapisha. nauseous adj. enye kutia kichefuchefu; a kutapisha -nautical,adjective,a baharia; a ubaharia, -naval,adjective,a manowari; a mwanamaji, -nave,noun,ukumbi wa kanisa au msikiti, -navel,noun,kitovu, -navigate,verb transitive,ongoza chombo; safiri baharini. navigable, -navigate,adjective,a kupitika kwa chombo; a kuwea kusafiri. navigation, -navigate,noun,usafiri wa angani au baharini; uongozaji vyombo baharini au angani. navigator, -navigate,noun,nahodha; baharia; miongoza njia, -navy,noun,jeshi la wanamaji; wanamaji, -near,adverb,karibu,"~ friend: rafiki wa ndani. the ~ front wheel of a car, gurudumu la mbele. v.t./i. karibia; sogea karibu. The ship is ~ing land, meli inakaribia nchi kavu; ~ly (adv): karibu; kama; takriban; ~ness (n): ukaribu" -near,preposition,karibu na; karibu ya, -near,adjective,"a karibu; -a upande uliokuelekea; -a choyo; -a bahili; -nyimivu. a ~ escape, okoka kwa shida", -neat,adjective,liopangwa vizuri; nadhifu; maridadi; -zuri; kavu,~ly (adv): vizuri; kwa usafi; ~ness (n): usafi; umaridadi; unadhifu -nebulas,noun,(~e) jamii ya nyota nyingi ndogo kama wingu, -nebulous,adjective,kama wingu si wazi; si dhahiri, -necessarily,adverb,kwa lazima; sharti. necessitate, -necessarily,verb transitive,lazimisha, -necessary,noun,mahitaji muhimu wa lazima, -necessary,adjective,a lazima; a sharti; -a kujuuz; a wajibu, -necessity,noun,ulazima; haja; shida, -neck,noun,shingo; rasi,~ and ~: bega kwa bega; ~ or nothing: kufa na kupona; ~ and crop: pia; kabisa; ~band (n): ukosi; ~lace (n): mkufu; ~tie (n): tai -nectar,noun,nekta maji yenye utamu katika maua ambayo nyuki hutengenezea asali, -need,noun,mahitaji; haja; matakwa; umaskini; ufukara; ukata,~ful (adj): enye kuhitaji; -a lazima; ~less (adj): a bure; sio a lazima; ~s (adv): lazima; sharti; hapana budi; ~y (adj): maskini -need,verb transitive,"hitaji; taka. There is no ~ to hurry, hakuna haja kukimbiliza", -needle,noun,"sindano; ncha. packing ~, shazia. magnetic compass ~, dira. thread a ~, tunga sindano",~woman (n): mshoni mwanamke; ~work (n): ushoni -negative,noun,ukanaji; negativu; hasuo; uhasi;,~ number: namba hasi; ~ pole: ncha hasi; ~ quantities: idadi hasi; ~ electricity: mkondo wa umeme hasi. v.t. kana; kanusha; tangua -negative,adjective,a kukanusha; hasi, -neglect,noun,upuuzaji; uzembe; tetelekezaji; hali ya kutotunzwa,~ful (adj): vivu; zembe; si -angalifu; mapuuza; sahauhilifu negligence n. uzembe. negligent adj. si -angalifu; zembe; mapuuza ~ly adv. kizembe. negligible adj. sio muhimu; dogo sana -neglect,verb transitive,totunza; toangalia; tojali; telekeza; tofanya; acha; puuza; zembea, -negotiate,verb intransitive/transitive,shauriana; jadiliana; patana bei; hadili kwa fedha; pita. negotiable, -negotiate,adjective,a kupitika; a kubadilishika; a kuwea kujadiliwa. negotiation, -negotiate,noun,majadiliano; mashauriano; mapa-, -negotiator,noun,mpatanishi; msuluhishi, -neigh,noun,mlio wa farasi, -neigh,verb intransitive,lia (kama farasi), -neighbour,noun,jirani,~hood (n): ujirani; mahali pa karibu; ~ing (adj): enye kupakana; ~ly (adj): ema; karimu; -a ujirani mwema; ~liness (n): ujirani; ukarimu -neither,adjective,"ote of the two - man lived, wote wawili hawakuishi", -neither,pronoun,moja. I can see - siwezi kuona hata -moja, -neither,conjunction,"wala; si wala. -this nor that, si hili wala lile. We are not working - are they, sisi hatufanyi kazi wala wao hawafanyi", -nematocyst,noun,"seliuzi: aina maalumu ya seli katika ngozi/nje ya baadhi ya wanyama katika ngeli selenterata, ambayo ina kifuko kilichojaa sumu ya kuulia mawindo yao au ya kujihami dhidi ya adui", -nematode,noun,nematodi: mnyoo, -neolithic,adjective,neolithiki: a mwishoni mwa zama za mawe, -neon,noun,neoni: elementi gesi isiyo na rangi. -lamp taa ya neoni: taa ya mshumaa ambayo hutumia gesi ya neoni na ambayo hutoa mwanga mwekundu wakati umeme unapopitishwa ndani yake, -nephew,noun,"mpwa, yaani mtoto wa kiume wa dada au kaka", -Neptune,noun,Neptuni: sayari ya nane katika mfumo wa jua, -nerve,noun,"1. neva: mkusanyiko wa nyuroni. 2. mshipafahamu: mshi'pa wa fahamu ambao hukamilisha mawasiliano baina ya mfumo neva mkuu na sehemu za mwili. -cell, nyuroni: mkusanyiko wa seli ambazo huunda tishu ya neva","~cord: kodi neva: tita kubwa la neva zipitazo ndani ya uti wa mgongo. 3. hali ya wasiwasi; wahaka. noises that get on my ~s, kelele zinazotintia wasiwasi. strain every ~, fanya juu chini; jitahidi sana; ~less (adj): -legevu; dhaifu; siotishika; tulivu. nervous adj. -a neva; -oga; enye wahaka; -enye wasiwasi; ~system: mfumo wa neva. nervy adj. (colloq.) -enye wasiwasi" -nest,noun,kiota; mahali pa mapumziko; maficho,~egg (n): akiba ya fedha -net,noun,"wavu; nyavu; jarife; juya; kimia; mtego. mosquito ~, chandarua",~ting (n): wavu. adj. bila kupungua; kamili; halisi; ~profit: faida halisi. v.t. (-tt-) pata faida halisi -net,verb transitive,(-tt-) vua kwa wavu; tega kwa wavu; funika kwa wavu, -neuron,noun,nyuroni: mkusanyiko wa seli ambazo huunda tishu ya neva, -neutal,adjective,sifoungamana na upande wowote; siopendelea upande wowote; sio na sifa bainifu,~ity (n): hali ya kutofungamana na upande wowote; ~ization (n): (chem.) mka-tisho; ~ize (v.t): tangua; batilisha; zimua -neutrino,noun,nyutrino: punje ya kimsingi imara isiyokuwa na chaji yoyote ya umeme au masi tuli lakini yenye piamzunguko nusu, -neutron,noun,nyutroni: chembe zisizo na chaji zilizokatika nyuklia ya atomu, -never,adverb,kamwe; asilani; hata kidogo; hata. ~mind! haidhuru! well! -! lahuala! ~more, -never,adverb,si tena kabisa. ~theless, -never,conjunction,hata hivyo, -new,adjective,pya; ngeni; -a siku hizi; -a kisasa,~comers: wageni; ~laid eggs: mayai yaliyotagwa punde tu; ~fangled: pya tena geni; ~moon: mwezi mwandamo: awamu ya mwezi wakati unapounganika na jua na kuonekana katika umbile la hilali; ~ly (adv): karibuni; ~ness (n): upya; ugeni -new,adverb,karibu, -news,noun,habari,~agency (n): shirika la habari; ~agent (n): muuza magazeti; ~boy (n): kijana atembe- -newton,noun,nyutoni: kizio cha kazi kinachofafanuliwa kuwa kani ambayo ikitumwa kwa masi ya kilogramu moja hupatia mchapuko wa mita moja kwa sekunde,~'s laws of motion: kaida za Newton za mwendo: kaida tatu ambazo zilielezwa na Sir Isaac Newton zinazobainisha athari ya kani juu ya vitu vinavyotembea -next,adjective,"enye kufuata, kando; jao", -next,adverb,tena; baadaye, -next,preposition,karibu ya, -nexus,noun,kiungo; mfululizo, -nib,noun,nibu, -nice,adjective,-a kupendeza; -zuri; -ema; -a kuhitaji uangalifu; chaguzi; -teuzi,~ly (adv): vyema; vizuri; barabara; ~ty (n): usahili; undani; mambo madogo madogo -nickel,noun,nikeli: aina ya madini nyeupe ngumu kama fedha, -nickname,noun,jina la utani; lakabu, -nicotine,noun,nikotini: sumu iliyomo katika tumbaku, -niece,noun,mpwa mwanamke, -night,noun,"usiku. make a ~ of it, kesha kwenye starehe. ~dress ~gown","~fall (n): magharibi, kudhwa; ~ly (adj): -a usiku; -a kila usiku. adv. usiku; ~name (n): jinamizi; ~watchman (n): mlinzi wa usiku" -night,noun,vazi la kulalia usiku, -nil,noun,"sifuri; bila. The result of the game was 3 - nil, matokeo ya mchezo yalikuwa goli tatu kwa bila", -nimble,adjective,-epesi; -elekevu; hodari; (kwa akili) -kali. nimbly, -nimble,adverb,kwa wepesi, -nip,noun,"mminyo; mfinyo; mbinyo; mkato. a - in the air, baridi kali. vt./i. (-pp-) minya; finya; binya; nyakua; uma; haribu. - in the bud, haribu toka mwanzoni",~per (n): (colloq.) koleo; kibano; gando -nipple,noun,chuchu: kitu chenye umbo la chuchu, -nitrate,noun,nitrati: chumvi au esta ya asidi nitriki. nitric,"~ acid: asidi nitriki: kioevu cha kiasi kidogo kisicho na rangi na kilishayi chenye kiwango mchemko cha 86°C. nitrification n. nitrishaji. 1. utendaji wa kitu cha asidi nitriki. 2. mfanikio-tendani wa kueguza kwa kutumia bakteria misombo ya nitrojeni kutoka kwenye mabaki au takataka, uozo wa wanyama au mimea ili kuwa nitrati katika udongo. nitrifying bacteria, bakteria nitrojeni: bakteria wanaogeuza kampaundi sahili za nitrojeni kuwa nitrati zinazoweza kutumiwa na mimea" -nitrate,adjective,nitriki: a nitrojeni; enye nitrojeni, -nitrogen,noun,nitrojeni: elementi gesi ambayo sio metali,"~cycle: duru ya nitrojeni: mzunguko wa matumizi ya nitrojeni ya angalewa kwa viumbe mbalimbali. fixation, uambishi nitrojeni: kitendo cha kueguza nitrojeni kutoka katika hali ya gesi na kuwa kampaundi ambayo inaweza kunyonywa na kutumiwa na mimea; ~fixing bacteria: bakteria nitrojeni: bakteria wanaoamua nitrojeni iliyoko katika hewa kujenga kampaundi kwa kutumia mfanikio-totendani kemikali" -no,adjective,hapana; hakuna; hamna; haiwezekani; marufuku; siyo; si, -no,adverb,zaidi. int. la! hasha! hapana!, -no,noun,ufupisho wa number: namba; nambari, -noble,noun,sharifu; lodi,"~ gases: gesi ajizi: kundi la elementi sita (heli, neoni, argoni, kriptoni, zenoni, na radoni)" -noble,adjective,sharifu; a kilodi; bora; enye tabia nzuri; adilifu, -nocturnal,adjective,-a usiku, -nod,noun,ishara ya kichwa, -nod,verb transitive/intransitive,"(-dd-) inamisha kichwa; tikisa kichwa; sinzia; kubali. have a -ding acquaintance with, jua mtu juujuu tu. the land of -, ndoto; usingizi", -node,noun,1. kifundo: sehemu ya wimbi ambapo tambo lina thamani ya sifuri. 2. fundo: sehemu ya shina ambapo majani huchipukia, -nodule,noun,tezi kwenye mizizi ya baadhi ya mimea ambazo hufuga bakteria watengenezao nitrojeni, -Noel,noun,Noeli; Krismasi, -noise,noun,kelele; ghasia; sauti; mlio; kishindo; myumo. -less adj. -a kimya. noisily, -noise,adverb,kwa kelele. noisy, -noise,adjective,-a makelele, -nomad,noun,mhamahamaji. nomadic, -nomad,adjective,a kuhamahama, -nominal,adjective,"-a jina tu; si halisi; -liotajwa; dogo; -a nomino. the - ruler, mtawala wa jina tu. a -rent, kodi ndogo tu. -ly adv. kwa jina; kwa maneno tu", -nominate,noun,teua; chagua; pendekeza, -nomination,noun,uteuzi; pendekezo; chaguo, -nominee,noun,mtu aliyependekezwa; mteuliwa, -non-renewable energy,noun,nishati hulu: vyanzo vya nishati ambavyo havina mbadala kimaumbile vikishakutumiwa, -nonsensical,adjective,-a upuuzi, -noon,noun,adhuhuri; saa sita mchana, -nor,conjunction,wala, -normal,adjective,"-a kawaida; -a desturi; -a siku zote. above -, zaidi kuliko kawaida", -north,noun,kaskazini; kibla, -north,adjective,-a kaskazini; -a kibla, -north,adverb,upande wa kaskazi. -ern adj. -a kaskazini. -wards adv. kuelekea kaskazi, -nose,noun,"pua. pay through the -, lipa thamani kubwa sana", -nose,verb transitive/intransitive,"nusa; endelea mbele polepole. The ship -d its way through the ice, meli iliendelea polepole katika barafu. -dive v.i. anguka kichwakichwa. -gay n. shada la maua", -nostril,noun,chochwe; tundu ya pua, -not,adverb,si; sio; hapana, -notable,noun,mtu mashuhuri, -notable,adjective,-a kujulikana sana; -enye sifa; mashuhuri. notably, -notable,adverb,hasa; zaidi. notability, -notable,noun,umashuhuri; mtu mashuhuri, -notch,noun,keo; pengo, -notch,verb transitive,piga keo; tia pengo, -note,noun,"ukumbusho; muhtasari; barua; noti; maoni; ishara; dalili; fahamu; sifa; cheo. A - of self satisfaction was heard in his speech, aliashiria kuridhika katika hotuba yake. of exclamation, alama ya mshangao hii (!). a family of -, familia bora. It is worthy of -, yafaa izingatiwe. Take ~ of what I say, fahamu vyema ninalosema", -note,verb transitive,"angalia; ona; kumbuka; andika. set down, andika. noted", -note,adjective,mashuhuri. -worthy adj. -a kufaa kuzingatiwa, -nothing,noun,"si kitu; hakuna kitu. come to -, tofaulu. make ~ of, toka kapa; toleewa. - but, tu", -notice,noun,"tangazo, notisi; taarifa; uzingatiaji. give a servant a month ~: pa mtumishi notisi ya mwezi mmoja. Take no ~ of what they say, msiyatilie maanani maneno yao. v.t/i. angalia; ona",~able (adj): -a kuonekana kwa urahisi -notify,verb transitive,tangaza; arifu; julisha. notifiable, -notify,adjective,ilolazimu kutangazwa. notification, -notify,noun,taarifa; tangazo; ilani, -notion,noun,wazo; dhana; fikira, -notorious,adjective,-enye kuvuma kwa ubaya; -enye sifa mbaya. notoriety, -notorious,noun,sifa mbaya; ubaya, -notwithstanding,preposition,licha, -notwithstanding,conjunction,ijapokuwa, -notwithstanding,adverb,"hata hivyo. - advice he went, ijapokuwa aliondwa bado alikwenda", -nought,noun,si kitu; si neno; sifuri. come to ~ shindikana; tanguka; batilika, -noun,noun,(grammar) jina; nomino, -nourish,verb transitive,lisha; chunga; lea; stawisha; rutubisha; tunza moyoni,~ment (n): chakula -nova,noun,nova; nyota ambavyo nuru yake huwa kubwa sana na baada ya muda hufifia, -novel,noun,riwaya,~ette (n): riwaya fupi; ~ist (n): mwandishi wa riwaya; ~ty (n): upya; ugeni; kitu kipya -novel,adjective,pya; geni, -November,noun,Novemba; mwezi wa kumi na moja wa mwaka wa kizunguzungu, -now,adverb,"sasa; mara moja; sasa hivi. - and again, and then, mara kwa mara. now then! now now! sasa",~adays (adv): siku hizi -nowhere,adjective,"si popote. I went ~, sikwenda popote. The man is ~ to be seen, mtu mwenyewe haonekani mahali popote", -nozzle,noun,nozzeli; kizibo cha chuma kilichounganishwa kwenye ncha ya reli ya mpira, -nuclear,adjective,-a kiini; nyuklia. ~ fission mwatuko nyuklia: utendaji wa kinyuklia unaosababisha kiini kizito cha atomu kumeguka katika sehemu mbili na kutoa nishati,"~ energy: nishati ya nyuklia; ~ energy plant: mtambo wa nishati ya nyuklia; ~ fusion: ueyunganishaji nyuklia: utendaji wa kinyuklia baina ya viini vya atomu nyepesi unaosababisha uundaji wa kiini kizito zaidi; ~ radiation: mnururisho nyuklia: mnururisho alfa, beta, na gama unaotolewa wakati viini nururishi vinapooza; ~ reaction: utendaji kinyuklia: utendaji wowote unaosababisha mabadiliko katika kiini cha atomu. reactor, tanuri nyuklia: chombo ambamo utendaji wa kinyuklia unaendeshwa na unadhibitiwa ili kutoa nishati ya nyuklia, isotopu nururishi au elementi bandia; ~ waste: takataka za sumu: mabaki yoyote wa dutu nururishi; ~ weapons: silaha za nyuklia" -nucleic acid,noun,asidi kiiniishi: asidi muhimu iliyomo katika kila seli ya kiumbe hai yenye kuhifadhi na kuhamisha mfumo wa jeni, -nucleon,noun,"nyuklioni: kijenzi cha kiini cha atomu, yaani protoni au nyutroni",~ number: namba kiini: namba ya chembe za atomu katika kiini cha atomu -nucleus,noun,(nuclei) kiini; asili; chanzo, -nude,noun,uchi, -nude,adjective,-tupu; uchi; bila kuvaa nguo; bila mapambo, -nudge,noun,kikumbo, -nudge,verb transitive,piga kikumbo, -nudist,noun,mtu ahusuduye kukaa uchi, -nugget,noun,kipande cha dhahabu, -nuisance,noun,udhia; usumbufu; adha; kero, -numb,verb transitive,fanya ganzi, -numb,adjective,"-enye ganzi; -zito; -legevu. fingers ~ed with cold, vidole vilivyokuwa ganzi kwa baridi", -number,noun,namba;, -numeral,noun,tarakimu; herufi ya hesabu; nyumerali, -numerator,noun,kiasi. numerical, -numerator,adjective,-a nambari, -numerous,adjective,-ingi sana, -nun,noun,mtawa wa kike,~nery (n): nyumba ya watawa wa kike -nurse,noun,mlezi; yaya; muuguzi; nesi,~ry (n): chumba cha watoto; jalbe; kitalu cha miche; ~ryman (n): mfanya kazi katika jalbe la mimea -nurse,verb transitive,"ugza, nyonyesha; lea; tunza", -nurture,noun,malezi; elimu; mafunzo, -nurture,verb transitive,lea; elimisha, -nut,noun,"kokwa; njugu; lozi; nati. ground ~, pea ~, njugu-nyasa; karanga, coco-, nazi, cashew-, korosho","~crackers (n): ala ya kubanjia kokwa; ~shell (n): ganda; gamba la kokwa. in a ~shell, kwa muhtasari" -nutmeg,noun,kungumanga; basibasi, -nutriment,noun,chakula bora, -nutrition,noun,lishe, -nutritious,adjective,rutubishi, -nylon,noun,nailoni, -nymph,noun,"tunutu; wadudu wachanga walio na maumbile yanayofanana na wazazi wao, ila hawajapevuka", -oak,noun,mti aina ya mwaloni, -oar,noun,kasia; kafi,~sman (n): mpiga kasia -oasis,noun,(oases) oasisi; mahali penye miti na chemchemi katika jangwa, -oath,noun,(~s) kiapo; yamini; laana; apizo, -oats,noun,"shayiri. sow one's wild ~, ponda maisha ujanaoni. oatmeal", -oats,noun,unga wa shayiri, -obedience,noun,utii; usikivu. obedient, -obedience,adjective,-tiifu; -sikivu. obediently, -obedience,adverb,kwa utii, -obey,verb transitive/intransitive,tii; sikia; tumikia, -object,noun,"kitu; jambo; nia; kusudi; madhumuni; shabaha; kilolwa. an ~ lesson, somo lenye vielelezo vya vitu halisi. with no ~ in life, bila lengo lolote katika maisha. succeed in one's ~, timiza lengo. Money is no ~, lengo si fedha; fedha si kitu",~ion (n): katazo; kizuizi; pingamizi; ~ionable (adj): -a kuchukiza; ~or (n): mpingaji; mbishi -object,verb transitive,kataa; bisha ping; zuia, -objective,noun,"lengo; shabaha. adj. bila upendeleo; -a kuhusu jambo. My advice is quite ~, nasaha yangu haina upendeleo. My statement on the purpose of the war is quite ~, tamko langu kuhusu vita halimlengi yeyote", -obligation,noun,wajibu; faradhi; jukumu, -obligatory,adjective,-a lazima; faradhi; -a wajibu, -oblige,verb transitive,lazimisha; shurutisha; fadhili. obliging, -oblige,adjective,tayari kusaidia; karimu, -oblique,adjective,-a mshazari; -a kukingama; -a kuzunguka si wazi, -obliterate,verb transitive,futilia mbali; ondoa kabisa; haribu, -oblivion,noun,"hali ya kusahaulika kabisa; -a msaha yangu haina upendeleo. My statement on the purpose of the war is quite ~, tamko langu kuhusu vita halimlengi yeyote. sio na kumbukumbu; -liosahau kabisa", -obscene,adjective,"(kwa maneno, desturi) -chafu; pujufu. obscenity", -obscene,noun,maneno au matendo machafu; matusi ya wazi, -obscure,adjective,-a giza; -a kujificha; sioonekana wala kufahamika vyema; sijulikana vizuri, -obscure,verb transitive,tia giza; fumba; ficha. obscurity, -obscure,noun,giza; fumbo, -observe,noun,kuangalia; uangalizi; maoni; ugunduzi. observatory, -observe,noun,"mahali pa kuchunguzia sayari na nyota. -r n. mtazamaji; mchunguzi, mwa­ngalizi", -obsess,verb transitive,"shika, shikilia, jaza katika akili au moyo. -ion n. tamaa; shauku isiyozuilika; kupagawa", -obsolescent,adjective,liopitwa na wakati; -siofaa tena, -obsolete,adjective,-siotumika tena; -liopita wa wakati; -siofaa; kongwe, -obstacle,noun,kizuizi; pingamizi; kikwazo, -obstinate,adjective,-kaidi; bishi; -sugu; -nye inadi; -shupavu. -ly adv. kikaidi; kishupavu. obstinacy, -obstinate,noun,ukaidi; usugu; inadi, -obstruct,verb transitive,"zuia; pinga; kataza. - a bill in the parliament, zuia mswada bungeni. -ion n. uzui­aji; kizuizi; pingamizi. -ive adj. -a kuzuia; -a kupinga; -enye pingamizi", -obtain,verb transitive/intransitive,nunua; pata; jipatia; kubalika; enea; tumika. -able adj. -a kupatikana, -obtrude,verb transitive/intransitive,jiingiza; jitia kati; jidukiza. obtrusive, -obtrude,adjective,-a kuingilia kati; -a kujidukiza, -obtuse,adjective,"butu; dugi; pumbavu. -angle, pembetubatu", -obviate,verb transitive,ondoa; katiza; toa, -obvious,adjective,wazi; dhahiri; -a kuonekana; -a kueleweka, -occasion,noun,"fursa; wasaa; nafasi; sababu; haja; tukio. not an ~ for laughter, si wakati wa kucheka. rise to the ~, patia; onyesha uwezo unaohitajika. There's no ~ for you to lose your temper, huna sababu ya kukasirika", -occasion,verb transitive,"sababisha; fanya; leta. He was late and this ~ed anxiety, alichelewa na jambo hilo lilileta wasiwasi. -al adj. mara moja; -a kufaa wakati fulani. -ally adv. pengine; mara mojamoja", -occupy,verb transitive,"kalia; shika; miliki; chukua; shugulikia na kushughulisha; tumia; -wa na. He was occupied with his work, alishughulika na kazi yake. Many thoughts occupied my mind, nilishughulishwa na mawazo mengi. occupant", -occupy,noun,mkaji; mwenyeji; mmiliki. occupation, -occupy,noun,utwaaji; umiliki; shuguli; kazi; biashara, -occur,verb intransitive,"(-rr-) tokea; pitikia akilini; wa. Which letter of the alphabet ~s most commonly?, herufi ipi hutokea mara nyingi katika alfabeti? to, pitikia akilini. -rence n. tukio; kadhia", -ocean,noun,"bahari. -going, enye kusafiri baharini. -ography n. sayansi ya bahari. trench, handaki bahari; handaki refu jembamba lililopo chini ya bahari", -octagon,noun,pembenane. -al adj. enye pembe nane, -october,noun,Oktoba: mwezi wa kumi wa mwaka wa kizungu, -octopus,noun,pweza, -ocular,adjective,"-a macho; kwa kuona; kwa macho. -proof, uthibitisho kwa macho", -odd,adjective,"witiri; moja pasipo mwenzake; moja peke yake; -ngeni; -a ajabu; -a kuchekesha; -a mzaha; sio -a kawaida; -a muda mfupi; pamoja na -ngine liobaki. a hundred shillings and some cents, shilingi mia moja na senti kidogo. - jobs, kazi anuwai. at ~ times, nyakati za dhiki","~ity (n): ugeni; ajabu; shani; kioja; ~ly (adv): kwa namna ya pekee; ~s (n): tofauti, ziada; matumaini; uwezekano; kutopatana. be at ~s with, gombana; bishana; zozana; ~ and ends: takataka; vikorokoro" -odour,noun,"harufu; sifa; upendeleo. be in good ~ with, pendelewa ma",~less (adj): sio harufu -oesophagus,noun,umio: sehemu ya mfereji wa chakula iliyoko kati ya kinywa na tumbo, -of,preposition,-a; kwa; katika; kuhusu, -off,preposition,"katika; kwa; -ni; mbali na; juu ya; karibu na; iliochupuka kutoka. an island - the south coast, kisiwa karibu na pwani ya kusini. a small street - the main road, kiochoro kilichochupuka kutoka barabara kuu. -colour, one's food, bila tamaa ya chakula. -one's head, (slang) -enye wazimu", -off,adverb,"mbali; si juu. -and on, mara mojamoja", -off,adjective,"-a upande wa kuume. the ~ side, upande wa kuume. on the chance, kwa bahati. the ~ season, msimu wa shughuli haba. in one's ~ time, wakati wa mapumziko", -offal,noun,matumbo ya mnyama; takataka, -offence,noun,"kosa; dhambi; uhalifu; hatia; chuki; uchungu; mashambulizi. weapons of ~, silaha za vita", -offensive,noun,shambulio; mashambulizi, -offensive,adjective,"-a kuchokoza; -a kusumbua; -a kushambulia; -a kuanzisha vita; -a kuchukiza. take the offensive, anzisha vita. offensively", -offensive,adverb,kivita; kiuchokozi, -offer,noun,ahadi; mwaliko; bei; zabuni; pendekezo,"~ prayers: omba Mungu. They ~ed no resistance, hawakupinga; ~ing (n): utoaji; sadaka; mhanga; ~tory (n): sadaka" -offer,verb transitive,toa; tolea; toa bei; jitolea; -wa tayari; nunua; toa sadaka; tambika; zabuni, -offhand,adjective,sioandaliwa. ~adv. kwa haraka; bila maandalizi; bila kufikiri; ghafla, -office,noun,ofisi; wizara; idara; madaraka; cheo; dhamana; wajibu; kazi; fadhila; msaada; huduma,~r (n): ofisa; afande; kiongozi -official,noun,ofisa,~ly (adv): kwa urasimu; kwa utaratibu -official,adjective,rasmi; -a serikali; -enye madaraka, -officiate,verb intransitive,fanya kazi kwa cheo fulani, -officious,adjective,-a kujidukiza; -a kujititia; -a kujingilia, -offshoot,noun,chipukizi; chipwi, -offspring,noun,mtoto; kizazi; kinda, -often,adverb,mara kwa mara; mara nyingi, -ohm,noun,"omu: kizio cha SI cha ukinzani sawa na uwiano kati ya volteji na mkondo umeme. Ohm's law, kaida ya Ohm: kaida inayoeleza kuwa volteji inayopita katika kipitishi ikiongezeka maradufu basi umeme unaopita katika kipitishi utaongezeka maradufu", -oil,noun,mafuta,~cloth (n): kitambaa kisichopenyeza maji; ~er (n): kopo la mafuta; fundi mafuta; meli ya mafuta; ~skin (n): kitambaa kisichopenyeza maji; ~ refinery: mtambo wa kusafishia mafuta ghafi; ~tanker: meli ya mafuta; ~well (n): kisima cha mafuta; ~y (adj): -enye mafuta; laini; -janja -oil,verb transitive,"tia mafuta, paka mafuta", -ointment,noun,malihamu; dawa ya kuchua, -old,noun,zamani; kale, -old,adjective,-zee; kongwe; -enye umri wa; -a zamani;, -olive,noun,"mzeituni; zeituni. hold out the ~ branch, onyesha ishara ya amani",~ oil: mafuta ya halizeti. adj. -a zeituni -omelette,noun,kimanda; yai la kukaanga, -omen,noun,"ishara; dalili; njozi. a good ~, njozi njema. a bad ~, njozi mbaya. ominous", -omen,adjective,-a ndege mbaya; -a kisirani; -a nuhusi, -omit,verb transitive,(tt-) acha; pitiliza; ruka; kosea. omission, -omit,noun,urukaji; upitilizaji; koseo; lioachwa, -omnipotence,noun,kudura. omnipotent, -omnipotence,adjective,"-enye kudura. The Omnipotent God, Mungu mwenye uwezo wa yote", -omniscient,adjective,"-a kujua yote. The ~ God, Mungu mjuzi wa yote. omniscience", -omniscient,noun,ujuzi wa yote, -omnivorous,adjective,-enye kula chochote, -on,preposition,juu ya; katika; -ni; kuhusu; kwenye, -on,adverb,juu; mbele, -once,adverb,mara moja; hapo kale; hapo nyuma; wakati fulani; mara tu,"~ in a while: mara mojamoja; ~ and for all: mwanzo na mwisho; ~ upon a time: hapo kale. at ~, mara moja; papo hapo; bila kuchelewa; ~ you begin to feel afraid: mara tu ukiogopa. For you're right, kwa mara ya kwanza u sahihi" -one,adjective,-moja; -a kwanza; fulani, -one,pronoun,"moja; mojawapo; fulani; mtu. - by ~, moja-moja. It's all ~ to me, ni mamoja kwangu. -self pron. mwenyewe. please -self, jifurahisha. -sided adj. -a upande mmoja; -a upendeleo. -a argument, hoja zinazopendelea upande mmoja", -onerous,adjective,-enye kuhitaji jitihada nyingi -a kutaabisha, -onion,noun,kitunguu maji, -onlooker,noun,mtazamaji, -only,adjective,tu; -a pekee, -only,adverb,tu; basi, -only,conjunction,ila; lakini; isipokuwa, -ooze,noun,matope; kinamasi, -ooze,verb intransitive,"vuja; tona; tiririka. (fig.) Their courage ~d away, uhodari wao uliyeyuka", -opacity,noun,hali ya kutopitisha nuru; utatanishi wa maana, -opaque,adjective,-siopitisha nuru; -enye utatanishi wa maana, -opaque,adjective,buye. -enye tabia ya kuttoruhusu nuru kupita, -open,noun,nje,"~ competitions: mashindano ya wazi. the ~ country, uwanda; chanjaa. keep ~ house, wa karibu kwa watu wote. have an ~ mind, -wa tayari kupokea mawazo mapya. in ~ order, -lioachana sana kwa nafasi; -a wazi; -a watu wote; -a bure. an ~ question, jambo lisilojumulia; swali lenye jawabu zaidi ya moja. the ~ sea, bahari kuu. be ~ to, karibisha; -wa bila kinga; -wa tayari kwa. v.t./i. fungua; funua; funguka; funika; anzisha rasmi; ~ fire: piga risasi; ~ing (n): mwanzo; kipenyo; ufa; nafasi; uwazi; mlango; tundu; ufa; ufunguzi; ~-handed (adj): karimu; ~ly (adv): waziwazi; ~hearted (adj): kweli; -kunjufu; nyofu" -open,adjective,"wazi; -siozingirwa; -siofunikwa; -sio tigua; -sio kizuizi; -liochanua in the ~ air, nje. with ~ arms, kwa mikono miwili. an ~ boat, mashua isiyo na sitaha", -opera,noun,opera; mchezo wa kuigiza, -operate,verb transitive/intransitive,endesha; tenda kazi; pasua; fanya operesheni; fanya manuva, -operation,noun,"utendaji; upasuaji; kazi; shughuli; ukokotoaji; operesheni; kampeni. come into operation, anza kufanya kazi; tumika. operative", -operation,noun,"mfanyakazi, fundi mitambo", -operation,adjective,-enye kutenda kazi; -enye kutumika -a nguvu za, -opinion,noun,maoni; wazo; dhana. get a lawyer's ~ pata ushauri wa mwanasheria. -ated adj. -shupavu; -enye kushikilia maoni yake, -opium,noun,afyuni; kasumba; aina ya dawa ya kulevya itokanayo na mmea uitwao mpopi, -opose,verb transitive,pinga; kataa; shindana, -opponent,noun,mshindani; adui; mpinzani, -opportune,adjective,-a kufaa; -liotokea -lipohitajika; -a wakati muafaka, -opportunity,noun,nafasi; wasaa; fursa, -opposite,adjective,-enye kukabiliana; kinyume; -enye kuelekeana;, -opposition,noun,"upinzani; ushindani; uelekeanaji. the opposition, kambi ya upinzani", -oppress,verb transitive,"dhulumu; kandamiza; onea; taabisha. -ion n. udhalimu; ukandamizaji; mateso. -ive adj. dhalimu; -kandamizaji; -a kutesa. -zito -a tabu. -or n. mkandamizaji, dhalimu", -optic,adjective,"-a macho. -al adj. -a macho. -al fibre, fiba maonzi: fiba ndefu nyembamba ya kioo ambamo mwangaza unaweza kupita na kupoteza kiasi kidogo sana cha mng'aro wake",~ illusion: sarabi; mauzauza; ~s (n): elimunuru: sayansi ya nuru na vifaa vinavyohusishwa na matu-mizi au vipimo vya nuru; ~ian (n): mtengenezaji au muuzaji miwani -optimism,noun,imani ya matumaini mema. optimist, -optimism,noun,mtu mwenye imani ya matumaini mema. optimistic, -optimism,noun,-enye imani ya matumaini mema, -option,noun,chaguzi; hiari; haki ya kutenda; chaguo. -al adj. -a hiari; si a lazima, -or,conjunction,au; ama; kama sivyo; la sivyo, -oracle,noun,mzimu; uaguzi; kahini; mwaguzi; mshauri; mtu mwenye hekima. oracular, -oracle,adjective,-a mizimu; -a uaguzi; -a hekima; -a fumbo, -oral,adjective,"-a mdomo, -sioandikwa; simulizi; -a kusemwa","~ contraceptive: kidonge: kidonge kilichovcho kuzuia mimba. literature, fasihi simulizi. -ly adv. kwa mdomo; kwa kusema" -orange,noun,"chungwa, - tree, mchungwa; danzi", -orange,adjective,-a rangi ya chungwa. -ry n. shamba la michungwa, -oratory,noun,ufasaha wa kusema, -orbit,noun,"mzunguko; mzungo. the earth's ~, round the sun, mzungo wa dunia kuzunguka jua", -orchard,noun,shamba la miti ya matunda, -orchestra,noun,"okestra: kundi la watu wapigao muziki kwa pamoja. -pit, ukumbi wa wapiga muziki kwenye thieta. orchestral", -orchestra,adjective,-a okestra, -ordeal,noun,"mateso; majaribu. by fire, jaribu la moto. trial by ~, mtihani wa majaribu", -order,noun,"taratibu; mpango; usahihi; usawa; amani; utulivu; nidhamu; amri; agizo; aina; jinsi; cheo; tabaka; daraja; upadri; chama cha wacha kanuni; oda; maagizo; hundi; hati; madhumuni; kusudi; kibali. by ~ of the president, kwa amri ya rais. goods on ~, bidhaa zilizoaagizwa. in ~ that, ili. the holy ~s, wa padri", -order,verb transitive,amuru; agiza; panga. -ly n. mhudumu wa hospitali; askari mtumishi, -order,adjective,-enye adabu; -enye taratibu; makini; -a amani, -ordinary,adjective,"-a desturi; -a kawaida. out of the ~, si a kawaida. ordinarily", -ordinary,adverb,aghalabu; mara nyingi; kwa kawaida; kwa desturi, -ordination,noun,kufanya kasisi, -ore,noun,"mbale: mawe yenye madini. - body, mbalekwimbi: kiasi kikubwa cha mbale za madini ghafi", -organ,noun,chombo; kinanda; ogani: sehemu ya mwili wa kiumbe hai ifanyayo kazi maalumu. the -s of speech viungo vya matamshi,"~elle (n): kioganelli: vijisehemu maalumu ndani ya seli ambavyo vinaonekana kwa hadubini ambavyo hufanya kazi maalumu katika seli; ~ic (adj): a ogani; a kiumbe hai; ~mfumo; a sehemu linganifu. organic chemistry, kemia kaboni; ~ compound: msombo kikaboni: msombo wa kikemikali wenye atomu za kaboni zilizoungana na atomu za hidrojeni, oksijeni, nitrojeni au elementi nyingine; ~ism (n): kiumbehai; ~ist (n): mpiga kinanda" -organization,noun,mfumo; utaratibu; mpangilio; chama; shirika. organize,~r (n): mtungaji; msimamizi; muandaaji -organization,verb transitive,tunga; anzisha; simamia; andaa; pangaratibu, -organize,verb transitive,tunga; tengeneza,"~d (adj): highly- forms of life, -enye mfumo wa viungo uliokamilika" -orgasm,noun,kilele cha hamu wanachofikia viumbe katika kujamiiana, -orient,noun,nchi za mashariki,~al (adj): a mashariki; mtalai -orifice,noun,tundu; mlango; kipenyo, -origin,noun,asili; mwanzo; chimbuko; chanzo; wazazi; ukoo; jadi; nasaba; sababu. original,~ly (adv): kwanza; kwa asili; kwa ubunifu -origin,noun,lugha ya kwanza ya utungo; asili mbunifu; mtu wa mtindo wa pekee, -origin,adjective,~a kwanza; ~a asili; pya; enye akili za kubuni; bunifu. ~ate v.t/i. anza; anzisha; tokana; umba; tunga, -ornament,noun,"pambo, madoido, urembo. v.t/i. pambo, remba; tia madoido",~al (adj): -a kupamba; -zuri; a urembo -orphan,noun,yatima,~age (n): nyumba ya mayatima -orphan,verb transitive,fanya yatima, -orthodox,adjective,enye imani kamili; sahihi; barabara; halisi,~y (n): imani halisi; matamshi sahihi yaliyokubaliwa -orthography,noun,tahajia, -osmosis,noun,"osimosisi; mfyono, mnyonyo, mnyweshelezo wa uoevu", -ostentation,noun,majivuno; fahari; ushuafu, -ostentatious,adjective,shaufu; a mikogo; a kujidai, -ostracize,verb transitive,"fukuza nchini, tenga toka kwenye jamii, tenganisha", -ostrich,noun,mbuni, -otter,noun,mnyama anyoyesheaye anayeshi mtoni na nchi kavu ambaye hula samaki, -ounce,noun,wakia; aunsi, -out,adverb,nje. ~of,~and (adv): kabisa; ~of date: liopita na wakati; ~of breath: isha pumzi; ~of doors: nje; ~of one's mind: enye wazimu; ~of temper: enye hasira; ~of the way: geni; a ajabu. The truth will be ~ ukweli utajulikana; ~er (adj): anje; upande wa nje; ~ermost (adj): a nje kabisa -out,preposition,kutoka kwa, -outbreak,noun,mripuko; kuanza kwa nguvu, -outburst,noun,kutoka kwa ghafla; mripuko,~of anger: hasira ya ghafla -outcome,noun,matokeo, -outcry,noun,makele; mayowe; kilio, -outdo,verb transitive,"pita; shinda; zidi; fanya vyema zaidi. He was not to be ~ne, hakutaka kushindwa", -outfit,noun,zana kwa kazi maalumu; sare ya kazi maalumu,~ter (n): muuza nguo -outgrow,verb transitive,kua sana; pita kwa kukua upesi; acha kwa vile umeshakua, -outlaw,noun,haramia; mhalifu, -outlaw,verb transitive,haramisha; fukuza kwenye jamii, -outlay,noun,gharama; matumizi, -outlet,noun,"mlango; tundu la kutokea maji, mvuke, etc.; fursa ya kutoa dukuduku", -outline,noun,mstari wa kuonyesha umbo au mpaka; muhtasari. a map in ~ ramani ya mistari, -outline,verb transitive,chora mstari; eleza kwa muhtasari, -outlive,verb transitive,ishi au dumu kuliko; dumu hata jambo lisahauliwe, -outlook,noun,mandhari; matarajio; mtazamo; msimamo, -output,noun,uzalishaji; habari zitokazo kwenye kompyuta, -outrage,noun,tendo la ukatili au jeuri; tendo la kufedhehesha,~ous (adj): -a kufedhehesha; a jeuri -outrage,verb transitive,tenda uovu; halifu, -outright,adverb,"mara; papo hapo; moja kwa moja. He killed him ~, alimuua papo hapo", -outright,adjective,-a wazi, -outset,noun,mwanzo. at the ~ mwanzoni. from the ~ toka mwanzo, -outskirts,noun,kiunga cha mji; kando; pembezoni, -outspoken,adjective,-enye kusema vilevyo; -nyofu, -outstanding,adjective,"-liyojipambanua; -liobaki, -siolipwa; liosalia; -lipo", -outward,adjective,upande wa nje; -a usoni; -a kuonekana; -a kuelekea nje. -(s), -outward,adverb,kuelekea nje; usoni. -ly adv. kwa juu juu; kwa nje, -outwit,verb transitive,(-tt-) shinda kwa akili au ujanja, -ovary,noun,ovari: oval, -ovation,noun,shangwe; vifijo; makofi, -ove,verb transitive,"wiwa; -wa na deni; wajibika; paswa; pata kwa; tokana na. He ~s me money, namwia; namdia. (fig.) I ~ my success to hardwork, kufanikia kwangu ni kwa jitihada zangu. I ~ loyalty to my president, napaswa kumtii Rais wangu",~ing (adj): -siopiwa bado; enye kudaiwa. owing to prep. kwa sababu ya. It is all owing to you yote ni juu yako -oven,noun,jiko; oveni, -over,noun,"(katika kriketi) idadi ya mipira inayotupwa mfululizo. adv./prep. juu; juu ya; zaidi; kupita; zaidi ya; kuhusu. - and above, zaidi. - polite, -enye adabu kupita kiasi. -tired, -liochoka kupita kiasi. -do v.t. (-did -done) fanya kupita kiasi; piga chuku", -overall (s),noun,ovaroli; bwelauti, -overboard,adverb,"kutoka chomboni. fall ~, anguka baharini", -overcoat,noun,koti kubwa la kuvaa juu ya nguo nyingine, -overcome,verb transitive,"(overcame, overcome) shinda; pita; weza; dhoofisha; thibiti", -overdraft,noun,ovadrafti: deni katika akaunti ya benki, -overdue,adjective,-a kuchelewa; -a kupitiliza muda, -overgrown,adjective,"liokua upesi zaidi; -liofunikwa kwa majani. garden beds with weeds, matuta yaliyo funikwa na magugu", -overhang,noun,sehemu iliyotokeza, -overhang,verb transitive/intransitive,(-hung) tokeza juu ya; elekea kutokeza, -overhaul,noun,ukaguzi wa jumla; utengenezaji, -overhaul,verb transitive,chunguza kwa makini; suka upya, -overhead,adjective,"a. juu; a. uendeshaji. -expenses, gharama za uendeshaji", -overhead,adverb,"juu ya kichwa. the stars ~, nyota mbinguni", -overhear,verb transitive,(overheard) sikia bila kukusudia; dukiza, -overlap,noun,sehemu inayolingana: kitu kilicho juu ya, -overlook,verb transitive,"tazama kutoka juu; toangalia; samehe; simamia; togundua; totolia maanaani. - an error, samehe kosa", -overnight,adverb,usiku kucha, -overnight,adjective,-a usiku kucha; -a ghafla sana, -overpower,verb transitive,shinda; tiisha,~ing (adj): enye nguvu nyingi; lioshinda kwa nguvu. an -ing stink harufu mbaya tena kali sana -overrule,verb transitive,tangua; batilisha, -overrun,verb transitive,"(overran, overrun) enea; tanda; pitiliza muda uliopangwa. The weeds have ~the whole garden, magugu yameneea bustani yote", -overseas,adjective,"-a ng'ambo; a nje; -a ughaibuni. go ~s, enda ng'ambo", -oversee,verb transitive,"(oversaw, overseen) simamia; angalia",~r (n): msimamizi -oversight,noun,usimamizi; uangalizi; koseo; usahualifu, -oversleep,verb intransitive,lala mno; chelewa kuamka; pitiliza usingizi, -overt,adjective,-a wazi; -a hadharani,~ly (adv): dhahiri shalhiri -overtake,verb transitive,(over-took overtaken) pita; kuta; pata kwa ghafla, -overthrow,verb transitive,"(overthrew, overthrown) shinda angamiza; angusha; pindua", -overthrow,noun,maangamizi, -overwhelm,verb transitive,gharikisha; angamiza; shinda kabisa; funikiza; funika, -oviduct,noun,kirijavoya: jozi ya virija ambavyo hutokea kwenye tungu la mwili kwenda nje kwa majike na hatimaya kazi ya kuisafirisha na kulisha ova, -ovipositor,noun,ovipozita: ungo kwenye ncha ya nyuma ya wadudu ambapo mayai hutolewa yanapotagwa, -ovulation,noun,uovishaji: uzalishaji au utoaji mayai kutoka kwenye ovari, -ovule,noun,chembe kikigimba kinachokuwà na kifuko cha kiinitete na kwa hivyo seli ya kike baada ya utungishaji hukua na kuwa mbegu, -ovum,noun,ova: gameti ya kike kwa wanyama inayotolewa na ovari, -owl,noun,bundi; babewatototo, -own,adjective,"enyewe, my ~, angu. your ~, ako",~er (n): mwenyewe; mmiliki; ~erless (adj): bila mwenyewe; ~ership (n): umiliki -own,verb transitive,miliki, -own,verb intransitive,kiri; tambua, -ox,noun,(-en) ng'ombe; maksai,~bow (n): 1. nira ya ng'ombe. 2. ziwaipinde (kwa mto) -oxidation,noun,"uoksidishaji: utaratibu wa kuongeza oksijeni, kupunguza hidrojeni au elektroni kwenye kemikali yoyote au madini", -oxide,noun,oksaidi: kampaundi yoyote ya oksijeni na elementi nyingine. oxidize, -oxide,verb transitive/intransitive,ung'anika au unganisha na oksijeni, -oxygen,noun,"oksijeni: hewa safi isiyo na harufu, rangi wala ladha",~cycle: duru oksijeni: mzunguko wa oksijeni katika mazingira kimaumbile; ~debt: deni oksijeni: hali inayojitokeza wakati ikiwa misuli haipati -oyster,noun,chaza; kombe, -ozone,noun,ozoni: aina ya oksijeni yenye atomu tatu kwenye molekuli na ina harufu inayolingana na ile ya klorini,"~hole: tundu ozoni: tundu ambazo zinajitokeza katika tabaka ya ozoni kutokana na tabaka hiyo kuathiriwa na kemikali zinazochafua mazingira; ~layer: tabaka ya ozoni: tabaka iliyoko kwenye angahewa ya juu, kilomita 15 hadi 30 juu ya uso wa dunia ambako ozoni hupatikana kwa wingi" -pace,noun,"hatua; mwendo wa kutembea au kukimbia. keep ~with (sb.), enda sambamba na. v.t/i. tembea polepole; pima kwa hatua; pima mwendo wa mkimbiaji katika mashindano", -pacific,adjective,-a amani; tulivu; pole,~ation (n): amani; suluhu; mapatano. pacifism n. nadharia ya kupinga vita vyovyote. pacifist n. mshikilia nadharia ya amani. pacify v.t. tuliza; suluhisha; patanisha -pack,noun,mzigo; mtumba; robota; furushi; bunda; genge; kundi; jozi ya karata. ~ing fukuza,~animal (n): mnyama anayebeba mizigo; ~ of thieves: kundi la wezi. v.t/i funga; fungasha; songa; songamana; hifadhi ndani ya makopo; ~ sb. off: send sb; ~age (n): kijeto; bohasha; furushi; robota; ~et (n): kifurushi kidogo; pakiti; ~ing (n): ufungaji mizigo; kitu kihafidhicho vingine katika kufunga -pad,noun,1. pedi; kinga; mamba ya kitambaa laini kitumikacho kunyonya vitu vya majimaji; fungu la karatasi za kuandikia. 2. pedi ya wino wa muhuri. 3. unyayo laini wa mnyama. 4. jukwaa la kurushia makombora; 5. mto mdogo. 6. kata,~out: refusha kwa kutia maneno yasiyo na maana -pad,verb transitive,tia pedi ili kukinga, -paddle,noun,kafi; kasia. v.t/i. piga kafi; tembeatembea majini,~steamer (n): meli iendeshwayo kwa magurudumu ya kafi; ~wheel (n): gurudumu la kafi -paddy,noun,mpunga,~field (n): shamba la mpunga -padlock,noun,kufuli, -padlock,verb transitive,funga kwa kufuli, -padre,noun,kasisi; padiri, -page,noun,ukurasa; laha; mtoto mtumishi; tarishi, -page,verb transitive,tia namba za kurasa, -pail,noun,ndoo, -pain,noun,maumivu; uchungu; huzuni; sikitiko,"~on of death: kwa kulipa kisasi cha mauti: take ~s, fanya juhudi. v.t. umiza; huzunisha; kera; tia uchungu; ~ful (adj): -a kuumiza; -a kuhuzunisha; ~fully (adv): kwa maumivu; kwa huzuni; ~less (adj): -sioumiza; bila maumivu; ~lessly (adv): bila maumivu; ~staking (adj): enye kujitahidi; enye bidii" -paint,noun,rangi; dalia. v.t/i. paka rangi; chora picha ya rangi; remba; fafanua habari,~er (n): mpaka rangi; mchoraji; ~ing (n): picha ya rangi; uchoraji picha ya rangi; utiaji rangi -pair,noun,"jozi; pea; doti; mume na mke. a ~ of shoes, pea ya viatu. a ~ of scissors, mkasi. a ~ of trousers, suruali. a ~ of spectacles, miwani. in ~s wawili wawili; mbili mbili; etc", -palace,noun,ikulu; kasri; hekalu; jumba kubwa, -palaeolithic,adjective,paliolithiki: a enzi ya zana za mawe, -palaeontology,noun,paleontolojia: elimu ya viumbe vilivyomo ardhini vilivyogeuka kuwa mawe miaka mingi iliyopita, -palatable,adjective,tamu: a kupendeza hasa kwa kula; a kukubalika, -palate,noun,kaakaa; maonjo. soft ~ kaakaa laini. hard ~ kaakaa gumu, -palatial,adjective,a kasri; a jumba kubwa; a anasa, -pale,adjective,-liokwajuka; ranga; enye rangi nyepezi, -palisade cells,noun,seli palisadi: seli za jani zenye kloroplasti nyingi ambamo usanisi mwanga hutendeka, -pallet,noun,godoro la majani makavu, -palm1,noun,1. kiganja; kitanga cha mkono; gao,"~ sth. off (on sb.): toa, pa kwa hila; ~ist (n): mtalibiri asomaye kiganja; ~istry (n): usomaji kiganja" -palm1,verb transitive,fumbata, -palm2,noun,"mti wa jamii ya mnazi, mvumo, etc; date ~ mtendematawi","~y (adj): enye kustawi; enye neema. in my ~ days, siku zangu za neema" -palpitate,verb intransitive,pigapiga; puma; tetemeka. palpitation, -palpitate,noun,kihererehe au mpapatiko wa moyo, -pamper,verb transitive,dekeza; endekeza, -pamphlet,noun,kijitabu; kabrasha,~eer (n): mwandishi wa vijitabu -pan1,noun,chungu; sufuria; chuma; kikaango. frying ~ kikaango,~cake (n): gole; mkate wa maji; mkate wa chila; kitumbua -pancreas,noun,kongosho: tezi iliyo karibu sana na tumbo ambayo kazi yake ni kutengeneza vimeng'enya kadhaa ambavyo husaidia kumeng'enya chakula, -pane,noun,kioo cha dirisha, -panel,noun,penteri; paneli; jopo; kundi la wanenaji wakuu katika majadiliano, -pang,noun,kichomi; maumivu makali ya ghafla, -panic,noun,hofu ya ghafla. stricken,~ky (adj): enye kusababisha hofu ya ghafla -panic,adjective,-lioshikwa na woga mkuu wa ghafla, -pant,noun,utwetaji; uhemaji. v.i/t. tweta; hema; kukutika,~ for: taka sana; tamani; ~ out: sema huku unahema -pantry,noun,stoo ya vyombo vya kulia; stoo ya chakula, -papa,noun,(neno la kitoto) baba, -paper,noun,karatasi; gazeti; hati; risala; taarifa; makala; maswali ya mtihani,~hanger (n): fundi wa kubandika karatasi za mapambo kwenye kuta; ~knife (n): kisu cha kufungulia barua; ~weight (n): uzito wa kuzuia karatasi zisipeperuke -paper,verb transitive,bandika karatasi ukutani; kitanika kwa karatasi, -papyrus,noun,mafunjo; aina ya karatasi za kizamani huko Misri, -par,noun,"wastani; kiwango cha kawaida. on ~ with, sawa na","~ity (n): usawa; ulinganifu. parity of exchange, viwango rasmi vya kubadilisha fedha" -parable,noun,fumbo; hadithi ya fumbo yenye maadili, -parabola,noun,parabola: mchirizo bapa unaofanywa kwa kukata pia kwenye bapa sambamba na upande wake. parabolic, -parabola,adjective,parabola: enye kuhusiana au kufanana na pidadfu, -parachute,noun,mwavuli;, -parachutist,noun,mtu arukaye kwa parachuti; askari wa parachuti, -parade,noun,"gwaride; paredi; maonyesho; fahari; njia ya kutembelea pwani au bandari. ground, uwanja wa gwaride. make a ~ of one's virtues, jaribu kuvavutia watu kwa kujionyesha", -parade,verb transitive/intransitive,"panga kwa ajili ya gwaride; pangana; andamana; tembeza; onyesha. He ~s his strength on every occasion, aonyesha nguvu zake kila wakati", -paradise,noun,"peponi; mahali pa raha. the gate of ~, nyota ya jaha", -paradox,noun,kweli iliyokama uwongo; kitendawili; neno linaloonekana kama kinyume kumbe ni sahihi; fumbo la maneno,~ical (adj): kinyume -paraffin,noun,mafuta ya taa,"~ wax: nta ya mshumaa. liquid ~, mafuta ya vyonyo" -paragraph,noun,aya; ibara, -parallel,noun,"mfano; kifani; mlinganisho; msambamba. circuit, saketi sambamba; vipenzi vya saketi vilivyounganishwa kwa kuelekeana. of latitude, msambamba wa latitudo",~ogram (n): msambamba -parallel,adjective,sambamba; a kulingana; sawa, -parallel,verb transitive,fananisha; wa sambamba, -paralyse,verb transitive,poozesha; pooza; duwaza; fadhaiisha, -paralysis,noun,kiharusi; maradhi ya baridi; upoozaji, -paralytic,noun,/adj. mtu aliyepooza, -parameter,noun,parameta; kigezo; mfiko, -paramount,adjective,kuu; kubwa, -parapet,noun,ukingo au ukuta mfupi pembeni mwa daraja, -parasite,noun,kimelea; kupe; mnyonyaji. parasitic, -parasite,adjective,enye kunyonga. -enye kuishi kwa kudusa. parasitism, -parasite,noun,uemela: hali ambapo kiumbe mmoja huishi kwa kumtegemea mwingine, -parcel,noun,"kifurushi. part and ~ of, sehemu muhimu ya", -parcel,verb transitive,"(-ll-) out, gawanya; gawa katika mafungu", -parch,verb transitive,ungua; tia joto; kausha; choma, -pardon,noun,msamaha; samahani,~able (adj): -a kusameheka; ~ably (adv): kwa kusameheka -pardon,verb transitive,samehe, -parent,noun,mzazi. -age n. nasaba; ukoo; uzawa. of unknown ~age -siojulikana ukoo halisi,~al (adj): -a wazazi; -a kama wazazi -parenthesis,noun,"mabano; alama hii () au hii {} au hii []. in ~, katika mabano. parenthetic(al)", -parenthesis,adjective,a mabano; a katika mabano, -parish,noun,parokia; mtaa. -ioner n. mkazi wa parokia, -park,noun,"bustani; mbuga; kiwanja cha kuweka silaha za vita. car ~, maegesho ya gari. national ~, mbuga ya taifa",~ meter: mita ya maegesho -park,verb transitive,"egesha. -ing n. maegesho. a lot, maegesho", -Parkinson's disease,noun,ugonjwa wa kutetemeka au kukutakutika, -Parkinson's law,noun,nadharia kwamba kasi ya kazi hufuatana na muda uliotengwa, -parliament,noun,bunge. -arian n. mbunge. -ary adj. -a bunge, -parlour,noun,sebule; ukumbi; chumba cha wateja, -parody,noun,mwigo wa kubeza, -parody,verb transitive,iga kwa kubeza, -parrot,noun,kasuku; mtu aigaye kikaksuku, -parrot,verb transitive,iga kikaksuku, -parse,verb transitive,changanua; pambanua maneno kisarufi, -parsley,noun,kotimiri; aina ya, -parsnip,noun,aina ya mboga kama kiazi, -part,noun,"sehemu; kipande; kiasi; janibu; nafasi; wajibu; upande; aina. on my ~, kwa upande wangu. on the ~ of Asha, kwa upande wa Asha. take ~ in, shiriki; act ~ in play, igiza katika mchezo. take sb.'s ~, unga mkono. take sth in good ~, kubali bila kinyongo. (grammar) ~s of speech, aina za maneno. v.tadv. ~ muda maalumu. ~ial adj",~time teaching: ufundishaji katika muda maalumu; ~a sehemu: sio kamili; ~ kupendelea; ~ kupenda; ~iality (n): upendeleo; mapenzi; shauku; ~ially (adv): kwa sehemu; kwa upendeleo; ~ition (n): mga wanyo; ugawanyaji; sehemu; chumba; kitengashingi. v.t. gawa; gawanya; tenga -partake,verb intransitive,"(partook, partaken) shiriki; onja; chukua sehemu ya; -wa na sifa fulani", -participant,noun,mshiriki, -participate,verb intransitive,shiriki, -participation,noun,ushiriki, -participle,noun,badiliko la kitenzi kuonyesha hali inayoendelea present ~ wakati uliopo; hali ya kuendelea, -particle,noun,chembe; (grammar) kishirikishi,~ model and theory: nadharia chembe-mbinu ya kuelezea mjengoko wa mata kwa atomu na molekuli -particular,noun,habari kwa ukamilifu; odh. s. eleza kwa urefu, -particular,adjective,"mahsusi; maalumu; -a pekee; -aaguzi; -angalifu. He's very ~ in what he eats, ni mchaguzi sana kwa chakula chake. in ~, hasa", -particularize,verb transitive,taja -moja -moja; orodhesha; pambanua. ~ly adv. zaidi; hasa, -partisan,noun,"mfuasi mwenye ari, mpiganaji mzalendo", -partner,noun,mshirika; mwenza; mbia; patna,~ship (n): ubia -partner,verb transitive,wa mbia, -partridge,noun,kwale, -parturition,noun,kuzaa; tendo la kutoa mtoto kutoka tumboni, -party,noun,"chama; mtu mmoja miongoni mwa wengi; jopo; dhifa; karamu; pati. the ~ system, mfumo wa utawala kwa vyama vya siasa. one ~ system, mfumo wa chama kimoja. multi ~ system, mfumo wa vyama vingi. put public interest before ~, weka mbele maslahi ya umma kuliko chama. He was a ~ to their actions, alishirikiana nao", -pascal,noun,paskali; kizio cha kanieneo sawa na nyutoni moja kwa kila mita ya eneo, -pass,noun,kufaulu mtihani; pasikibali; pasipoti; njia nyembamba. v.t/i. pita; pitisha; ruka; malizika; pa; tawanya; idhinisha; kubali; -fa; tokea; fanyika; pasia; zidi,"~ a remark: tamka; ~ the time of day with: ongea na. He ~ed away yesterday, alifariki jana. The pain will soon ~ off, maumivu yatapita sasa hivi; ~ time: pitisha wakati. judgement, sentence, toa hukumu; ~ sb. by: puuza; ~ for: kubalika kuwa ~ off, fanyika; ~ out: (collog) zimia; zirai; ~ sth. or sb. over: tozingatia. Things have come to a sad ~, mambo yametatikika. come to ~, tokea, bring to ~, fanya; tekeleza" -passable,adjective,"(kwa njia, etc.) a kuendeka; a kupitika; a kadiriki; wastani. ~ably adv. kwa kupitika; kwa kiwango cha wastani. ~age n. upitaji; njia; safari; mlia; dodondo; fungu la maneno. ~ the ~ of times, kupita kwa wakati. book one's ~ to", -passenger,noun,abiria; msafiri, -passion,noun,hisia kali; hamaki; uchu,~ate (adj): -enye hisia kali -passive,adjective,-a kutoonyesha hisia; -a kukaa tu; baridi,~voice: kauli ya kutendwa; ~ immunity: kinga ya muda: kinga mwili ambapo fingo hutolewa kutoka mnyama mmoja na kutiwa kwenye mnyama mwingine ili kulinda maradhi; ~smoking: uvutaji sihari: uvutaji wa moshi wa sigara kwa watu wasiovuta sigara unaosababishwa na wavutaji walio karibu nao; ~transport: usafirishaji sihari: usafirishaji wa dutu iliyoyeyushwa katika seli kwa njia ya ueneaji; ~ly (adv): bila kuonyesha hisia; ~ness (n): hali ya kutoonyesha hisia -passivity,noun,hali ya kutoonyesha hisia; uvumilivu, -passover,noun,pasaka; ni sherehe ya Kiyahudi kukumbuka kukombolewa kwa Wayahudi toka utumwani Misri, -past,noun,zamani; wakati uliopita; mambo yaliopita zamani,~tense: -a wakati uliopita. prep./adv. kupita; kufikia; kuvuka -past,adjective,-a zamani; iliyopita, -paste,noun,lahanu; gundi; unga uliopondwa; vyakula vilivyopondwa; vitobandia, -paste,verb transitive,gandamisha; ponda kuwa laini, -pasteurize,verb transitive,ondoa vijidudu vya maradhi katika maziwa kwa kupasha moto, -pastry,noun,unga uliopondwa, -pasture,noun,malisho, -pasture,verb transitive,chunga. pasturage, -pasture,noun,machunga; malisho, -pat,noun,kifoki; kibonge cha siagi,"~sb. on the back: shangilia; pongeza. adv. sawia; mara; papo hapo; bila kukawia; mara moja. The answer came ~, majibu yalikuja haraka. stand ~, kataa katakata" -pat,verb transitive,pigapiga, -pata,noun,mkutano; pambano; pigano, -patch,noun,"kiraka; plasta; pechi; kidoa; kikatao. not a ~ on, haifikii hata kidogo","~up: chomelea. (fig.) ~up a quarrel, patana; patanishwa kwa muda; ~work (n): nguo iliyoshonwa kwa viraka; kazi iliyofanywa kwa kuondosha njiani; ~y (adj): -a virakavirka; -a namna mbalimbali" -patch,verb transitive,tia kiraka, -patella,noun,kilegeambavu; kipaji; kifupa kidogo cha bapa na mviringo katika kiungo cha goti, -patent,noun,hati; kibali rasmi kinachotolewa kwa kutengeneza au kutuza bidhaa fulani; namna mpya ya kutengeneza bidhaa,~leather: ngozi iliyopakwa rangi ngumu yenye kung'aa sana. vt. andikisha hatiaza; ~ed (n): -enye hatiaza -patent,adjective,"dhahiri; wazi; bayana; enye kulindwa na serikali -sigewe na wengine; -a asili; -a akili. defect, dosari alahiri. letter ~, amri ya serikali ya kuruhusu utengenezaji wa kitu na kukilinda kisiigwe na wengine", -paternal,adjective,-a kuumeni; -a baba; -a kama baba,~ly (adv): kama baba; kwa kuumeni -paternity,noun,ubaba; kuumeni, -path,noun,(wa mti) njia, -pathetic,adjective,-a kutia huruma, -pathogen,noun,pathojeni: kiumbe ambacho huleta ugonjwa katika mwili wa kiumbe kingine, -pathological,adjective,-a patholojia; -a maradhi, -pathologist,noun,mwanapatholojia, -pathology,noun,patholojia: sayansi ya magonjwa, -patience,noun,subira; uvumilivu; ustahamilivu; mchezo wa karata wa mtu peke yake, -patient,noun,mgonjwa; mwele, -patient,adjective,stahamili; -enye subira, -patriot,noun,mzalendo. -ic adj. -a uzalendo. -ism n. uzalendo, -patrol,noun,doria; vyombo vya doria; watu wa doria. vt./i. (-ll-) fanya doria, -patron,noun,mlezi; mteja wa kila siku dukani; mfadhili. ~ize vt. lea; linda; a mteja wa kudumu,~age (n): msaada; uelezi; uangalizi -patter,noun,"1. vishindo vidogovidogo vya mfululizo: the ~ of rain on a roof, vishindo vya mvua kwenye paa. 2. kiwizi; lugha ya kikundi cha watu fulani. vi/t. fanya vishindo vidogovidogo kama mvua; sema upesiupesi", -pattern,noun,kiolezo; ruwaza; ruwazi; sampuli; nakshi; mkondo; mwelekeo; mpangilio, -pauper,noun,maskini; fukara; mkata; ombaomba; lofa. ~ize vt. fukarisha, -pause,noun,"kikomo; kituo; kipumziko; mapumziko. give ~ to, fanya mtu asite na afikiri kwanza", -pause,verb intransitive,pumzika kidogo; sita; tua kwa muda, -pavilion,noun,banda la maonyesho; kibanda cha wachezaji na watazamaji, -paw,noun,unyayo wa mnyama mwenye makucha. vt. parua; papasa, -pawn1,noun,kitunda; (fig.) kibaraka, -pawn2,noun,rehani; uwekaji rehani,~broker (n): mweka rehani; ~shop (n): duka la rehani -pawn2,verb transitive,"weka rehani. His watch is in ~, saa yake ameiweka rehani", -pay,noun,"malipo; mshahara; ujira; haki. vt./i (paid) lipa; fidia. • for, lipia; adhibiwa kwa. • attention, angalia; sikiliza. • a visit, zuru. • a compliment to sb, salimu; sifu out, (kwa kamba) legeza polepole. ~able",~master (n): mlipaji; ~ment (n): malipo; ulipaji -pay,adjective,~e ee, -pay,noun,mlipwaji, -pea,noun,njegere; mbaazi; choroko; dengu; adesi; kunde,~nut (n): njugu; karanga -peace,noun,amani; salama; raha; utulivu. ~pole ably,~able (adj): -tulivu; a kutaka amani; ~ful (adj): a amani; tulivu; ~fully (adv): kwa amani; ~maker (n): mpatanishi; msuluhishi; ~offering (n): dhabihu; uradhi; kitulizo -peace,adverb,kwa amani, -peacock,noun,tausi, -peak,noun,kilele; upeo; kikomo,~ of thunder: ngurumo. vt./i. vumisha; piga; liza; lia; vuma; nguruma -pear,noun,pea; piasi/peasi; aina ya tunda lenye nyama laini na majimaji. ~tree mpera, -pearl,noun,"lulu. white, nyeupe", -peasant,noun,mkulima mdogo,~ry (n): wakulima -pebble,noun,mbwe; changarawe, -peck,noun,"dono; udonoaji; busu la haraka. vt./i. dono; gogota; anjonga. (collog.) ~ at one's food, la chakula kidogo",~ish (adj): enye njaa -pecked,adjective,enye kutawaliwa na mkewe, -peculiar,adjective,geni; a ajabu; a peke yake; a vili hasa; zaidi; kigeni; kijabu,~ity (n): upekee; kioja; kitu cha ajabu -pedal,noun,pedeli. v.t./i endesha kwa pedeli, -pedestrian,noun,mwenda kwa miguu, -pedestrian,adjective,a kwenda kwa miguu; (kwa maandishi au hotuba) siovutia. ~crossing kivuko cha waenda kwa miguu barabarani, -peel,noun,ganda; gamba, -peel,verb transitive,menya; chuna; papatua; bambua, -peel,verb intransitive,banduka; chunika, -peep,noun,"budi; kuchungulia; mapambazuko. vi. chungulia; piga budi; onekana; chomoza. The sun ~ed out from the clouds, jua lili chomoza kidogo tu", -peer,noun,mwenza; rika; aliye sawa kwa cheo etc,~age (n): watu wanaolingana; ulinganifu wao; ~ess (n): mke wa lodi; lodi mwanamke; ~less (adj): bila kifani -peg,noun,"kigingi; mambo; kibanio; hesi; hoja; kisa; sababu; pegi. a square ~ in a round hole, mtu asiyeweza kwa kazi afanyayo. v.t./- (gg-) pigilia vigingi; weka kimasharti; bei au malipo. -away at. fanya kazi sana. -out, (colloq.)-fa; kata kamba", -pelican,noun,ndege aitwaye mwari, -pelt,noun,ngozi ya mnyama ikiwa na manyoya; kasi, -pelt,verb transitive/intransitive,1. shambulia kwa kutupia vitu. 2. nysesha kwa nguvu. at full ~ mbio sana; haraka iwezekanavyo, -pen,noun,kalamu ya wino mwandiko; kazi ya uandishi,~manship (n): sanaa ya uandishi; ~knife (n): kisu kidogo cha kukunjwa -pen,verb transitive,"(nn-) andika barua, etc", -pen,noun,zizi; ua; tunduu kizimba, -pen,verb transitive,"(-nn-) fungia. -sb up, fungia ndani", -penal,adjective,"-a adhabu, servitude, kazi ngumu. -ize v.t. adhibu; tia hatiani; one",~ty (n): adhabu; malipo ya kosa; penalti -penance,noun,toba, -pencil,noun,penseli, -pencil,verb transitive,"(-ll-) andika kwa penseli. sharpener, kichongeo. eyebrow ~, wanja wa penseli", -pending,adjective,siokwisha bado, -pending,preposition,mpaka; wakati wa; kabla, -pendulum,noun,"penduli; mizani ya saa; timazi. compound ~, penduli changamano. simple ~, penduli sahili", -penetrate,verb transitive,ingia; penya; enea; (fig.) fahamu, -penetrating,adjective,-elekevu; enye akili nyingi; -enye kupenya, -penetration,noun,upenyaji; uingilaji; welekevu; nguvu ya kupenya, -penguin,noun,pengwini; ndege wa maji mwenye miguu mifupi asiyeweza kuruka juu, -penicillin,noun,penisilini; aina ya dawa itengenezwavyo kutokana na kuvu, -peninsula,noun,rasi; mkono wa nchi; sehemu ya ardhi iliyojingiza/tokeza baharini au ziwani,~r (adj): -a rasi -penis,noun,uume; dhakari; mboo, -penniless,adjective,fukara, -penny,noun,"(pennies, pence) peni; sarafu ya Kiingereza", -pension,noun,pensheni; kiinua mgongo; malipo ya uzeeni,~er (n): alipwae pensheni -pension,verb transitive,lipa pensheni, -pensive,adjective,-liyezama katika mawazo; enye kufikiri kwa makini, -pentagon,noun,pembetano, -penumbra,noun,kivuli chepesi; kisuka, -people,noun,watu; jamii; taifa; kabila; wananchi; jamaa; ndugu, -people,verb transitive,jaza watu, -pep,noun,"(slang) nguvu; bidii; msisimko. pill, kidonge cha kuchangamsha mwili. put some ~ into sb., hamasisha mtu", -pepper,noun,"pilipili corn ~, pilipili manga. red ~, pilipili hoho",~mint (n): peremende -pepper,verb transitive,"tia pilipili. -sb. with stones, rushia mtu mawe. -sb. with questions, lenga mtu maswali", -peptide,noun,pepetidi; msombo wa asidi amino ulioundwa kwa jozi moja au zaidi na hivyo kufanya mnyororo, -per,preposition,kwa kila -moja,~ annum: kwa kila mwaka; ~man: kwa kila mtu mmoja; ~cent: kwa kila mia -percentage,noun,asilimia: uwiano wenye kuchukua namba 100 kuwa ndio msingi; sehemu, -perception,noun,uono; utambuzi. perceptive, -perception,adjective,ng'amzi; tambuzi, -perch,noun,kitulio cha ndege; wadhifa wa juu. Nile (samaki) sangara, -perch,verb transitive/intransitive,tua; kaa juu ya; wa juu ya, -percolate,verb transitive,(kwa viowevu) penya; penyeza; chujua; vuja, -percolator,noun,kichujio; chujio; kung'uto; mashine ya kutengenezea kahawa, -percussion,noun,mgongano; ugonganishaji. -ist n. mpiga ngoma, -perennial,adjective,-a kudumu; -a kuishi zaidi ya miaka miwili, -perfect,adjective,kamili; -zima; salihi; safi; bila kasoro; timilifu, -perfect,verb transitive,kamilisha. -ion n. uepo; ukamilifu; ustawi, -perforate,verb transitive,toboa; pekech; perforation, -perforate,noun,"kitobo, utoboaji. perforator", -perforate,noun,kitoboleo, -perform,verb transitive,"fanya; tenda; tekeleza; onyesha penye hadhira; (hasa) mbele ya watu; piga, cheza, imba muziki. -er n. mcheza;ji; mwimbaji; mtumbu", -perfume,noun,manukato; uturi, -perfume,verb transitive,tia manukato. -r n. muuza manukato, -perhaps,adverb,labda; huenda; pengine, -pericarp,noun,"ganda; perikapi, ukutatunda: ukuta wa nje ya tunda ambao chanzo chake ni tishu za ukuta wa ovari", -peril,noun,hatari; kitu kisababishacho hatari. -ous adj. enye hatari, -perimeter,noun,mzingompito wa nje kupakana na ubapa wa umbo, -period,noun,"kipindi; nukta; wakati; kituo kikuu; muda wa mzunguko mmoja; sentensi kamili; hedi. -nic, -ical adj. -a kipindi; -a muhula; -a kurudiarudia; jarida litolewalo kila baada ya kipindi fulani. -ic acid, asidi periodiki. - law, kaida mrudio. - table, jedwali ya elementi kulingana na uzito na tabia zao. -ically adv. kila baada ya kipindi fulani", -periscope,noun,"periskopu: darubini ya kuona juu ya uepo wa macho, hutumika sana katika nyambizi", -perish,verb intransitive,"fa; potea; haribika; hiliki; chakaa; angamia; fifia; toweka; isha. -ed with cold, naosumbuliwa na baridi. -able adj. -a kuharibika upesi; si enye kudumu", -peristalsis,noun,mnyeso; usagaji chakula katika utumbo kwa namna yake maalumu kusogeza au kujiongea kwa chakula tumboni kwa mwendo kama wa mawimbi, -permanent,adjective,"-a kudumu. the ~ wave, njia ya reli. wave, mtindo wa nywele wa kutia mawimbi ya kudumu. -ly adv. bila kubadilika. permanence", -permanent,noun,kudumu, -permeable,adjective,enye kupitisha maji, -permeate,verb transitive/intransitive,sambaa; penya; enea na kujaza sehemu zote, -permissible,adjective,halali; -enye kukubalika; enye kuruhusika, -permission,noun,ruhusa; idhini, -permit,noun,kibali; ruhusa; idhini, -permit,verb transitive/intransitive,(-tt-) ruhusu, -peroxide,noun,peroksidi: oksidi inayounda peroksidi ya hidrojeni inapopendana na asidi, -perpendicular,noun,mstari sulubi; mstari wima; hali ya kuwa sulubi au wima, -perpendicular,adjective,-a wima. -a mstali; -a sulubi. -ity n. usulubi, -perpetrate,verb transitive,fanya kosa. perpetrator, -perpetrate,noun,mkosaji, -perpetration,noun,ukosefu; ukosaji, -perpetuate,verb transitive,dumisha; endeleza. perpetuity, -perpetuate,noun,"milele; dawamū, aushi. in perpetuity, milele", -perplex,verb transitive,"tatiza; fadhilisha; kanganya; tatani­sha; emea. -ed adj. -enye kufadhaika; enye kukanganyika. -edly adv. kwa fadhāa; kwa uemewu. -ity n. fadhāa; uemewu; mkanganyiko, kitu kisababishacho fadhāa", -perquisite,noun,marupurupu; bahshishi, -persecute,verb transitive,tesa; sumbua; adhibu. persecutor, -persecute,noun,mtesaji. persecution, -persecute,noun,"usumbufu, mateso", -persevere,verb intransitive,vumilia; stahamili. perseverance, -persevere,noun,uvumilivu, -persist,verb intransitive,"shikilia; kataa kubadili msimamo; chagua endelea kuwapo. He -ed in turning them away, alishikilia kuwafukuza. -ence n. ushikiliaji; jitihada; chagizo. -ent adj. -enye kushikilia thabiti; -enye kuendelea bila mabadiliko", -person,noun,"mtu; mwenyewe; mwili; mashika kivimilivi; nafsi. He was present in, alihudhuria mwenyewe. -able adj. maridhia; -enye sura nzuri. -age n. mtu mashuhuri; mhusika. -al adj. -enyewe; -a mtu binafsi; -a mwili. He paid him a visit, alikwenda mwenyewe kumzuru. He made remarks about me, alinishkifu. -ally adv. kibinafsi. -ality n. nafsi dhati; wasifu; haiba; hulka; tabia mtu mashuhuri. a strong -, haiba. a man with little -, mtu mwenye haiba ndogo", -personel,noun,watumishi; utumishi, -personification,noun,tashihisi, -personify,verb transitive,-pa nafsi; wa mfano wa, -perspective,noun,taswira; uhusiano; mtazamo; wazo; matumaini; uono, -perspiration,noun,jasho; utokaji jasho, -perspire,verb intransitive,toka jasho, -persuade,verb transitive,shawishi; fanya mtu aamni. persuasion, -persuade,noun,ushawishi; imani; madhehebu; itikadi. persuasive, -persuade,adjective,-enye kushawishi; -a kuaminisha; -a kutoa wasiwasi, -pertain,verb intransitive,"husu; fungamana na, to, -wa mali au sehemu ya; husiana na", -pertinent,adjective,-a kuhusu; -a kufungamana na; -a kufaa; -a kupasa, -pervade,verb transitive,sambaa; zaga; enea kote, -pervert,noun,murtadi; mpotofu, -pervert,verb transitive,potosha; ongoza vibaya. perversion, -pervert,noun,upotofu; kuritadi, -pervious,adjective,-enye kupenye­ka; -enye kupitika; -enye kufikika; -enye kuruhusu kitu kupenya, -pessimism,noun,ukosefu wa rajua; imani kuwa mambo yote ni mabaya; hali ya kukata tamaa. pessimist, -pessimism,noun,mtu aaminiye hivyo. pessimistic, -pessimism,adjective,bila rajua, -pest,noun,mnyama au mdudu mharibifu. -er v.t. sumbua; udhi; chokoza; chagiza. -icide n. dau­kud. dawa ya kuulia wadudu. -ilence n. maradhi ya kuambukiza; tauni. -ilent adj. -a kuleta madhara au maradhi; (collog.) -a kusumbua. -ology n. pestolojia; sayansi ya wadudu na mbinu za kupambana nao, -pestle,noun,mchi wa kutwangia, -pet,noun,kipenzi; mnyama kipenzi, -pet,verb transitive,(-tt-) busu; tomasa-tomasa; papasapapasa; bembeleza, -petal,noun,petali, -petition,noun,ombi; rufaa; dua, -petition,verb transitive,omba; omba dua; kata rufaa; shihi; lalamika. -er n. mlalamikaji, -petrification,noun,ugeukajikisikuku; badiliko la kitu cha kaboni kuwa na umble la kijive au kimadini, -petrochemicals,noun,petrokemikali: vitu vya kikemikali vinavyotokana na mafuta ya kiptroli au gesi asili, -petrol,noun,petroli. -eum n, -petticoat,noun,gwaguro; shimizi, -petty,adjective,"dogo; siokuwa muhimu; uchwara; finyu. - cash, fedha kichele. officer, ofisa mdogo katika manowari", -petulance,noun,chuki; kinyongo, -petulant,adjective,sio vumilivu; epesi kukasirika; a kasikasi. -ly adv. kichukichuki, -pew,noun,benchi la kanisani, -pewter,noun,pyuta: aloi ya bati na risasi, -pH,noun,"kipimo cha uasidi au ukali katika mmununyo. - meter, kipima pH. - scale, kipimo pH. - value, thamani ya pH", -phagocyte,noun,fagosaiti: seli kama amiba au protozoa ambayo huzingira chembechembe au vidubini vinavyoshambulia tishu, -phantom,noun,mzuka; mfano wa mwili wa mtu umtiwao na madaktari wanafunzi kujifunza upasuaji, -pharaoh,noun,farauni; farao, -pharmacy,noun,famasia: utayarishaji na utoaji dawa; duka la dawa. pharmaceutic, -pharmacy,adjective,a madawa. pharmacist, -pharmacy,noun,mfamasia. pharmacology, -pharmacy,noun,"sayansi ya matumizi, athari na ufanayaji kazi wa dawa mwilini", -phase,noun,"mkupuo; awamu; sura. -s of the moon, awamu za mwezi: maumbo anuwai ya uso wa mwezi yanavyoonekana kutoka kwenye dunia", -phenomenon,noun,(phenomena) kitu; jambo; tukio; ajabu. phenomenal, -phenomenon,adjective,a ajabu sana; si a kawaida, -philanthropy,noun,huruma; hisani; fadhila; mapenzi kwa binadamu. philanthropist, -philanthropy,noun,mtu mwenye kusaidia wengine. philanthropic, -philanthropy,adjective,a hisani; -enye hisani, -philology,noun,filolojia: taaluma ya ukaaji wa lugha. philologist, -philology,noun,mwanafilolojia. philological, -philology,adjective,a elimu ya lugha, -philosophy,noun,falsafa; siasa; busara. philosopher, -philosophy,noun,mwanafalsafa; mtu makini; mtulivu. philosophical, -philosophy,adjective,a falsafa; -enye kufuata taratibu za kifalsafa, -phlegm,noun,kohozi; utulivu; usiri; upole. -atic adj. -tulivu; -siri, -phloem,noun,floemu: tishu katika mimea inayohusika na usafirishaji wa chakula kutoka kwenye majani kupitia kwenye shina hadi mizizini, -phobia,noun,hofu; woga mwingi uso kitani juu ya kitu fulani, -phone,noun,(linguistics) foni. (colloq.) simu v.t.fəˈnetɪks/, -phone,noun,fonetiki: elimu ya sauti za usemi, -phosphate,noun,fosfati: chumvi ya asidi fosforiki; mbolea, -phosphorescent,adjective,-a kung'aa gizani. phosphorescence, -phosphorescent,noun,mmenetuko, -phosphorus,noun,fosforasi: elementi ya njano sistemati ambayo huwaka haraka, -photocell,noun,selimwanga: zana inayotumika kutambulia na kupimia mwanga kwa kutumia tabia yake ya kubadilika kiumeme inapothiriwa na mwanga, -photochemical reaction,noun,"utendanjai kikemikali mwanga: utendanjai kikemikali unaoasiswa, kusaidiwa au kuchapushwa kwa kuangazwa kwenye mwanga", -photochemical smog,noun,ukungu kemikali: aina ya uchafuzi wa mazingira hewa unaosababishwa na moshi wa magari, -photoelectric,noun,"-enye kupata umeme kutokana na mwanga; a umememwanga. cell, seli umememwanga: zana inayotumika kutambulia na", -photograph,noun,picha,~er (n): mpiga picha; ~y (n): upigaji picha; samaa ya upigaji picha; ~ic (adj): a picha; a kupiga picha -photograph,verb transitive,piga picha fotoa, -photon,noun,fotoni: chemchemi ya wimbi la sumakuumeme linalobeba nishati, -photosensitive,adjective,a nyetimwanga; enye kuathiriwa na mwanga kwa urahisi, -photosphere,noun,angamwanga: sehemu ya juu inayoonekana ambavyo ina mng'aro mkali sana na ambayo ina halijoto kubwa mno, -photosynthesis,noun,usanidimwanga: ujenzi wa chakula katika seli za mimea kwa kutumia nishati ya mwanga na viyenyeo vingine, -phototropism,noun,uelekeomwanga: hali ya kukua sehemu ya mmea kuelekea kwenye upande wa nuru, -phrase,noun,kirai: fungu la maneno lililo sehemu wa sentensi; msemo; kitungu cha muziki, -phylum,noun,failamgawanyo wa ngeli za viumbe wenye sifa zinazohusiana, -physical,adjective,a kuonekana; a mwili: a viumbe: a maumbile, -physician,noun,daktari; mgangwa tabibu, -physicist,noun,mwanafizikia, -physics,noun,fizikia, -physique,noun,umbo; umbilie; maungo; gimba, -piano,noun,piano. pianist, -piano,noun,mpiga piano, -pick ~axe,noun,sururu; chombo kidogo kama kijiti cha kiberiti. a tooth: kichokolea meno; uteuzi; uchaguzi; chaguo, -pickle,noun,"achari; hali. in a sad ~, katika hali mbaya", -pickle,verb transitive,tengeneza achari, -picnic,noun,mandari; pikniki, -picnic,verb intransitive,enda mandari; enda pikniki, -pictorial,adjective,a picha, -picture,noun,"picha; sura; mchoro; taswira; uono; mfano; mithali; maelezo; sinema; filamu. be the picture of health, -wa mfano wa afya bora. the ~s, (colloq.) sinema",~sque (adj): enye sura nzuri; a kusisimua; si a kawaida -picture,verb transitive,eleza kwa maneno; waza moyoni, -pie,noun,"pai; sambusa; andazi. have a finger in the ~, ingilia kati; husika", -piece,noun,"kipande; sehemu; tukio; kipimo maalumu; kitu kimoja katika seti; sarafu in ~s, vipande vipande. take to ~s, vunja; kongoa. a ~ of luck, bahati. a ~ of news, habari. a ~ of cloth, kitambaa. cloth sold only by the ~, kitambaa kiuzwacho kwa jora tu. a ten-shillings ~, sarafu ya shilingi kumi", -piece,verb transitive,unganisha; kamilisha, -pig,noun,nguruwe. (collog.) mchafu. pigheaded, -pig,adjective,kaidi; kichwa ngumu; kichwa maji. pigsty, -pig,noun,zizi la nguruwe, -pigeon,noun,njiwa,~hole (n): kishubaka; tundu la njiwa. v.t. ahirisha kitu -pigment,noun,pigmenti; rangi ya asili, -"pigmy, pygmy",noun,mblilikimo; mtu mfupi sana, -pigtail,noun,nywele zilizofungwa nyuma na kuning'inia mabegani, -pile,noun,nguzo; mhimili; fungu; chungu; rundo; biwi; jumba kubwa,"~driver (n): mashine ya kushindilia nguzo. (colloq.) make a ~, jitajarisha. v.t. rundika; tutika; jaza" -pilgrim,noun,haji; hujaji,~age (n): hija -pill,noun,"kidonge; tembe. the ~ kidonge cha kuzuia mimba; kidonge cha majira. go on the ~, anza kutumia vidonge vya majira", -pillage,noun,utekaji nyara; uporaji; nyara, -pillage,verb transitive,teka nyara; pora, -pillar,noun,nguzo; mhimili; mwimo,~box (n): sanduku la barua barabarani -pillion,noun,"kiti au kibao cha nyuma cha mtu baiskeli, skuta au pikipiki", -pillow,noun,mto; takia; mhimili,~case ~slip n. foronya. take counsel of one’s ~: ahirisha uamuzi mpaka siku inayofuata -pin,noun,"pini; kipingwa; kiwi. I don’t care ~, sijali kabisa. My leg has got ~s and needles, mguu wangu umekufa ganzi", -pin,verb transitive,(-nn-) funga kwa pini; bandika kwa pini; bana, -pincers,noun,koleo,~movement: shambulio mbele na nyuma kwa wakati mmoja -pinch,noun,mfinyo; shida; mashaka; uokozi; kiasi kidogo,"~ at: katika mashaka; katika shida. if it comes to the ~, ikiwa hapana budi" -pinch,verb transitive/intransitive,"finya; bana; umia; hisi athari ya; iba; dokoa; bana matumizi; wa bahili; kamata. be ~ed for money, kosa fedha. a ~ of salt, chumvi kidogo", -pincushion,noun,kichomekea pini. ~money n. fedha apewayo mke kwa haja zake ndogondogo. ~prick n. (fig.) jambo dogo lenye kuchukiza, -pine,noun,msonobari, -pineapple,noun,nanasi; nanasi, -pinhole camera,noun,kamera toboe; namna ya kamera sahili, -pink,noun,rangi ya waridi, -pinnacle,noun,mnara mrefu juu ya paa la nyumba; (fig.) kilele, -pint,noun,"painti. a ~ of milk, painti ya maziwa", -pioneer,noun,"mtangulizi; mwanzilishi; mpelelezi; pavonia. young ~, pavonia; chipukizi. v.t/i. tangulia; ongoza; asisi; peleleza", -pious,adjective,~cha Mungu (la zamani); ~enye kutii wazazi, -pip,noun,mbegu ya tunda, -pipe,noun,paipu; bomba; zumari; filimbi; kiko; koromeo. v.t/i. pisha kioevu katika bomba; piga zumari; piga king’ora; pamba nguo kwa kichuruzio,~er (n): mpiga zumari -piping,noun,kipande cha bomba; kichuruzio; sauti ya zumari, -piping,adjective,-enye sauti ya filimbi; enye sauti nyembamba, -piping,adverb,"piping hot, joto sana", -piracy,noun,uharamia; wizi, -pirate,noun,haramia; mwizi wa haki miliki, -pirate,verb transitive,iba kazi ya mwingine, -Pisces,noun,1. samaki; oda inayojumuisha samaki wote. 2. Samaki; nyota ya unajimu ya thenashara, -pistil,noun,pistili; sehemu ya ua inayotoca mbegu, -pistol,noun,bastola, -piston,noun,pistoni,~ engined: -a injini enye pistoni; ~ ring: ringi ya pistoni; ~ rod: mkono wa pistoni -pit,noun,shimo; mgodi; machimbo; mtego wa shimo; mwanya; gulio la biashara maalumu; uwanja wa kati wa thieta,~fall (n): rima; mtego wa shimo; hatari iliyofichika -pit,verb transitive,"(+tt-) fanya kovu. a face ~ed with smallpox, uso uliojaa kovu za ndui. - against, shindanishwa mtu au mnyama", -pitch,noun,"1. lami. 2. dark, giza totoro. - black, -eusi tititi; marama; msukosuko; mvurumisho; uwanja wa kuchezea; mahali pa kuzia vitu; mwanguko; mshuko; mteremko; mwinamo; kiwango; uzito wa sauti; nafasi baina ya meno ya gurudumu",~fork (n): uma wa nyasi -pitch,verb transitive/intransitive,"piga hema; tupa; vurumisha; angusha; enda mrama; rekebisha sauti; sukasuka; tia mwinamo katika paa. in, anza kwa bidii. into, shugulika kwa bidii; piga; - upon sb, chagua fulani kwa bahati. -ed battle, mapigano yaliyoandaliwa kabla", -pith,noun,moyomti; upande wa ndani wa ganda la chungwa; nguvu; juhudi; wepesi. (fig) kiini; maana,~y (adj): enye maana sana; -a nguvu; ~ily (adv): kwa nguvu; kwa bidii -pittance,noun,ujira mdogo kuliko unaostahili, -pituitary gland,noun,tezi pituitari; tezi homoni iliyopo katikati ya sehemu ya chini ya ubongo inayosaidia ukuaji na udhibiti wa tezi nyingine, -pity,noun,"huruma; jambo la kusikitisha. What a ~, inasikitisha", -pity,verb transitive,hurumia; sikitikia. pitiable, -pity,adjective,-a kutia huruma; -a kusikitisha. -a kuhuzunisha. pitifully, -pity,adverb,kwa huruma; kwa masikitiko. pitiless, -pity,adjective,katili; sio na huruma. pitilessly, -pity,adverb,kikatili; bila huruma, -pivot,noun,egemeo; (fig.) asili; chimbuko; kiini; msingi; mtu anendeshae kikosi cha askari, -pivot,verb transitive/intransitive,egemea; geuka katika egemeo, -placard,noun,bango, -placard,verb transitive,bandika bango ukutani; tangaza habari kwa bango, -place,noun,"mahali; mji; iji; kijiji; jengo; sehemu katika maandishi; nafasi; nyumba; mtaa. - of worship, mahali pa ibada. - of amusement, mahali mwa burudani. out of -, pasipo faa. take ~, tokea. give ~ to, pisha nafasi. in -, of, badala ya. lose one's ~, achishwa kazi au kusoma. keep sb in his ~, weka mtu badala yake", -place,verb transitive,weka; panga; teua; agiza bidhaa, -placenta,noun,plasenta; tishu maalumu katika uterasi ambako kiungamwana kutoka tumboni mwa mtoto mchanga kimeunganika na tishu za mama mjazito katika ukuta wa uterasi, -plague,noun,tauni; mateso; balaa; kitu kinachosumbua, -plague,verb transitive,sumbua; udhi; kera sana, -plain,noun,"uwanda; tambarare. -adj. dhahiri; wazi; -a kawaida; -sio na maremb; -sio na mapambo; nyofu; -a kweli; si zuri. - food, chakula bila kitoweo. - in clothes, katika vazi la kirai. - in words, to be - with you, kwa kusema kweli. -ly adv. kwa uwazi. -ness n. uwazi; udhahiri; udufu", -plaintiff,noun,mdai, -plait,noun,unywele uliosukwa; msokoto, -plait,verb transitive,suka; sokota, -plan,noun,"ramani; picha,", -plane,noun,bapa: uso mfuto; ubapa; hatua; kiwango; landa; ndege. vt./i. piga landa, -plane,adjective,-enye uso mfuto, -planet,noun,sayari. -arium n. jengo linalojenga nyendo za sayari. -oid n. sayari ndogo, -plank,noun,ubao; hoja ya msingi katika sera. bed kitanda cha falka tupu bila godoro, -plankton,noun,planktoni: jamii ya viumbe vidogo sana ya wanyama na mimea viishivyo katika maji. huonekana kwa hadubini tu, -plant,noun,mmea; mche; mtambo; vi-faa; mashine; kiwanda; karakana; hila; mtego; askari kanzu aliyejiunga na majambazi ili awakamate, -plant,verb transitive,panda; atika; pandikiza; otesha; ingiza wazo akilini; weka; kaza; simamisha; piga; anzisha; asisi; lowea. -ation n. shamba kubwa; mgunda, -plantain,noun,ndizi; mgomba, -plasma,noun,plazma: sehemu ya majimaji katika damu; limfu bila seli, -plasmodium,noun,plasmodia: jamii ya protozoa waishio katika ini na damu ya binadamu na ambao husababisha malaria, -plaster,noun,"plasta; ripo; mchanganyiko wa chokaa au saruji, mchanga na maji", -plaster,verb transitive,"piga plasta; piga ripo; bandika plasta; tia -ingi. His hair is -ed with oil, nywele zake zinachuruzika mafuta. -er n. mwashi", -plastic,noun,plastiki, -plastic,adjective,"-a plastiki; -a kinamo; -a kutengeneza; -a kunyumbuka. The bag was made of ~ material, not of real leather, mkoba ule ulikuwa wa plastiki, si wa ngozi halisi. -s n. taaluma ya kutengeneza vitu vya plastiki. -ity n. uinyumbukaji", -plate,noun,sahani; bamba; pleti; picha ya kitabu; vyombo vya chahabu au fedha. dental ~ menobandia, -plate,verb transitive,chovya vitu vya madini katika madini ya namna nyingine, -plate tectonics,noun,nadharia ya vishani: nadharia inayodai kwamba ardhi imeundwa kwa vipande vya amango viitwayo vishani na ambavyo daima vimo katika mwendo, -plateau,noun,uwanda wa juu; nchi tambarare iliyoinuka, -platelet,noun,"chembelele; kigandishidamu: aina ya kigimba kidogo cha utehai chenye umbo la kisahani katika damu, hutoa kemikali yenye uwezo wa kugandisha damu", -platform,noun,jukwaa; ulingo; ilani ya uchaguzi ya chama cha siasa, -platinum,noun,platinamu: madini nzito nyeupe ya thamani, -plausibility,noun,ukubalika; uelekeaji, -plausible,adjective,-enye kukubalika; -enye kuelekea; -enye kutoa hoja za kukubalika, -play,noun,"mchezo; uchezaji; zamu katika mchezo; tamthilia; kamari; nafasi ya kufanya jambo; kazi; shughuli. in ~ kwa mzaha; -on words, cheza na maneno. the ~ing of sunlight, kurukaruka kwa mionzi ya jua. give your fancy full ~, fikiria kama upendavyo. a joint with too much ~ kiungo chenye nafasi ya kutembea. come into", -plead,verb transitive/intransitive,"tetea; toa hoja; tetea hoja; kiri; omba; sihi. -guilty, kiri kosa. -not guilty, kana kosa", -pleasant,adjective,a kupendeza; zuri; tamu,~ly (adv): kwa furaha; ~ness (n): furaha; ~ry (n): ubishi; uchehi; mzaha -pleasing,adjective,a kupendeza; zuri; tamu, -pleasurable,adjective,a kupendeza; enye kufurahisha, -pleasure,noun,"furaha; raha. take in, furahia. with ~ kwa furaha. at his ~ atakapotaka", -pledge,noun,rehani; zawadi ya kuonyesha upendo; ahadi; kiapo; dhamana; mdhamini, -pledge,verb transitive,weka rehani; apa; ahidi; nywa kwa afya ya, -plenty,noun,wingi. plentiful, -plenty,adjective,-ingi; maridhawa. plenteous, -plenty,adjective,-a wingi; maridhawa, -pleurisy,noun,ugonjwa wa ngozi ya nje ya mapafu, -pliable,adjective,a kupindika kirahisi; enye kushawishika kirahisi. pliability, -pliable,noun,sifa ya kupindika au kushawishika kirahisi, -pliers,noun,koleo, -plight,noun,hali mbaya; taabu, -plod,noun,kazi ngumu,~der (n): mtu ajikokotaye lakini mwenye bidii -plod,verb intransitive,(dd-) jikokota, -plot,noun,kiwanja; muundo wa riwaya; njama; shamba, -plot,verb transitive,(-tt-) panga; kula njama; weka alama; panga matukio katika riwaya, -plough,noun,plau; kundi la nyota saba zifanyazo umbo la plau,~share (n): chuma cha plau -plough,verb transitive,"lima kwa plau; penya kwa nguvu. The ship ~ed through the heavy waves, meli ilikata mawimbi makubwa", -plow,noun,plau, -pluck,noun,ushujaa; ujasiri; unyakuaji,~ily (adv): kwa ushujaa; kwa kunyaku -pluck,verb transitive/intransitive,"nyonya manyoya; chuma matunda au maua. -up weeds, ng'oa magugu. -up courage, jipa moyo; piga moyo konde", -plug,noun,plagi; kizibo; msokoto wa tumbaku; tangazo la biashara la mara kwa mara, -plug,verb transitive/intransitive,"(-gg-) ziba; funga. (colloq.) away at, shugulikia kwa juhudi. -in, chomeka plagi", -plum,noun,plamu; tunda kama zambarau; kitu bora. treemplaum, -plumage,noun,manyoya ya ndege. plume, -plumage,noun,"nyoya. plume oneself on sth., jipongea kwa", -plumb,noun,"timazi; chubwi. out of ~, tenge. v. vima", -plumb,adverb,hasa; sawasawa, -plumb,verb transitive,(fig.) fikia kiini cha jambo, -plumber,noun,fundi bomba, -plumbing,noun,ufundi bomba; mabomba; matangi; etc, -plump,adjective,nene; nono; a mviringo, -plunge,noun,mbizi, -plunge,verb transitive/intransitive,"tumbukiza; tumbukia; enda mrama; piga mbizi. (fig.) -a room into darkness, tia giza ghafla chumbani kwa kuzima taa", -plural,noun,wingi, -plural,adjective,wingi; ~ism, -plural,noun,"mfumo unaokubali watu wa mitazamo tofauti ya kisiasa, kitamaduni na kidini kuishi pamoja", -plus,preposition,na; pamoja na; zaidi, -Pluto,noun,Utaridi: sayari ya tisa katika mfumo wa jua, -plutonium,noun,platanionamu: elementi ya kikemikali yenye harakatiredio inayotumika katika vinua vya nyuklia, -ply,noun,tabaka; uzi. three ~ wood mbao uliofanywa kwa tabaka tatu za mbao. three ~ wool for knitting uzi wa sufi uliofanywa kwa kusokotwa nyuzi tatu, -pneumatic,adjective,-a hewa; -enye kuendeshwa kwa nguvu ya hewa. ~ tyres tairi hewa, -pneumonia,noun,nimonia: homa ya mapafu, -poach,verb transitive,"-an egg, tokosa ute na kiini cha yai katika maji yanayochemka", -poach*,noun,ujangili, -poach*,verb transitive/intransitive,1. winda wanyama bila ruhusa. 2. tokosa yai. -ed egg yai la kutokosa, -pocket,noun,mfuko; kishimo. be in ~ pata faida. be out of ~ pata hasara, -pocket,verb transitive,tia mfukoni; ficha. -book n. kitabu kidogo cha kuandikia. money, -pocket,noun,pesa za matumizi madogomadogo, -pod,noun,kega; ganda, -poem,noun,shairi. poet, -poem,noun,mshairi. poetic (al), -poem,adjective,-a mashairi; -a kishairi. poetry, -poem,noun,ushairi, -poikilotherm,noun,mnyama ambaye halijoto ya damu yake huirekebisha kulingana na mazingira yake, -point,noun,"ncha; nukta; alama; kizio cha kupimia ukubwa wa herufi; pointi; wazo; hoja; kusudio; sababu; sifa; sakiti ya umeme; umulimu. (fig.) of view, mtazamo. from their ~ of view, kwa mtazamo wao. at this ~, wakati huu; sasa; mahali hapa. on the ~ of, karibu na. when it comes to the ~, wakati ukiwadia","~s of the compass: pembe za dira. He reached my ~, alifahamu wazo langu. Come to the ~, sema ulichokusudia. carry one's ~, shinda. be off the ~, toka nje ya mada. be to the ~, sema kile tu ulichokusudia. the first ~ of my argument, hoja yangu ya kwanza. What are his best ~s as a clerk? sifa zake nzuri ni zipi kama karani? Her score was twenty ~s, alipata alama ishirini. The boxer won on ~s, bondia alishinda kwa pointi. v.t./i. elekeza; onyesha kwa kidole; ainisha. Everything ~s to his guilt, kila kitu kimaonyesha hatiani; ~blank (adv): papo kwa papo; karibu mno; kihagabatuga; waziwazi; ~ed (adj): kali; enye ncha kali; -a wazi; ~er (n): fimbo ya kuelekezea; mkono; mshale; akarabu ya saa; ~less (adj): (fig.) -sio maana" -poison,noun,sumu,~er (n): muuaaji kwa sumu; ~ous (adj): -enye sumu; fisadi; ovu -poison,verb transitive,"tia, lisha sumu; (fig) potosha", -poke,verb transitive,sukuma; chochea; sukumia; chakura; subukuta. ~n. mchecholeo; mchezo wa karata wenye mizaha,~the fire: chochea moto; ~one's nose into sb's business: jiingiza katika mambo ya watu; ~fun at: fanya mzaha -polar,adjective,"-a ncha ya dunia; -a nchi ya baridi sana. coordinates, majiranuguzo. front, mkingamo wa ukanda wa baridi na joto. -ity n. jinsimcha tabia ya ncha ulimeme kuwa na ama chaji chanya au chaji hasi. -ize v.t. jinsishancha; fanya dutu au molekuli za dutu kuwa na ncha umeme; fanya nuru ya mitetemo kupita katika bapa fulani tu", -pole,noun,1. ncha ya kaskazini au kusini ya dunia,~star: nyota ya kaskazini. 2. ncha ya sumaku; pembe ya betri ya umeme -pole,noun,ufito; upau; boriti; upondo; mhlimili; mwimo; mwega, -police,noun,"polisi. military police, polisi wa jeshi",~station (n): kituo cha polisi -police,verb transitive,simamia kwa kutumia polisi, -policy,noun,sera; busara; hati, -polio,noun,polio: maradhi ya kupooza mwili, -polish,noun,ulaini; mng'aro; polish. v.t.i. ng'arisha; kwatua; sugua; ongoza; noa. a,~ed young man: kijana mwenye heshima; ~ sth. off: maliza upesi -polite,adjective,a. adabu; ~taratibu; pole,~ly (adv): kwa upole; ~ness (n): upole -political,adjective,a. siasa; a kisiasa. ~ly adv,~ asylum: hifadhi ya kisiasa; ~ party: chama cha siasa; ~ prisoners: wafungwa wa kisiasa; ~ geography: jiografia ya mgawiko wa dunia kiutawala; ~ economy: iktisadi ya kisiasa -politics,noun,"siasa. racial ~, siasa ya ubaguzi. politician", -politics,noun,mwanasiasa. politicize v.t.i. hamasisha au hamasika kisiasa, -poll,noun,"kura; hesabu ya kura; mtu; maoni ya watu. go to the ~, piga kura. be at the head of the ~, shinda kura kuchaguliwa kwa wingi wa kura. ~ tax", -poll,noun,kodi ya kichwa, -pollen,noun,chavua; chavuo, -pollinate,verb transitive,chavusha; hamisha chavua kutoka chavulio hadi stigma, -pollutant,noun,kichafuzi, -pollute,verb transitive,tia taka; chafua, -pollution,noun,"uchafuzi; uchafu. environmental ~, uchafuzi wa mazingira", -polygamy,noun,mitala: desturi ya mume kuwa na wake wawili au zaidi wakati mmoja, -polyglot,adjective,a lugha nyingi: enye kuzungumza lugha nyingi, -polygon,noun,poligoni; pembe nyingi, -polymer,noun,polima: kampaundi yenye uzani mkubwa wa molekuli iliyotenguliwa ama kwa ongezaji wa molekuli au kwa kugandishiana molekuli,~ization (n): upolimishaji: muungano wa kikemikali wa molekuli mbili au zaidi za msombo huo huo mmoja ili kuunda molekuli kubwa zaidi -polysyllable,noun,neno lenye silabi nyingi, -polytechnic,noun,chuo cha ufundi anuwai, -pompous,adjective,enye majivuno; enye kiburi; enye kujidai. pomposity, -pompous,noun,ushuafu; majivuno, -pond,noun,kidimbwi; dimbwi, -ponder,verb transitive/intransitive,fikiri; tafakari; waza,~ous (adj): zito sana; kubwa -pontoon,noun,pantoni, -pony,noun,farasi mdogo, -pool,noun,kiziwa; kidimbwi; kilindi mtoni, -pool,noun,fedha za dau katika kamari; mchango wa ubia; huduma za ubia, -pool,verb transitive,changa fedha, -poor,adjective,"maskini; fukara; ~nyonge; ~chache; duni hafifu. a ~ supply of teachers, walimu haba","~house (n): (la zamani) nyumba ya maskini; ~ly (adv): vibaya. He is off, hana pesa nyingi; adj. gonjwa. He feels ~, hajisikii vizuri; ~-spirited (adj): -liokata tamaa; ~oga; ~ness (n): umaskini, ukosefu; unyonge. poverty n. umaskini; ufukara; ukata. poverty striken, hohehahe, fukara" -pop,noun,sauti inayotoka kizibo kinapofunguka ghafla, -pop,verb transitive/intransitive,"(-pp-) ziba; tembelea; ingia; ingiza; kaanga bisi. He is always ~ping in and out, daima hatulii", -pope,noun,papa; baba mtakatifu, -poplar,noun,mpopla: mti mrefu na mnyoofu unaokua haraka sana, -poppy,noun,mpopi: mmea ambao maua yake hutengenezea kokeini na dawa anuwai za kulevya, -populace,noun,watu; wananchi; umma, -popular,adjective,a watu; -a, -population,noun,watu; mimea au wanyama wa sehemu fulani. populous, -population,adjective,enye watu wengi, -porch,noun,ukumbi; baraza, -porcupine,noun,nungu, -pore,noun,"kinyweleo; tundu katika ngozi n.k. over, soma kwa makini", -pork,noun,nyama ya nguruwe,~er (n): nguruwe wa nyama -porous,adjective,enye vinyweleo; enye kunyonywa unyevu; enye kuruhusu maji kupenya, -porridge,noun,uji, -port,noun,"1. bandari; mji wenye bandari; mahali pa usalama. free ~ bandari huru. 2. mlango wa abavuni mwa meli. -hole, dirisha la ndege au meli. 3. upande wa kushoto wa meli ukikabili gubeti mbele. 4. poto; divai nyekundu nzito na tamu", -portable,adjective,a kuchukuliwa; epesi, -portal,noun,mlango mkubwa, -porter,noun,mchukuzi; mpagazi, -portfolio,noun,"jalada la kuweka nyaraka; dhamana katika kazi, ofisi ya waziri wa nchi", -portion,noun,sehemu. vt. gawanya katika sehemu, -portrait,noun,picha; taswira,~ure (n): ustadi wa kuchora picha -portrayal,noun,uchoraji picha; uelezaji; ufafanuzi, -pose,noun,mkao; sura; hali; uigizaji. vt/i kukaa namna maalumu; kujifanya; kujidai; kuiga; toa hoja au swali,~ur (n): mpenda mkuu. posture n. mkao; hali; msimamo -poser,noun,mwendo; mkao; makini, -poser,verb transitive/intransitive,tuliza sawasawa; tulia sawasawa, -position,noun,mahali; hali; namna; msimamo; uwezo; nafasi; kazi; cheo. What's your ~ on this problem? una msimamo gani juu ya jambo hili?, -positive,adjective,"a hakika; halisi; waziwazi; bayana; dhahiri; a kujenga; a kusaidia; a kuunga mkono; chanya. Are you ~ about what time it was? una hakika ilikuwa saa ngapi? ~ a suggestion, wazo la kufaa",~ help: msaada wa hakika. (grammar) a kukubali; ~ly (adv): kwa kukubali -possibility,noun,uwezekano; kitu kiwezekanacho, -possible,adjective,a kuwezekana; a kuyumkinika; a kufaa, -possibly,adverb,kwa kadiri iwezekanavyo; labda, -post1,noun,1. lindo. 2. mahali pa kufanya biashara. 3. cheo; daraja; nafasi katika kazi,"~ up: andika katika daftari. keep sb ~ed, fahamisha mtu juu ya habari yote; ~age (n): ada ya posta; ~al (adj): a posta; ~al order: lunda ya posta; ~card (n): postikadi; ~er (n): bwana m. n. mtwa wa posta; ~master (n): postamasta; ~mistress (n): postamasta wa kike; ~office (n): posta. 5. mhimili; nguzo; mwimo" -post1,verb transitive,weka walinzi; weka mahali pa kazi. 4. posta. v.t/i. peleka kwa njia ya posta; andika katika daftari; enda kwa farasi, -postpone,verb transitive,ahirisha,~ment (n): uahirisho -pot,noun,"chungu; sufuria. a coffee-, mchele. a tea-, buli","~s of money: (slang) fedha nyingi sana. v.t. (-tt-) hifadhi katika chungu; panda mche katika chungu; ~hole (n): shimo lililochimbika kwa tathari ya maji; ~luck (n): chakula. take ~luck, la kwa kuwa umetokea watu wanakula; ~ter (n): mfinyanzi; ~tery (n): vyombo vya udongo; ufinyanzi" -potash,noun,shura; potashi, -potassium,noun,potasiumu,~carbonate: magadi -potato,noun,(~es) kiazi; mbatata, -potency,noun,nguvu; ate,~ial (adj): -enye kuwezekana; -enye kuwezwa kutumika; ~difference: tofauti uwezo; mwachano wa uwezo kati ya sehemu au nukta mbili tofauti; ~energy: nishati weza; nishati inayotokana na jinsi ya kitu au mahali kitu kilipo -potency,noun,mtu mwenye nguvu, -potent,adjective,-enye nguvu, -potter,verb intransitive,fanya kazi bila juhudi; cheza cheza na kazi, -potter,noun,mfinyanzi, -pouch,noun,pochi; kifuko; mbeleko wa kangaruu; kifuko cha mbegu katika mmea, -poultry,noun,"jamii ya kuku, mabata, etc","~farm: shamba la kuku. poulterer n. muuza kuku, mabata, etc" -pounce,verb intransitive,rukia; shambulia ghafla; vamia, -pounce,noun,mruko wa ghafla, -pound,noun,1. ratili. 2. pauni. 3. zizi la kuhifadhia wanyama waliopotea,~er (n): mchi -pound,verb transitive,twanga; ponda; funda, -pour,verb transitive,mimina; mwaga; toa kwa wingi, -pour,verb intransitive,"mimimika; mwagika; toka kwa wingi; nyesha sana. People ~ed into the town, watu walimiminika mjini", -powder,noun,"poda; unga; vumbi; baruti. gun ~, baruti. magazine, ghala ya baruti", -powder,verb transitive,tia poda; paka na poda; ponda; saga, -power,noun,"uwezo; nguvu; enzi; amri; mamlaka; mwenye nguvu; madaraka; mzimu; kipeo. He gave me all the help in his-, alinisaidia kwa nguvu zake zote. have sth in your ~, dhibiti mtu","~house: ~station n. kituo, kinu cha umeme; ~less (adj): dhaifu; -sio na nguvu" -practice,noun,"mazoezi; utekelezaji; utendaji; mazoea; desturi; weledi; hila. put a plan into ~, tekeleza mpango. the ~ of closing shops on Sundays, desturi ya kufunga maduka Jumapili. sharp ~, tendo la ujanja. practicable", -practice,adjective,-enye kuwea kufanyika; -enye kuwea kutumika; -a kupitika. practical, -practice,adjective,"-utendaji; -a busara; -a kufa. practical difficulties, matatizo ya kiutendaji. practically", -practice,adverb,kwa busara; kwa kweli, -practise,verb transitive,"fanya mazoezi; -wa na desturi; tenda; fanya kazi. practise the piano, jioeza kupiga piano. Practise what you preach, fanya unavyohubiri. practise the law, fanya kazi ya sheria. practised", -practise,adjective,-stadi; -zoefu, -prairie,noun,uwanda; nyika, -praise,noun,sifa; utukufu;,~worthy (adj): -a kustahili sifa -praise,verb transitive,"sifu; tukuza; himidi; adhihimisha. sing one's own ~s, jisifu", -prawn,noun,kamba, -preach,verb transitive,hutubu; hutubia; hubiri; hubiria; shawishi; shauri, -precaution,noun,"hadhari; uangalifu. take ~s, jihadhari", -precede,verb transitive,"tangulia; sabiki. -nce n. kipaumbele. This question takes ~ over all others, suala hili lipewe kipaumbele. -nt n. kigezo; kitangulizi", -precinct,noun,eneo; mahali jirani; mpaka; eneo, -precious,adjective,a thamani; ghali; a tunu, -precipice,noun,genge; jabali. precipitous, -precipice,adjective,-a kama genge; enye mwinuko mkali sana, -precipitate,noun,mango isomumunyika inayoundwa kwenye mumumunyo baada ya utendani au kimambo au kikemikali, -precipitation,noun,ukapishaji; uundaji wa makapi wa msombo usiomumunyika kwa uvunjika jirejea maradufu, -precis,noun,muhtasari; ufupisho wa maneno au maandishi, -precise,adjective,sahihi; sawasawa kabisa; -a taratibu; -angalifu; wazi dhahiri; -a kushika kawaida barabara,~ly (adv): kabisa; naam; kwa uangalifu; kwa usahihi -precision,noun,usahihi; utaratibu, -predator,noun,mwinda; mnyama anayewinda na kula wanyama wengine, -predecessor,noun,mtangulizi; kitu kilichotangulia, -predicament,noun,mashaka; hatari; shida; hali ngumu, -predicate,noun,kiarifu; neno lenye maelezo ya kiima, -predicate,verb transitive,semea; arifu; sababisha; leta, -predict,verb transitive,bashiri; tabiri; agua, -predominance,noun,ukuu; uzidi; kuwa na nguvu, -predominant,adjective,kuu; enye kuzidi -ingine, -predominate,verb intransitive,pita; shinda; zidi, -preface,noun,utangulizi; dibaji, -prefer,verb transitive,(-rr-) penda zaidi. -able adj. ema zaidi; bora; afadhali,~ably (adv): zaidi; kwa kupendelea. -ence n. upendeleo; hiari; uteuzi; kitu kilichoteuliwa. -ential adj. a kupendelea. -ment n. kupandisha cheo -prefix,noun,(grammar) kiambishi awali; lakabu, -prefix,verb transitive,tia mwanzoni; tanguliza lakabu; ambisha awali, -pregnancy,noun,mimba; ujauzito, -pregnant,adjective,enye mimba; enye maana nyingi, -prehensile,adjective,enye nguvu za kushika, -prehistoric,adjective,a kabla ya historia, -prejudice,noun,"hisia kuhusu mtu au kitu au jambo lisilo na uthibitisho; athari; madhara; dhuluma; to the ~ of sb, a kuelekea kumletea fulani madhara", -prejudice,verb transitive,chukia; pendelea; bagua; athiri; dhuru; haribu; punguza upendeleo wa mtu, -prejudicial,adjective,a kudhuru, -preliminary,noun,tendo la mwanzo, -preliminary,adjective,a mwanzo; tangulizi, -premature,adjective,a kabla ya wakati wake,~ly (adv): upesi; kabla ya wakati wake -premeditate,verb transitive,waza; panga mapema; azimia; dhamiria, -premier,noun,waziri mkuu, -premier,adjective,a kwanza; kuu, -premium,noun,"malipo ya uhamasishaji; ada; zawadi; bonasi; thamani ya juu. put a ~ on good behaviour, ahidi zawadi kwa mwenendo mwema. be at a ~, zidi kuwa na thamani", -premolar,noun,sagego; jino ambalo kazi yake ni kusaga chakula na ambalo linakuwemo katika seti ya meno ya utotoni, -preparation,noun,matayarisho; maandalizi; utayarishaji, -preponderant,adjective,a kuzidi; kubwa -ingi. preponderance, -preponderant,noun,"hali ya uzidifu, ukubwa au wingi", -preposition,noun,(grammar) kihusishi. -al adj. kihusishi, -prerogative,noun,haki; ridhaa; hiari, -prescription,noun,agizo; agizo la daktari, -presence,noun,"kuwapo; sura; umbo; namna mtu anavyo onekana. in the presence of his friends, mbele ya rafiki zake. presence of mind, welekevu wa akili; busara. -able adj. -a kupendeza; -zuri; -a kutaa. -ation n. kupa; kutoa; kuwasilisha. -er n. mtangazaji wa vipindi vya redio au televisheni; mtoa zawadi. -ly adv. hivi karibuni; sasa hivi", -present,noun,1. siku hizi; wakati ulipo; wakati wa sasa. 2. zawadi; tunzo; hiba, -present,adjective,"-liopo; cha sasa; a wakati huu; -a siku hizi; -a wakati mwafaka; -a mara moja. company, watu waliopo", -present,verb transitive,"toa; tunukia; tunza; fichua; onyesha; dhihirisha; hudhuria; fika; wasili. sb. to sb., tambulisha rasmi. - arms, toa heshima kwa silaha. - a cheque at the bank, peleka cheki benki kwa malipo. - oneself, hudhuria", -preservation,noun,"hifadhi, kulinda. preservative", -preservation,noun,kitu kinachozuia kitu kingine kisione, -preservation,adjective,-enye kulinda; -enye kuhifadhi, -preserve,noun,hifadhi, -preserve,verb transitive,tunza; linda; hifadhi; weka, -preside,verb intransitive,"-wa kiongozi; wa mkuu; -wa mwenyekiti. -ncy n. uraisi; ofisi ya raisi. -nt n. rais. -ntial adj. -a raisi. presidential commission, tume ya raisi", -press,noun,mgandamizo; shinikizo; mtambo wa kusindikia; magazeti; waandishi wa magazeti; upigaji chapa; msongamano wa watu. -the magazeti, -press,verb transitive,"gandamiza; minya; bonyeza; kamua; sindika; piga pasi; nyoosha; bana; sisitiza; songamana. -for, omba sana; silihi; himiza. be -sed for time -wa na wakati mchache, the matter is -ing, jambo linahitajiika sana. time -es, wakati unasonga. sb.'s hand, shika mkono wa fulani. in the -, katika kupigwa chapa. -ing adj. muhimu; -a dharura -man n. mwandishi habari magazetini. -ure n. shinikizo; kanieneo; mkazo; mbano; ulemeaji", -prestige,noun,sifa njema; heshima; fahari; hadhi, -presume,verb intransitive,"dhania; waza; kisia; thubutu. -upon, tumia vibaya ukarimu wa mtu", -presumption,noun,1. jambo linalowezekana. 2. ufeedhuli; usafihi; kiburi; ujuvi. presumptive, -presumption,adjective,-a kutarajiwa; -a kusadikika. presumptuous, -presumption,adjective,-enye kiburi; fedhuli; juvi; safihi; -enye kujiamini mno, -pretence,noun,kujisingizia; kisingizio; uwongo; kujifanya; hila; ulaghai, -pretend,verb intransitive,"jifanya; jisingizie; danganya. -er n. mtu anayejifanya, anayejidai, anayejidanganya ili anufaike", -pretext,noun,kisingizio, -pretty,adjective,"-zuri; safi; -a kupendeza. /adv (colloq) -a kutosha. I'm well, sijambo byoyema. prettily", -pretty,adverb,vizuri. prettiness, -pretty,noun,sura nzuri; uzuri, -prevail,verb intransitive,"shinda; tapakaa; enea. upon sb. to do sth., shawishi", -prevalence,noun,uenevu; ushindi. prevalent, -prevalence,adjective,enye kuenea; tele, -previous,adjective,a kwanza; liotangulia; ~z zamani,~ly (adv): hapo nyuma; hapo awali -prey,noun,"mateka; mawindo; nyama. bird of ~ ndege mbuawi, e.g. tai. be a ~ to fears, shikwa na hofu", -price,noun,thamani; bei,~less (adj): a thamani mno -price,verb transitive,"tia,weka, panga bei", -prick,noun,mchomo; maumivu; kitobo; kichomi. v.ti. chomachoma; washa,"~ly (adj): enye miiba; enye kuchomachoma; ~ heat: harara; vipele vya joto. pear, mpungate" -pride,noun,fahari; heshima; kitu cha kujivunia; kiburi; majivuno. v.t,~ oneself on: jivunia; jidai -priest,noun,kasisi; kuhani; padri,~hood (n): ukukani; ukasisi; upadri; jumuiya ya makasisi; ~ly (adj): a kasisi; a padri; a kuhani -primary,adjective,a kwanza; a msingi; a awali,"~ cell: seliumeme ya msingi; seliumeme ambayo haiwezi kuchajiwa. colours, rangi za msingi, yaani nyekundu, buluu na manjano; ~ consumers: walamaji; wanyama wanaokula majani; ~ sexual characteristics: sifa msingi jinsia mabadiliko ya msingi yatokeayo kwa mtu katika umri wa baleghe" -primate,noun,mamalia wa hali ya juu; askofu mkuu, -prime,noun,"mwanzo; upeo; ustawi; ukamilifu; sehemu, iliyobora; sala ya alfajiri", -prime,adjective,"kuu; bora; a kwanza; tasa; a asili; a msingi. number, namba tasa", -prime,verb transitive,tengeneza; andaa, -primer,noun,kitabu cha masomo ya kwanza, -primitive,adjective,a kale; a asili; ~siostadarabika, -prince,noun,mwana wa kiume wa mfalme,~ss (n): binti mfalme; ~ly (adj): a fahari; a kustahili ufalme -principal,noun,mkuu; mtaji; wakala; mhalifu mkuu; mhimili mkuu,~ focus: fokasi kuu; fokasi wakati miali inapo kuwa sambamba na mhimili mkuu. adj. kuu; ~ity (n): mamlaka ya mwana wa mfalme; ~ly (adv): hasa; aghalabu -principle,noun,kanuni; maadili; msimamo, -print,noun,chapa; alama; kitabu; chapisho; kitambaa cha maua; picha; mchoro; mwandiko wa wima,~able (adj): enye kuchapika; ~er (n): mpiga chapa; ~out (n): karatasi zilizochapwa kwa kompyuta -print,verb transitive,"piga chapa; safisha picha; tia,weka alama; tia nino; chapisha. finger ~s, alama za vidole. foot ~s, nyayo. ~ing press", -print,noun,matbaa; kiwanda cha kupigia chapa, -prior,noun,mkuu wa nyumba ya watawa,~ity (n): kipaumbele; umuhimu wa kwanza; haki ya kutangulia -prior,adjective,a kwanza; liotangulia, -prism,noun,prizimu; umbo lenye ncha sambamba na sawa, -prison,noun,jela; gereza,"~breaker: mtoro wa jela; ~er (n): mfungwa; mahabusi. conscience, mfungwa wa kisiasa. of war, mfungwa wa vita" -privacy,noun,faragha; upweke; siri, -private,noun,"askari; faragha; siri. in ~, kwa siri",~ly (adv): kwa siri -private,adjective,"a binafsi; a faragha; a ~, serikali ~ soldier, askari asiye cheo", -privation,noun,upungufu; ukosefu; ufukara; shida; taabu, -privilege,noun,fursa, -prize,noun,1. tunzo; zawadi; kitu cha thamani. 2. mateka, -prize,verb transitive,thamini sana; fungua kwa kitu kama mtaimbo ~fight, -prize,noun,shindano la ngumi la kulipwa, -probability,noun,"welekeo. distribution of electrons, mgawanyo wa wezekani wa elektroni. balance of probabilities, kipimo cha welekeo", -probable,adjective,yamkini; -lioelekea kuwa au kutoka, -probably,adverb,yumkini; huenda; labda; asaa, -probe,noun,kichunguzi angani; chombo kisichokuwa na rubani kinachochunguzwa kuwepo kwa uhai katika anga za juu, -problem,noun,tatizo; mzozo; utatanishi; mgogoro; swali; mashaka; hoja; fumbo. -atic adj. -tatanishi, -proboscis,noun,1. kifonyozo: sehemu ya mdomo iliyoerefuka na kuwa mirija katika baadhi ya wadudu na wanyama. 2. mkonga: sehemu ya tembo inayojitokeza kwa mbele ambayo huitumia kama mkono na pua yake, -procedure,noun,utaratibu; au jinsi ya kutenda. procedural, -procedure,adjective,-a utaratibu, -proceed,verb intransitive,"endelea mbele; shika njia; enda, toka, shtaki. -ing n. tendo jambo, utendaji jambo; take ~s against sb., shtaki; dai mahakamani", -proceedings,noun,1. kumbukumbu; mashauri mafupi. 2. mfululizo wa matukio yaliyowekwa kwa taratibu maalumu, -proceeds,noun,mapato; faida, -process,noun,mfuatano; mlolongo; maendeleo; njia; jinsi; namna; hati; mfanikio; tendani; mchakato. legal ~ daawa, -process,verb transitive,tengeneza; tenda; andamana; safisha. procession, -process,noun,"mwandamano, maandamano", -proclaim,verb transitive,tangaza; mpiga mbiu; toa ilani; eneza; bainisha; onesha. proclamation, -proclaim,noun,tangazo; ilani; mbiu; taarifa, -prod,noun,chombo chenye ncha; uchochozi, -prod,verb transitive,choma; chokoa; chokoza; chochea, -prodigious,adjective,-ingi mno; -a ajabu mno, -prodigy,noun,muujiza; kioja; ajabu, -produce,noun,mazao; mavuno, -produce,verb transitive,"leta; onyesha; tengeneza; buni; tunga; sababisha; zaa; tanga; zalisha; (math.) refusha. a play, tunga mchezo. -r n. mzalishaji mali; mtungaji; mwoonyeshaaji mchezo", -product,noun,mazao; mavuno; bidhaa; matokeo; (arith.) zao, -production,noun,uzalishaji mali. productive, -production,adjective,"enye kuzal; zazi; enye kuzalisha mali; enye rutuba. discussions that are productive only of quarrels, mazungumzo yaletayo ugomvi tu", -profess,verb transitive,"shuhudia; ungama; tangaza; toa hoja; kiri; weka nadhiri; dai; jidai; -wa mwelekezi; tanya kazi za. I don't ~ to be an expert, sijadai kuwa mtaalamu. a ~ed friend, rafiki wa kujidai. -edly adv. kwa maneno yako mwenyewe. -ion n. kazi; ungamo; ahadi. -ional n. mchezaji wa kulipwa", -profess,adjective,"-a kitaalamu; - kazi ya kulipwa. - skill, ustadi. men, wenye kazi za kitaalamu. footballer, achezaye mpira kwa kulipwa. -or n. mwalimu, mtangaza imani; profesa. assistant, profesa msaidizi. associate, profesa mshiriki", -proficient,adjective,hodari; bingwa; enye maarifa; -elekevu; stadi. proficiency, -proficient,noun,ustadi; ubingwa; uhodari; welekevu, -profile,noun,maelezo mafupi juu ya mtu; sura ya mtu au kitu kwa upande; ukingo wa kitu, -profit,noun,faida; manufaa, -profound,adjective,~ a kina; a ndani sana; kubwa; a wingi; maana sana; zito; enye kuhitaji maarifa mengi,~ sleep: usingizi mzito; ~ thinker: mtu mwenye fikra nyingi; ~ly (adv): sana; kwa kina; kwa akili nyingi; ~ity (n): kina; kwenda ndani -progesterone,noun,projesteroni: homoni za kike ambazo huwezesha kuka hali ya uzazi katika uterasi na kukuzakiini tete hadi mtoto kuzaliwa, -programme,noun,programu; utaratibu; mpango; mfuatano wa vipindi vya redio au televisheni, -programme,verb transitive,tengeneza programu (ya kompyuta), -progress,noun,mwendo wa mbele; maendeleo; kwenda mbele; safari rasmi ya kiongozi wa nchi,~ion (n): kuendelea; uendelezaji; kwenda; kuendelea mbele. modes of ~ aina za miondoko; ~ive (n): mpende maendeleo. adj -progress,verb intransitive,endelea; piga hatua; songa mbele. ~ kuendelea mbele; ~ kuongeza hatua kwa hatua; ~ kupendelea maendeleo; ~ moja kwa moja, -project,noun,mradi; mpango. vt./ti. panga; sanifu; onyesha; chora picha au ramani ya kitu; vurumisha; chomoza,~ile (n): kombora; ~ion (n): mtupo; mvurumisho; uchomozi; usanii; fishaji mipango; picha; ramani; utupaji kivuli au picha mbele ~or n. projekta; chombo kitoa picha mbele e.g. katika sinema -proletarian,noun,mfanyakazi wa tabaka la chini, -proletarian,adjective,~ mfanyakazi, -proletariat,noun,tabaka la wafanyakazi; tabaka la watu wa kawaida, -prolific,adjective,~ a kuzaa sana; ~ a kufanya mengi, -prologue,noun,utangulizi; dibaji; shairi la utangulizi, -prolong,verb transitive,refusha,~ed (adj): liorefushwa; ~ation (n): urefuishaji -prominence,noun,umaarufu; umashuhuri; utokezaji, -prominent,adjective,mashuhuri; maarufu; ~ a kujulikana; ~ a kuchomoza; a kutokeza, -promiscuous,adjective,~zinzi; ~liochangamana; ~sio na taratibu; ~shaghala baghala; ~vivi hivi; ~a fujo fujo; ovyo ovyo, -promise,noun,ahadi; kiaga; miadi; matumaini; tarajio, -promising,adjective,~ a kutumainiwa, -promontory,noun,rasi, -prompt,adjective,~ a papo hapo; ~epesi. vt. chochea; shawishi; kumbusha,~er (n): mkumbushaji -prone,adjective,~ a kifudifudi,~ to: ~a kuelekea -prong,noun,ncha ya uma, -pronoun,noun,kiwakilishi, -pronounce,verb transitive,tamka neno wazi; tangaza; toa hukumu. ~able,~d (adj): thabiti; wazi; ~ment (n): hukumu; tangazo; maelezo ya nia au shauri. pronunciation n. matamshi; lafudhi -pronounce,adjective,~ a kutamkika, -proof,noun,usahihishaji; uthibitisho; ithibati; prufu; nakala ya kitabu ya kupitiwa kwa mashihisho; kuelekeza; jaribio; uchunguzi, -proof,adjective,~siopenyeka; hodari; thabiti; imara. a rain-coat, -prop,noun,"mhimili; nguzo. pit -s, mihimili ya dari za migodi; (fig.) mtu wa kutegemewa. He was the ~ of his parents during their old age alikuwa tegemeo la wazazi wake walipozeeka", -prop,verb transitive,(-pp-) up. saidia; wekea mwega; weka sawa, -propaganda,noun,"propaganda; uenezi habari; kampeni. health ~, kampeni ya afya", -propagate,verb transitive,eneza; tangaza; zaa; zalisha. propagation, -propagate,noun,"uzaliano; usambazaji; uenezaji. of light, msambazo wa mwangaza", -propel,verb transitive,"(-ll-) sogeza mbele; endesha; sukumia mbele. -ler n. rafadha. -shaft, mtiambo endeshi", -proper,adjective,"-a kufaa; -a kustahili; -a stahiki; -a adabu; -a heshima; halisi; maalumu kwa; kamili. do something ~ to the occasion, fanya jambo mwafaka kwa tukio. fraction, sehemu halisi",~ noun: jina la pekee -rly adv. vizuri; kikamilifu. speaking kwa kusema kweli -property,noun,"mali; miliki; sifa; tabia; nguvu; rasilimali. immovable ~, mali isiyo hamisika. real ~, ardhi na majengo", -prophecy,noun,utume; unabii; uaguzi; bishara. prophesy, -prophecy,verb transitive,agua; bashiri; tabiri, -prophet,noun,mtume; nabii; mwaguzi; mwanzilishi; mwassi. prophetic, -prophet,adjective,-a nabii; a kubashiri, -proportion,noun,"uwiano; urari; sehemu; hisa; vipimo. (maths) kadri ya uhusiano baina ya seti mbili za namba. wide in ~ to the height, pana kwa kulinganisha na urefu wake. A large ~ of North Africa is desert, sehemu kubwa ya Afrika ya Kaskazini ni jangwa",~ate (adj): linganifu -proportion,verb transitive,linganisha; gawanya; gawa. -al adj. -a uwiano; -a urari; -a kuwiana, -propound,verb transitive,"toa; leta; nena. - a riddle, toa kitendawili", -proprietor,noun,mmiliki-kaji. proprietress, -proprietor,noun,mmilikiwa wa kike, -propriety,noun,adabu; utaratibu; uzuri; makini; usahihi; uzanifu, -propulsion,noun,nguvu ya kusogeza mbele; msukumo. jet mwendo wa jeti, -pros and cons,noun,uzuri na ubaya; sifa na kasoro; ubora na udhaifu, -prose,noun,nathari; lugha ya mjazo, -prosecute,verb transitive,"endesha mashtaka; shtaki; endelea na. He -ed his enquiry, aliendeleza uchunguzi wake. prosecution", -prosecute,noun,"mashtaka. prosecutor mshitaki; mdai. public ~, mwendesha mashtaka wa serikali", -prospect,noun,"mandhari; uono; mtazamo; matarajio; matumaini; mteja. There is little ~ of success, kuna matumaini madogo ya kufanikiwa", -prospect,verb transitive,"tafuta madini. for gold, tafuta dhahabu. hope v", -prospect,adjective,a kutarajiwa. -or n. mtafuta madini, -prospectus,noun,muhtasari wa shughuli za chuo au kampuni, -prosper,verb intransitive,"sitawi, fanikiwa; pata heri. God you, Mungu akujae heri. -ity n. heri; baraka; ustawi; neema. -ous adj. -enye heri; -liofanikiwa; -a neema; -enye ustawi", -prostate,noun,tezi shahawa: tezi ya homu ya sehemu za kiume za uzazi wa mamalia zinazosaidia kuunda manii, -prostitute,noun,malaya;, -prostrate,adjective,kifudifudi, -prostrate,verb transitive,"sujudu; nyenyekea, angusha chini. trees -ed by the wind, miti iliyoangushwa chini kwa upepo. ● oneself. sujudia; nyenyekea be -ed. zimia; shindwa kabisa", -prostration,noun,unyong’onyewu; kusujudia; sijda, -protease,noun,proteasi: kundi la vimeng’enya linaloweza kuvivunjavunja protini kuwa asidi amino au kinyume chake, -protect,verb transitive,linda; hifadhi; tunza; hami; zing’a; kinga. -ion n. ulinzi; kinga; himaya. -ive adv. -a kuhifadhi; -a kukinga. -or n. mlinzi. -orate n. mahimya, -protein,noun,protini, -protest,noun,lalamiko. v.t.adj. protestanti: mkristo asiyeikubali baadhi ya mafundisho ya Kanisa la Roma. -antism n. uprotestanti, -proton,noun,protoni: chembe yenye chaji chanya iliyokatika nyuklia ya atomu, -protoplasm,noun,protoplazimu: jina jumulishi la sehemu hai za seli ambamo umetaboli hufanyika, -prototype,noun,sampuli kifani; mfano wa awali, -protozoa,noun,protozoa: jina la kabila linalojumuisha viumbe vyenye seli moja na ambao wana nyuklia za kawaida, -protract,verb transitive,refusha; zidisha; endeleza. -or n. kipamapembe, -protrude,verb transitive/intransitive,"toa nje; tokeza; chomoza. - the tongue, toa ulimi. a shelf protruding from the wall, shubaka lililochomoza uktani", -proud,adjective,"-a kiburi; a kujivunia; -a fahari; -a maji-vuno. of his success, mwenye fahari juu ya kufanikiwa kwake. He was too to ask for help, alijiona mno kiasi cha kutoomba msaada. This is a day for our nation, hili ni siku ya fahari kwa taifa letu. a - show, tamasha zuri sana", -prove,verb transitive/intransitive,"thibitisha; hakikisha; bainika. - sb.'s guilt, thibitisha kuwa ana hatia. - sb.'s worth, bainisha ubora wa mtu. The new clerk -ed to be useless, karani mpya alibainika kuwa hafai", -proverb,noun,"methali; mfano halisi. He is a - for hypocrisy, ni mfano halisi wa unafiki. -ial adj. a kufahamika sana; a kutumika sana", -provide,verb transitive/intransitive,"toa; andaa; auni; kimu; taja; weka wazi. - for the children, kimu watoto. He -s his children with clothes, awakatia nguo wanawe. - against, jiweka tayari; jizatiti. -ed", -provide,conjunction,kwa sharti kwamba; mradi; alimradi, -Providence,noun,Mungu; majaliwa. provident, -Providence,adjective,"-enye busara; -a kuona mbele; -a kuweka akiba. provident fund, mfuko wa akiba ya uzeeni. providential", -Providence,adjective,a kudra; a bahati njema, -providing,conjunction,kwa sharti kwamba, -province,noun,"jimbo; mkoa; uwanja wa kitaaluma. the -s, mashamba. the - of medicine, uwanja wa tiba. It is outside my -, si uwanja wangu; si kazi yangu. provincial", -province,adjective,-a jimbo; mikoani; -enye mawazo finyu; mshamba, -provision,noun,"utoaji wa vitu kwa akiba; vitu vinavyotolewa; chakula; bidhaa; sharti. make - for, jitayarisha kwa baadaye", -provisional,adjective,-a muda; -a kitambo. provisionally, -provisional,adverb,kwa sharti; kwa muda, -provoke,verb transitive,kasirisha; chokoza; sababisha; chochea. provocation, -provoke,noun,chokoz; sisit; kitu kinachoudhi; kichocheo. provocative, -provoke,adjective,a kukasirisha; a-, -prow,noun,gubeti; omo, -prowess,noun,ushujaa; uhodari; umahiri; ujasiri, -prowl,verb intransitive,zungukazunguka (kama simba usiku), -proximity,noun,kuwa karibu; ujirani; upakanaji, -prudence,noun,busara; hadhari; utaratibu; uwekevu. -ly adv. kwa hadhari; kwa busara, -prudent,adjective,enye busara; -angalifu; -a taratibu, -prune,noun,plamu kavu; mtu mjinga, -prune,verb transitive,pogoa matawi; kata; punguza, -pry,verb intransitive,"into, chunguza, dadisi; peleleza; utilizia", -pry,verb transitive,banua; binua, -psalm,noun,zaburi, -psychiatrist,noun,mtaalamu wa magonjwa ya akili, -psychiatry,noun,taaluma ya tiba juu ya magonjwa ya akili, -psychic,adjective,-a akili, -psychoanalysis,noun,taaluma ya tiba nafsi, -psychology,noun,saikolojia; elimu nafsi. psychological, -psychology,adjective,-a saikolojia; -a kisakolojia. psychologist, -psychology,noun,mwanasaikolojia, -pub,noun,(colloq.) bwalo; baa, -puberty,noun,baleghe; kipindi au umri ambao mtu anaweza kuzaa kijinsia, -public,noun,"watu, umma; kundi la watu", -public,adjective,"-a serikali; -a watu wote; -a wananchi; -a umma. -house, kilabu; baa. -school, shule ya serikali. spirit, moyo wa kusaidia jamii. the football-watching, wapenzi wa mpira", -publican,noun,mwenye baa, -publication,noun,uchapishaji; uenezi chapa, -publicist,noun,mwandishi habari; mweznezi habari, -publicity,noun,utangazaji; umaarufu; kuwa hadharani; uenezi wa habari. publicly, -publicity,adverb,hadharani, -publish,verb transitive,tangaza; chapisha. -er n. mchapishaji, -pudding,noun,pudini; aina ya soseji, -puddle,noun,kidimbwi, -puddle,verb transitive,ponda au kandika udongo. -r n. mkandikaiji, -puff,noun,mpumuo; uhemaji; tahakiki inayosifu kupita kiasi. powder- kipakazi poda, -puff,verb intransitive,"puliza; hema; tweta; sifu kupita kiasi; zima kwa kupuliza; vimbisha kwa hewa. He ~ed at his pipe, alivuta kiko kwa kutoa moshi kwa kishindo. He ~ed out his chest with pride, alivimbisha kifua chake kwa kiburi", -pugnacious,adjective,-gomvi; -piganaji, -pugnacity,noun,ushari, -pull,noun,uvutaji; mvuto; nguvu ya kwenda dhidi ya mvuto; uwezo wa kuvuta; kishikizi, -pull,verb transitive,"vuta; kokota; buruta; shua; ngo'a. sb. or sth. down, botoa; tenda auvua; sh. down, bomoa; sb. down, dhofisha. sb. round, saidia mgonjwa kupata nafuu. - through, fanikiwa; okoka. - oneself together, jizua; - up, simamisha; simama; -a face, kunja uso. - one's weight, wajibika. - sb.'s leg, kejeli; - at a bottle, kunywa katika chupa. - over", -pull,noun,fulana nzito inayofunika sehemu ya juu ya mwili kiwiliwili, -pulley,noun,roda, -pulmonary artery,noun,ateri mapafu: mshipa wa damu unaochukua damu isiyo na oksijeni kutoka kwenye moyo kuipeleka kwenye mapafu ili ipate oksijeni, -pulmonary vein,noun,vena mapafu: mshipa wa damu unaochukua, -pulp,noun,nyama ya tunda bivu; kitu laini: mseto; ubao ulio sagwa kutengenezea karatasi, -pulp,verb transitive,"seta, ponda", -pulpit,noun,mimbari, -pulsate,verb intransitive,pigapiga pum; tuta; tutuma, -pulse,noun,"1. pigo la moyo, kipigo cha mshipa wa damu. 2. jamii ya kunde", -pulse,verb transitive,puma, -pumice,noun,jabali volkano lenye tundu na viriba vingi vya hewa vilivyosababishawa na hewa iliyotanuka katika lava, -pump,noun,pampu: bomba ya kuvutia maji au mafuta; chombo cha kujazia upepo. v.t/i. vuta kwa bomba; jaza upepo; sukuma, -pumpkin,noun,"mboga, boga", -punch,noun,1. panchi: chombo cha kutobolea. 2. pigo la ngumi, -punch,verb transitive,1. tobua kwa panchi. 2. piga ngumi, -punctilious,adjective,enye kushikilia itifaki, -punctual,adjective,siochelewa. -a wakati upasao. -ity n. hali ya kuto chelewa. -ly adv. bila kuchelewa, -punctuate,verb transitive,"weka vituo katika kuandika; ingilia mara kwa mara. His speech was -d with cheers, maneno yake yalidikizwa mara kwa mara kwa vifi jo. punctuation", -punctuate,noun,"uwekeji vituo katika maandishi: kituo. marks, alama za vituo", -puncture,noun,pancha, -puncture,verb transitive,tob oa; toka upepo; pata pancha, -punish,verb transitive,adhibu: tia adabu; rudi. -ment n. adabu; adhabu; rada. capital ~ adhabu ya kifo, -pup,noun,mbwa mchanga, -pupa,noun,(pupae) pupa: hatua ya mwisho katika metamofosi ya mdudu kabla hajageuka kiumbe kamili, -pupil,noun,mwanafunzi; mboni ya jicho, -puppet,noun,karagosi; kibaraka,~ state: dola kibaraka -puppy,noun,mbwa mchanga, -purchase,noun,ununuzi; kitu kilichonunuliwa; thamani, -purchase,verb transitive,nunua, -pure,adjective,"tupu; tu; safi; menyu halisi; kwa ajili ya nadharia tu ~ water, maji safi",~ nonsense: upuuzi mtupu; ~ a accident: bahati mbaya tu. -ly adv. kabisa. -ness n. usafi -purgatory,noun,mahali pa mateso ya muda ahere; utakaso, -purge,noun,kuharisha; haluli, -purge,verb transitive,takasa; safisha; harisha (tumbo), -purify,verb transitive,takasa; safisha; chuja; toharisha. purification, -purify,noun,tohara, -purity,noun,usafi; utakatifu; tohara, -purpose,noun,azma; nia; kusudio; matilaba on ~ makusudi. to little (no) ~ bure. to the ~ -a kufaa. v.t/i. kusudia; azimia. -ful adj. enye nia, -purse,noun,"pochi; mkwiji. hold the strings, dhibiti matumizi", -pursue,verb transitive,fuatilia; winda; shikilia ganda; andama; saka; endelea na, -pursuit,noun,"ufuatiliaji; ukimbizaji; kazi; shughuli. He is engaged in literary ~s, anashughulikia uandishi", -push,noun,msukumo; bidi; tendo la kujendeleza, -push,verb transitive,"sukuma; himiza; uza madawa ya kulevya; bonyeza. -on, endelea be -ed for time, pata shida. at a -, ikibidi; ikilazimu", -puss,noun,paka, -put,verb transitive,(put) tia; weka; jiweka; pachika; wekea; athiri maendeleo; sababisha; kadi ra; tupa. be much, -putty,noun,puti: aina ya gundi ngumu, -puzzle,noun,fumbo; chemshabongo; kitendawili; mka-nganyiko,~ sth. out: jaribu kupata ufumbuzi wa jambo -puzzle,verb transitive,kanganya, -pygmy,noun,mlibikimo; mbirikimo, -pyjamas,noun,pajama; nguo za kulalia, -pylon,noun,pailoni: nguzo za umeme, -pyramid,noun,piramidi,~ of biomass: piramidi biomasi: mchoro unaoonyesha uwiano wa jumla wa masi ya viumbe hai katika kila ngazi ya mnyororo wa chakula; ~ of numbers: piramidi ya nambari: mchoro unaoonyesha uwiano wa jumla wa idadi ya viumbe hai katika kila ngazi ya mnyororo wa chakula -python,noun,chatu, -QED,noun,ufupisho wa quod erat demonstrandum: kilichotakiwa kuthibitishwa, -quadrangle,noun,umbo lenye pande nne na pembe nne; behewa kati ya nyumba; uwanja uliozungukwa na nyumba pande zote, -quadratic,adjective,-a mraba,~ equation: hesabu ya kipawa cha pili -quadrilateral,noun,-a pembe nne, -quadruped,noun,mnyama wa miguu minne, -quadruple,noun,mara nne,~t (n): mmoja wa mapacha wanne -quadruple,adjective,-a sehemu nne; enye kukubaliwa na pande nne, -quail,noun,tomiboro: ndege mdogo kama kwale, -quail,verb transitive,jikunnyata kwa hofu; tetema kwa hofu, -quake,verb intransitive,"tetemeka. earth ~, tetemeko la ardhi", -Quaker,noun,madhehebu ya kikristo yanayofuata misingi ya amani na urafiki, -qualified,adjective,enye sifa zinazostahili, -qualifier,noun,kivumishi; sharti, -qualify,verb transitive/intransitive,stahili; stahili; wekea mipaka; pambanua; (grammar) vumisha. qualification, -qualify,noun,"sifa; tabia; kikwazo; mipaka; sharti; uwezo. a doctor's qualifications, sifa za kuwa daktari", -quality,noun,sifa; tabia; aina; ubora; jinsi, -qualm,noun,shaka; wasiwasi; kuburukwa na tumbo, -quantify,verb transitive,"pima, eleza kisia hicho", -quantity,noun,"kiasi; kadiri; kima; wingi; idadi. an unknown ~, mtu (au kitu) asiyetabirika; alama ya hesabu ionyeshayo idadi", -quantum,noun,kiasi kinachotakiwa; kwanta: namba za kwanta,~ mechanics: umakanika wa kwanta; ~ numbers: namba za kwanta; ~ theory: nadharia ya kwanta nadharia inayoeleza tabia za mata na mnururiko kwa kutumia dhana ya kwanta -quarantine,noun,karantini, -quark,noun,kwaki: moja kati ya chembe sita za msingi zinazodhaniwa kujenga protoni na nyutroni, -quarrel,noun,ugomvi; utesi; mzozo; kisa cha ugomvi,~some (adj): mgomvi -quarrel,verb intransitive,gombana, -quarry,noun,kware; machimbo; karakana ya mawe, -quart,noun,kwati: kipimo cha ujazo cha painti mbili; robo galoni, -quarter,noun,"robo; kiga cha mnyama; upande; mtaa; makazi. a ~ of mutton, kiga cha kondoo. Men ran from all ~s, watu walikimbia kutoka pande zote. at close ~s, karibu sana",~deck (n): shetri sitaha ya nyuma; ~ly (adj): kila miezi mitatu; a. jarida litokalo kila miezi mitatu; ~master (n): msimamizi ugavi; sarahangi; baharia msimamizi -quarter,verb transitive,gawa sehemu nne; pa malazi. ~ day, -quarter,noun,siku ya mwisho ya robo mwaka, -quartile,noun,mojawapo ya sehemu ambamo data ya takwimu imegawiwa kupata mafungu manne sawa, -quartz,noun,kwazi: silika ya kiasili ya kifuwele; namna ya jiwe gumu jeupe la kung'aa, -quasar,noun,kitu kama nyota ambacho ndicho chanzo cha mawimbi ya sumakuumeme; mawimbi; mwanga wa radio wa mbali sana, -quay,noun,gati; liko; diko, -queen,noun,mke wa mfalme; malkia,~ly (adj): a malkia; kimalkia -queer,adjective,geni; enye kutia wasiwasi, -queer,verb transitive,(colloq.) haribu; potosha, -quell,verb transitive,komesha; zuia; tuliza; nyamazisha, -quench,verb transitive,zima; zimisha; poza chuma,~ thirst: kata kiu; ~ hope: ondoa matumaini -query,noun,swali; alama ya kuuliza, -query,verb transitive,taka maelezo zaidi juu ya jambo; saili, -question,noun,"swali; suala; mada. It is out of the ~, haiwezekani. It is only a ~ of time, ni suala la wakati tu. beyond ~, hakika; hakika. call in ~, zungumzia; jadili juu ya",~ whether: uliza ikiwa; ~able (adj): a mashaka; si hakika; ~mark (n): alama hii (?); ~naire (n): orodha ya maswali -question,verb transitive/intransitive,uliza; hoji; saili; a na shaka, -queue,noun,foleni; msururu; msuko wa nywele wa mkia, -quibble,noun,ukwepaji wa swala, -quibble,verb intransitive,piga chenga swala kwa kuzungumza jambo lingine, -quick,noun,"nyama chini ya kucha. -adj. epesi; hodari; -elekevu, -enye akili",~ly (adv): haraka; upesi. -ness n. wepesi; ~en (v.t./i): himiza; chochoche; sisimua; ongeza mwendo; ~lime (n): chokaa mbichi; ~sand (n): mchanga wa kutopesa; ~silver (n): zebaki -quick,verb transitive,"to understand, epesi wa kufahamu; -witted, -erevu. to take offence, epesi wa kuudhika. -tempered, epesi wa hasira. the ~ and the dead, wazima kwa wafu. (fig.) It touched him to the ~, limchoma moyoni", -quiet,noun,utulivu; kimya,~ly (adv): kimya; kimyakimya; taratibu. -ness n. kimya; utulivu -quiet,adjective,"-tulivu; kimya: -a siri. an hour's ~, saa moja ya kimya", -quinine,noun,kwinini, -quit,verb transitive/intransitive,"(+ -ted, quit), acha; achilia; ondoka; ondosha. They ~ ted themselves like men, wali ondoka kiume; adji. -lioachiliwa. -liondokana na. be ~s, ridhiana; patana", -quite,adverb,"kabisa; kamwe; hasa. He is -blind, yu kipofu. It is -", -quiver,noun,mtetemeko, -quiver,verb intransitive,tetemeka; tikisika; mfumo wa kutunzia mishale, -quiz,noun,chemsha bongo; fumbo; jaribio la maswali; mtihani mdogo,~zical (adj): -tani; chokozi -quiz,verb transitive,uliza maswali ya mtihani; dhihaki; chokoza, -quota,noun,sehemu ya haki iliyopasa; idadi ya kikomo; kiasi kilichopasa, -quotation,noun,kidondoa; dondoo,~ marks: alama za madondoo -quote,verb transitive,dondoa; tumia maneno ya; toa maneno kushuhudia; taja, -quotient,noun,mgao; hisa, -rabbi,noun,rabi; mwalimu au kiongozi wa dini ya Kiyahudi, -rabbit,noun,sungura, -rabble,noun,watu wengi wenye ghasia, -rabid,adjective,-enye kichaa cha mbwa, -rabies,noun,kichaa cha mbwa, -race,noun,shindano la mbio; mkondo wa maji wa kasi, -race,verb intransitive,"shindana mbio. against time, kimbilia wakati", -race,verb transitive,shindanishwa mbio; endesha kwa kasi. racing, -race,noun,mashindano ya mbio ya farasi. course, -race,noun,uwanja wa mbio za farasi. -horse, -race,noun,farasi wa mbio, -race,noun,kabila, -racial,adjective,"-a kabila; -a kikabila au rangi. racial discrimination, ubaguzi wa kikabila. racial segregation, ubaguzi wa kikabila", -rack,noun,uchaga; chanja; shubaka la kuweka mizigo ndani ya basi; kitanda cha kutesa, -rack,verb transitive,"tesa; nyanyasa. He was -ed with grief, aliteswa na majonzi. one's brains, fikiri sana; tafakari", -racket,noun,ghasia; makelele; utapeli,~eer (n): mlaguzi; tapeli -racket,noun,"raketi, kiatu cha kutelezea kwenye theluji", -radar,noun,rada; chombo cha kuvuta sura za viumbe vinavyokaribia katika eneo, -radial,adjective,-a miali au -a nusu kipenyo, -radiance,noun,mwanga; wangavu; uzuri; nuru, -radiant,adjective,angavu; -a kung'aa; ng'avu; -enye kupeleka miali ya mwanga; -enye uso wa furaha; -enye kusafirisha kwa miali, -radiation,noun,mnururisho, -radiator,noun,rejeeta, -radio,noun,simu ya upepo; redio; matangazo ya redio,~ link: mtandao wa matangazo ya redio; ~ telescope: darubini ya kuchunguza vitu vya angani. v.t/i. peleka kwa simu ya upepo -radioactive,adjective,-enye uwezo wa kunururisha; nururishi,"~ dating: upimaji tarehe nururishi; ukisiaji wa umri wa dutu oganiki yenye kaboni kwa kupima kima cha isotopuredio ya kaboni-14 katika dutu hiyo. waste, taka nururishi; mabaki ya dutu nururishi" -radioactivity,noun,"chembe alfa au chembe beta za mnururisho; mnururifu. radio astronomy, unajimu redio: mtaala wa magimba kwenye ulimwengu na matukio yake kwa kutumia njia", -radium,noun,radiamu: madini ya thamani kubwa yenye kutoa nuru na nguvu za umeme,~therapy (n): terapia radiamu: miali inayotumika kutibu maradhi kama saratani -radius,noun,(radii) nusu kipenyo, -raffia,noun,chane kama za ukindu; mwale; mbale, -raffle,noun,bahati nasibu, -raffle,verb transitive,piga kura kwa fedha, -raft,noun,chelezo; boya, -rafter,noun,kombamoyo; pau, -rag,noun,tambara; chepe,~ged (adj): ioraruka; enye umbo au upande usio sawa -rage,noun,"hasira kali; ghadlhabu; uchu. suits are all the ~, watu wote huitamani suti vi. kasirika; ghadlhibika; (kwa tufani, etc.) chafuka", -raid,noun,shambulio la ghafla la vita; uvamizi wa polisi. v.t/i shambulia; pora; vamia, -rail,noun,"chanja za kitalu; mwinjo; reli. go off the ~s, toka katika njia; (fig.) pata wazimu; enda kombo",~road: ~way n. njia ya reli -rail,verb transitive,safirisha kwa reli. ~ing (s), -rail,noun,papai za reli, -rain,noun,"mvua. long ~s, masika","~bow (n): upinde wa mvua; ~fall (n): kiasi cha mvua; mvua; ~forest (n): msitu mvua: jamii muhimu wa kibiolojia ya mimea ambayo ni chanzo kikuu cha mvua; ~gauge (n): kipima mvua; ~proof (adj): siopenywa na mvua; ~shadow: kingamvua: sehemu kavu upande wa pili wa mlima inayokingwa na pepo zenye kuleta mawingu ya mvua; ~y (adj): a mvua nyingi. save for a ~ day, weka akiba kwa siku za shida" -rain,verb intransitive,nya; nyesha; tiririka, -rain,verb transitive,toa kwa wingi, -raise,noun,"yongeza. -v.t. inua; kweza; pandisha; sababisha; leta mjadala; otesha; fuga; lea; changa; kuza. The motorcars ~ed the dust, gari zilifua vumbi. - a new point, leta wazo jipya. - a question, uliza swali. - an army, unda jeshi. - a loan, kopa fedha. - a siege, komesha uzingiaj", -rake,noun,reki: kifaa chenye mpini na meno kitumikacho katika bustani. v.t/i zoa au sawazisha kwa reki,"~through: tafuta kwa bidii. sth. up, fufua; fichua" -rally,noun,mkusanyiko wa watu; mashindano ya magari, -rally,verb transitive,kusanya tena; unga mkono, -rally,verb intransitive,kusanyika tena, -ram,noun,kondoo dume; mtambo wa kubomolea. v.t.(-mm) shindilia; piga kwa nguvu, -RAM,noun,ufupisho wa random access memory: kumbukumbu ya fikio nasibu (KUFINA): kumbukumbu ambazo mfumo wa uendeshaji diski (MUDI) katika kompyuta huhifadhi programu na data kwa muda, -random,noun,"at ~, bila taratibu; ovyo", -range,noun,"safu ya milima; uwanja wa shabaha; masafa ya risasi au mzinga; masafa ya sauti kusikika; eneo; mawanda; eneo la kuchungia. out of rifle ~, nje ya masafa ya risasi. at shot ~, kwa karibu. at long ~, kwa mbali. a wide ~ of prices, bei anuwai. a wide ~ of colours, rangi anuwai. the annual ~ of temperature, kima cha vipimo vya hali ya hewa vya mwaka", -range,verb transitive,"panga; enea; fikia. - oneself, jitia", -rank,noun,"safu; safu ya askari; cheo; daraja; tabaka; kiwango. other ~s, askari wasio maafisa. He was promoted to the ~ of sergeant. alipandishwa cheo cha usajini", -rank,verb transitive,weka; panga, -rank,verb intransitive,wekwa; pangwa, -ransom,noun,kikomboleo; fidia, -ransom,verb transitive,komboa; fidia, -rape,noun,ubakaji; uporaji, -rape,verb transitive,baka; pora. rapist, -rape,noun,mbakaji, -rapid,noun,maporomoko; mkondo mkali,~ity (n): hima; wepesi; haraka; ~ly (adv): hima; kwa haraka -rapid,adjective,epesi; a kasi, -rare,adjective,adimu; sio na kifani; sio ya kawaida,"~ly (adv): mara chache. the ~fied air of the mountain tops, hewa haba ya vilele vya milima. rarefaction, mtanzuko; uchechefuishaji; upunguzaji wa kanieneo; ~ gas: gesi adimu: kundi la elementi sita (heli, neoni, arigoni, kriptoni, zenoni, na radoni) zilizomo kwenye kundi la sifuri mrudio" -rarity,noun,uadimifu; tunu, -rash,adjective,ukurutu; upele, -rat,noun,panya, -rate,noun,"kima; kiasi; daraja. at this ~, kwa kiwango hiki. at any ~, kwa vyovyote vile. first ~, bora kabisa",~ of reaction: kasi tendanaji; kasi ambayo utendaanji kikemikali hufikia ukomo. v.t./i. tathmini; kadiria -rather,adverb,"kidogo; kiasi; heri; afadhali. He is ~ better, hajambo kidogo. I would ~ do this than that, heri nifanye hivi kuliko vile. yes! hakika!", -ratify,verb transitive,ridhia; idhinisha; thibitisha. ratification, -ratify,noun,idhini; ridhia; uthibitisho; uhakikisho, -ratio,noun,uwiano, -ration,noun,resheni; mgao; posho, -ration,verb transitive,gawa, -rational,adjective,kimantiki; a kirazini; razini; a uwiano, -rattle,noun,mtatariko; mtataliko; kayamba; manyanga; ubwataji, -rattle,verb transitive/intransitive,tatarisha; tatarika; tatalika; sema upesi upesi, -rave,verb intransitive,payuka,~ about: sifu sana bila kufikiri -ravenous,adjective,enye njaa kuu, -ravine,noun,bonde; korongo, -raw,adjective,"bichi; ghafi; -sio na uzoefu; enye unyevunyevu. change ~ materials, mali ghafi. recruit, askari kuruta",~ weather: baridi chane yenye unyevunyevu -ray,noun,mwonzi; mstari utokao kwenye kitovu cha kitu, -razor,noun,wembe, -reach,noun,uwezo wa kufikia; mnyoosho wa mkono, -reach,verb transitive/intransitive,"nyoosha mkono; fika hadi; fika. as far as the eye can ~, upeo wa macho", -react,verb transitive/intransitive,"onyesha hisia; athiri; pinga; kataa; jibu; tendana. Children - to kind treatment by becoming more confident, watoto huwa jasiri kwa upole",~ against: pinga; kataa; ~ion (n): jibu;itikio; mmenyuko; jibu; athari; upingaji; utendaanaji; ~ionary (adj): mpinga maendeleo -a kupinga maendeleo; ~ivity series: jadwali tendanaji; jadwali ambalo huonyesha mpangilio wa nguvu za utendaanji wa elementi mbalimbali -ready,adjective,tayari; a upesi;, -reagent,noun,kitendanishi: dutu ya kikemikali inayosababisha au kuleta utendaji wa kikemikali, -real,adjective,"•a kweli; halisi. (law) property, estate, mali isiyohamishika. • image, taswira halisi: taswira inayotokana na mkutano wa mali ya kweli ambayo huweza kutupwa kwenye kiwambo",~ism (n): uhalisia; ~istic (adj): a kweli; enye uhalisi; enye kuwezekana; ~ity (n): hali ya kuwa kweli; uhalisi; hakika; ukweli in. = kwa kweli; ~ly (adv): kwa kweli -realization,noun,utambuzi; matunda; matokeo; ubadilishanaji mali kwa fedha, -realize,verb transitive,elewa; tambua; limka; fanikisha; pata faida au bei; badilisha mali kwa fedha, -ream,noun,rim: karatasi takriban 500 za kuandikia zilizofungwa katika robota moja, -rear,noun,nyuma, -reason,noun,"sababu; akili; mantiki; urazini; kweli; maana; madhumuni. it stands to ~ that, imebainika kuwa. do anything in ~, fanya chochote chenye maana au cha kiasi. v.t/i. tumia akili; waza; fikiri; jenga hoja",~ sb. into doing sth.: shawishi; ~ sth. out: fikiri kikamilifu; ~able (adj): enye akili; a akili; a maana; tayari kusikia hoja; a kutosha; a kiasi; ~ably (adv): kwa kiasi; kimantiki -reassure,verb transitive,ondoa mashaka; thibitisha; tuliza; pa moyo; poza, -rebate,noun,nafuu ya bei kwa kulipa fedha taslimu, -rebel,noun,mwasi,~lion (n): maasi; uasi; ~lious (adj): asi; kaidi -rebel,verb intransitive,(-ll-) asi; Kataa, -rebound,noun,mduto, -rebound,verb intransitive,duta; rudi nyuma, -recall,verb transitive,"kumbuka; tangua; batilisha; ita tena. beyond ~, sioweza kurudi; sifanyikika tena; siobatilika", -recapitulation,noun,muhtasari; ufupisho, -recede,verb intransitive,"enda nyuma; rudi; pungua. from view, tokomea", -receipt,noun,"risiti; stakabadhi; upokeaji; mapato; maduhuli. On ~ of the news he went, alipata habari alikwenda. The ~s of the business increased, mapato ya biashara yaliongezeka", -recent,adjective,a karibu; ya siku hizi; ypa,~ly (adv): karibu; juzi juzi -reception,noun,"mapokezi; malakaha; makaribisho; tafrija; kusikika kwa redio. Is radio reception good in your town? Je redio husikika vizuri mjini kwenu? a reception desk, mapokezi", -receptive,adjective,sikivu; epesi kupokea ushauri, -receptor,noun,kipokezi: ogani yenye tishu za neva ambazo hutitikia kwa kiamshi maalumu, -recess,noun,muda wa mapumziko; mahali pa ndani; shubaka,"~ion (n): kushuka kwa uchumi; kurudi nyuma. recessive gene, jeni tawaliwa; jeni ambayo hutawaliwa na jeni tawala na" -recipe,noun,maelezo ya mapishi; maelezo ya kufanya jambo, -recipient,noun,mwenye kupokea, -reciprocal,adjective,"-a kubadilishana; -a kupeana; a wao kwa wao; -a kukubaliana; -a kutendeana; a kutendeana. - help, kusaidiana. reciprocate vt./i peana; tendana; lipa; rudisha; enda mbele na nyuma", -recline,verb intransitive,inama; lala; jinyooosha; egemea, -recollect,verb transitive/intransitive,kumbuka. -ion n. kumbukumbu; jambo lililokumbukwa, -recommend,verb transitive,sifu; pendekeza; shauri; nasihi. -ation n. sifa; upendekezaji; pendekezo, -reconcile,verb transitive,"patanisha; suluhisha; linganisha. sb.'s statement with the facts, linganisha maneno ya mtu na mambo yaliyow. • oneself to sth., vumilia; ridhia. reconciliation", -reconcile,noun,suluhu; upatanishi, -record,noun,rekodi; kumbukumbu; maandishi; tarifa iliyoandikwa; sahani ya santuri; ushahidi; sifa, -record,verb transitive,"andika; rekodi; onyesha. What temperature does the thermometer -? kipima joto kinaonyesha kiasi gani? a man with a good -, mtu mwenye sifa nzuri. break the -, vunja rekodi", -recount²,noun,hesabu ya mara ya pili, -recount²,verb transitive/noun,hesabu mara ya pili, -recount¹,verb transitive,simulia; eleza, -recreation,noun,burudani; mapumziko, -recruit,noun,mwanachama mpya; kuruta, -recruit,verb transitive,"andikisha. one's strength, jiburudisha; pumzika. -ment n. uandikishaji askari au wanachama", -recrystallization,noun,ufuwelikaji mrudio; njia ya kusafisha dutu kwa kurudia ufuwelikaji, -rectangle,noun,mstatili. rectangular, -rectangle,adjective,-a mstatili, -rectification,noun,urekelebishaji; usahihishaji; kirekebishi. rectifier, -rectification,noun,mtu au kitu kinachorekebisha au kinachosahihisha, -recur,verb intransitive,"(-rr-) rudia; rejea. -ring to what I said yesterday,", -recycling,noun,urejelezaji: gangiza dutu ambavyo imetumika ili ifae kutumika tena, -red,noun,rangi nyekundu; nguo nyekundu,~blood cell: selidamu nyekundu: seli za damu zilizo na protini zenye rangi nyekundu iitwayo hemoglobini -red,adjective,-ekundu, -redgiant,noun,sikukuu, -redox reaction,noun,utendaanji unaksioski: utendaanji wa uoksidishaji unakisishaji, -redress,noun,"fidia; jaza; marekebisho vt. fidia; rekebisha. the balance, sawazisha urari tena", -reed,noun,"utete; mafunjo; egea a broken ~, kitu au mtu asiyeweza kutumainiwwa",~y (adj): (kwa sauti) embamba -reef,noun,mwamba, -reel,noun,"kireli; vt. kunja kwenye kireli; sepetuka, shtuka; yumba-yumba","~off a story: simulika kwa mkato. His mind ~ed when he heard the news, akili zilimuduru aliposkia habari" -refer,verb intransitive,rejea,"~to: taja; kusudia. I was not ~ring to you, sikukusudia wewe; ~to: husiana na; ~ee (n): mwamuzi; rifa. vi. chezesha; ~ence (n): mrejeo kumbukumbu; ~a book: marejeo. a ~library, maktaba ya marejeo. in ~to, kuhusu" -referendum,noun,kura ya maoni, -reflex,noun,tendosihari; tendohisia,~action: tendosihari; ~angle: pembekuu; ~arc: tao lisohairi: njia maalumu zinapopitisha habari za neva na kusababisha kitendo-kisohari; ~camera: kamera akisi; ~ive (adj): rejeishi -reflex,adjective,a tendohisia; a tendohari; a kujinedea, -reflexion,noun,"kuakisi; fikira; mawazo; mfano; picha, pindu-shutuma. ~ed ray",~or (n): kiakisi; kioo -reform,noun,mageuzi; marekebisho; kuongoa,~ation (n): mageuzi; marekebisho; ~atory (adj): a kuadilisha; ~school (n): shule ya kuadilisha; shule ya manunda; ~er (n): mleta mabadiliko -reform,verb transitive/intransitive,rekebisha; hidi; ongoa; ongoka, -refrain,noun,kiitikio; kibwagizo; kipokeo, -refrain,verb intransitive,jizuia; acha kufanya; epuka, -refresh,verb transitive,burudisha; changamsha; kumbusha. ~ one's memory jikumbushe. ~zuri,~ing (adj): a kuburudisha; ~ment (n): kiburudishaji -refrigerate,verb transitive,tia baridi; gandisha kwa baridi. refrigerator, -refrigerate,noun,friji; jokofu; jorafu, -refuge,noun,mahali pa salama; kimbilio,~ne (n): mkimbizi -refund,noun,malipo, -refund,verb transitive/intransitive,rudisha fedha; lipa, -refuse,verb transitive/intransitive,kataa; katalia; nyima. refusal, -refuse,noun,kukataa; haki ya kukubali au kukataa, -refuse,noun,takataka, -regain,verb transitive,pata tena; rudia mahali, -regal,adjective,a kifalme; a kustahili mfalme, -regard,noun,utazamaji; mazingatio; itibari; heshima; salamu; hoja,"~s: such as ~s ing kuhusu in - to kuhusu; ~ful (adj): angalifu; a kuheshimu; ~less (adj): bila kufikiri, kuangalia au kujali" -regard,verb transitive,tazama kwa makini; angalia; heshimu, -regenerate,verb transitive,ongoa; fufua; ota tena, -regent,noun,mtawala wa muda badala ya mfalme; naibu wa mfalme. regency, -regent,noun,utawala wa kukaimu, -regime,noun,mfumo wa utawala, -regiment,noun,rejimenti; kikosi chini ya kanali,~ation (n): udhibiti mkali; nidhamu kali -regiment,verb transitive,amuru; lazimisha, -region,noun,mkoa; eneo; sehemu,~al (adj): a mkoa; a eneo maalumu -register,noun,"rejista; rejesta; daftari yenye rekodi; mashine ya kufanya hesabu; kima cha sauti. a cash ~, mashine ya kurekodia mwendo wa fedha", -register,verb transitive/intransitive,andikisha; rajisi; sajili; tuma barua ya rejista; onyesha hisia; onyesha kipimo, -registrar,noun,msajili; mrajisi. registration, -registrar,noun,uandikishaji; usajili, -registry,noun,ofisi ya msajili; usajili; mnasado, -regret,noun,majuto; masikitiko; majonzi,~ful (adj): kujuta; a kusikitika; ~fully (adv): kwa majuto; ~table (adj): a kujutia; a kusikitisha -regret,verb transitive,(-tt-) juta; jutia; sikitika; sikitikia, -regular,adjective,a kawaida; enye kukubalika; enye utaratibu unaofana; enye kufuata sheria; enye kufanyika mara kwa mara; enye miyanwabiliko na mabadiliko ya kawaida; linganifu. a soldier: askari mzoefu,"~ity (n): kawaida; utaratibu; ulinganifu; ~ize (v.t): ratibu; rekebisha; halalisha; ~ly (adv): kwa kawaida, desturi, taratibu" -regulate,verb transitive,rekebisha; dhibiti. regulation, -regulate,noun,kanuni; taratibu; urekebishaji. regulator, -regulate,noun,kirekebishaji; mrekebishaji, -rehabilitate,verb transitive,karabati; tengeneza upya; wezesha kuishi maisha ya kawaida; rudishia mtu cheo, -rehearsal,noun,mazoezi; masimulizi, -rehearse,verb transitive/intransitive,kariri; simulia; fanya mazoezi, -reign,noun,utawala; enzi, -reign,verb intransitive,"tawala; miliki. Silence -s, kimya kinatawala", -reimburse,verb transitive,lipa,~ment (n): malipo; ulipaji -rein,noun,hatamu, -rein,verb transitive,zuia au ongoza kwa hatamu, -reinforce,verb transitive,ongeza nguvu; imarisha,~ment (n): msaada; uimarishaji; askari au silaha za nyongeza -reinstate,verb transitive,rudishia nafasi au heshima yake; rejesha mahali pake,~ment (n): urudishaji -reject,verb transitive,tupa; kataa; kana,~ion (n): kitu au mtu aliyekataliwa; ukataaaji; ukanaji -rejoicing(s),noun,shangwe; furaha; nderemo, -relapse,noun,urudiji hali mbaya ya awali, -relapse,verb intransitive,rudia hali mbaya; rudia mwendo mbaya, -relation,noun,"masimulizi; maelezo; uhusiano; mahusiano; udugu; nasaba. in to, kuhusu. have business ~s with a firm in Zanzibar, kuwa na mahusiano ya kibiashara na kampuni ya Zanzibar. friendly ~s between countries, urafiki baina ya nchi", -relation,noun,kufunua; ufunuo; habari iliyofunuliwa, -relationship,noun,uhusiano; udugu; mahusiano, -relative,noun,jamaa; ndugu, -relativity,noun,"nadharia ya Einstein kwamba vipimo vya mwendo, nafasi na wakati kama wanda wa nne vinawiana; nadharia tete ya Sapir na Whorf kwamba lugha hutawala namna watu wanavyosawiri ulimwengu wao", -relay,noun,ubadilishanaji zamu; mtambo wa kupokea na kurusha habari. race mbio za kupokezana vijiti. v.t,~ a message: peleka ujumbe; tandika upya -release,noun,kufunguliwa; kufungua; uwekeji huru; ruhusa, -release,verb transitive,fungu; weka huru; ruhusu kutolewa; ruhusu kutangazwa, -relevant,adjective,a kuhusu jambo lenyewe; husika, -reliable,adjective,a kutegemewa; a kuaminika; a kutumainiwa. reliance, -reliable,noun,imani; tegemeo; tumaini. reliant, -reliable,adjective,"enye kujitegemea. self reliant, a kujitegemea", -relief,noun,"msaada; faraja; kitulizo; nafuu; burudisho; upokeanaji. a ~ map, ramani mwinuko wa ardhi. in sharp ~, kwa udhihiri. The trees in the picture stood out in sharp ~, miti katika picha ilitokeza waziwazi", -relieve,verb transitive,fariji; punguza; tuliza; dhihirisha,"~ one's feelings: punguza mawazo. relieve sb. of sth., saidia" -religion,noun,dini; imani, -religious,adjective,a dini; a ucha Mungu; a utawa; a imani, -relinquish,verb transitive,acha; achilia,~ hope: kata tamaa -reluctant,adjective,"be ~, topenda; sita; kaidi. reluctance", -reluctant,noun,kukataa; ukaidi, -rely,verb intransitive,"on, tumainia; tegemea; amini; tawakali", -remain,verb intransitive,baki; salia; dumù; kaa. ~der v.n. baki; bakaa; salio,~s (n): salio; makombo; magofu; maiti -remark,noun,"maoni; tamko; neno. v.t/i. angalia; ona; sema; nena; toa maoni. nothing worthy of ~, hapana jipya",~able (adj): a ajabu; a kusifika; si kifani; ~ably (adv): sana -remedy,noun,dawa. remedial, -remembrance,noun,ukumbusho; kumbukumbu; salamu, -remission,noun,"maghufira; msamaha wa deni au adhabu; kulegea au kupungua (kwa maumivu, bidii, etc.)", -remnant,noun,bakaa; makombo; mabaki; masazo, -remonstrate,verb intransitive,pinga. lalamika,~ against sth: kataa jambo; ~ with sb that: bishana na mtu kwamba -remorse,noun,majuto; toba; huruma,~ful (adj): a kujuta; a kutubu -remote,adjective,"a mbali; a zamani; -liotengana; -liopishana sana. I haven't the -st idea, sijui hata kidogo", -remuneration,noun,ujira; zawadi; tunzo; jaza. remunerative, -remuneration,adjective,a kuleta faida, -renaissance,noun,kipindi cha uhuishaji wa sanaa na fasihi katika karne ya 14 hadi 16 huko Ulay; kipindi cha kuchipuka upya kwa tukio, -renal,adjective,a mafigo, -renown,noun,sifa; fahari; jina; umashuhuri; utukufu,~ed (adj): enye sifa; mashuhuri; -tukufu -rent,noun,kodi. vt.i. kodi; kodisha; panga; pangisha,~al (n): kodi -repair,noun,"matengenezo; ukarabati. vt. karabati; tengeneza. a road under ~, barabara inayotengenezwa",~able (adj): a kutengenezeka; ~al kulipika; a kuwea kufidiwa -reparation,noun,malipo; fidia; ufidiaji, -repeal,noun,utangaji; ubatilishaji; ufutaji. vt. tangua; futa; batilisha, -repeat,noun,urudiaji. vt.i. rudia; kariri; soma ghubu,~edly (adv): tena na tena repetition n. urudiaji; takriri; kukariri -repercussion,noun,mwangwi; athari; matokeo yasiyotazamiwa, -replete,adjective,-liojaa; tele, -repletion,noun,shibe, -replica,noun,nakala,~te (v.t): rudufu; toa nakala -reply,noun,"jawabu; jibu, uitikiaji", -report,noun,ripoti; taarifa; uvumi; tetesi; sifa. v.t./i toa habari; toa taarifa; simulia; andika habari shtaki; toa timamu. to the manager for work ripoti kwa meneja tayari kwa kazi,~er (n): mwandishi habari; mtoa habari -repose,noun,mapumziko; utulivu; raha. v.t./i laza; egemeza; lala; pumzika; jinyoosha; sinzia; weka, -represent,verb transitive,"leta; toa; fanya; sawiri; mfano wa; wakilisha; iga; igiza; eleza. A picture that ~s the garden of Eden, picha inayosawiri bustani ya Aden. ~ government serikali ya uwakilishi",~ation (n): mfano; uwakilishi; picha; taswira; uonyeshaji; onyesho; maelezo; wakala; wakili; ~ative (n): mwakilishi; mfano; mjumbe; naibu. adj. -wakilishi; a uwakilishi; a ujumbe -repress,verb transitive,zima; zuia; komesha; nyamazisha,~ion (n): uonevu; unyamazishaji; uzamaji; ukomeshaji; ~ive (adj): a uonevu; a kukandamiza; zuiaji; a kukomeshi -reprieve,noun,achilio la muda; ucheleweshaji adhabu ya kifo kwa muda, -reprieve,verb transitive,ahirisha adhabu ya kifo; achilia kwa muda, -reprimand,noun,lawama; kemeo; karipio, -reprimand,verb transitive,laumu; kemea; karipia, -reprisal,noun,ulipizaji kisasi; vitendo vya kulipizia kisasi, -reproductive,adjective,a uzazi; enye uwezo wa kuzaa, -reptile,noun,mnyama baazi; mnyama wa ngeli ya reptilia, -republic,noun,jamhuri,~an (adj): a jamhuri -repugnant,adjective,a kuchukiza; a kukirihi; kinzani; -enye kugongana. repugnance, -repugnant,noun,chuki; karaha, -repulse,noun,ufukuzaaji; ufukuzwaaji; chuki, -repulse,verb transitive,rudisha nyuma; fukuza; kataa; katisha tamaa, -repulsion,noun,uchukivu; kufukuzwa; kurudishwa nyuma. repulsive, -repulsion,adjective,a kuchukiza; baya, -reputation,noun,sifa; heshima. reputable, -reputation,adjective,a sifa njema; mstahiki, -repute,noun,sifa; heshima. reputed, -repute,adjective,sifika kwa; julikana kwa, -request,noun,ombi; haja; matakwa. be in ~ hitajika; takiwa; tafutwa, -request,verb transitive,taka; sihi; omba, -requiem,noun,t̠em̠i misa ya kuwaombea waliofariki, -require,verb transitive,"hitaji; taka; kwa nguvu, amrisha; lazimisha",~ment (n): matakwa; mahitaji; sharti; taratibu -requisite,noun,mahitaji; lazima, -requisite,adjective,-liotakiwa. requisition, -requisite,noun,mahitaji, -requisite,verb transitive,omba mahitaji, -rescind,verb transitive,tangua; batilisha; futa, -rescue,noun,wokovu; msaada; uokoaji; uokolewaji, -rescue,verb transitive,okoa; saidia, -research,noun,utafiti; uchunguzi,~er (n): mtafiti; mchunguzi -research,verb intransitive,chunguza; tafiti, -resemble,verb transitive,fanana na; shabihi. resemblance, -resemble,noun,mshawabaha; ufananaaji, -resent,verb transitive,chukia; udhika; kasirika,~ful (adj): enye chuki; a kuudhi; ~ment (n): chuki; uchungu; maudhi; hasira -reservation,noun,uwekaji au uwekeaji; shaka. without - bila kinyongo; bila ya gatigat. -d adj. liohifadhiwa; -nyamavu, -reserve,noun,akiba; hifadhi; mchezaji au askari wa akiba; pingamizi, -reserve,verb transitive,"weka akiba, weka kwa matumizi maalumu. a game ~ mbuga ya wanyama. forest ", -reservoir,noun,tangi; hodhi; bwawa; ziwa, -residue,noun,masalio; makapi; machuba; machicha; mabaki, -resign,verb transitive,"acha; jiuzulu; achisha; uzulu. - oneself to, kubali bila kulalamika. -ed adj. vumilivu; a kukata tamaa. He is quite ameridhika. -ation n. kuacha kazi; kujiuzulu; ombi la kujiuzulu; uvumilivu", -resilience,noun,unyumbukaji; unepaji; unesaji. resilient, -resilience,adjective,-a kunyumbuka; -a kunesa; -a kunepa, -resin,noun,utomvu, -resolute,adjective,thabiti; shupavu; imara, -resolution,noun,azimio; uamuzi; uthabiti; nia; mchanganuo; mgao, -resolve,noun,azimio; azma; nia; kusudio; ushujaa. v.t/i. nuia; kusudia; amua; pitisha; tatua; komesha, -resonance,noun,mwangwi; mvumo; sauti yenye kuendelea kwa mtetemo, -resonant,adjective,-a mwangwi; -a kuvuma; -a kufululiza kwa mtetemo, -resort,noun,msaada; tegemeo; kimbilio; mahali maalumu pa kutalii, -resort,verb intransitive,"to kimbilia; tumia; ishia; tembelea. a seaside -, mahali pa kutalii ufukweni", -resource,noun,mali; nyenzo; uwezo; werevu; akili. -ful adj. -a busara; elekevu; -erevu; -a akili, -respect,noun,"heshima; taadhima; staha; itibari; salamu. in this one - kwa hili. in all -s, kwa hali zote", -respect,verb transitive,heshimu; jali; pendelea; stahi. -able adj. -a heshima; -stahiki; -a kiasi. -ably adv. kwa heshima. -ability n. unyofu. -ful adj. stahifu; heshimu. -ing, -respect,preposition,juu ya; kwa; kuhusu. -ive adj. -a pekee; kwa kila mhusika. -ively adv. moja moja; mbalimbali, -respirator,noun,"kipumulio. respiratory organ, ungo pumuo; ungo katika wanyama linalowezesha kuvuta oksijeni na kutoa dioksidi kaboni", -respire,verb intransitive,vuta pumzi; pumua. respiration, -respire,noun,respire; sheni; upumu; upumuaji, -respite,noun,nafasi; pumziko; buraha; uahirishaji, -respite,verb transitive,ahirisha; pa nafasi, -respond,verb intransitive,"jibu; itika; itikia; vutika; ongezeka. He always -s to kindness, avutika daima kwa upole", -response,noun,jibu; jawabu; uvutkaji. responsive, -response,adjective,"-a kujibu; -a kuvutika; -a kushawishika; -a kuitikia; -a kuitiko, kuongezeka kwa urahisi au kwa upesi", -responsible,adjective,"-enye madaraka; -a kuaminiwa. be to sb. for sth., wa dhamana wa matendo fulani. He is - for the whole loss, ni dhamana wa hasara yote. He's a really - person, ni mtu mwaminifu sana. government, serikali wajibikaji. responsibility", -responsible,noun,dhamana; jukumu; madaraka;, -restaurant,noun,hoteli; mkahawa, -restitution,noun,kulipa; malipo; ukombozi, -restoration,noun,matengenezo; ukarabati; urudishaji; ulipaji, -restore,verb transitive,rudisha; lipa; tengeneza; ponya; rudisha kazini, -restrain,verb transitive,zuia; rudisha,~t (n): uzuiaji; kizuizi -restrict,verb transitive,wekea mipaka; zuia,~ion (n): mpaka; kizuizi; sharti -rest²,noun,baki; sazo; -ingine -ote, -rest²,verb transitive,"kaa; dumu; tegemea; weka mikononi mwa. Success ~ is on his answer, mafanikio yanategemea jibu lake. It ~s with you to decide, uamuzi ni wako", -rest¹,noun,raha; pumziko; usingizi; buraha; mhimili; kituo. v.t/i. tulia; tuliza; pumzika; pumzishia; egemeza; egemea,~ful (adj): -tulivu; -a kuliwaza; ~ive (adj): a kucheza-cheza; -siotulia. -tukutu; ~less (adj): -tukutu; -siotulia -result,noun,matokeo; athari, -result,verb intransitive,tokea; wa, -resume,verb transitive,anza tena; rudia tena; endelea, -resumption,noun,uendeleaji; urudiaj; uanzaji tena, -resurrect,verb transitive,fufua ~ion, -resurrect,noun,ufufuo; ufufuo siku ya kiyama, -retail,noun,rejareja; uchuuzi. v.t/i. uza rejareja; chuuza,~er (n): mchuuzi; muuza rejareja -retain,verb transitive,shika; ajiri; shika; zuia ~er, -retain,noun,(la zamani) mtumishi wa mtu mkuu; ada wa wakili, -retaliate,verb transitive,lipiza kisasi. retaliation, -retaliate,noun,kisasi; ulipizaji kisasi, -retina,noun,retina: sehemu ya nyuma ndani ya jicho ambayo hupokea nuru na kujenga taswira, -retiring,adjective,-nyamavu; makini, -retort,noun,jibu kali. v.i/t. jibu kwa ukali; itika kwa ukali; jibizana, -retrace,verb transitive,"fata dia nyuma; rudi ulikotoka; fuatilia; rudia mambo yaliyopita. He ~d his steps, alirudi nyuma", -retreat,noun,ukimbiaj; kurudi nyuma; mahali pa faragha; kimbilio, -retreat,verb intransitive,rudi nyuma; kimbia, -retribution,noun,malipo yanayostahili; rada, -retroactive,adjective,kuhusu mambo ya nyuma; -a kutazama nyuma, -retrograde,adjective,-a kurudi nyuma; -a kuwa -baya; -a kuharibika. retrogression, -retrograde,noun,kurudi nyuma; kuharibika. retrogressive, -retrograde,adjective,-a kurudi nyuma; -a kuharibika; -a kuathiriwa, -retrospect,noun,utazamaji wa yaliyopita; ukumbukaji wa zamani. in ~ kwa mtazamo wa nyuma,~ive (adj): -a kutazama nyuma; -a kuhusu wakati uliopita -return,noun,kurudi; kurudishwa; kwenda; kupeleka; kuja; kutoa; faida; taarifa rasmi. v.t/i. rudi; rejea; rudisha; rudia; lipa; jibu; itika; chagua tena kuwa mbunge au mwakilishi,~ticket: tiketi ya kwenda na kurudi -reunion,noun,kuungana tena; kurudi; kurudiana, -revenge,noun,kisasi; ulipizaji kisasi, -revenge,verb transitive,"lipiza kisasi. he ~ed on sb. for sth., oneself on, jilipiza kisasi", -revengeful,adjective,a kutaka kulipiza kisasi, -revenue,noun,mapato; maduhuli; ushuru, -revere,verb transitive,heshimu sana; cha; tukuza; stahi sana,~nce (n): heshima; uchaji; unyenyekevu -reverend,adjective,mheshimiwa; msta hliwa; msta hlik; padri; mchungaji, -reverent,adjective,a kustahi; nyenyekevu,~ntial (adj): a kustahi; ingi a heshima -reverse,noun,"kinyume, upande wa pili; ushinde; mkosi; nyuma", -reverse,adjective,"a kinyume; ~ a nyuma the side of a gramophone record, upande wa pili wa sahani ya santuri", -reverse,verb transitive,pindua; geuza; rudisha nyuma; rudisha nyuma; batilisha; tangua. reversal, -reverse,noun,upinduaji; kupindua. reversible, -reverse,adjective,"a kupindulika; a kutumika kuwili. reversible reaction, mmeyuko pitukaji: utendaji wa kikemikali katika hali zinazofaa ambao unaweza kufanywa uendelee mbele au kurudi nyuma na kupatikana masawazo kemikali", -revert,verb intransitive,rudia hali ya kwanza; rudi rejea, -review,noun,"kuangalia upya; ukaguzi; muhtasari; tahakiki; mapitio, jarida la mambo ya sasa", -review,verb transitive/intransitive,angalia; tafakari; kagua rasmi; hakiki, -revise,verb transitive,fikiria upya; pitia kwa masahihisho; geuza; badilisha; tengeneza. revision, -revise,noun,masahihisho; kudurusu, -revive,verb transitive/intransitive,fufua; fufuka; huisha; huika; anzisha tena; anza tena. revival, -revive,noun,ufufuo; ufufuaji; uhuishaji. revivalist, -revive,noun,"mhuishaji, hasa dini", -revoke,verb transitive,tangua; futa; kanusha; batilisha; ondoa. revocation, -revoke,noun,utangaji; ubatilishaji, -revolt,noun,maasi; uasi, -revolt,verb intransitive/transitive,"asi; chukizwa; chukiza; kirihishwa; kirihi. Scenes that ~ed all who saw them, mambo yaliyowachukiza wote walioyaona", -revolution,noun,mzunguko; mapinduzi,~ary (adj): a mapinduzi; a kimapinduzi; ~ize (v.i): pindua; badili kabisa -revolve,verb intransitive/transitive,zunguka; zungusha; tafakari, -revolver,noun,bastola, -reward,noun,zawadi; thawabu; jaza; tunzo. vi. ~pa zawadi; tunza; lipa, -rheumatic,adjective,a baridi yabisi, -rheumatism,noun,baridi yabisi; uele wa viungo; jongo, -rhinoceros,noun,kifaru, -rhizome,noun,shina koka; aina ya shina linalotambaa ndani ya ardhi, -rhomboid,noun,romboidi: msambamba wenye pande pakani si sawa, -rhomboid,adjective,a kama romboidi, -rhombus,noun,rombasi: msambamba wenye pande zote sawa, -rhyme,noun,kina; urari wa vina; mashairi wa vina; matumizi ya vina, -rhyme,verb transitive/intransitive,tunga mashairi ya vina; wa na sauti sawa mwishoni, -rhythm,noun,wiani: mfuatano wiani wa mkazo mkali na hafifu wa lafudhi; mahadhi; sauti; munduo wiani. ~ic (al), -rhythm,adjective,a. enye wiani; enye munduo wiani, -rib,noun,ubavu; taruma; ukuti; mshipa wa jani,~bed (adj): a nyuzinyuzi kama mishipa -ribbon,noun,utepe; riboni, -rice,noun,mchele; mchele wali, -rich,adjective,enye mali; tajiri; a thamani; enye rutuba; enye lishe; ingi; zuri,~es (n): mali; utajiri; ukwasi; ~ly (adv): sana; kabisa; ~ness (n): utajiri -Richter scale,noun,kipimo cha Richter: kipimo cha kupimia nguvu za tetemeko la ardhi kwa mizani ya alama 1 hadi 10, -rid,verb transitive,"(rid au ridded) toa; safisha; ondoa. - a house of mice, ondoa panya nyumbani; get - of a cough, pona kikohozi. -dance n. uondokaji; uepukaji", -riddle,noun,kitendawili; fumbo, -ride,noun,"kupanda; usafiri wa kupanda; safari ya kipando. v.t/i. (rode, ridden) panda kipando; endesha kipando; shindana kwa kipando; piga chuchuli; elea baharini. -r n. mpanda farasi; shauri lililotiiwa katika mswaada baadaye", -ridge,noun,mgongo; mtwiko; tuta; mgongo wa vilima, -ridicule,noun,dhihaka; mzaha; cheko, -ridicule,verb transitive,cheka; fanyia mzaha; dhihaki; kebehi, -ridiculous,adjective,-a kuchekwa; -a mzaha; -a upuuzi, -rifle,noun,bunduki; kikosi cha askari wa bunduki, -rifle,verb transitive,chakura; pekua ili kuiba, -rift,noun,ufa; bonde; mwtatuko; mpasuko,~ valley: bonde la ufa; ugomvi; mtafaruku; ~ in the lute: kifuja mchuzi; jambo linaloelekea kuharibu furaha -right²,noun,wema; haki; ukweli; hali halisi, -right²,adjective,"-a haki; nyofu; adilifu; -a kweli; ema; salihi; halisi; -a kufaa; ~ angle, pembe pe mbra ba. the ~ side, upande unaofaa", -right²,adverb,"sawasawa; kabisa; hasa; moja kwa moja; sana. by ~ (s), kwa haki; barabara; by ~ of, kwa sababu ya", -right²,verb transitive,"simamisha wima; simamisha; tengeneza. -about turn, kueguka kabisa. -eous adj. nyofu; adilifu; enye haki. -eousness n. wema; uadilifu; haki; unyofu; madili. -ful adj. -a haki; -a adili; ema. -ly adv. kwa haki; kwa kweli; kwa usahihi", -right¹,noun,kulia; kuume; mrengu wa kulia. -adj. -a kulia; -a kuume, -right¹,adverb,"vyema; kwa upande wa kulia. go to the end, enda mpaka mwisho kabisa", -rigid,adjective,"siopindika; gumu; imara; -siobadilika. -a rule, kanuni isiyobadilika. -ity n. ukavu; ugumu; uthabiti; uimara", -rigour,noun,ugumu; ukali; hali ngumu. rigorous, -rigour,adjective,gumu; kali, -rim,noun,mzing; ukingo; rimu; fremu, -rim,verb transitive,(-mm-) -wa ukingo; tia ukingo, -rind,noun,ganda; gome, -ring²,verb intransitive,"t (rang, rung) lia kama kengele, piga kengele, vuma. - up sb., pigia simu mtu. - off, kata simu. - the changes, fanya kwa namna mbalimballi", -ring¹,noun,"mviringo; pete; kipete; duara; genge; kundi; ulingo. -leader n. kiongozi wa uasi. - of fire, zonimototo: eneo la matetemeko na miripuko ya volkano lenye urefu wa kilomita 32,500 ambalo limeizunguka Bahari ya Pasifiki. -worm n. choa; puuye; chawyi; bato", -rinse,verb transitive,osha kwa maji safi; suuza; sukutua, -riot,noun,ghasia; fujo; vurugu; makelele; jazba, -riot,verb intransitive,fanya ghasia au fujo. -er n. mfanya ghasia. -ous adj. -a kuleta ghasia; -a makelele, -rip,noun,mpasuko; mahali palipopasuka. v.t/i (-pp-) rarua; tatua; pasua, -ripe,adjective,bivu; pevu; tayari. -n v.t/i. ivisha; pevusha; iva; pevuka, -ripple,noun,"mlio wa wimbi kiwimbi. (fig.) a ~ of laughter, sauti ya kicheko", -rise,noun,mwinuko; kilima; ongezeko; kuchomoza; kubuka; mwanzo; asili, -rise,verb intransitive,"(rose, risen) enda juu; paa; inuka; simama; amka; chomoza; tokeza; ibuka; asi; - to an occasion, weza kukabili hali. give ~ to, wa sababu ya; take ~ out of sb., kasirisha mtu kwa kumfanyia mzaha. rising", -rise,noun,"uasi; mwinuko; wa -adj. -a kupanda; -a kuendelea; -a kuongezeka. the rising generation, kizazi cha leo. rising twelve, -a karibu kufika umri", -risk,noun,"hatari; mashaka; thamani ya bima. take ~s, jihatarisha; bahatisha at the owner's: juu ya mwenye mali",~y (adj): -enye hatari -risk,verb transitive,"hatarisha; bahatisha; jusurisha. I will - failure, hasara itakuwa juu yangu", -rite,noun,kanuni ya dini; ibada; ada. ritual, -rite,noun,utaratibu wa dini; taratibu za ibada; tambiko, -rival,noun,mshindani; mpinzani,~ry (n): ushindani -rival,adjective,-shindani; -pinzani, -rival,verb transitive,(-ll-) shindana na; jaribu kuwa sawa na; taka kushinda, -river,noun,mto, -rivet,noun,ribiti, -rivet,verb transitive,funga kwa ribiti; vutia; vutiwa, -RNA,noun,"ufupisho wa ribonucleic acid: asidi ribonuklia: asidi zilizopo na sukari ribosi ambazo kazi zake kuu ni kutengeneza protini kwenye seli, hasa katika oganeli ya ribosomu", -road,noun,"njia; barabara. take to the ~, zurrura",~ safety: usalama barabarani; ~man (n): mtengeneza barabara; ~metal (n): kokoto za kutengenezea njia; ~stead (n): bandari; chelezo -roar,noun,ngurumo; rindimo,~s of laughter: kicheko kikubwa. v.i. nguruma; rindima; sema kwa sauti kubwa -roast,noun,nyama iliyookwa; ubanikaji, -roast,verb transitive,1. choma; oka; banika. 2. kemeca sana, -rob,verb transitive,(-bb-) ibia; nyang'anya; pora nyima,~ber (n): mwizi; mnyang'anyi; mporaji; jambazi; ~ry (n): wizi; unyang'anyi -robe,noun,joho, -robe,verb transitive/intransitive,vika; visha; vaa; valia, -robot,noun,roboti: mashine ifanyayo kazi kama mtu au mnyama; mtu afanyaye kazi kama mashine ijiondeshayo yenyewe, -robust,adjective,-enye afya na nguvu nyingi, -rock,noun,"jiwe; jabali; mwamba. as ~, imara kabisa. be on the ~s, panda mwamba; (fig.) -wa katika mwambo",~bottom (adj): -a chini kabisa; ~y (adj): -enye mawe mengi; -gumu kama mawe -rock,verb transitive/intransitive,pembeza; tikisa; pembea,~cycle: duru mwamba: muda wa mabadiliko ya aina moja ya jabali kuwa aina nyingine ambayo huchukua mamilioni ya miaka -rocket,noun,roketi; fataki; fashifashi, -rod,noun,"ufito; kiboko; fimbo. a fishing ~, mwazi wa kuvulia samaki",~cells: selifoto: seli maalumu zipatikanazo katika tishu za retina katika jicho zenye umbo refu na ambazo zinafanya kazi ya kupeleka ujumbe wa mwanga unaoingia katika seli za neva za fahamu -rodent,noun,"mnyama mgugunaji kama panya, panya buku etc", -roe,noun,ng'ofu: mayai ya samaki, -rogue,noun,ayari; laghai; mhuni; jangili; jambazi; tapeli; mjanja,~ry (n): ulaghai; hila; utapeli -roll,noun,jora; robota; kata ya tumbaku; ukingo uliogeuzwa; mwendo wa kubingiria; orodha (majina); mrama,~ing in money: -wa tajiri sana; ~er (n): rola; wenzio; wimbi refu na kubwa -roll,verb transitive/intransitive,bingirisha; bingiria; kunja; zongomeza; sukuma; sukasukwa; yumbayumba; enda mrama; vuma; in. -ja kwa wingi, -ROM,noun,ufupisho wa read only memory: kumbukumbu ya soma tu (KUSOTU): sehemu ya kumbukumbu ya kompyuta ambayo imerekodiwa aushi, -Roman,adjective,-a Kirumi,~catholic: -a kanisa la katoliki; ~ce (adj): -enye kuhusiana na lugha ya Kirumi -romance,noun,hadithi ya mahaba; mapenzi; uzushi, -romantic,adjective,-enye kujitujimng mambo yaliyoitiwa chunyi; -enye, -romanticism,noun,"mrengu wa sanaa na fasihi mnamo karne ya 18 na 19 uliotilia nguvu kariha, udhanahia na umuhimu wa mwanadamu kama mhusika mkuu wa matukio", -romp,verb intransitive,cheza; chawachawa; rukaruka, -roof,noun,paa; dari; sakafu ya juu; kilele; kakaa, -rook,noun,ndege mweusi kama kunguru,~ery (n): kiota cha ndege huyo -rook²,noun,laghai; ayari, -rook²,verb transitive,laghai; danganya; ghilibu, -room,noun,chumba; nafasi; mwanya, -roost,noun,kiota cha ndege; kizimba cha kuku,~er (n): jogoo; jimbi -roost,verb intransitive,jikalía usiku katika kiota, -root,noun,shina; mizizi; (fig.) sababu; asili; mwanzo; kiini; kipeo. ~ sth. up (out) ng'oa; ondoa kabisa,~ hair: laka ya mzizi: kitu mfano wa unywele kinachokua kwenye mzizi kikiwa na kiambaza chembamba sana cha seli; ~ nodule: tezit. toa mizizi; anza kukua; wa na mawazo thabiti; weka imara -rope,noun,"kamba; ugwe; ukambaa. know the ~s, elewa jinsi ya kufanya jambo", -rope,verb transitive,"tunga kwa kamba. (fig.) ~ sb. in, shawishi mtu ajiunge kufanya jambo", -rosary,noun,tasbihi; bustani ya mawaridi, -rose,noun,waridi; rangi ya waridi. rosy, -rose,adjective,-a rangi ya waridi; (fig.) -a kutia matumaini, -rot,verb intransitive,(-tt-) oza; chakaa; (fig.) haribika; ozesha,~ten (adj): bovu; liooza; viza -rotary,adjective,-a kuzunguka, -rotation,noun,"mzungo, mzunguko. in ~, kwa zamu. the rotation of crops, ubadilishaji mazao", -rough,noun,fedhuli; jeuri; safihi; mshari; jambazi; mhuni,"~ sth. out: sawiri juu juu. -it, ishi maisha ya shida; ~ly (adv): takribani; kwa ukali; kwa fujo. There were ~ forty present, takribani watu arobaini walihudhuria" -rough,adjective,"-enye mashimoshimo; -a kukwaruza; -enye mawimbi; -kali; -enye fujo; ghafi; siokamilika; -a kukisia -a sea, bahari iliyochafuka. -a idea, wazo la juu juu. and ready, -a kutosha kwa haja ya ghafla. take the ~ with the smooth, furahia mambo ya kupendeza na kuvumilia taabu. v.t. ~en v.t.i. fanya fujo; wa na fujo", -round,noun,mviringo; duara; raundi; mzunguko,"~ sth. off: maliza; ~ animals up: kusanya wanyama pamoja. -up on sb., shambulia ghafla; geuka kwa lawama; ~about (adj): -enye kuzunguka; ~about message: habari yenye vipengele; ~ly (adv): tell sb; ~ that he is lying: -ambia mtu" -round,adjective,"-a mviringo; -a duara; -a kuviringana; -a kuzunguka; zima; kamili; -ote. at a ~ trip, safari iliyohiyo pale ilipoanzia. in numbers, kwa mamba za makumi. a good ~ sum of money, fedha nyingi. the daily ~, utaratibu wa kila siku. a ~ of applause, vigelegele. -adv. kwa kuzunguka; katika duara; kwa kurudia mahali ulipoanza. look ~, tazama nyuma. all the year ~, mwaka mzima. Hand these books ~, gawa vitabu hivi kwa wote. There is not enough food to go ~, hakuna chakula cha kutosha kwa watu wote. We came the long way ~, tulifuata njia ya mzunguko. bring sb. ~, ziu. come ~, ziuka", -round,preposition,kwa kuzunguka au kuzungusha, -round,verb transitive/intransitive,"viringisha; viringana. -a cape or corner, zunguka rasi au kona", -route,noun,njia, -routine,noun,utaratibu; kawaida ya kila siku; desturi, -row1,noun,safu; mstari; msafa, -row3,noun,mabishano; kelele; ghasia; ugomvi; matata, -royal,adjective,-a kifalme; -a mfalme; -a fahari ty, -royal,noun,aila ya mfalme; ufalme; mrabaha: malipo ya mwandishi, -rtp,noun,ufupisho wa room temperature and pressure. halijoto na kanieneo ya chumba; hali joto na kanieneo kama ilivyo katika chumba bila ya kuibadilisha kwa makusudi, -rub,noun,"usuguaji; msuguo; taabu; pingamizi. v.t./i (-bb-) sugua; pangusa; futa; chua; fikicha. - up, ng'arisha; piga polisi; fanya kiwe kipya. -ber n. mpira; kifutio; mfuatiji; raba", -rubbish,noun,taka; takataka; upuuzi, -rubble,noun,kifusi; kokoto. ruby, -rubble,noun,rubi: kito chekundu cha thamani: rangi ya rubi, -rucksack,noun,shanta, -rudder,noun,usukani, -rude,adjective,"fedhuli; si -a adabu; a kustutsha: a fujo; -kali; ghafi. get a - shock, shtuka mno. -ly adv. kwa ufedhuli. -ness n. ufedhuli", -rudiment,noun,maarifa ya kwanza; mwanzo; asili; msingi; chimbuko; chanzo. -ary adj. -a mwanzo -sioendelea sawasawa; siokomilika, -ruffle,verb transitive,chafua; vuruga; timua; timka; chafuka; kasirika. easily -d. a kuudhika kirahisi, -rug,noun,zulia dogo nene; blanketi nene, -rugged,adjective,"-a mawe mawe; si sawa; sio -a kawaida; enye mikunjo; -enye kunyani. features, uso wenye kunyani", -ruin,noun,"uangamizi; uharibifu; magofu; kufilisika. the ~ of my hopes, kuharibika kwa matumaini yangu. a -ed house, gofu",~ation (n): uangamiaj; maangamizi; kuharibika; uharibifu; ~ous (adj): haribifu; liovunjika -ruin,verb transitive,angamiza; vunja; haribu; filisi, -rule,noun,"kanuni; kawaida; amri; desturi; serikali; utawala; mamlaka; dola; rula; mstari. as a ~, kwa desturi. v.t./i tawala; hukumu; amuru; piga mstari; amua",~ sth. out: futilia mbali; ~ a line: piga mstari; ~ sth. off: kata; ondoa; ~r (n): mtawala; rula -ruling,noun,hukumu; uamuzi; amri, -rum1,noun,pombe ya miwa, -rum2,adjective,(colloq) -a kigeni; sio -a kawaida; kioja, -rumble,verb intransitive,nguruma; vuma; tutuma; rindima, -ruminant,noun,"mecheuzi; mnyama anayechenua; -a kucheua; enye kuzama katika fikra. -ia n. wacheuzi jamii ya mamalia ambao hucheua kama ng'ombe, mbuzi etc", -ruminate,verb intransitive,tafuna; cheua; tafakari; waza, -rumor,noun,uvumi; tetesi; udaku; mng'ong'oneo, -rumor,verb transitive,"vumisha. It is -ed that, imevuma kuwa. monger, mzushi; mdaku; mvuumishaji", -rump,noun,tako la mnyama; mkia wa ndege, -run,noun,"kukimbia; mwendo wa mbio; njia; mtiririko; safari; kipindi; mshuko wa ghafla; zizi; banda. v.t./-pp- (ran, run) kimbia; kimbiza; (kwa magari) tembea; (kwa mashine) fanya kazi; tiririka; ingia; pata; pita upesi; elekea; chujuka; toboa; choma; endelea; endesha. - into debt, ingia deni. -short of food, pungukiwa na chakula. Many doubts ran through his mind, mashaka mengi yalimpitia moyoni mwake. She ran a comb through her hair, alichana nywele zake. He ran his eyes over the page, alisoma ukurasa juu juu. The road ~s due north, barabara inaelekea kaskazini. Shelves ~ round two", -rung,noun,kidato cha ngazi; taruma la kiti, -rupture,noun,mpasuko; mfarakano. vt/i. pasua; pasuka; farakana, -rural,adjective,a shamba; ya vijijini, -rush,noun,"mwendo wa kasi; mahitaji makubwa wa ghafla; kukurukakara; ukurupukaji; toleo la kwanza bila ya kuhaririwa. vi/t. kurupuka; kurupua; timua; harakisha; vamia; shambulia. the hours in the town, saa za shughuli nyingi mjini", -rush²,noun,utete, -rust,noun,kutu; kanga. v/i. ingia kutu; fanya kanga. -ing n. ulikaji; utendanjai wa kikemikali unaotokea juu ya kitu hasa metali na kukifanya kilike na kumalizika polepole. -y adj. enye kutu; a kuchakaa; enye kanga, -rustle,noun,mchakacho; mchakariho. v/t. chakacha; chakarisha, -rut,noun,"alama za magurudumu ya magari. get into a -, fuata taratibu hizo kwa hizo daima", -ruthless,adjective,pasipo huruma; katili; korofi, -rye,noun,shayiri, -sabbath,noun,"sabato; siku takatifu ya kiyahudi, Jumamosi", -sabotage,noun,hujuma, -sabotage,verb transitive,kuhujumu, -sack²,noun,"get the ~, fukuzwa kazi. give sb the sack, fukuza mtu kazi", -sack²,verb transitive,(colloq.) fukuza kazini, -sack³,noun,uporaji, -sack³,verb transitive,teka nyara; pora; nyang'anya, -sack¹,noun,"mfuko, gunia","~cloth: ~ing n. nguo ya gunia. clothed in ~cloth and ashes, (fig.) kuvaa nguo ya huzuni" -sacrament,noun,sakramenti,~al (adj): a kisakramenti -sacred,adjective,a Mungu; takatifu; a dhati; tukufu,~ness (n): utakatifu -sacrifice,noun,sadaka; mhanga; dhabihu; dhahiya; kafara, -sacrifice,verb transitive,dhabihu; toa sadaka; kafara; mhanga. sacrificial, -sacrifice,adjective,a sadaka; a kama sadaka, -sacrilege,noun,kufuru. sacrilegious, -sacrilege,adjective,a kufuru, -sacrosanct,adjective,lilolindwa na maovu yote kwa sababu ya kuwa takatifu; takatifu sana, -sad,adjective,a huzuni; a kusikitisha; a aibu; a kashfa,~ly (adv): kwa huzuni; ~ness (n): majonzi; huzuni; ~den (v.t./i): huzunisha; huzunika -saddle,noun,tandiko la juu ya farasi au punda; soji; kibao cha baiskeli; safu ya milima iliyoinuka mwanzo ni na mwishoni,~bag (n): shogi; horji; mfuko wa zana za kutengenezea baiskeli -saddle,verb transitive,tia tandiko; tandika; pa mtu jukumu kubwa, -safe,noun,sefu; tajuri; kabati la chakula,~conduct (n): hati ya usalama; kibali cha kupita; ~guard (n): kinga; ulinzi; ~ly (adv): kwa salama; salama; ~sex: mapenzi salama; salama: mbinu ya kujamiiana yenye kuwakinga wapenzi kuambukizana magonjwa ya zinaa; ~ty (n): usalama. play for ~ tahadhari; ~match: kiberiti -safe,adjective,"salama; zima; bila madhara; a salama; angalifu; yakini; hakika; bila wasiwasi. travel at a ~speed, enda kwa mwendo wa salama", -sag,verb intransitive,(-gg-) nepa; inama; bonyea; leqea, -saga,noun,ngano; hadithi ndefu, -sagacious,adjective,a busara; a akili. sagacity, -sagacious,noun,busara; akili; utambuzi. sage, -sagacious,noun,mtu mwenye hekima nyingi, -sago,noun,"kopa; moyo wa mti kama mtende au mnazi, huliwa", -Sahel,noun,Saheli; ukanda wa nyanda kavu kusini mwa jangwa la Sahara katika Afrika Magharibi, -sahib,noun,rafiki, -sail,noun,"tanga; safari ya chombo cha tanga. set ~, tweka. strike ~, tua tanga",~or (n): baharia; mwanamaji -sail,verb intransitive,safiri katika chombo cha baharini; pita baharini; elea polepole angani, -sail,verb transitive,endesha kwa tanga; endesha chombo cha baharini, -sake,noun,"ajili. for the ~ of, kwa ajili ya. for my ~, ajili yangu", -salad,noun,"saladi; kachumbari. fruit ~, fruti; saladi ya matunda", -salary,noun,mshahara, -sale,noun,"kuuza; kuchuuza; seli; mnada. be on (for) ~, kuuzwa; it is not for ~, haiuzwi",~sman: ~swoman n. muuzaji; ~smanship (n): ujuzi wa uuzaji -salient,adjective,a kutokeza; a maana; muhimu; kubwa, -saline,noun,machimbo ya chumvi, -saline,adjective,a chumvi. salinity, -saline,noun,uchumvichumvi, -saliva,noun,mate; udenda; ute; dowu; utavu, -sallow,adjective,-chakavu; ranga, -salmon,noun,samoni; aina ya samaki, -saloon,noun,sebule; ukumbi; gari ndogo; mesi ya melini, -salt,noun,"chumvi; munyu; kampaundi ya metali na asidi; halidi. take with a grain of ~, sikiliza bila kusadiki moja kwa moja. not worth one's ~, siostahili msha hara. the ~ of the earth, watu waadilifu. an old ~, baharia stadi",~y (adj): a chumvi -salt,adjective,a chumvi, -salutation,noun,salamu; maamkizi, -salute,noun,salamu; maamkizi; saluti; mizinga ya heshima, -salute,verb transitive/intransitive,piga saluti; amkia; salimu, -salvage,noun,uokoaji; ujira wa uokoaji; kitu kilichookolewa, -salvage,verb transitive,okoa, -salvation,noun,wokovu; uokoaji, -sample,noun,sampuli; kielelezo; kifani; mfano, -sample,verb transitive,onja; jaribu, -sanatorium,noun,"hospitali inayoota tiba, chakula na mazoezi hasa kwa wasiojiweza kiafya", -sanctify,verb transitive,takasa; fanya takatifu. sanctification, -sanctify,noun,utakaso; utakasiaji. sanctimonious, -sanctify,adjective,a kujifanya takatifu; nafiki, -sanction,noun,ruhusa; idhini; kibali; kikwazo; adhabu, -sanction,verb transitive,kubali; ruhusu, -sanctuary,noun,"mahali patakatifu; madhabahu; kimbilio; hifadhi ya ndege. bird ~, mbuga ya ndege", -sand,noun,mchanga; ufukwe,~paper (n): msasa; ~stone (n): jiwe mchanga; ~y (adj): a mchanga; tifutifu; a rangi ya lasi -sandal,noun,makubadhi; malapa; ndara; kandambili, -sandwich,noun,sandwich; slices za mkate zenye nyama au chakula kingine katikati, -sandwich,verb transitive,bana; weka katikati, -sane,adjective,razini; enye akili timamu; si enye wazimu; a busara, -sanitary,adjective,safi; na kulinda afya; a kutia afya, -sanitation,noun,usafi; udhibiti afya, -sanity,noun,akili timamu; busara, -sap,noun,utomvu,~ling (n): mti mchanga -sap,verb transitive,(-pp-) ondoa nguvu; dhoofisha, -saprophyte,noun,saprofiti; mimea inayopata chakula chake kwa kuotesha vinywelea juu ya viumbe vilivyokufa au vyakula vilivyooza, -sarcasm,noun,kijembe; kejeli. sarcastic, -sarcasm,adjective,a kupiga kijembe; a kejeli, -sardine,noun,sadini; dagaa, -sardonic,adjective,a kubeza; a dhihaka. ~laughter; kicheko cha uchungu, -sash,noun,mshipi, -satan,noun,shetani; ibilisi,~ic (adj): a shetani; ovu; a bilisi -satchel,noun,mkoba; mfuko; shanta, -satellite,noun,setilaiti; nyota inayozunguka nyota nyingine au sayari. (fig.) kibaraka, -satin,noun,satini; atlasi; hariri, -satin,adjective,a kung'aa kama satini, -satire,noun,tashtiti. satirical, -satire,adjective,a tashtiti. satirist, -satire,noun,mwandishi wa tashtiti. satirize, -satire,verb transitive,dhihaki; andika tashtiti, -satisfaction,noun,kuridhika; ridhaa; malipo; raha mustarehe; uradhi; fidia; kisasi, -satisfactorily,adverb,kwa kutosha, -satisfactory,adjective,a kuridhisha; a kufaa; a kutosha, -satisfy,verb transitive,ridhisha; tuliza; tosheleza; kidhi; lipiza kisasi, -saturate,verb transitive,kifu; rowesha kabisa; koleza kabisa; jaza kabisa, -saturation,noun,ukifishwaji,~ed compound: msonbo kifu; ~ed solution: mmumunyo kifu; ~ed vapour: mvuke kifu; ~ed vapour pressure: kanieneo ya mvuke kifu -Saturday,noun,Jumamosi, -Saturn,noun,Zohali: sayari ya sita katika mfumo wa jua, -sauce,noun,rojo; mchuzi; sosi. (colloq.) ujuvi; mzaha, -saucepan,noun,sufuria, -saucer,noun,kisahani, -saucy,adjective,juvi; ~tundu; tanashati, -saunter,verb intransitive,tembea polepole, -sausage,noun,soseji; nyama ya kusaga iliyokaangwa huku imezungushiwa utumbo laini, -savage,noun,mshenji,~ry (n): ushenzi; ukatili -savage,adjective,shenzi; ~siostaarabika; kali; katili. ~aji, -saviour,noun,mwokozi, -saw,noun,msumeno,~dust (n): unga wa mbao; ~mill (n): kiwanda cha mbao -saxophone,noun,saksofoni: namna ya tarumbeta, -say,noun,kauli; maoni; neno,~ing (n): neno; methali; kauli -say,verb transitive/intransitive,sema; nena; mathalani. What do you ~ to going out for a walk? unaonaje tukienda kutembea? It goes without ~ing ni dhahiri kabisa. that is to ~ maana yake. I must have no ~ in the matter; siwe sina langu katika hili, -scab,noun,kigaga,~ies (n): upele; ukurutu -scabbard,noun,ala ilihifadhiyo silaha kali kama kisu au upanga, -scaffold,noun,jukwaa; kidungu; dungu; jukwaa wanaponyongwa wahalifu, -scalar,noun,skala; chochote chenye ukubwa lakini hakina uelekeo, -scalar,adjective,~enye ukubwa lakini haina uelekeo, -scald,noun,kidonda cha moto; lengele; tumbuja, -scald,verb transitive,babua; safisha kwa maji moto; pasha moto, -scalene,adjective,enye pande zisizo sawa, -scale²,noun,"kitanga cha mizani; (pl.) mizani. turn the ~s, amua na kuondoa mashaka; hold the ~s even, amua kwa haki", -scale³,noun,gamba la samaki; mba katika nywele; ukoko katika nywele; koya la meno, -scale¹,noun,"alama za vipimo; kipimo; jamii ya sauti; mfumo wa vipimo; skeli; kiwango na ukubwa halisi na kipimo cha ramani au mchoro; ngazi. the decimal scale kipimo cha desimali. a ~ of wages, ngazi za mishahara. a person who is high in the social ~ mtu wa cheo kikubwa. on a large ~ kwa vingi", -scale¹,verb transitive,"panda; kwea; nakili kwa vipimo vya ramani. up, pandisha. down, punguza. All prices were ~d up by ten per cent. bei zote zilipandishwa kwa asilimia kumi", -scalp,noun,ngozi ya kichwa na nywele zake, -scalpel,noun,kisu kidogo cha kupasulia, -scamper,verb intransitive,enda mbio mbio; puruka; kimbia, -scan,verb transitive,"pita haraka; chunguza; kagua; changanua maandishi, picha au mchoro kwa mwale elektroniki; soma kwa", -scandal,noun,kashfa, -scandalmonger,noun,mbeya. ~ize v.t. kashifu. ~ous adj. -a kashfa; enye kashfa; mbeya, -scar,noun,kovu; baka, -scarce,adjective,adimu; nadra; haba,~ly (adv): kwa nadra; kwa shida; si sana; kidogo sana -scare,noun,hofu; fadhaa,~crow (n): sanamu ya kuingia ndege; ~monger (n): mwumisha vitisho -scare,verb transitive,ogofya; tisha; shtusha; gutusha; gutua; fadhaiisha, -scarf,noun,shali; skafu; shela mtandio, -scarlet,noun,rangi nyekundu, -scarlet,adjective,-ekundu, -scatter,verb transitive/intransitive,tawanya; tawanyika; tapan ya; tapan yika,~ed (adj): -liotengana sana -liotawanyika; ~villages: vijiji vilivyotenganatengana -scavenger,noun,ndege mla mizoga; topasi, -scene,noun,"sehemu ya tukio mandhari; onyesho; ghasia; kituko eneo. be behind the ~s, -wa nyuma ya jukwaa; (fig) -enye kuathiri mambo kisirisiri", -scent,noun,"manukato; uturi; harufu; mavumba; mtara; buhuri. throw sb. off the ~, potosha; poteza kwa taarifa zisizo sahihi", -scent,verb transitive,sikia harufu; nusa; nukiliza. (fig.) ng'amua; tambua; shuku; tia manukato, -sceptic,noun,mwenye kushuku,~al (adj): -enye kushuku; ~ism (n): nadharia ya kushuku ukweli kuhusu maoni yanayokubaliwa katika jamii au miongozo ya dini -sceptre,noun,"fimbo ya kiongozi wa nchi, etc", -schedule,noun,orodha; jedwali; ratiba, -scheme,noun,taratibu; mpango; hila; njama, -scheme,verb transitive,fanya shauri; panga; fitini; pika majungu; panga njama, -scholar,noun,mwanafunzi; mtu afadhiliwaye katika masomo; mwanazuoni; mtaalamu; msomi,~ship (n): msaada wa masomo; utalamu -scholastic,adjective,-a chuo; -a elimu; -a masomo, -school,noun,skuli; shule; masomo; vipindi; kusoma; wanafunzi; tapo; madhehebu; wafuasi,~ing (n): elimu; mafundisho; ~master: ~mistress n. mwalimu -school,verb transitive,fundisha; ongoza; adibu; zoeza, -science,noun,"sayansi; ubingwa; ujuzi; maarifa. natural ~, sayansi asili. physical ~, sayansi um bile. social ~, sayansi jamii. applied ~, sayansi tumizi",~fiction: riwaya ya kisayansi -scientific,adjective,-a sayansi; -a kanuni za sayansi; -a ujuzi; -a maarifa. scientifically, -scientific,adverb,kisayansi. scientist, -scientific,noun,mwanasayansi, -scissors,noun,mkasi, -scold,noun,mkaripiaji, -scold,verb transitive,karipia; kemea, -scoop,noun,upa wa; mkamshi; bambo. (colloq.) habari iliyotangazwa na gazeti moja kabla ya mengine, -scoop,verb transitive,pakua; chota kwa mwiko; komba; chimba kwa bambo, -scope,noun,upeo; eneo; nafasi; uwezo; mawanda, -scorch,noun,baka la kuungua, -scorch,verb transitive/intransitive,ungua; choma; ungua; nyausha; babua; (colloq.) enda kasi sana, -score,noun,"mfuo; mtai; chale; alama; mchoro; korija; ishirini; hesabu ya alama katika mchezo; goli; bao; pointi; sababu; noti za muziki. pay off old ~s, lipiza kisasi. on the ~ of, kwa sababu ya", -score,verb transitive/intransitive,"tia bao; funga; hesabu; andika noti za muziki; tia penye chora; kata; pata faida. off ~, shinda. ~r n", -scorn,noun,dharau; bezo; kitu au mtu wa kudharauliwa,~ful (adj): yenye dharau; ~fully (adv): kwa dharau -scorn,verb transitive,dharau; beza, -scorpion,noun,nge; alama ya nane ya nyota za unajimu, -scotch,noun,haribu; zuia; komesha, -scoundrel,noun,mtu mwovu kabisa, -scourge,noun,mjeledi; (fig.) taabu, -scourge,verb transitive,piga mjeledi; adhibu; tesa, -scour²,verb transitive,tafuta mtu harakaharaka, -scour¹,verb transitive,sugua sana; safisha kwa kusugua; ng'arisha, -scout,noun,mpelelezi atumwaye kupata habari za adui; skauti, -scout,verb intransitive,peleleza, -scramble,noun,kinyang'anyiro; fujo; vurugu;, -scramble,verb intransitive,kwea; paramia; gombania; nyang'anya; shindania; pigania; piga mayai, -scrape,noun,mparuzo; mkwaruza; mbuzi; shida; matatizo; mkasa, -scrape,verb transitive/intransitive,"para; paruza; paa; chubua; kwaruza; komba; kuna nazi. (fig.) through an examination, pasi mtihani", -scrap¹,noun,kipande; masalio; mabaki; takataka,~py (adj): ovyo; wasiwasi -scrawl,noun,mwandiko mbaya; chora. v.i/t. andika vibaya; chora, -scream,noun,ukweli; usiahi; mayowe. v.i/t. piga siah; piga mayowe; piga ukweli, -screen,noun,pazia; kioo; skrini; kinga; ngao. ~ play mchezo wa sinema, -screen,verb transitive,sitiri; (fig.) linda; sitiri; chekecha; chuja; onyesha filamu, -screw,noun,kizibuo, -screw,noun,parafujo; skurubu; parafujo shinikizi,~ up one's courage: piga moyo konde; kaza moyo; ~driver (n): bisibisi -screw,verb transitive/intransitive,"funga, kaza kwa skrubu; songoa; jamiana", -scribe,noun,mwandishi, -script,noun,mwandiko; mwandiko wa chapa. maandiko,~ure (n): maandiko matakatifu; mafunzo ya maandiko matakatifu -scroll,noun,hati ya kukunja; nakshi kama hati za kukunja, -scrotum,noun,kifuko korodani; ngozi inayoficha kénede katika mamalia, -scrub²,noun,msitu; pori, -scrub¹,verb transitive/intransitive,(-bb-) sugua sana kwa brashi. ~bing brush, -scrub¹,noun,brashi ya kusugulia, -scruple,noun,haya; aibu. Have you no ~ about borrowing things without permission? huoni haya kujazimia vitu bila ruhusa?, -scrupulous,adjective,angalifu sana; ~a thalhari sana; adilifu, -scrutinize,verb transitive,chunguza; angalia kwa makini, -scrutiny,noun,uchunguzi, -scuffle,noun,fujo; ugomvi, -scuffle,verb intransitive,bulurushana; vurumishana, -scull,noun,kasia; upondo; kafi, -sculpture,noun,sanaa ya uchongaji; kinyago; sanamu. vt./i. chonga; tia nakshi. sculptor, -sculpture,noun,mchongaji au mfinyanzi vinyago au sanamu, -scum,noun,povu; taka za juu; (fig.) mtu ovyo, -scurry,noun,"mwendo wa haraka; manyunyu ya theluji, gubari. v/i. kurupuk; enda upesi", -sea,noun,"bahari. be at ~ (fig.) wa na mashaka. go to ~ wa baharia. a heavy ~ mawimbi makubwa. a ~ of trouble, (fig.) shida nyingi. ~ level","~faring (adj): enye kusafiri baharini; ~gull (n): shakwe; membe. to find one's legs, kuzoea mrama; ~lion (n): sili baharini; aina ya sili aishie baharini; ~man (n): baharia; ~manship (n): ustadi wa ubaharia; ~port (n): bandari; ~sick (adj): enye kichefuchefu cha bahari; ~weed (n): mwani; ~worthy (adj): enye kufaa kusafiri baharini" -sea,noun,usawa wa bahari. ~shore lion, -sea,noun,sili baharini, -seal,noun,muhuri; chapa; alama, -seal,noun,sili; mnyama wa bahari, -seam,noun,mshono; bandi; upindo; tabaka ya madini katika mwamba; mkunjo, -search,noun,upekuzi; utafutaji. vt./i. tafuta pekua; chunguza,~light (n): kurunzi; ~warrant (n): hati ya upekuzi -season,noun,msimu; majira; muhula; kipindi. fruit is in ~ ni msimu wa matunda. vt./i. unga; zoea; zoeshwa; koleza; punguza makali. The wood is well-ed mbao zimekauka vyema,~able (adj): -a wakati ufaao; ~ing (n): kukoleza viungo -seat,noun,"kiti; kikalio; matako; nafasi; makao; mkao; makazi. have a ~ in parliament, -wa mbunge. country ~, nyumba ya shamba. The capital is the ~ of government, mji mkuu ni makao ya utawala. vt. oneself kaa; keti; pa nafasi ya kukaa. The room ~s about twenty, chumba chachukua watu 20 takriban", -secant,noun,sekanti; mstari mnyofu ukatao duara au mchirizo, -seclusion,noun,"kujitenga; faragha; upweke; utawa. live in seclusion, tawa; jitenga", -second,noun,msaidizi mwingine; kingine; kitu cha pili; nukta; sekunde,"~ary (n): -a kufuata; -a baada; -a pili; ~cell: seli fuasi; seli ya volti ambayo inaweza kutiwa chaji kwa kupitisha mkondo wa umeme kinyume na mwelekeo wa kani mwendo-umeme; ~colour: rangi ya upili; rangi ya kijani au ya chungwa inayopatikana kwa kuchanganya rangi mbili za kimsingi. consumer, mla walamajani; mnyama ambaye hula wanyama walao majani. sexual characteristics, sifa jinsia fuatizi mabadiliko ya kijinsia yanayotokea katika baleghe yasiyohusiana moja kwa moja na maungo jinsia. school, shule ya viumbe; kundi; ~hand (adj): -likowishatumika; ~hand clothes: mitumba" -second,adjective,-a pili; baada; -a kufuata; -a zaidi. vt. saidia; unga mkono; azima mfanya kazi wa serikali kwa kazi maalumu. ~rate adj, -secret,noun,siri; jambo la siri, -secret,adjective,a siri; lifichwa; a faragha. in ~ kwa siri; faragha. -ly adv. kwa siri. secrecy, -secret,noun,siri; usiri; ufichaji. -ive adj. msiri; enye kufichaficha, -secretarial,adjective,a uhazili; a katibu; a mwandishi, -secretariat,noun,jopo la waandishi ofisi ya mhazili makarani wamsaidiao mkuu, -secretary,noun,"katibu, mwandishi; mhazili. executive ~ katibu mtendaji. principal ~ katibu mkuu. private ~ katibu myeka; katibu muhtasi. publicity ~ katibu mwenezi. general ~ of state, waziri", -secretion,noun,mnyeso; utoaji utomvu au kioevu au umajimaji kama kimiminiko kutoka kwenye tishu au tezi; kitu chochote kinachotolewa kama takataka kutoka kwenye mwili wa kiumbe hai, -sect,noun,madhehebu; kikundi, -section,noun,seksheni; sehemu; kipande; fungu; idara; kitengo; mkato, -sector,noun,sekta; sehemu ya medani; sehemu ya duara, -secular,adjective,a kilimwengu; a kidunia; si a kidini, -secure,adjective,salama; thabiti; a hakika; a kudumu; yakini. vt. hifadhi; linda; tunza; funga; kaza; pata; jipatia; dhamini, -security,noun,usalama; rehani; dhamana; amana; hati; sharti, -sedate,adjective,tulivu; pole; a makini, -sedative,noun,adj. dawa ya kutuliza; a kutulizac; kitulizo, -sedentary,adjective,a kukaa; a utako, -sediment,noun,"mashapo; takataka za chini; matope wa mto; masimbi. -ary adj. a mashapo. rock, mwamba mashapo",~ation (n): ushapishaji -sedition,noun,uchochezi wa uasi; uhaini. seditious, -sedition,adjective,chochezi; asi, -seed,noun,mbegu; punje; asili; mwanzo,"~ing (n): machine, mashine ya kupanda mbegu" -segment,noun,"mkato; sehemu; pingiti; pingili; sehemu ya duara; kipande; - of an orange, kipande cha chungwa. -ed worm, mnyoo pingili; mnyoo wa minyoo ya jamii ya anelidi ambao miili yao imegawika katika pingili", -segregate,verb transitive,tenga; bagua; tenganisha, -seismic,adjective,-a tetemeko la ardhi,~ wave: wimbi tetemeko: wimbi ambalo husafiriisha nishati kutoka chini ya ardhi ambapo miamba hutembea haraka -seismology,noun,seismolojia: sayansi ya uchunguzi wa matetemeko ya ardhi, -seize,verb transitive/intransitive,kamata; twaa; nyang'anya; pokonya; teka,~ upon an idea: fahamu vizuri wazo fulani na kulitumia vyema -seizure,noun,kukamata; kukamatwa; utekaaji; ukamataji; kifafa, -seldom,adverb,nadra; mara chache; kwa shida, -select,verb transitive,chagua; teua,~ion (n): uchaguzi; uteuzi; ~ive (adj): -enye uwezo wa kuchagua; -teuzi; -chaguzi -select,adjective,-liochaguliwa; -teule. -a watu maalumu, -selenium,noun,seleni: elementi ya kikemikali iliyo kipitishi inayotumika sana katika kazi za elektroniki, -self2,pronoun,"ji- to see one- kujiona. The dog hid it~, mbwa kajificha. He has killed himself, amejiua", -selfish,adjective,-enye choyo, -semen,noun,"manii, shahawa: giligili ambayo hutolewa kutoka kwenye tezi katika pumbu pamoja na gameti za kiume", -semiconductor,noun,kipitishipitishi: dutu yenye tabia ya upitishaji umeme iliyo kati ya zile za kipitishi na kihami na hutumika katika transista, -seminal vesicle,noun,kibweta manii: sehemu katika pumbu ambako shahawa huhifadhiwa kabla hajatolewa nje, -seminary,noun,seminari: madrasa ya dini, -senate,noun,seneti (sehemu ya bunge); baraza la uongozi wa chuo kikuu, -senator,noun,seneta, -senile,adjective,dhaifu kutokana na uzee. senility, -senile,noun,udhaifu wa uzee, -senior,noun,mkubwa, -senior,adjective,"kubwa kwa umri, daraja, cheo, etc. -a kwanza; a kutangulia; andamizi", -sensation,noun,uono; hisi; kioja; kichocheo,~al (adj): -a ajabu; a kushtusha -sense,noun,"hisi; fasili ya dhana akilini; busara; akili; kufahamu; kupambanua; maana. He has a moral ~ anapambanua mema na mabaya. the principal ~ of a word, maana ya msingi ya neno. be out of one's s., pote wa na akili. bring sb to his ~s, komesha mtu kufanya mabaya, come to one's ~s -sijuridi; zinduka; tanabahi","~less (adj): pumbavu; jinga; -liozimia. become ~less, zimia" -sensibility,noun,wepesi wa kuhisi. sensible,~ organ: ungo hisishi-ungo ambalo lina vipokezi hisishi vitikiavyo viamshi katika mazingira na kupeleka taarifa kwenye ubongo -sensibility,adjective,"a busara; enye akili. be sensible of, -wa tambuzi. sensitive", -sensibility,adjective,-epesi kuhisi, -sensual,adjective,a ashiki; tamani; -a kupenda anasa, -sentence,noun,sentensi; hukumu; fatwa; maamuzi. vt. hukumu; kata hukumu, -sentiment,noun,maono; hisia; mawazo; pendo; shauku; maoni,~al (adj): -epesi wa hisia; -a kuchochea hisia; -a hisia; ~ality (n): wepesi wa kuibuka hisia -sentinel,noun,askari wa zamu. sentry-box n. kibanda cha mlinzi. sentry-go n. wajibu wa mlinzi, -sepal,noun,sepali, -separate,adjective,mbalimbali; litotengwa; litotengana; liogawanyika; moja-moja. vt./i. tenga; tenganisha; achana; farakana. separable, -separate,adjective,-a kutengeka; -a kugawanyika. separation, -separate,noun,utengano; mfarakano, -September,noun,Septemba: mwezi wa tisa wa mwaka wa kizungu, -septic,adjective,"-lioambukizwa; a kuoza. a ~ tank, tangi la maji machafu", -sepulchre,noun,kaburi lililochongwa kwenye mwamba. sepulchral, -sepulchre,adjective,-a kaburi; -a maziko; -a majonzi, -sequel,noun,matokeo; mfuatano; matukio ya baadaye; katika hadithi ya pili lakini juu ya wahusika wa hadithi wale wale, -sequence,noun,utaratibu; mfuatilio; mwandamano; mfuatano, -serene,adjective,eupe; safi; liotakata; shwari; -tulivu,~ly (adv): shwari. serenity n. utulivu; shwari -serf,noun,mtumwa,~dom (n): utumwa -sergeant,noun,sajini. ~ major, -sergeant,noun,sajini meja, -serial,adjective,-a mfululizo; -a sehemu ya, -series,noun,mfuatano; mwandamano; mfululizo; safu; mfulizo, -serious,adjective,-siocheka; -a kufikiri; -a maana; -kubwa; -a kweli; enye hali mbaya; -a dhati,~ly (adv): sana; kwa dhati; ~ness (n): uzito; ukweli -sermon,noun,hotuba; mahubiri, -serpent,noun,nyoka,~ine (adj): -enye majonzi -serum,noun,damaji ute mweupe wa damu; chanjo ya dawa, -serval,noun,fungo, -servant,noun,mtumishi; hadimu; boi, -server,noun,"kompyuta hudumizi, yaani kompyuta inayotoa huduma kwa kompyuta nyingine; seva", -service,noun,utumishi; huduma; wasilishaji; fadhila; msaada; sala; ibada; ukaguzi, -serviette,noun,"kipangusia mdomo, mikono", -session,noun,baraza; kipindi; muhula wa masomo; kikao, -set,noun,"seti; kundi la watu; mwelekeo; mkao; wasifu; machweo; chipukizi; mandhari ya filamu au mchezo. v.t./i (set) tua; chwa; shuka; sababisha; weka; tunga; rekebisha; unganisha; tengeneza. - about one's work, about doing sth., anza kazi; anza kufanya jambo. - forth, shika njia; ondoka. - off, shika njia; ondoka; ripua. - sh. off laughing, chekesha. - (upon) sh., ombambula. - sb. or sth. on, himiza. - out, ondoka, shika njia - to, anza kufanya jambo; up, anzisha. - sh. up, anzisha; panga herufi za chapa. - a bone, unga mfupa. - a clock, rekebisha saa. - sh. an example, wa mfano kwa mtu. I have never - eyes on him, sijapata kumuona kamwe. - a fashion, anzisha mtindo. - fire (a light) to sth., choma; tia moto; washa. - one's heart on (sth.), tamani sana. - a hen, atamisha; lazia mayai. - the pace, rakibu mwendo. - sail, tweka. - one's teeth, kaza meno. - a trap, tega. - to music, tia lahani; tia sauti nyimbo. - fair, njema. - fast, liokazwa sana. - a time (date), wakati au tarehe maalumu. - a smile, uso wa bashasha. - opinion, wazo thabiti. - a wireless, simu. make a dead - at sb., jipendekeza. shambulika. make a dead - at sth., dhamiria jambo","~back (n): kikwazo, pingamizi; mgongoro, kizuizi; ~square (n): kiguni; ~ting (n): mandhari; mahali pa matukio ya kazi ya fasihi" -settle,noun,benchi; kiti kirefu,~ment (n): mapatano; mwafaka; suluhu; makazi; ~r (n): mlowezi -settle,verb transitive/intransitive,"fanya makazi; ishi; lowea; lipa deni; amua; hukumu; kata shauri; suluhisha; patanisha; tua; shuka; didimia. - in the country, ishi mashambani. the Dutch -d in South Africa, Wadachi waliowea Afrika ya Kusini", -sever,verb transitive,kata; vunja, -sever,verb intransitive,katika; vunjika, -several,adjective,kadhaa; -moja moja; kila-moja, -severe,adjective,bila huruma; kali; enye kuhitaji uvumilivu,~ly (adv): kwa ukali. severity n. ukali; uzito -sew,verb transitive/intransitive,"(sewed, sewn) shona",~ing (n): mshono; ushoni; ~ing-machine (n): cherehani -sewage,noun,maji machafu, -sewer,noun,mfereji wa maji machafu. sewerage, -sewer,noun,utaratibu wa kuweka mifereji ya maji machafu, -sex,noun,"jinsia; uke; uume; mapenzi; kujamiiana. -cell, seli jinsia; seli ya uzazi yenye idadi haploidi ya chembeuzi kwenye kiini chake","~chromosomes: chembeuzi jinsia; jozi ya chembeuzi kwenye kiini cha seli ambacho huamua jinsia kuwa aidha ya kike au ya kiume; ~ual (adj): -a jinsia; -a mapenzi; -a kujamiiana. intercourse, jimai; ~reproduction: uzaliano kijinsia; uzaliano ambao dume na jike hushirikiana; ~ually transmitted disease: maradhi ya zinaa; ugonjwa wowote unaoambukizwa kwa jimai au zinaa" -shabbily,adverb,kibahili;, -shabby,adjective,chakavu; -liovaa mibadwada; baya, -shade,noun,"kivuli; giza; utusitusi. sun -, mwamvuli. v.t/i. tia kivuli; kinga jua au joto; tia giza", -shadow,noun,"giza; kivuli; utusitusi; njozi; dalili. without a - of doubt, bila ya shaka hata chembe", -shadow,verb transitive,tia giza; tia kivuli; fuata kwa siri; vizia, -shady,adjective,-a kivuli; danganyifu; a hila, -shaft,noun,"mpini; wano; shina; dohani; shimo; mtaimbo; mwamzi. propeller -, mtaimbo endeshi", -shah,noun,shaha mtawala wa zamani wa Irani, -shake,noun,mtikiso; tetemeko; msukosuko,~ hands (with sb.): peana mikono; ~ off: pukusa; epuka; ondoa; kung'uta; kwepa -shake,verb transitive/intransitive,"(shook, shaken) tikisa; tikisika; tetemesha; tetemesha; tukuta; tingshika; tingisha; shtua", -shaky,adjective,dhaifu; -a kutikisiska; sio imara; -sioaminika; sio salama, -shale,noun,mwambatope,~ oil: mafuta ya mwambatope -shallow,adjective,-a kina kifupi. (fig.) -a juujuu; sio makini, -sham,noun,mnafiki; unafiki; laghai,"~ sickness: jisingizia ugonjwa. adj. bandia; fake; kuiaga -a uwongo. -a fight, mchezo wa vita" -sham,verb transitive/intransitive,(-mm-) jifanya; jisingizia; jiga; jigeuza, -shame,noun,"haya; soni; aibu; fedheha; tahayuri. It's a - to make fun of the old man, ni aibu kumtania mzee",~faced (adj): -enye haya nyingi; ~ful (adj): -a kutahayarisha; -a kuaibisha. -a fedheha; ~less (adj): bila haya; -pujufu; kavu wa macho -shame,verb transitive,"aibisha, fedhehesha; tia haya; tahayurisha", -shape,noun,"umbo; sura; muundo; tambo; kalibu. take -, tengenea. v.t/i. tengeneza; umba; tengeneza; pata umbo unda",~less (adj): bila umbo zuri; sio sura nzuri; ~ly (adj): zuri; -enye umbo la kupendeza -share,noun,"hisa; fungu; sehemu; mgawo. go ~s in, changa bila. v.t/i. gawa; gawanya; gawana; shiri; kiana; shiriki",~holder (n): mshirika; mhisa; mskinadua -shark,noun,papa; (fig.) ayari; laghai; mdanganyifu; mla riba, -sharp,adjective,- kali; -enye ncha; wazi; dhahiri; -a kuonekana vizuri; -elekevu; hodari; epesi kuona; chung; -embamba; -danganyifu; laghai,~er (n): ayari; ~ener (n): kichongeo -sharp,adverb,ghafla; kamili. ~en v.t/i. chonga; chonga; chongoka; noa, -shave,noun,kunyoa; unyoaji,"~n (adj): -lionyolewa. (clean -, well -) -lionyolewa vizuri; ~r (n): mashine ya kunyoa. shavings n. makapi ya mbao" -shave,verb transitive,"(shaved, shaven) nyaa; lainisha; kawa landa; ambaa. a close (narrow) -, kuwa karibu sana na. He had a narrow - from being killed, nusura auwawe", -she,pronoun,(mwanamke), -she,adjective,"-a kike. jike; goat, mbuzi jike", -sheaf,noun,(sheaves) 1. mashuke ya nafaka yaliyouekwa pamoja. 2. gandatitia; vitu kadhaa vilivyowekwa pamoja, -shear,verb transitive,(shorn) kata manyoya ya kondoo,~s (n): mkasi mkubwa -sheath,noun,"ala ya kuhifadhia kitu chenye makali au ncha. contraceptive ~, kondomu",~e (v.t): futika; chomeka katika ala; funika -shed,noun,banda; kibanda, -shed,verb transitive,"(shed -dd) nyonyoa; bambatua; mwaga; toa; ondoa; vua; tawanya; eneza. a fire that ~s warmth, moto unaotoa joto; light on, (fig.) toa mwanga", -sheep,noun,(sheep) kondoo,~dog (n): mbwa aliindaye na kuchunga kondoo. adj. -enye haya; -a woga; -a kuona aibu -sheer,adverb,kabisa; moja kwa moja, -sheer,adjective,tu: -a wima; laini, -sheer,verb intransitive,enda upande; acha uelekeo, -sheet,noun,shuka; shiti; karatasi, -shelf,noun,(shelves) rafu; mwamba, -shell,noun,"ganda; gome; risasi; kombora. fish, jamii ya samakigamba",~ out: (colloq.) lipa; lipia; gharimia. shell shock n. kicha kinachotokana na mitalaharuki ya vita -shell,verb transitive,menya; bamba-tua; ambua; rusha kombora, -shelter,noun,hifadhi; kimbilio; kinga; mahali pa kujistiri. v.t/i. funika; linda; hifadhi; jificha; jilinda, -shepherd,noun,mchunga kondoo, -shepherd,verb transitive,chunga; ongoza, -shield,noun,ngao; ulimizi; kinga, -shield,verb transitive,linda; hifadhi, -shift,noun,shifti; zamu; mabadiliko; shifti: gauni lisiyo na mirinda; mkono wa gia. v.t/i. geuza; hamisha; hamia; sogeza; sogea; ghairi; badili,"~ for oneself: jitegemee. He is on night ~, ana zamu ya usiku. He is doing an eight-hour ~, zamu yake hudumu muda wa masaa manane; ~less (adj): siyojimudu; zembe; vivu; ~y (adj): a hila; danganyifu" -shilling,noun,"shilingi. take the queen's ~, jiandikisha uaskari", -shin,noun,muundi,~guard: kinga muundi -shine,noun,uangavu; mng'ao; rangi ya viatu. v.t./t. (shone) ng'aa; waka; waa; angaz; ng'arisha. (fig.) ~ wa fahari; ~ wa mashuhuri, -shingle,noun,kokoto, -shiny,adjective,-enye kung'aa, -ship,noun,jahazi; meli. v.t/i. pakia katika chombo cha baharini; lewesha chombo cha baharini,~mate (n): baharia mwenz; ~ment (n): upakiaji wa shehena melini; shehena; ~per (n): msafirishaji shehena; ~ping (n): meli zote za nchi; ~shape (adj): barabara; safi; sawasawa; ~wreck (n): kupanda mwamba; kuzama meli; ~yard (n): kiwanda cha meli -shire,noun,mkoa,~ horse: farasi wa kuvuta mkokoteni -shirt,noun,"shati. He was in his ~sleeves, alikuwa kavaa shati, yaani bila ya koti", -shiver,verb intransitive,tetemeka, -shock,noun,shindo; kishindo; mshtuko; mrusho,~ing (adj): -baya sana; -a kushtusha -shock,verb transitive,stusha; fadhai-sha, -shoe,noun,kiatu; kipande cha breki, -shoe,verb transitive,valisha kiatu, -shop,noun,"duka; kiwanda; karakana; utaalamu; ujuzi; kazi. closed ~, kiwanda ambacho wanachama tu hukubaliwa kufanya kazi",~keeper (n): mwenye duka; ~steward (n): mjumbe wa wafanyakazi kiwandani -shop,verb intransitive,"(-pp-) nunua; enda dukani. go ~ping, enda dukani. have some ~ping to do, -wa na mahitaji ya vitu dukani", -shore,noun,"pwani; ufukwe. on ~, pwani", -short,adjective,"-fupi; pungufu; haba; adimu. The shopkeeper was fined for giving short measure, mwenye duka alitozwa faini kwa kupunja. This factory is working short time, kiwanda hiki hufanya kazi muda mfupi","~cut: njia ya mkato; ~be of: pungukiwa na. for ~, kwa" -shot,noun,"mlio wa bunduki, mzinga, bastola, etc.; jaribio la kufanya jambo; shut; picha; risasi, mpiga shabaha. He was off like a ~, alichomoka shoti. He is a good ~, ni mlenga shabaha mzuri",~gun (n): aina ya bunduki ya kupiga masafa mafupi -shoulder,noun,"bega. straight from the ~, (fig.) waziwazi bila kuficha",~blade (n): mtilingo bega -shoulder,verb transitive,chukua begani; piga kikumikono, -shout,noun,ukelele; yowe. v.t/i. piga kelele; paaza sauti, -shovel,noun,pauro; sepetu, -shovel,verb transitive,pakua; ondoa; chota; safisha kwa pauro, -show,noun,"kuonyesha; maonyesho; tamasha; sura; hali; dalili; maringo; kujionyesha. v.t/i. (-ed, shown) onyesha; elekeza, dhihirisha","~sb. in: karibisha ndani; ~sb. out: sindikiza; ~off: jifaharisha; ~up: (colloq.) hudhuria; ~sb. up: chongea. A man is ~n up by his own tongue, mtu huchongewa na kauli yake; ~fight: taka kupigana; ~one's hand: dhihirisha nia ya mtu; ~the way: (fig.) onyesha mfano; ~down (n): kudhihirisha nia au uwezo wa mtu; ~y (adj): shaufu; limbwende; ~a fahari; ~ily (adv): kwa fahari" -shower,noun,manyunyu; wingi; neema, -shred,noun,"uchane; kipande. be torn to ~s, raruka kabisa. There is not a ~ of evidence, hakuna ushahidi hata chembe", -shrill,adjective,(kwa sauti) embamba; kali, -shrine,noun,sanduku lenye mabaki matakatifu; mahali patakatifu; madhabahu; mzimu, -shroud,noun,sanda; mtandio wa kike; kifuniko, -shudder,noun,mtetemeko, -shudder,verb intransitive,tetemeka, -shun,verb transitive,(-nn-) epuka; jitenga na, -shuttle,noun,balili,~cock (n): mpira wa vinyo ya -shy,adjective,enye haya; oga,~ly (adv): kwa haya; ~ness (n): haya; soni -SI unit,noun,"ufupisho wa international units of measurements, vizio vya kimataifa vya vipimo vinavyojumulisha vizio saba vya msingi ambavyo ni mita, kilogramu, sekunde, ampea, kelvini, kandela na moli", -sick,adjective,gonjwa; enye mawazo machafu; enye majonzi. ~en v.i/t. kirihi;,"~be: tapika; ugua. feel ~, sikia kichefuchefu. (colloq.) be ~ of, chukizwa na" -sickle,noun,mundu, -side,noun,"upande; pembeni; ubavu; nasaba. on all -s, on every pande zote. by the ~ of (fig.) kwa kulinganisha na. by ~, bega kwa bega; sambamba; sako kwa bako. put sth. on one ~, tenga. take -s with, unga mkono", -side,verb intransitive,"with, shirikiana na; unga mkono", -siding,noun,njia ndogo ya gari moshi, -siege,noun,"uzingiaji. lay - to, zingia katika vita", -sierra,noun,mlolongo wa milima, -sieve,noun,chujio; ungo; tunga, -sift,verb transitive,chunga; chekecha; peta; chunguza; pekua, -sigh,noun,kushusha pumzi, -sigh,verb intransitive,"shusha pumzi. -for, tamani sana", -sight,noun,"uwezo wa kuona; kuona; kutazama; mtazamo; dira; shabaha. lose one's ~, pofuka. have near, ona vitu vya karibu tu. have long, ona vitu vya mbali tu. know sb. only by ~, jua kwa sura tu. lose of, -toona (fig.)-toJua; tokumbuka at (on), papohapo. be out of, toweka; toonekane. do what is right in your own -, tenda haki kwa unono wako. -a (colloq.) kinyago kichekesho. She looks a real - in that old dress, aonekane kinyago akiwa katika ile kuuka", -sight,verb transitive,"ona; angalia; tazama; lenga shabaha. catch - of, ona. -seer n. mtalii", -sign,noun,"dalili; alama; ishara. -s of suffering are to be seen on his face, dalili za matoso zaonekana usoni mwake. -board n. kibao au ubao wenye taarifa au maelekezo. v.tv.i. onyesha; wa na maana; -wa na umuhimu. your approval, onyesha kuwa umekubali. It -ifies much, vasharia kuwa ni kitu cha maana kubwa", -silence,noun,kimya; unyamavu,~r (n): kizuia kelele -silence,verb transitive,nyamazisha, -silent,adjective,-a kimya; nyamavu. silently, -silent,adverb,kimyakimya, -silica,noun,"silika; silikoni dioksidi, dutu ngumu sana nyeupe",~te (n): mchanganyiko wa madini yenye silika -silicon,noun,silikoni; elementi simetali enye matumizi kubwa na hobela, -silicone,noun,"kampaundi zozote za kioganiki za silikoni ambazo hutumika sana katika rangi, vainishi na vilainishi", -silk,noun,"hariri; vazi la hariri. -en adj. kama hariri; -a hariri; laini a. voice, sauti nyororo",~worm (n): nondo wa hariri; ~y (adj): ororo; laini -silly,adjective,-pumbavu; -puuzi; jinga. silliness, -silly,noun,upuuzi; upumbavu; ujinga, -silo,noun,silo; ghala ya kuhifadhi chakula cha wanyama; kituo cha kurushia makombora toka chini ya ardhi, -silt,noun,motope; mashapo ya mto, -silver,noun,fedha; sarafu; vitu vya fedha; rangi ya fedha, -similar,adjective,-a hali moja; -a kulandana; -a hali moja,"~ity (n): mfanano; mlandano; ~ly (adv): hali kadhalika; vivyohivyo, vilevile" -simile,noun,"tashbihi: usemi unaolinganishwa kwa kutumia maneno ya ulinganishi. As brave as a lion, jasiri kama simba", -simple,adjective,rahisi; sahili; siopambwa; -epesi; nyofu: -a kudanganyika kwa urahisi,~ton (n): juha; punguani. simplicity n. wepesi; usahili; urahisi. simplify v.t. fanya -epesi; rahisisha -simply,adverb,kirahisi; kabisa; hasa; kikawaida, -simultaneous,adjective,-a wakati uleule; papo hapo; palepale,~ly (adv): sawia; palepale -sin,noun,dhambi; uovu. He had sinned and repented alifanya dhambi na alitubia,~ful (adj): -a dhambi; ~ner n. mwenye dhambi; mkosaji -sin,verb intransitive,(~nn-) fanya dhambi; kosa, -since,adverb,tangu wakati ule; tena, -since,preposition,tangu; baada ya; toka; tokea, -since,conjunction,kwa kuwa; maadam; tangu, -sincere,adjective,-a kweli; -enye moyo safi; aminifu,"~ly (adv): kwa kweli; kwa moyo safi; kwa unyofu. sincerity n. uaminifu, unyofu; ukweli" -sinew,noun,"mkano; nguvu; uwezo; misuli. -s of war, gharama za zana za vita", -sing,verb intransitive,"(sang, sung) imba, ghani; vuma. - out, ita kwa nguvu. - up, imba kwa sauti. - of, simulia kwa ushairi",~song (n): sauti doro. He read in a ~song alisoma kwa sauti doro -singe,verb transitive,unguza; choma, -single,noun,ubao mwembamba wa kuezekea na hutumika kama vigae, -single,noun,mchezo wa wachezaji mmoja mmoja; pointi moja; tiketi ya kwenda tu,~handed (adv): bila msaada; ~t (n): fulana. singly adv. -moja -moja. peke -single,adjective,-moja; -moja tu; peke yake; -a mtu mmoja tu; siooa; sioolewa, -singular,noun,umoja, -singular,adjective,sio -a kawaida; -a ajabu; -a kipekee; (kwa sarufi) -a umoja, -sinister,adjective,-a kisirani; -a shari; baya; -a kuogofya, -sink,noun,sinki; karo ya maji machafu,~ing (adj): -enye kuzama -sink,verb transitive/intransitive,"(sank, sunk) zama; zamisha; tosa; chopea; didimia; chilimba; zamisha; shuka. (fig.) His heart sank at the news, alihuzunika sana aliposikia habari ile. The rain sank well into the dry ground, mvua iliingia vyema ardhini. The warning sank into his mind, alitilia maanani onyo alilopewa. ~ feeling hisia ya kukata tamaa au woga", -sink,noun,kuzama, -sip,noun,chubuo, -sip,verb transitive/intransitive,(-pp-) chubua; -nywa kidogo kidogo, -siphon,noun,mirija; kifonyzaji; neli, -siphon,verb transitive/intransitive,nyonya; fyonza, -sir,noun,bwana; mheshimiwa, -siren,noun,king'ora; honi; mwanamke shawishi, -sirloin,noun,sarara; minofu iliyopakana na uti wa mgongo, -sisal,noun,mkonge; katani, -sister,noun,"dada; mtwa; sista; mwenza. They were ~ships, zilikuwa meli za aina moja",~hood (n): udada; utawa; ~in-law (n): shemeji; wifi -sit,verb transitive/intransitive,"kaa; keti; fanya mkutano; atamia. - down and, vumilia. - for, wakilisha. for an examination, fanya mtihani. - on a committee, mwenyekiti. - up, kesha. make sb","~ up: shtua; ~ting (n): mkutano; kikao; baraza; mkao; mkupuo. finish a book at one ~, maliza kitabu kwa mkupuo mmoja" -site,noun,"saiti; mahali; eneo. the ~ of the battle, eneo la vita; the ~ for the new school, kiwanja cha skuli mpya", -situated,adjective,"-liopo mahali. It is ~ in Egypt, iko Misri", -situation,noun,mahali; hali; kazi, -size,noun,"ukubwa; kipimo; kiasi; saizi. vt. panga kwa saizi, etc. up tadhmini; pima. -up the situation, pima hali",~able (adj): kubwa kidogo -size,noun,gundi, -skeleton,noun,"kiunzi cha mifupa. -key, ufungu malaya", -sketch,noun,mchoro; kielelezo; muhtasari. vt./i andika; chora; eleza kwa ufupi, -ski,noun,skii; reli theluji, -skid,verb intransitive,teleza; serereka, -skill,noun,ustadi; ubingwa; ufundi; umahiri,~ed (adj): stadi. skilful adj. bingwa; stadi; mahiri. skilfully adv. kistadi; kimahiri -skin,noun,ngozi; ganda; gome; utando. v.t./i chuna,~deep (adj): ajuujuu; enye unafiki; ~flint (n): bahili hasa kwa wenzimwe; ~ny (adj): liokonda -skipper,noun,nahodha; rubani, -skirt,noun,sketi; mpaka; ukingo; pindo, -skirt,verb transitive,wa mpakani; pakana na; ambaa, -skull,noun,fuvu la kichwa, -sky,noun,mbingu; anga, -skylark,noun,ndege mdogo arukaye juu sana angani mwenye sauti nzuri, -slab,noun,slebu; namna ya kitu au jiwe bapa, -slack,noun,suruali; vumbi la makaa ya mawe; tanzi,~en (v.t./i): legeza; legea; punguza; punguza; zembea; ~er (n): (colloq.) mvivu; mzembe; mtegaji; ~ly (adv): kivivu; kizembe; ~ness (n): uvivu; ulegevu; uzembe -slack,adjective,"-legevu; vivu. -zembe; doro. Business is ~, biashara inadorora", -slack,verb intransitive,legea; zembea, -slaked lime,noun,chokaa zimwe; chokaa iliyotiwa maji, -slam,noun,kishindo cha mlango uliofungwa kwa nguvu, -slam,verb transitive/intransitive,funga mlango kwa kishindo, -slang,noun,simo; misimu; lugha ya mitaani,~y (adj): -a simo; enye kupenda kutumia simo -slang,verb transitive,(colloq.) karipia vikali; tukana, -slant,noun,mwinamo, -slant,verb intransitive,enda mshazari; inama; inamisha, -slap,noun,kofi, -slap,verb transitive,"piga kofi; piga kibao; zaba kofi. -down, weka kwa kishindo. ~dash adj./adv. bila uhadhari; a haraka", -slash,verb transitive/intransitive,tema; katakata; chanja; chapa; shutumu; punguza sana, -slate,noun,"kigae; kibao; sleiti. (fig.) start with a clean ~, anza upya", -slaughter,noun,kuchinja; mauaji,~house (n): machinjioni -slaughter,verb transitive,chinja; ua kwa wingi, -slave,noun,"mtumwa; hadimu. He is a - to drink, ni mtumwa wa ulevi. trade, biashara ya watumwa","~r (n): mfanya biashara wa watumwa; meli ya watumwa. v.i ~at, fanya kazi kama punda; ~ry (n): utumwa" -slavish,adjective,kitumwa; -a kitumwa; enye kukosa uhuru wa maamuzi, -slay,verb transitive,"(slew, slain) ua; chinja", -sled,noun,sleji; toroli ya kuteleza kwenye theluji, -sledge,noun,nyundo kubwa nzito,~hammer argument: majadiliano makali -sleek,adjective,laini; -a kung'aa, -sleep,noun,usingizi; kulala, -sleep,verb intransitive,"(slept) lala. — sth. off, pona kwa sledge kulala usingizi", -sleep,verb transitive,"laza; -wa na vitanda vya kutosha kwa. This hotel can ~100 people, wageni 100 waweze kulala katika hoteli hii. -er n. mlalaji; taruma la njia ya reli; kitanda katika treni. -less adj. siopata usingizi. -ry adj. yenye usingizi", -sleeve,noun,"mkono wa nguo. laugh up one's ~, cheka kisirisiri. have something up one's ~, -wa na mpango wa siri", -sleigh,noun,sleji inayokokotwa na farasi, -slender,adjective,-embamba; -dogo; -chache; haba, -slice,noun,slesi; cheche; mwiko bapa, -slice,verb transitive,kata slesi, -slide,noun,mtelezo; utelezi; kuteleza; slaidi,"~ rule: kikokotozi penyezi. sliding scale, kapani sliding seat, kiti telezi. v.t.i. (slid) teleza; ingia polepole; penyeza. The drawer of the cupboard ~s well, mtoeo wa kabati wateleza vyema. Let things ~, acha mambo yalivyo; telekeza" -slight,adjective,"-embamba; -dogo; kidogo. -ly adv. kidogo. I'm ~ better today, sijambo kidogo leo", -slight²,noun,"twezo, bezo, dharau", -slight²,verb transitive,dharau; tweza; beza, -slim,adjective,-embamba; -dogo; haba, -slime,noun,kinamasi; kinamo; ute, -slimy,adjective,-a kuteleza kwa tope au ute, -sling,noun,teo; kombeo; kitambaa cha kuzuia mkono,~shot (n): panda; manati -sling,verb transitive,(slung) tupa kwa teo, -slip,noun,utelezi; kujikwaa; kosa dogo; kuponyaka; foronya. v.i/t. -(pp-) ponyoka; nyatia; chopoka; serekeka; teleza; penyeza; vaa; vua; kosea,"~(on: off) vaa, vua upesi, give sb. the ~, epa kwa hila; ~ of the pen (tongue): kosa dogo la kimaandishi au la kilafudhi. -per n. kiatu chepesi. -pery adj. -telezi; laghai; nyeti. -shod adj. ovyoovyo" -slit,noun,"ufa; mwatuko; mfuo, mpasuko", -slit,verb transitive,pasua; chana; chanjo, -slogan,noun,wito; maneno ya kuvutia katika utangazaji wa kitu fulani, -slop,noun,maji machafu. v.i/t. mwagika; mwaga; chezea maji machafu. -py adj. ajujuu; a ovyo; -a purukushani; -a uongo, -slope,noun,mteremko; mwinamo. v.i/t. inama; inamisha; teremka; fanya mteremko,~ arms: -wa na bunduki begani -slot,noun,tundu; jembamba; upenyo, -sloth,noun,uvivu; uzembe; ulegevu, -slow,adjective,-a polepole; -a kukawia; -zito. v.t/i. punguza mwendo; punguza mwendo. -ness n. usiri, -slug,noun,"aina ya konokono, koa", -sluice,noun,slug mlizamu,"~gate: mlango mlizamu; ~valve: vali mlizamu. v.t. mwagia maji; rowanisha; chekecha kwa kutumia maji. -out, osha kwa maji mengi" -slum,noun,kibanda cha ovyo; mtaa wa vijumba ovyoovyo vya watu maskini, -slump,noun,"mshuko wa ghafla wa bei, upungufu wa biashara wa ghafla", -slump,verb intransitive,anguka ghafla; pungua ghafla, -slur,noun,"aibu; fedheha; kashfa. v.t/i. (-rr-) kokoteza maneno. -over, pitia upesi ili kuficha jambo", -sly,adjective,-janja; -danganyifu; -a mzaha; -bishi; -tundu, -smack,noun,kofi; kibao; mwaliko,"~ one's lips: rambitia. adv. kwa kishindo; ghafla. run ~ into a wall, gonga ukuta ghafla" -smack,verb transitive,piga kofi; zaba kibao, -small,adjective,"dogo, look (feel) -ona haya; fedheheka","~ change: sarafu ndogondogo; ~ the *hours: usiku wa manane. talk, soga; porojo. on the ~ side, dogo mno. arms n. silaha nyepesi; ~pox (n): ndui; ugonjwa wa kupooza" -smart,noun,"mwasho; kichomi; maumivu makali. v.t.smɑːti. en up, kwatua; jikwatua; himiza; shajitisha",~en up the step: chapuka; ~ly (adv): kimaridadi; hima; kwa akili; ~ness (n): unadhifu; wepesi; uhodari -smash,noun,mvuñjiko; kishindo; maangamizi, -smash,verb transitive/intransitive,vunja; vunijka; shinda; angamiza, -smear,noun,waa; doa; mpako. v.t/i. paka; tia madoa; paka matope, -smell,noun,harufu, -smell,verb transitive,(smelt) nusa; sikia harufu, -smell,verb intransitive,toa harufu, -smelt,verb transitive,yeyusha madini,~ing (n): uyeyushaji (wa mbale): uziduaji wa metali kutoka kwenye mbale zake kwa njia ya faniyi kotendani unaohusisha joto -smile,noun,tabasamu; kukeñya, -smile,verb intransitive,tabasamu; keno. a.t. ridhia. a.t. furahia. smilingly, -smile,adverb,kwa furaha, -smith,noun,sonara; mhunzi,~y (n): kiwanda cha mhunzi au sonara -smoke,noun,"moshi; mvuke; sigara. end up in ~, enda arijio. v.t/i. toa moshi; fuka; vuta sigara; kausha kwa moshi; fukiza moshi",~r (n): mvuta sigara; behewa la wavutaij. smoky adj. enye moshi mwingi; kama moshi; ~less (adj): sitota moshi; ~screen (n): wingu la moshi la kuficha manowari au askari vitani; ~stack (n): bomba la moshi -smooth,adjective,laini; shwari; sawa; mfuṭo; -liopendeka vizuri; rahisi; taratibu; pole; bembelezi,~ away sb.'s objections: lainisha mtu; ~ly (adv): bila taabu; kirahisi; kwa wepesi; bila kukwaruza; ~ness (n): ulaini; upole; usawa; urahisi -smooth,verb transitive,lainisha; sawazisha; piga landa; piga msasa; piga pasi, -smother,verb transitive,kaba roho; gubika; ficha; zima kwa kufunika; majivu au mchanga; zuia, -smoulder,verb intransitive,waka bila kutoa miale; endelea kuwepo kisirisiri, -smug,adjective,a kujisikia; a kinaya; a kuridhisha nafsi, -snack,noun,sneki; asusa, -snag,noun,kikwazo, -snail,noun,koa; konokono, -snake,noun,nyoka, -snap,noun,mwaliko; udataji; picha. v.t/i. (-pp-) ng'ata; data; piga picha; katika alisa vidole,"~ sb.'s head off: karipia; dakuliza; rukia maneno. a shot, picha iliyopigwa haraka. a cold, kipindi cha baridi ya ghafla; ~py (adj): a kukolea; a hamaki; a chuki" -snare,noun,mtego, -snare,verb transitive,teganasa, -snarl,noun,kemeo; karipio, -snarl,verb intransitive,bweka; ng'aka; karipia; kemea, -snatch,noun,unyakuaji; ukwapuaji; kipindi kifupi,~ a meal: -la upesi; ~es of song: kuimba kwa vipindi -snatch,verb transitive,nyakua; kwapua; choma; chopoa, -sneak,noun,mwoga; chakubimbi; msaliti; mbukuzi; mchongezi; mbeva, -sneak,verb intransitive,nyatia; nyemelea, -sneak,verb transitive,(colloq.) iba, -sneeze,noun,chafya, -sneeze,verb intransitive,piga chafya, -sniff,verb intransitive,nusanuasa; vuta kamasi; beua, -snob,noun,mpende makuu; mdharau wanyonge; enye, -snooker,noun,snuka: mchezo utumia tufe nyeupe kubwa nyingine 15 nyekundu na 6 za rangi mbali mbali juu ya meza, -snore,noun,n. mkoromo, -snore,verb intransitive,koroma, -snort,noun,pura; mkoromo, -snort,verb intransitive,piga pura; koroma, -snout,noun,pua ya nguruwe, -snow,noun,theluji, -snow,verb intransitive,"'nya theluji; anguka kama theluji. be ~ed up, kwamishwa na theluji. be ~ed under with requests, elemewa na maombi", -snuff,noun,tumbaku ya kunusa; ugoro, -snug,adjective,a raha mustarehe; a buraha,~gle (v.i): sogelea ili kupata joto; kumbatia -so,adverb,sana; kiasi hicho; kiasi kwamba, -so,conjunction,kwa hivyo; hivyo; basi; ndiyo maana, -so,pronoun,"so-and-so, fulani", -soak,verb transitive/intransitive,"rowesha; rowa; rowana; roweka. - up, 'nywa; fyonza; nyonya", -soap,noun,sabuni. soft ~ (fig.) sifusifu,"~berry (n): mharita; harita. v.t. tia sabuni; osha, fua kwa kutumia sabuni; visha kilemba cha ukoka" -soar,verb intransitive,"ruka juu kwa mabawa; paa angani. The price is ~ing, bei inapanda", -sob,noun,kwikwi, -sob,verb intransitive,lia kwa kwikwi, -sober,adjective,a kiasi; enye busara; a makini; siolewa; (kwa rangi) baridi, -sober,verb transitive/intransitive,leua; leuka, -sobriety,noun,busara; kiasi; utulivu, -soccer,noun,(colloq) mpira wa miguu; futboli; soka; kanda-nda, -sociable,adjective,kunjufu; -changamfu; a bashasha, -social,adjective,"a ushirikiano; a jamii; a bashasha; changamfu; chelsi; a pamoja; a jumuiya. your equals, wa rika lako",~ism (n): ujamaa; ~ist (n): mjamaa; msoshalisti -society,noun,"jamii; mfumo wa jamii; chama; shirika; umoja. spend an evening in the ~ of one's friends, tembelea marafiki jioni", -sociologist,noun,mwana sosiolojia, -sociology,noun,sosiolojia; elimu-jamii, -sock,noun,"soksi. pull one's ~s up, ongeza juhudi", -socket,noun,soketi; tundu kama la jicho, -sod,noun,"tabaka la udongo na majani yake, under the ~, kaburini", -soda,noun,magadi,"~ water: maji ya gesi. baking ~, hamira ya unga" -sodium,noun,sodiamu: metali ya rangi ya fedha, -sofa,noun,kochi, -soft,adjective,ororo; laini; (kwa rangi) sili pole; tamu,~en (v.t./i): lainisha; lainika; punguza ukali; raha sisha; ~ly (adv): polepole; kimyakimya; kwa utulivu; ~ware (n): maji laini maji yasiyokuwa na chumvi za kalisi au magnesi; ~ware (n): programu; maelekezo kwa kompyuta katika umbo la programu ambayo huhifadhiwa katika ukanda sumaku au diski na hudhibiti utekelezaji wa kazi za kompyuta -soil,noun,udongo; nchi; uchafu, -soil,verb transitive/intransitive,tia uchafu; chafua; chafuka. erosion, -soil,noun,mmomonyoko wa udongo: uondoashaji udongo kwenye uso wa ardhi kwa upepo au kubururwa na maji, -solar,adjective,"a jua; ya sola. cell, betri inayotumia nishati ya jua; kifaa kinachogeuza mionzi wa jua kuwa umeme",~eclipse: kupatwa jua; kufunikwa mwa -solder,noun,lehemu; risasi,~ing-iron (n): nyundo ya kulehemia -solder,verb transitive,lehemu; lihimu; unganisha kwa lehemu, -soldier,noun,mwanajeshi; askari,~ly: ~like adj. kikakamavu; kiaskari; kijeshi -sole,noun,unyayo; soli; wayo (aina ya samaki), -sole,verb transitive,weka soli, -sole,adjective,a peke yake; pekee; a moja tu,~ly (adv): tu -solemn,adjective,~enye taadhima; ~ a ibada; a dhati; makini,~ity (n): taadhima; umuhimu; makini; uzito; ~ly (adv): kwa heshima; ~ize (v.t): tukuza; tekeleza kiibada -solenoid,noun,zongomo; solenoidi: koili mduara yenye mipindi mengi ya waya wa shaba na hugeuka sumaku inapopitisha mkondo wa umeme:, -solicit,verb transitive/intransitive,omba; sihi; tongoza. ~enye kujali; a kutaka kusaidia,~or (n): mwanasheria; wakili. solicitous adj -solicitude,noun,kutaka kusaidia; wasiwasi; tamaa, -solid,noun,mango; kitu kigumu,~ify (v.t./i): gandamiza; gandamana; ganda; gumuka; fanya gumu; gandisha; imarisha; ~ity (n): umango; umadhubuti; uthabiti; uimara -solid,adjective,"a mango; nene; ~liozibwa kabisa; gumu; yabisi; imara; enye ujazo; thabiti; zima; ~a mfululizo; aminifu; safi; ~loshikamama. He was writing for two hours, alikuwa akiandika kwa masaa mawili mfululizo", -soliloquy,noun,kujisemea; kusema na nafsi. soliloquize, -soliloquy,verb intransitive,zungumza na nafsi, -solitary,adjective,pweke; a kujitengea; ~kiwa; moja tu. solitude, -solitary,noun,upweke; ukiwa; upweke; faragha, -solo,noun,wimbo wa mtu mmoja,~ist (n): mwenye kuimba peke yake -solstice,noun,solistasi; solistisi: mojawapo ya nyakati mbili za mwaka ambapo jua huwa mbali kabisa na ikweta, -solubility,noun,umunyunyifu, -soluble,adjective,mumunyifu: iwezayo mumunyika kwa urahisi, -solute,noun,kimumunyishaji: dutu itiwavyo kwenye kimumunyishaji ili kufanya mumunyo, -solution,noun,1. mumunyo: tokeo la kuchanganya kimumunyishaji na kimumunyishwaji. 2. ufumbuzi; jibu; utatuzi, -solve,verb transitive,fumbua; tatua; tafuta jibu,~nt (n): kimumunyishaji. adj. a kuuyesha; ~ncy n. uwezo wa kulipa madeni -sombre,adjective,a giza; eusi; a huzuni, -Somnolent,adjective,-a kusinzia; -a usingizi; -a kutia usingizi. somnolence, -Somnolent,noun,usingizi, -son,noun,mtoto wa kiume,~in-law (n): mkwe -sonar,noun,sona: ufupisho wa sound navigation and ranging: ala inayotumiwa na meli kupimia kina cha bahari kwa kutumia mawimbi ya sauti, -song,noun,wimbo. for a - rahisi sana, -sonic,adjective,-a kuhusu sauti; kasi ya mawimbisauti; mawimbisauti, -sonnet,noun,soniti: utenzi wa mistari 14, -soon,adverb,"karibu; hivi punde; mapema; kabla ya. I would as ~ die, ni sawa kufa kwangu; afadhali nife; ni tayari kufa", -soot,noun,masizi; gonya: tabaka ya masizi katika kitu kinachopigwa na moshi, -soothe,verb transitive,tuliza; fariji; ridisha; burudisha, -sop,noun,kitonge kilichochovywa katika mchuzi; rushwa; kitulizo. ~ping adj./adv. -a kurowana; -a kutota, -sophisticated,adjective,-a kisasa; staarabu; changamano, -sorcerer,noun,mchawi; mwanga. sorceress, -sorcerer,noun,mchawi wa kike; gagula, -sorcery,noun,uchawi; sihiri; wanga; uramali, -sordid,adjective,-nyonge; duni; dhalili; hafifu, -sore,adjective,-a kuwasha; -a kuuma; -a huzuni; -a majonzi; -a kuhuzunisha; -a kero; (la zamani) kubwa; mno; sana; -ly adv. sana; mno, -sorghum,noun,mtama, -sorrow,noun,huzuni; sikitiko; simanzi,~ful (adj): enyi simanzi; enye huzuni; -enye majonzi -sorry,adjective,-a kusikitika; -a huzuni; -a majuto; -a jitihadi, -sort,noun,"jinsi; namna; aina. a good ~ muungwana. out of ~ (colloq.) hoi; taabani; -gonjwa; ovyoovyo. He is out of ~s, yu mgonjwa kidogo; hajilewzi", -sort,verb transitive/intransitive,"out, tenga; ainisha; chambua; changanua; piga mafungu", -SOS,noun,ufupisho wa save our souls: wito wa kimataifa wa kuomba msaada wakati wa hatari, -soul,noun,"roho; nafsi; moyo. There was not a - to be seen hakukuwa na mtu hata mmoja. He is the ~ of bravery, ni kielelezo cha shujaa",~ful (adj): -a kuzindua; -a kuleta maono mema; ~less (adj): katili; enye roho ngumu -sound1,noun,sauti; milio; mvumo,~proof (adj): -siopenyeza sauti; ~wave: wimbi la sauti -sound1,verb intransitive/transitive,"toa sauti; lia; liza; onekana; elekea; tangaza; piga chombo cha muziki. His explanation s true, maelezo yake yaelekea kuwa kweli. The doctor ~ed my chest, daktari alinipima kifua", -sound2,noun,mlangobahari, -sound3,verb transitive/intransitive,tia bidii; pima maji kwa biluli; (fig.) jaribu moyo; hoji; dadisi,~er (n): saunda: chombo cha kupeleka na kupokea habari kwa sauti -sound4,adjective,-zima; kamili; timamu; -a mantiki imara; -a busara; sana; barabara,~ness (n): uzima; utimamu -sound4,adverb,"fofofo. -asleep, lilala fofofo. -ly adv. kwa busara; kabisa; fofofo", -soup,noun,"supu; mchuzi. be in the ~ (colloq.) wa matatizo. You're in the hot ~, umepatwa na janga", -sour,adjective,-chungu; kali; -a kasirani; -liochachuka, -source,noun,chimbuko; asili; shina; chanzo; chemchemi; rejeo; kumbukumbu, -south,noun,kusini,~ern (adj): a kusini; ~ward(s) (adv): kwa kusini; a kuelekea kusini. south-wester n. pepo za kusini magharibi -south,adjective,a kusini, -south,adverb,kwa kusini. ~erly adj./adv. a kusini; a upande wa kusini, -souvenir,noun,ukumbusho, -sovereign,noun,"mtawala, kiongozi wa nchi",~ty (n): enzi; mamlaka; utawala -sovereign,adjective,kuu; enye enzi; enye mamlaka; a kinchi, -soviet,noun,bunge la Warusi enzi za ukomunisti; raia wa Urusi; Mrusi, -sow²,noun,nguruwe jike, -sow¹,verb transitive/intransitive,"(sowed, sown) panda; sia", -soya bean,noun,soya; maharage meupe, -space,noun,anga; nafasi; mahali; uwanda; muda; muhulka; majiya; kitambo; uwazi; kipindi, -space,verb transitive,panga kwa nafasi kati. spacious, -space,adjective,kubwa; enye nafasi; pana, -spade,noun,pauro; sepetu; (kwa karata) shupaza,~work (n): kazi ngumu ya matayarisho ya mwanzo -span,noun,"shubiri, shubiri; nyanda; tao; muda; kitambo; upana", -span,verb transitive,(-nn-) dumu; pima kwa shubiri; daraja lililovuka mto, -spanner,noun,spana, -spare,noun,spea; kipuri,"~ no pains: tumia nguvu zote. He never ~s himself, ni mwenye bidii daima. We can't ~ the time for a holiday, hatuna nafasi ya likizo. Please ~ a copper, kunradhi naomba pesa. He has enough and to ~, ana cha kutosha na zaidi. adj; ~ akiba; haba; chache; kiasi; embamba; liokonda. I have no ~ cash: sina fedha ya ziada; ~ a tyre: tairi la akiba; ~ a room: chumba cha wageni. sparing adj" -spare,verb transitive/intransitive,achilia; rehema; hurumia; tumia kidogokidogo; pa; toa. ~nyimifu; angalifu; kabidhi. sparingly, -spare,adverb,kidogo; kwa uchache; kwa kiasi, -spark,noun,cheche; kimeta; kiasi kidogo,~ing-plug (n): plagi -sparkle,verb intransitive,mmetameta; ng'aa; ng'ara; mmetuka, -sparrow,noun,shorewanda; ziwarde; ziwaridi, -sparse,adjective,haba; chache; kidogo; ~a kutawanyika; ~a kusambaa,~ly (adv): kwa uchache -spar²,verb intransitive,(-rr-) pigana ngumi kwa mazoezi, -spar¹,noun,boriti; mlingoti; mhimili; nguzo, -spasm,noun,mshtuko; tukio la ghafla; mpasuko wa kichwa; mtukutiko. ~odic, -spasm,adjective,~a ghafla; ~a kusababishwa na mshtuko; ~a kutokea kwa vipindi visivyotabirika, -spate,noun,kufurika kwa mto, -spawn,noun,mayai ya samaki au chura, -spawn,verb intransitive,taga mayai kwa wingi, -speak,verb transitive/intransitive,"(spoke, spoken) mena; sema; ongea; zungumza; jua; tamka; hutubia; wasiliana kwa ishara. ~ out (up) sema sana; sema waziwazi","~ one's mind: toa maoni yako waziwazi; ~ nothing to ~ of: kitu kidogo tu. We are not on ~ing terms, hatusemeshani; tumenuniana; ~er (n): msemaji; mzungumzaji; kipaza sauti; spika" -spear,noun,mukki; fumo, -special,adjective,a namna; maalumu; a pekee; spesheli,"~ist (n): mtaalamu; ~ity (n): 1. utaalamu maalumu; kazi maalumu; hulka maalumu; ~ize (v.i): bobea katika jambo, kazi, taaluma maalumu" -species,noun,spishi; aina; namna; jinsi, -specific,adjective,"dhahiri; maalumu; bayana; mahususi. gravity, uzito linganifu mahususi", -specification,noun,vipimo; uainishaji; uonyeshaji uhalisi, -specify,verb transitive,taja; pambanua; ainisha; eleza bayana, -specimen,noun,kielezo; kielelezo; sampuli; mfano, -speck,noun,waa; doa; chembe; alama,~ed (adj): -enye madoa; ~le n. doa; paku; ~led (adj): -enye madoa; ~le n. doa; enye mapaku -specs,noun,(colloq.) miwani, -spectacle,noun,"tamasha; sherehe; maonyesho. make a ~ of oneself, jifanya kinyago. a pair of ~s, miwani", -spectacular,adjective,asherehe; -a kustaajabisha, -spectator,noun,mtazamaji, -spectrum,noun,"spektra; mpangilio maalumu wa taswira zinazotokana na miali ya mnururisho kufuatana na lukoka mbalimbali ziliz katika mnururisho huo. absorption ~, spektra mfyonyzo. band ~, spektra milia. continuous ~, spektra fulizi. electromagnetic ~, spektra sumakuumeme. emission ~, spektra utokezo. line ~, spektra nyoofu", -speculate,verb intransitive,kisia; bahatisha; cheza pata potea; dhania; langua, -speculation,noun,ubahatishaji; ukisiaji; ulanguzi; dhana, -speculator,noun,mlanguzi; mbahatishaji, -speech,noun,kipaji cha kusema; hotuba; kauli; msemo; usemi; lugha. -less adj. -sioweza kusema; liopigwa na butwaa, -speed,noun,"mwendo; spidi; haraka; kasi; mbio. at ~ of thirty k.p.h., mwendo wa kilomita thelathini kwa saa. travel at full ~, enda upesi iwezekanavyo. exceed the ~ limit, pindukia spidi iliyoruhusiwa. more haste less ~, haraka haraka haina baraka",~ of sound: spidi ya sauti: mwendo wa kasi ya sauti ya mita 340 kwa sekunde moja. v.t.spelt) himiza; enda upesi; ongeza mwendo; endesha kasi; ~ometer (n): kipima spidi; spidomita kipimamwendo; ~y (adj): -a kasi; -epesi; -a haraka; ~ily (adv): hima; upesi; kwa haraka -spell,verb transitive,"(speltspɛlt/ endeleza; taja, andika tahajia za neno; eleza kinagaubaga ashiria. Delay may ~ danger, kuchelewa kunashiria hatari",~ing (n): tahajia; herufi zinazounda neno -spell2,noun,uchawi; mvuto; laana; ajizo,~bound (adj): -a kuteka akili; a kushangaza -spell3,noun,muda; kipindi, -spend,verb transitive/intransitive,(spent) tumia,~thrift (n): mbadhirifu. spent adj. liokuwa sana; hoi; litumiwa; liokwisha -sperm,noun,manii; shahawa,~atozoa (n): manii; seli za gameti za kiume zilizoppevuka -sphere,noun,tufe; fani; uwanja; mazingira; eneo,~ of influence: eneo la mamlaka. spherical adj. -a mviringo; -a tufe -sphinx,noun,sfiniksi; sanamu ya jiwe yenye mwili wa simba na kichwa cha mwanamke; msiri, -spice,noun,"kiungo; (fig.) kidogo; mvuto; msisimko. a ~ of humour, kichekesho; -a kuchekesha kidogo", -spice,verb transitive,unga; tia chumvi, -spider,noun,"buibui. spider's web, utando wa buibui", -spike,noun,njuum; msumari; mwiba; shuke, -spill,noun,"anguko; uangukaji. v.t.spilled) mwagika; mwaga; devaga; dondosha. have a ~ from a bicycle, anguka baiskeli. spill2", -spill,noun,kibahaluli: karatasi ya kuwashia taa, -spin,noun,"mzunguko; ubingirijaji; kueguka ghafla. v.tspæn, spun, -nn-) pota; sokota; jenga utando; tunga hadithi; zungusha; zunguka; bingiria. - sth. out, tumia kitu kwa muda mrefu. - a yarn, piga chuku",~dle (n): pia; mkono wa kisokotea nyuzi -spinach,noun,mchicha; spinachi, -spine,noun,uti wa mgongo; mwiba. spinal, -spine,adjective,- a uti wa mgongo. -less adj. sio uti wa mgongo. (fig.) -oga. spiny, -spine,adjective,-enye miba, -spiracle,noun,"tunduhewa: vitundu vilivyo mbavuni mwa vidudu vya ngeli ya wadudu, mamalia na samaki vinavyo tumika kupitishia hewa", -spire,noun,mnara-pia, -spirit,noun,"roho; nafsi; kizulu; mzuka; ari; msimamo; hisia; hali; mzimu; mwelekeko; spirit. It was in the ~ of mischief, -ilifanywa kwa nia ya kukomoana. Obey the not the letter of the law, tii sheria vilivyo, in high ~s, enye furaha. in poor (low) ~s, out of ~s, enye majonzi",~ed (adj): -enye ari; jasiri; ~ual (adj): -a roho; -a kidini; -a kiroho; -a mzimu. n. wimbo wa dini wa Wamarekani weusi -spirit,verb transitive,"away, torosha", -spirogyra,noun,spirogyra: mmea mdogo wa maji baridi wenye tanzi zongomo za klorofili, -spit,noun,mbano; sehemu nyembamba ya nchi kavu iliyoingia majini, -spit,verb transitive,"banika. He is the dead of his father, amefanana kabisa na baba yake", -spite,noun,"chuki; ubaya; ukorofi; fundo; inda. He has a ~ against me, ana chuki dhidi yangu. It was done out of ~, ilifanywa kwa inda. in ~ of, ingawa; bila kujali; ijapokuwa. They went in ~ of the rain, walienda ijapokuwa kulikuwa na mvua. I shall do it in ~ of you, nitafanya ijapokuwa hutaki",~ful (adj): -a chuki; korofi; -enye inda; ~fully (adv): kwa chuki; kwa inda -spleen,noun,wengu; bandama; chuki; hasira, -splendid,adjective,-a fahari; bora; tukufu, -splendour,noun,fahari; ubora; utukufu, -splice,noun,kiungio, -splice,verb transitive,unganisha kamba kwa kuzisokota; fungamanisha vipande vya miti, -splint,noun,gango; kibanzi; kitata,~er (n): kibanzi; uchane. v.t/i. vunjavunjia; vunjakavunjika; chachata; chachatika -split,noun,"mpasuko; ufa; mwatuko; utengano. v.t/i. (-tt-, split) pasua; pasuka; atua; atuka; gawa; gawanyika","~ one's sides: cheka sana. a ~ting headache, maumivu makali ya kichwa; ~ hairs: bishania tofauti ndogo-ndogo" -spoil,noun,mateka; ngawira; mali ya kuiba; taka; kifusi; marupurupu. v.t/i. (~-ed) haribu; endekea; dekeza; haribika,~ for a fight: tamani kupigana -spoke,noun,spoki; taruma, -spokesman,noun,msemaji mkuu; mwakilishi, -sponge,noun,"sponji; sifongo. throw up the ~, kubali kushindwa. v.t/i. safisha kwa sponji. ~",~ on sb.: (colloq.) nyonya; ~cake: mkate wa mayai; keki -sponge,noun,mdusi; mdoezi, -spongy,adjective,-a kama sponji, -sponsor,noun,mdhamini, -sponsor,verb transitive,dhamini, -spontaneous,adjective,-a hiari; -a kujianzìa; -enyewe, -spool,noun,kireli cha uzi au filamu au karatasi, -spoon,noun,mwiko; kijiko,~ful (n): kijiko tele -spore,noun,kiinyoga; kijimbegu, -sport,noun,"mchezo; burudani; mzaha; (pl.) mashindano ya michezo. make - of, fanya dhihaka",~sman (n): mwanamichezo; ~smanlike (adj): -a kumstahikia mwanamichezo; ~smanship (n): uanamichezo; uungwana -spot,noun,"doa; baka; paku; chunusi; tone; tojo; kiasi kidogo; mahali. do sth. on the -, fanya palepale. the man on the -, mtu aliyekuwapo mwenyewe",~ cash: fedha taslimu. v.t./i. (-tt-) tia doa; chafua; haribu; tambua; ona; ~ a friend in a crowd: tambua rafiki katika kundi. -less adj. bila doa; eupe; safi; ~ty (adj): -enye doa; -enye madoa; ~ complexion: uso wenye chunusi -spouse,noun,mume; mke, -sprain,noun,mteuko; mtenguko; mshtuko, -sprain,verb transitive,tegua; tenguka; shtua, -sprat,noun,mdogo wa birika; mliazi; mrizabaki; meli ya ufokaji; ububuikaji. v.t/i. foka; bubujika (colloq.) piga domo; hubiri; hurujù, -sprawl,verb intransitive,jinyooosha; tandawaa; tambaa; enea, -spray,noun,rasharasha; manyunyu; kinyunyizio; mrashi, -spray,verb transitive,nyunyizia; pulizia, -spread,noun,upana; uenevu; upanuzi; kuenea; shuka. v.t/i. (spread) kunja; nyosha; tanda; paka; tandika; enezà; enea; tawanya; tawanyika; dumu,~sheet (n): warakatamwavu; karatasi ya kazi kwa ajili ya ukokotoaji na uchambuzi wa data -spree,noun,"shamrashamra. have a -, wa katika shamra shamra; be on the -, wa katika shamrashamra", -spring²,noun,majira ya vuli, -spring¹,noun,springi; kitawi; chemchemi; nyunyù; kuduta; mnyumbuko; chimbuko; sababu,~ balance: mizani ya springi; mizani sahili ipimayo vitu kwa kutumia ukunjukaji wa springi; ~ tide: maji makuu; bamvua. v.i/t. ruka ghafla; chupa; piga mnyumbuko; tokeza; chipuka; fyatua; pasuka; ~ a leak: anza kuvujà -sprinkle,verb transitive,nyunyiza; rashia, -sprinkling,noun,"kidogo uchache. There was only a sprinkling of people present, watu wachache walihudhuria", -sprint,verb intransitive,kimbià, -sprout,verb intransitive,chipuka; chipua; anza kuumea; anza kuota, -spruce²,noun,aina ya msomobari, -spruce¹,adjective,nadhifu; a kimaridadi, -spur,noun,"kitu, kikwaru mwilini; kichoko; sumari. (fig.) kichocheo. act on the - of the moment, fanya ghafla bila kufikiri", -spur,verb transitive,(-rr) choma; paparua; chomeka; chochea; chonjoa, -spurn,verb transitive,sukumia mbali; piga teke; dharau, -spurt,noun,mbubujiko; ufokaji; mtimko; kukurupuka, -spurt,verb intransitive,foka; bubujika; timka; kurupuka, -spy,noun,mpelelezi; jasusi; kachero. v.t/i. ona; peleleza; tambua; gundua; stadi; duhusi, -squad,noun,kikosi cha askari,~ron (n): kikosi cha askari wa farasi; kikosi cha manowari; kikosi cha ndege -squall,noun,kilio kikali cha maumivu; dhoruba; tufani, -squander,verb transitive,badhiri; fuja; tapanza, -square,noun,mraba; uwanja;, -squash,noun,"maji ya matunda; boga, mchezo wa skwashi; msongamano. vt. ponda; songa; nyamazisha; komesha", -squat,verb intransitive,chuchumaa; chutama; kaa kitako; kalia ardhi bila ruhusa, -squat,adjective,fupi tena -nene ~ter, -squat,noun,mkaa mahali bila ruhusa ya sheria, -squeak,noun,kwichikwichi; kilio chembamba (kama cha panya). v. narrow kuponea chupuuchupu, -squeak,verb transitive,alika; sema kwa sauti ya juu, -squeal,noun,"utkwenzi; kilio chembamba, kirefu cha hofu au maumivu", -squeal,verb intransitive,piga ukwenzi, -squeeze,noun,kuminya; kubana, -squeeze,verb transitive,"songa; bana; minya; kamua; kaba. - the juice out of an orange kamua chungwa. a - one's way through a crowd, penya kwenye umati", -squirrel,noun,komba; kuchakuro, -squirt,noun,maji yatokayo kwa nguvu kwenye tundu ndogo; kibomba cha kurushia maji, -squirt,verb transitive/intransitive,toa; toka katika tundu ndogo kwa nguvu; foka, -stab,noun,mchomo; kichomi, -stab,verb transitive,(-bb-) choma kwa silaha; uma; choma; pwita, -stability,noun,uthabiti; uimara, -stabilize,verb transitive,"imarisha; tuliza; dhibiti a stabilized price, bei isiyobadilika kila mara", -stabilizer,noun,kidhbiti umeme, -stable²,adjective,thabiti; imara; siobadilika, -stable¹,noun,zizi, -stack,noun,tita; rundo; chungu, -stack,verb transitive,weka; panga. chunguchungu rundika; tutika, -stadium,noun,uwanja wa michezo, -staff,noun,mkongojo; fimbo; gongo; mlingoti; nguzo; wafanya kazi; watumishi; mistari ya kuandikia noti za muziki; maafisa waandamizi wa jeshi, -stag,noun,paa dume, -stage,noun,"jukwaa; ulingo dungu; (fig.) mahali pa tukio; tukio; wakati; hatua; kipindi; mwendo kati ya vituo viwili. at an early - in the history of our country, katika kipindi cha awali cha historia ya nchi yetu. by easy -s, kwa safari nyepesi", -stage,verb transitive,onyesha tamthilia, -stagnant,adjective,-liotumaa. (fig.) -liokwama; -a kudorora, -stagnate,verb intransitive,tuama; (fig.) dorora; kwama, -stain,noun,doa; alama; taka; rangi,~ing (n): utiaji rangi; kutia rangi tishu ya kibiolojia isiyo na rangi kimaumbile ili iweze kuonekana vyema chini ya darubini; ~less (adj): eupe; safi; siopata kutu; ~ steel: feleji pasiwaka: chuma ambacho hakiathiriwi na kutu -stain,verb transitive/intransitive,"chafua; haribu; tia doa, tia rangi; chujuka", -stair,noun,kipago; daraja,~case: flight of ~s n. vidaraja; ngazi -stake,noun,"kiguza; kigingi; mambo; nguzo ya kuchomea watu moto; kitegauchumi. be at a -, wa", -stalactite,noun,stalaktiti: chokaa iliyogeuka jiwe na kuning'inia kwa chini kwenye dari ya pango, -stalagmite,noun,stalagmiti: chokaa iliyogeuka jiwe na kuenea katika sakafu ya pango, -stale,adjective,"(kwa chakula) liochacha; baridi; ovyo; a kunyong'onyea. - news, habari iliyopitwa na wakati", -stalk,noun,shina; ubua; kikonyo, -stalk,verb transitive/noun,nyatia; yemelea, -stall,noun,zizi; banda; genge; kiti maalumu, -stall,verb transitive/intransitive,weka; fuga zizini; kata moto; shindwa kuruka; kwepa au chelewesha jibu, -stallion,noun,farasi dume asiyehasiwa, -stamen,noun,stameni, -stamina,noun,nguvu; kutoshoka upesi; uvumilivu, -stammer,noun,kigugumizi, -stammer,verb intransitive,sema kwa kigugumizi; baika, -stamp,noun,stempu; muhuri; chapa; alama; kuchapa miguu; kugonga, -stamp,verb transitive/intransitive,"kanyaga chapa miguu. (fig.) komesha; piga chapa; piga muhuri; tia alama bandika stempu; pondaponda. It ~s him as trustworthy yabainisha kuwa ni mwaminifu. men of that ~, watu wa namna ile", -stampede,noun,ukimbiaji wa ghafla; mtimko; mkurupuko, -stanch1,verb transitive,zuia utokaji wa damu, -stand,noun,"kisimamo; kituo; kikomo; stendi; steni; jukwaa; kinara; kibanda; msimamo. v.i.t. (stood) simama; wa na urefu wa; wa wima; wa; kaa; wekwa; baki; dumu; simamisha; vumilia; himili; kubali; chukua gharimia. He is five feet ten, ana urefu wa futi tano na inchi kumi. Let his words - maneno yake yabaki kama yalivyokuwa. I can't heat, siwezi kuvumilia joto. - drinks on round, gharimia vinywaji kwa wote waliopo. he ~s a good chance of, anaelekea kuwa. one's ground, shikilia msimamo. It ~s to reason, yakubalika","~ to win: elekea kushinda. - away, rudi nyuma; ~ by: kaa tayari. - by a friend, saidia rafiki; ~ by a promise: timiza ahadi. - for, wakilisha. - out, tokeza. - up for, tetea. - up to, stahamili. come to a ~, koma; simama. bring to a ~, simamisha. make a ~ for, shindania. make a ~ against, shindana na. take one's ~ on, jenga hoja juu ya. -by n. mtu wa kutegemewa; msaada wa akiba. -ing n. nafasi; hadhi; cheo; ausi; wakati; muda; wakati of long ~, muda mrefu. man of high ~, mtu wa sifa njema. adj. - siku zote; -a kudumu; -a kusimama; -a order, kanuni kuu. -offish adj. -a kiburi; -si urafiki" -standard,noun,"bendera; sanifu; kipeo; kipimo; darasa; kiwango. -ize v.t. fanya kawaida; sanifisha; fanya wastani; fanya aina moja. The parts of motor-cars are usually ~d, vipuri vya gari husanifishwa", -staple,noun,pini. -r n. mashine ya kubania pini, -staple,noun,bidhaa kubwa ya kuuza; kuu kuu la mahali; dhana kuu; wazo kuu; aina ya uzi, -star,noun,nyota; mtu mashuhuri, -starboard,noun,upande wa kulia wa meli ukitazama kutoka shetiri mpaka gubeti, -starch,noun,wanga, -stare,verb intransitive,"kodoa, kaza macho", -stark,adjective,-gumu; siokunjika; -tupu; kabisa, -starling,noun,aina ya ndege aitwaye kwerzi au mramba, -start,noun,"mwanzo; chanzo; chimbuko; shtuko; kuondoka; tangulizi; asili. v.i/t. anza; anzisha; shtuka; shtua; gutuka; gutua; inuka ghafla. by fits and starts, kwa vipindi. -le v.t. shtusha; gutua; shtua", -starvation,noun,njaa; ukosefu wa chakula, -state1,noun,"hali; fahari; heshima; daraja; cheo; enzi; dola; serikali. lie in ~, lazwa katika sanduku ya maiti ili kupewa heshima ya mwisho","~s of matter: hali za mata: hali za mata kuwa mango, kioevu au gesi; ~ly (adj): a fahari; adhimu ~sman n. mtawala; mwanasiasa; ~smanlike (adj): a busara; a kama mtawala mweleidi" -state2,verb transitive,eleza; nena; sema,"~d (adj): -liotajwa. at ~ times, katika nyakati zilizotajwa; ~ment (n): taarifa; maelezo; kauli; tamko; habari" -static,adjective,"hiosimama; tuli. -electricity, umeme tuli: umeme uliotulizana bila ya kusababisha mwendo kutokana na uga wa umeme tuli unaotolewa na chaji", -station,noun,stesheni; kituo; lindo; cheo; daraja, -station,verb transitive,weka mahali; kalisha, -stationary,adjective,sio-geuka; -sioondosheka; -siohamishika, -stationer,noun,muuza vifaa vya kuandikia; mji wa vifaa vya kuandikia, -statistician,noun,mtakwimu, -statistics,noun,takwimu, -statue,noun,"sanamu iliyochongwa kwa miti, mawe, madini au kufinyangwa kwa udongo", -stature,noun,kimo; urefu wa mtu, -status,noun,hali; cheo; daraja; hadhi; manzili,~ quo: hali kama ilivyo; ~ quo ante: hali kama ilivyokuwa kwanza -statute,noun,sheria; amri ya serikali; katiba ya chama, -staunch2,adjective,imara; madhubuti; aminifu; thabiti, -stay,noun,"kukaa; kikao; ustahamilivu, uvumilivu; ayari; msaada; tegemeo. v.i.t. kaa; zuia; simamisha; komesha; ahirisha; vumilia; stahamili. -ing power, ustahimilivu", -stead,noun,"badala. in a person's ~, badala ya mtu. stand sb in good ~, saidia mtu sana",~fast (adj): thabiti; imara; ~ily (adv): kwa uthabiti; ~iness (n): uthabiti; uimara; uaminifu; ~y (adj): thabiti; madhubuti; sioanguka; -siogeuka; madhubuti; taratibu. -a adili; adilifu; sawa; -siobadilika. v.t./i. thibitisha; imarisha; tulia -steak,noun,steki; mnofu, -steal,verb transitive/intransitive,(stole), -steam,noun,mvuke,~ship (n): meli inayoendeshwa kwa mvuke; ~roller (n): roli inayoondewa mvuke; ~er (n): stima; marikebu itendeshwayo kwa mvuke -steam,verb transitive/intransitive,toa mvuke; enda kwa mvuke; pika kwa mvuke. ~ engine, -steam,noun,injini inayoendeshwa kwa mvuke, -steel,noun,chuma cha pua; feleji, -steep1,noun,mwinuko au mteremko wa ghafla wa mlima, -steep1,adjective,(kwa mlima) -a kuinuka ghafla. (kwa bei) ghali; -a kupita kiasi, -steep2,verb transitive,rowesha; roweka, -steeple,noun,mnara uliochongoka juu,~chase (n): shindano la farasi la kuruka vizingiti -steer1,noun,ng'ombe dume maksai, -steer2,verb transitive/intransitive,"elekeza njia, shika usukani; ongoza",~ing-wheel (n): usukani -stem1,noun,shina; ubua; kikonyo; shina; sehemu ya neno lenye mizizi na viambishi, -stem2,verb transitive,(-mm) zuia; ziba; komesha, -step1,noun,hatua; kidaraja; kipandio; kipago; wayo; mwendo; tendo, -step1,verb transitive/intransitive,(-pp) enda; pima kwa, -steppe,noun,nyika, -sterile,adjective,gumba; tasa; kame; sio na bakteria, -sterility,noun,utasa; ugumba; kuwa bakteria; ukame, -sterilization,noun,uhasishaji; tendo la kuhas, -sterling,adjective,safi; bora; enye thamani iliyokubalika, -stern,adjective,kali; gumu; bila huruma, -stern?,noun,tezi; shetri; sehemu ya mbele ya merikebu, -stethoscope,noun,stetoskopu: chombo cha daktari kusikilizia mapigo ya moyo au mapafu, -stew,noun,"nyama, samaki, mboga iliyotokoswa. vt./ti. tokosa; tokoseka; chemsha; chemka polepole. (colloq) in a ~, enye wasiwasi", -steward,noun,mhudumu wa abiria; wakala; msimamizi,~ess (n): mhudumu wa kike -stick,noun,fimbo ujiti; kijiti; bakora; mkongojo; ufito, -stiff,adjective,"gumu -siopindika; kavu; -liokachka; si-kunjufu; zito. be ~, kauka; kazana. I feel ~ after my work, nahisi machofu baada ya kazi. Mix flour and milk to a ~ paste, changanya unga na maziwa kuwa mseto -mgumu, kuwa kukacha",~ness (n): kukacha; ugumu -stigma,noun,stigma: ncha ya kapeli ambayo ina hali ya mnato na hupokea chavua, -still,adverb,hata sasa; bado; hata hivyo, -still,adjective,"tulivu, kimya. vt. nyamazisha, tuliza", -still,noun,kikeneko: mtambo wa kukanekea vinywaji vikali, -stilt,noun,mronjo,"~ed (adj): (kwa usemi, mwandiko, mwendo) si kunjufu, rasmi mno" -stimulant,noun,"kileo; kichocho; kiburudisho; kichangamshi; kissimuaji. stimulate vt. amsha, chochzea; himiza; changamsha. stimulus", -stimulant,noun,kichochoe; kichangamshi, -sting,noun,uvuerenje; mwiba; (fig.) ukali; uchungu; kichomi. vt./i. uma; choma; washa; chonyota,~ing cell n. wage: seli wasahaji inayotumiwa na baadhi ya wanyama: wadudu au samaki ili kujihami na adui -stir,noun,"misisimko; kukoroga; kuvuruga. vt./i. (-rr) tikisa; koroga; vuruga; shtua; amsha; shtuka; amka. The wind ~red the leaves, upepo ulipererusha majani", -stitch,noun,mshono; kushona, -stitch,verb transitive,shona, -stock,noun,"shina; mti; tako la bunduki; wazazi, ukoo; jadi; nasaba; rasilimali; akiba; hisa; mifugo; supu. He comes of farming ~, wazazi wake ni wakulima. The book is out of ~, kitabu hakipatikani dukani. take ~, hesabu; kadiria; tathmini; pima. take ~ of (fig.) tathmini. live-mifugo ~ with, jaza",~the shop with goods: jaza duka kwa bidhaa. breeder n. mfugaji wa wanyama; ~broker (n): dalali; ~still (adv): tuli; kimya kabisa -stocking,noun,soksi ndefu, -stocky,adjective,fupi tena nene, -stoke,verb transitive,chochea; tia makaa tanurini,~r (n): mchoceaji -stolid,adjective,~zito; siodhihirisha hisia kirahisi, -stoma,noun,"(stomata) stomata (za): tundu ndogo katika majani ya mimea, hasa upande wa chini wa jani inayozungukwa na seli-linzi mbili", -stomach,noun,tumbo,"~ache: kuumwa na tumbo. vt. vumilia; stahamili : I can't ~ his singing, siwezi kuvumilia uimbaji wake" -stone,noun,jiwe; changarawe; kito; johari; kokwa,"~blind: pofu kabisa. dead, ~fu kabisa; ~deaf: kiziwi kabisa. stony adj" -stone,verb transitive,piga mawe; toa kokwa. ~enye mawe; ~a mawe; ~gumu; bila huruma, -stool,noun,kiti kidogo; kihago; kibao; kigoda; stuli; kinyesi, -stop,noun,kibyongo, -stop,verb intransitive,inama. (fig.) jitwezea; jishusha, -stop,noun,kituo; kikomo; nukta; mwisho; kizibo; kipasuo; kidhibiti mwanga,~gap (n): badala; mbadala; ~per (n): kifuniko; kizibo -stop,verb transitive/intransitive,(-pp) simamisha; komesha; simama; koma; ziba; funga; zuia; isha; katika; fika, -store,noun,"akiba; vifaa; zana; ghala; bohari; stoo. in ~, wapo tayari. set great ~ on sth, thamini sana. v.t",~ up: weka; kusanya; dunduliza -storey,noun,(storeys) ghorofa, -stork,noun,korongo; gongo singo, -storm,noun,"dhoruba; tufani. take by ~, vamia; twaa kwa nguvu",~y (adj): a dhoruba; ~a tufani; ~ily (adv): kwa nguvu -storm,verb transitive/intransitive,foka; vamia; ingia kwa nguvu, -story,noun,kisa; hadithi; masimulizi; hekaya; uzushi; makala, -stout,adjective,~enye nguvu; hodari; thabiti; imara; nenenene,~ly (adv): kwa ujasiri -stove,noun,stovu; stovu, -stow,verb transitive,weka; pakia; hifadhi; fungasha,~away (n): mzamia meli; mdandia meli -straggle,verb intransitive,tapakaa; enea; tawanyika; chelewa; potea, -straight,adjective,~a kunyo o k a; sawa; ~a wima; sawasawa; ~nyofu; amini fu; kweli; a kufuata taratibu,"~a fight: michuano ya wagombea wawili. keep a ~ face, jizuia kucheka. adv. moja kwa moja; bila kuchelewa; ~away (off): palepale" -straighten,verb transitive,nyoosha; fanya sawa; nyook a; wa sawa. ~forward adj. amini fu; a kwenda sawa; ~epesi; rahisi, -strain,noun,mkazo; lazima; mvuto; uchovu; mavune; machofu; kuteguka; dalili; mwelekeo; wimbo; uzao; ukoo; safumbegu,~er (n): kichujio; chujio; kung'uto -strain,verb transitive/intransitive,"vuta kwa nguvu; nyoosha; kaza; jitahidi; chuja; tegua; teguka; lazimisha maana. The rope broke under the ~, kamba ilikatika kwa kuvutwa sana. ~ed", -strain,adjective,~a shida; ~a mashaka, -strait,noun,mlango bahari; shida; taabu; dhiki; mashaka, -strand,noun,ufukwe; ufuko, -strand,verb transitive,"pweleza; kwamia; kwamisha. be ~ed, (fig.) achwa katika shida; kwama", -strange,adjective,"geni; a ajabu. -ly adv. kiajabuajabu. -ness n. ugeni; ajabu; upya. -r n. mgeni. He is a - here, hajulikani hapa", -strangle,verb transitive,nyonga; songa kwa kamba; kaba roho, -strangulation,noun,kunyonga, -strap,noun,ukanda; kigwe, -strap,verb transitive,(-pp-) piga kwa ukanda; funga kwa ugwe, -strategy,noun,maarifa; mkakati; mbinu, -stratification,noun,utabakishaji, -stratify,verb transitive,tabakisha; gawanya; fanya matabaka, -stratosphere,noun,angastrato; tabakastrato: tabaka la pili toka chini ya uso wa dunia hadi kufikia baina ya kilomita 50 na 60, -stratum,noun,(strata) tabaka, -straw,noun,majani makavu; mrija. the last - pigo la mwisho, -stray,verb intransitive,potea; tangatanga; zurura, -stray,adjective,"-liopotea; chache. a cat, paka anayezurura, shume. He was hit by a - arrow, alipigwa kwa mshale uliokosa shabaha", -streak,noun,"mfu; mlia; mstari; mchirizi, kipindi kifupi, dalili; shubha. like a - of lightning, upesi kama umeme. He has a cruel - in his nature, ana dalili ya ukatili", -streak,verb transitive,piga mlia, -stream,noun,mto; mkondo; mwelekeo; mfululizo; msururu, -stream,verb intransitive,tiririka; mimimika; pepea. -lined adj. lionyooka; sio na mazonge, -street,noun,barabara; mtaa, -strength,noun,nguvu; uwezo; wingi. -en v.t. tia nguvu; imarika; imarisha, -strenuous,adjective,enye bidii sana; -enye kuhitaji nguvu nyingi; -enye kutumia nguvu nyingi, -stress,noun,msongo; kani; mkazo; shida; msisitizo; himizo, -stress,verb transitive,kaza; sisitiza, -stretch,noun,kujinyoosha; kupinda; eneo; upande ulionyooka, -stretch,verb transitive/intransitive,"nyosha; jinyosha; panua; zidisha; enea; enea. a point in sb.'s favour, pendelea mtu. -er n. machela; taruma", -strew,verb transitive,"(~ed, strewn) tawanya; tapanya; tupatupa", -stricken,adjective,-liojeruhiwa; -lioathiriwa; -liojaa majonzi; liopatwa na maafa, -strict,adjective,-kali; -a kulazimisha uti; halisi; kamili; tupu; -ly adv. kabisa kwa kweli; hasahasa; kwa ukali. -ness n. ukali; uhalisi; nguvu, -stride,noun,hatua, -stride,verb intransitive,panua miguu; tembea kwa hatua ndefu. -over; chupa; ruka, -strife,noun,ugomvi; mzozo; vita; mabishano, -strike,noun,pig0; mgomo; ugunduzi; mashambulizi, -strike,verb intransitive/transitive,"(struck) piga; gonga; chapa; pata; gundua; shitusha; washa; choma; fika; tua; shusha; panda mwambani; goma; -off v.t. futa; ondoa. -out, anza. -out for yourself, anzisha peke yako. -up (music) anza kupiga kinanda. -up a friendship with sb., anzisha usuhuba na mtu. The clock struck four, saa iligonga mara nne. -a flag, shusha bendera. -a sail, tua tanga. -a tent, piga hema. -a light, washa taa. -a match, washa kiberiti. -an average, pata wastani. -a bargain, patana. -a balance, pata utar; afikiana. -oil, gundua mafuta. -the path, vumbua njia. -terror into the enemy, ogofya adui. be struck dumb, wa bubu, pigwa na bumbuwazi. How does the plan strike you? waonaje mpango huu? It has struck me that, nimepitikia ya kuwa. The porters are on strike, wapagazi wamegoma. -ri n. mgomaji; mshambululaji. striking", -strike,adjective,-a kuvutia; -a ajabu, -string,noun,uzi; kamba, -string,verb transitive/intransitive,"(strung) funga uzi; tunga. together a story, tunga hadithi. highly strung -epesi kuonwa wasiwasi, -epesi kuchacharik. -y adj. -a nyuzinyuzi; kama nyuzi. meat, nyama yenye nyuzinyuzi", -stringency,noun,ukali, -strip,noun,ujororo; upapi; ubale; upapi. v.t./i (-pp-) vua; vulia; chuna; kumba; safisha; nyang'anya, -stripe,noun,mlia; mstari; tepe, -strive,verb intransitive,"(strove, striven) jitahidi; pania; hangakilia; pigania", -stroke,noun,"pigo; mlio wa kengele; mlio wa saa; kifafa; kiharusi; mstari; tukio la jaribio moja. on the - of three, saa tatu barabara", -stroke,verb transitive,papasa; singa; sugua; chuachua, -strong,adjective,nguvu; imara; hodari; thabiti; kali; -a athari kubwa; chungu,~ acid: asidi kali: asidi ambayo inavunjika rejea kwa ukamilifu na kuwa ioni tupu katika mumunyonyo; ~ly (adv): kwa nguvu sana -strontium,noun,strotitiumu: elementi ya kikemikali laini ya rangi ya fedha yenye mionzi nururishi ikisanyikao katika mifupa mwilini, -structure,noun,muundo; kiunzi; umbo; jengo. structural, -structure,adjective,"-a muundo; -a jengo. structural linguistics, isimu miundo. structural meaning, maana kimuulifu. structural semantics, semantiksi miundo. structural word, neno amilifu. structuralism, uisimu miundo", -struggle,noun,bidi; jitihada; harakati; mapambano. class ~ harakati za kitabaka, -struggle,verb intransitive,shindana; jitahidi; pambanana, -strut,verb intransitive,(-tt-) enda kwa mikogo, -strut2,noun,(engineering) taruma; kiegemeo, -stub,noun,kisiki; kipande; kibutu; kishungi, -stub,verb transitive,"(-bb-) - one's toe, jikwaa", -stubble,noun,mashina ya majani au muba yaliyokatika; ndevu fupi ngumu, -stubborn,adjective,kaidi; sugu; -shupavu, -stud,noun,kifungo; msumari; njumu, -student,noun,mwanafunzi; mwanachuo, -studied,adjective,"ya makusudi; lio dhamiriwa; -liotafitiwa. a insult, tusi la kukusudia. studious", -studied,adjective,-angalifu; -enye bidii katika masomo, -studio,noun,studio. 1. chumba cha msanii au mpiga picha. 2. bwalo la kuigizia na kupigia filamu. 3. chumba cha kurushia matangazo ya redio au televisheni, -study,noun,chumba cha kusomea; kujifunza; mtalaa; mtalaa; masomo; utafiti; uchnuguzi, -study,verb transitive/intransitive,jifunza; soma; talii; durusu; chunguz; tafiti, -stuff,noun,vitu; vyombo; zana; vikokoroko; vifaa,~y (adj): -isio hewa ya kutosha; nunaji; siostahmili kitu -stuff,verb transitive,jaza; shindilia; danganya, -stumble,verb intransitive,"jikwaa; babaika; suudia; yumbayumba. on, kata; pata kwa bahati", -stump,noun,kisiki; kigutu,~y (adj): fupi tena -nene -stump,verb transitive/intransitive,"enda kwa kishindo; (colloq) fadhaliha. His question completely ~s me, swali lake linanitatazia kabisa. (cricket) toa kwa kugonga kijiti", -stun,verb transitive,(-nn-) ziraisha; fadhaliha; tia bumbuzi; shtua, -stunt1,verb transitive,viza; dumaza, -stunt2,noun,(colloq) mkogo; tendo la kuonyesha ustadi, -stupid,noun,zuzu; baaradhuli; mpumbavu; mjinga,~ity (n): upumbavu; uzuzu; ujinga; ubaradhuli -stupid,adjective,mpumbavu; jinga; zuzu, -stupor,noun,mzuhao, -sturdy,adjective,-enye nguvu; thabiti; hodari; imara; shupavu, -stutter,verb transitive/intransitive,sogumiza; gotagota maneno, -sty(e),noun,(katika jicho) chokea, -style,noun,mtindo; ufahari. stylish, -style,adjective,-a fahari kupindukia; -a mtindo. stylist, -style,noun,msanifu mitindo, -subconscious,adjective,-a kufichika akilini, -subdivide,verb transitive/intransitive,zidi kugawa; zidi kugawanyika, -subdue,verb transitive,"shinda; tuliza; punguza nguvu; tuliza; tiisha. -d light, nuru iliyopunguzwa nguvu", -subheading,noun,kichwa kidogo cha habari, -subject,noun,"raia, mwananchi; mada; habari; mazungumzo; mhusika; somo; kiima", -subject,adjective,"-liotawaliwa na serikali; sio huru; -lioelekea kuathiriwa na. -to kwa sharti kwamba; ikiwa; kwa kutegemea. to your approval, ikiwa utaidhinisha", -subject,verb transitive,tawala; athiri; jitoa; toa. -ion n. kutawaliwa; kugandamizwa; kukomeshwa, -subjugate,verb transitive,shinda kabisa; komesha; tiisha, -sublime,adjective,-a juu sana; bora sana; -kuu; adhimu; -tukufu; -a fahari; -a ajabu, -submarine,noun,sabmarini; nyambizi: aina ya meli inayotembea/oga chini ya maji, -submarine,adjective,-a chini ya bahari, -submerge,verb transitive/intransitive,zamisha; zama; didimiza; piga mbizi, -submit,verb transitive/intransitive,"(-tt-) tii; jiweka chini; lazima; wasilisha; toa; ridhi; jisalimisha; vumilia, ridhi; toa hoja. submission", -submit,noun,utiifu; kujisalimisha; kukubali; unyenyekevu; uwasilishaji. submissive, -submit,adjective,-tiifu; mnyonge; mnyenyekevu, -subordinate,adjective,-a chini; -dogo; tegemezi; saidizi, -subscribe,verb transitive/intransitive,"changa; lipia; tia saini; unga mkono. -$5 to a flood relief fund, changa dola 5 kwa mfuko wa mafuriko. -to a newspaper, jiandikisha na lipia ili uletewe gazeti. -to opinions, kubaliana na maoni,", -subscribe,noun,mchangaji; mteja. subscription, -subscribe,noun,mchango; ada; utaji saini, -subsequent,adjective,-a baadaye; -a kufuatia; -a kutokea. -ly adv. baadaye; hatimaye, -subset,noun,"setindogo, sabseti: seti iliyomo au inayoweza kuwa ndani ya seti nyingine", -subside,verb intransitive,(kwa maji) zizinia; pungua; (kwa ardhi) didimia; (kwa majengo) musu: kudidimia jengo au sehemu yake katika ardhi; tulia; (kwa upepo) tulia, -subsidiary,adjective,-a kusaidia; saidizi; -dogo. subsidize, -subsidiary,verb transitive,toa ruzuku; saidia. subsidy, -subsidiary,noun,ruzuku, -subsist,verb intransitive,"ishi kwa, ponea; jikimu","~ence (n): chakula, riziki; ~crops: mazao ya chakula. allowance, posho ya kujikimu; ~economy: uchumi wa kijungumeko" -subsonic,adjective,kasi yoyote iliyo chini ya kasi ya sauti, -substance,noun,dutu; kitu; maana; kiini; nguvu; uthabiti; utajiri; mali, -substantial,adjective,imara; -kubwa; thabiti; madhanawa; tajiri; -kiasi; -a msingi; halisi, -substitute,noun,badala, -substitute,verb transitive,badili; chukua nafasi ya; weka mahali pa. substitution, -substitute,noun,kibadala; ubadilishaji, -subtend,verb transitive,kingama; elekeana na; kabil; ngoeka; kuwa mkabala na, -subterranean,adjective,-a chini ya ardhi, -subtle,adjective,-gumu kueleza; -a kutatiza; -a hila; -a akili; stadi. -ty n. werevu; busara; akili, -subtract,verb transitive,toa; ondoa; punguza. -ion n. kutoa; kuondoa, -subtropical,adjective,liopakana na tropiki, -subway,noun,njia ya chini kwa chini; njia ya treni ipitayo chini kwa chini, -succeed,verb transitive/intransitive,faulu;, -success,noun,ufanisi. mafanikio. successful, -success,adjective,-a kufanikiwa -a kufuzu; -a bahati njema, -succession,noun,mfuatano; mfululizo; msururu; maandamano; urithi. successive, -succession,adjective,-a kufuatana; -a moja kwa moja; -a mfululizo, -successor,noun,mrithi, -succumb,verb intransitive,"shindwa; fa- to a temptation, shindwa na matamanio ya nafsi", -suck,verb transitive,"fyonza; nyonya; mung'unya; nywya; nywesheleza; vuta. The plants' moisture from the soil, mimea hufyonza unyevu kutoka ardhini. (fig.) nyonya maarifa. He was merely out to other people's brains, nia yake ilikuwa kunyonya maarifa ya wengine. -le v.t. nyonyesha; nyonya",~ling (n): mtoto anyonyaye -sucrose,noun,"sukrosi: disakaridi tamu nyeupe ya kifuwele, hupatikana toka kwenye miwa au jamii ya viazi vitamu", -suction,noun,ufyonyzaji; uvutaji; mvuto; mnyonyo, -sudden,adjective,ghafla: siotazamiwa. -ly adv. ghafla; mara, -sue,verb transitive/intransitive,"shtaki; omba; sihi. - for peace, omba amani - for mercy, omba kuhurumiwa", -suffer,verb transitive/intransitive,"sumbuliwa na; umwa; teseka; vumilia; patwa na; teswa; vumilia; -ance n. uvumilivu; mateso; ustahamilivu. He is here on, ameruhusiwa kuwepo kwa shingo upande -ing n. maumivu; mateso; taabu", -sufficient,adjective,-a kutosha; maridhawa; -a kukifu; -a kuridhisha. sufficiency, -sufficient,noun,utoshelevu, -suffix,noun,(gram.) kiambishi tamati, -suffocate,verb transitive/intransitive,songa; kosa hewa; kaba roho; nyonga. suffocation, -suffocate,noun,kukosa hewa; kusonga roho, -sugar,noun,"sukari. brown, unrefined, ~ sukari guru. refinery, kiwanda cha sukari", -suggest,verb transitive,pendekeza; toa shauri; toa rai; maanisha; ashiria; dokeza,~ion (n): maoni; pendekezo; wazo; fikra; rai; ushauri; ~ive (adj): -a kushawishi; pujuifu; -enye kuashiria -suicide,noun,kujiua; kujingamiza; mtu anayejiua. suicidal, -suicide,adjective,-a kujiua; -a kujingamiza, -suit,noun,"suti; mashtaka; daawa; madai; karata za namna moja. follow ~, (fig.) fuata mkumbo", -suit,verb transitive,"faa; stahili; inyoz; stahili; pendeza; oanish; patanisha; linganisha. sth to oanish, he -ed for, faa kwa. He -ed for teaching, alifaulu", -sullen,adjective,-enye kununa; chukivu; -enye kinyongo,~ness (n): chuki; kinyongo -sully,verb transitive,chafua; paka matope; vunja kadiri, -sulphate,noun,sulfati: chumvi ya asidi sulfuriki, -sulphur,noun,"salfa; kiberiti; kiberiti upele. dioxide, salfa dioksidi: gesi isiyo na rangi ikohozayo",~etted (adj): -enye salfa; ~ic acid: asidi sulfuriki; ~ous (adj): -enye salfa -sultry,adjective,-a joto kali; -a hari; -enye ashiki nyingi, -sum,noun,"jumla. (arith.) hesabu; kiasi cha fedha. in ~, kwa ufupi",~marize (v.t): fupisha; fanya muhtasari -sum,verb transitive,~ up jumlisha; hesabu; soma; eleza kwa muhtasari. ~mary, -summer,noun,kiangazi; kaskazi; majira ya joto, -summit,noun,kilele; upeo. ~ meeting, -summit,noun,mkutano wa wakuu wa nchi, -summon,verb transitive,ita; ita kortini; kusanya,"~ up: kusanya. He ~ed up all his strength, alikusanya nguvu zake zote; ~s (n): (~es) notisi ya kufika mahakamani; amri ya kufika mahali" -sun,noun,jua; mwangaza au joto la jua; nyota,~burn (n): wekundu au mbauko wa ngozi kwa sababu ya jua kali; ~dial (n): saa ya kivuli; ~ny (adj): -a jua. (fig.) -a furaha; kunjufu; ~rise (n): mapambazuko; ~set (n): machweo; kuchwa; magharibi; ~spots: mabaka ya jua; madoa meusi yanayoonekana kwenye jua ambayo huwa ni vyemee vya gesi iliyopo -sun,verb transitive,(-nn-) ota jua; jianika juani. ~stroke ugonjwa unaotokana kwa kupigwa sana na jua kali, -Sunday,noun,Jumapili, -sundry,adjective,"kadha wa kadha; anuwai; baadhi; ingine; all and ~, watu wote. sundries", -sundry,noun,magorogoro; vikokorokoro, -superannuate,verb transitive,staafisha; lipa kiinua mgongo, -superb,adjective,-zuri sana, -superconductivity,noun,upitituhuru; tabia ya baadhi ya metali kupitisha umeme bila ukinzani katika halijoto karibu na sifuri halisi, -superficial,adjective,-a juujuu; -a kubabaisha. -ly adv. kijujuu; kwa kubabaisha, -superfluous,adjective,-a kupita kiasi; liozidi, -superintend,verb transitive/intransitive,simamia; angalia; amuru kazi; rakibu; ongoza. -ence n. usimamizi; uongozi; urakibu,~ent (n): msimamizi; mrakibu; mwa ngalizi; mwongozaji -superior,noun,mkuu,~ to: -a kupita ingine -superior,adjective,"bora; ingi zaidi; enye kuzidi; -a cheo cha juu; -nye kiburi. The enemy were in ~ numbers, maadui walikuwa wengi", -superlative,adjective,"bora mno; (gram.) the ~ degree, sifa ya juu kabisa", -supernova,noun,supernova; nyota adhamu; mng'aro wake huongezeka ghafla kutokana na mripuko wake, -supersede,verb transitive,chukua nafasi ya, -supersonic,adjective,supa-soniki; -a zaidi ya kasi ya sauti, -superstition,noun,ushirikina; imani ya uchawi. superstitious, -superstition,adjective,-a ushirikina, -supper,noun,chakula cha usiku, -supplant,verb transitive,"twaa mahali pa; chukua nafasi ya; wa badala. Wooden implements are often ~ed by iron ones, vyombo vya chuma vinachukua mahali pa vile vya mbao", -supple,adjective,"-a kunesa; nyumbufu. the ~ limbs of children, viungo laini vya watoto; -a mind (fig.) akili nyepesi", -supplement,noun,nyongeza; ziada, -supplement,verb transitive,"ongeza; jaliza. -ary adj. -a kuongezea; -a ziada; -a kurudia. examinations, mitihani ya marudio", -supply,noun,kuweka; kutoa; kuleta; ugavi; akiba, -supply,verb transitive,toa; leta; pa; kimu; ruzuku, -support,noun,kuchukua; kutegemeza; mihimili; mwega; kiamuli; msaada; muawana; mteueti; uungaji mkono. v.t, -supremacy,noun,uwezo wa juu kabisa; mamlaka ya juu kabisa,~ly (adv): sana; mkubwa sana -supreme,adjective,-a juu kabisa; enye mamlaka makubwa kabisa; -enye uwezo mkubwa kabisa; -kubwa kabisa, -sur plice,noun,kanzu ya kasisi, -surcharge,noun,malipo ya ziada; muhi mwi posta unaobadilisha thamani ya stempu; mzigo wa ziada, -sure,adjective,"-a hakika; -a yakini; -a kweli; -a kuaminika. feel ~ of oneself, jiami ni. be ~ - to come, usikose kuja. make ~, hakikisha",~ly (adv): bila shaka; kwa hakika; ~ty (n): dhamana; mdhamini -sure,adverb,"- enough, kwa hakika; kwa kweli", -surf,noun,shanu;a; povu la mawimbi ya maji, -surface,noun,umbo la nje; uso; sura; juu; sehemu ya juu,~ tension: mkakamao uso; kani tanjiti katika uso wa kioevu wenye uelekeo sulubi na hivyo kufupisha ueneaji wake -surface,adjective,-a nje; -a juu, -surfeit,noun,shibe; kimaya, -surgeon,noun,daktari mpasuaji, -surgery,noun,upasuaji; thieta. surgical, -surgery,adjective,-a upasuaji; -a kupasulia, -surly,adjective,-kali; -a kisirani; gomvi. surliness, -surly,noun,ukali; kisirani; chuki; uchungu, -surname,noun,jina la ukoo, -surplus,noun,ziada, -surprise,noun,mshangao; fadhaha; mastajabu; mzu bao. vt. shangaza; fadhahisha; duwaza; shtua; shtukiza. surprising, -surprise,adjective,-a kushangaza; -a kustaajabisha, -surrender,noun,"kujisalimisha; kusalimu amri; kuacha; kujitoa. vt./i. jisalimisha salimu amri; acha; jiachia; kubali kushindwa. one's goods as a surety, weka dhamana mali yako. oneself to sb's care, jiweka chini ya himaya fulani. (fig.) oneself to, jisalimisha", -survey,noun,ukaguzi; upimaji; mapitio; uchunguzi. vt. tazama; kagua; aua; pitia; pima ramani,~or (n): mkaguzi; sarufeya; mkadiri aji -susceptible,adjective,"-epesi kuathirika; -epesi kuhlisi. of proof, -a kuwez a kuthibitika", -suspect,noun,"mtuhumiwa; mshukiwa. vt. dhani; kisia; tuhumu; tilia shaka; shuku; dhani; waza. He ~ed that the enemy were hiding among the trees, alshuku kuwa maadui walikuwa wamejificha katika miti", -suspense,noun,mashaka; wasiwasi; taharuki, -suspension,noun,"kiangiko; kutungika; kuangika; kuondoshwa kwa muda; kusimamishwa. suspension bridge, daraja ning’inizi", -suspicion,noun,tuhuma; shaka; tuhuma; dhana mbaya, -suspicious,adjective,enye shaka; ~a; kutuhumu; ~ya wasiwasi, -sustain,verb transitive,"imilili; chukua; patwa na matatizo; vumilia; (law) kubaliana na, idhinisha, toa idhini", -sustenance,noun,"chakula, riziki", -swagger,verb intransitive,tamba; randa; enda kwa kujivuna. majivuno. - cane. kifimbo cha askari, -swallow,noun,"kumeza, funda", -swallow,verb transitive/intransitive,"meza. - one's words, tia ulimi puani", -swallow²,noun,"kijumbamshale; barawai; mbayuwayu, mbililiwi", -swamp,noun,kinamasi,~y (adj): a topetope; a majimaji; a kinamasi -swamp,verb transitive,jaza maji; tosa majini; vuika majini. (fig.) lemea; kemea; vika maji, -swan,noun,bata maji, -swap,verb transitive/intransitive,(-pp-) badili mali kwa mali, -swarm,noun,kundi kubwa la wadudu au ndege, -swarm,verb intransitive,"enda pamoja katika kundi. with, wa-ingi, jaa sana", -swarm²,verb intransitive/transitive,"- up; paraga, paramia", -sway,noun,"kuyonga; kuyumba, nguvu; mvuto", -sway,verb intransitive/transitive,yonga; yumbisha; yumba; geuza; vuta; shawishi, -swear,verb transitive/intransitive,"(swore, sworn) apa; apisha; kula yamini; kula kiapo; lisha kiapo. - by sth, apia kama shahidi; (colloq.) tegemea; laani; apiza; tukana",~er (n): mwapizaji; mtukanaji -sweat,noun,"jasho; unyevu, majimaji; (colloq.) kazi ngumu; sulubu",~ glands: tezi jasho; tezi ndogondogo zilizopo katika ngozi ya mamalia zitazo jasho. v.t./t. toa; toka jasho; toza jasho; toa kitu sulubu; kashifu; nyonya; ~er (n): msweta -sweep,noun,"fagi; ufagio; upeo; pigo; mkupuo; mkondo; msafisha; dohani, kafi; kasia; upondo",~ing (adj): a jumla; kubwa; ~stake (n): kamari ya fedha katika shindano -sweep,verb transitive/intransitive,"(swept) fagia; pangusa; kumbad; enda kwa fahari; tamba; enea; tanda; pita upesi; kokota; peperusha; zoa; safisha. Houses were swept away by the floods, nyumba zilikokolewa na mafuriko. She swept out of the room, alitoka chumbani kwa madaha, make a clean ~ of sth. (fig.) ondoa mbali", -sweet,noun,kitu kitamu; mpenzi; kipenzi,~en (v.t./i): fanya tamu; wa-tamu; ~heart (n): mpenzi; ~meat (n): halua -sweet,adjective,-tamu; safi; zuri; a kupendeza; a kuvutia; a kunukia, -swell,noun,mawimbi makubwa; uvimbaji. v.i.swollen) vimba; vimbisha; tuna; tunisha; tunza; tanuka,~ing (n): uvimbe; ziada; nyongeza -swelter,verb intransitive,ona joto sana, -swerve,noun,mchepuko, -swerve,verb intransitive/transitive,gauka; enda upande; chepuka; pinda ghafla, -swift,adjective,-epesi; a ghafla; a haraka; a mbio,~ly (adv): upesi; kwa haraka; hima -swift²,noun,kijumbamshale; mbililiwi; mbayuwayu; barawai, -swim,noun,kuogelea,~mingly (adv): vizuri -swim,verb intransitive/transitive,"(-mm- swam, swum) ogelea; ona kizunguzungu; jawa na. His eyes were ~ming with tears, macho yake yalijaa machozi. be in the ~, fahamu au shiriki katika mambo yanayotokea", -swindle,verb transitive,danganya; tapeli; laghai; ghilibu. -r n. ayari; tapeli; dhalimu, -swing,noun,"kubembea; pembea; bembea. v.i.t. (swung) pembea; pembeza; bembea; bembeza; geuka; geuza; enda upande. go with a ~, fuata mdundo. be in full ~, pamba moto", -switch,noun,"swichi; ufito; mchapo; mtambo wa kubadilisha njia za reli; kishungi; mgwisho. v.t.i. - on, washa; fungua. - off, zima", -swivel,noun,pete yenye kuzunguka; ekseli, -swivel,verb transitive,(-ll-) zungusha; zunguka, -swoop,verb intransitive,"shuka chini kwa kasi (kama tai, kipanga, etc.); ruka chini; chupa; pokonya; pora", -sword,noun,upanga; kitara; jambia; sime, -swot,noun,mbukuaji; kazi nzito, -swot,verb intransitive,(-tt-) (slang) soma kwa bidii; bukua, -syllable,noun,silabi, -symbiosis,noun,ufanano; utegemeanaji wa viumbe viwili hai, -symbol,noun,ishara; alama; dalili. -nic adj. a mfano; enye maana; -a ishara. -ize v.t. wa ishara ya; onyesha kwa ishara; ashiria, -symmetrical,adjective,a pacha; -a sawa; linganifu, -symmetry,noun,"mpachano; pacha; mlingano wa kilingo; umbo la mpangilio wa sehemu mkabala za bapa, mstari au nukta; ulinganifu; usawa; mlingano", -sympathy,noun,"upole; huruma; utu wema. be in ~ with, hurumia; sikitika. sympathetic", -sympathy,adjective,a huruma; -pole; -a roho nzuri. sympathize, -sympathy,verb intransitive,be in ~ with; hurumia; sikitika, -symphony,noun,simfoni; muziki upigwao kwa kutumia ala nyingi kwa pamoja, -symptom,noun,alama; ishara; dalili. -atic adj. -a dalili; -a ishara, -synagogue,noun,sinagogi; nyumba ya ibada ya Wayahudi, -syncline,noun,sinklini; mkunjo katika tabaka wa majabali sedimenti unaosababishwa na msoego wa tabaka za ardhi, -syndicate,noun,ushirika wa mashirika yenye shughuli za aina moja; ushirika wa waandishi makala magazetini, -synod,noun,sinodi; eneo la majimbo ya kanisa; mkutano wa majimbo ya kanisa, -synonym,noun,sinonimia; kisawe; neno lenye maana linalo karibiana sana kimanaa na lingine. -ous adj. -enye maana karibu sawa, -synopsis,noun,(synopses) muhtasari; ufupisho, -synovial capsule,noun,kibumba sinovia; kiwambo kama kifuko kinachozunguka mifupa miwili inayotembea kwenye kiungo, -synovial fluid,noun,ute lainishi; ute mwili ulioko katika sehemu wazi za viungo kama vile mfereji wa chakula, -syntax,noun,sintaksi; tawi la isimu linalohusu uhusiano wa kisarufi wa vipashio na maneno, -synthesis,noun,usanisi, -synthesize,verb transitive,sanisi, -synthetic,adjective,sanisi. synthetical, -synthetic,adjective,"a usanisi. synthetic chemistry, kemia sanisi. synthetically", -synthetic,adverb,kisanisi, -syphilis,noun,kaswende; mojawapo ya maradhi ya zinaa, -syphon,noun,mrija; neli; kifonyozi, -syringe ['sɪrɪnʤ],noun,sindano, -syrup,noun,shira, -system,noun,"mfumo; utaratibu. the nervous ~, mfumo wa neva. Too much alcohol is bad for the ~, kunywa ulevi wa kupindukia ni hatari kwa afya ya mtu", -T cell,noun,aina ya limfosti inayotoka kwenye ya mwili dhidi ya antijeni, -taamuli,noun,mazingira; taamuli; tafakuri, -tab,noun,nembo ya karatasi au ya kitambaa iliyo katika nguo; kibonye bapa ambacho ni ala ya kiibodi kwenye kompyuta kitoacho fursa ya mfulizo wa vitu na miruko, -table,noun,"meza; watu waliokaa mezani; ratiba; orodha; jedwali; jiwe. His talk amused the whole ~, mazungumzo yake yalifurahisha wote waliokuwa mezani. keep a good ~, andaa chakula vizuri",~cloth (n): kitambaa cha meza; ~land (n): nchi tambarare kwenye mwinuko; ~spoon (n): kijiko cha kulia -tablet,noun,(la zamani) kibao cha kuandikia; padi; kidonge cha dawa; kipande cha sabuni, -taboo,noun,mwiko; miko; haramu, -tabular,adjective,liopangwa katika jedwali, -tabulate,verb transitive,panga katika jedwali; orodhesha, -tabulator,noun,mashine ya kuorodhesha; mashine ya kupangilia, -tack,noun,"msumari mfupi mdogo, kupiga bandi; kushikiza, mbisho wa meli; (fig) be on the right ~, fuata mwelekeo mzuri. v.t./i kupigilia kwa misumari midogo; shikiza; piga bandi; kisi", -tackle,noun,"vyombo; zana; vifaa; kukamata kwa nguvu. fishing ~, vyombo vya kuvulia samaki", -tackle,verb transitive/intransitive,shugulikia jambo; kamata kwa nguvu; shambulia, -tact,noun,hekima; busara,~ful (adj): a hekima; a busara; ~fully (adv): kwa busara; ~less (adj): bila busara -tactical,adjective,-a mbinu; -a mpango; -a maarifa ya vita, -tactician,noun,stadi wa mbinu, -tactics,noun,mbinu; njia; mpango wa kutekeleza jambo; mbinu za kupanga mashambulizi katika vita, -tadpole,noun,pingiriti; kiluwiluwi, -tag,noun,"tegi; kipande kidogo kilichofungiwa kitu kingine; kibandiko cha bei; msemo unaonukuliwa mara nyingi na watu. question ~, kirai shwishwi", -tag,verb transitive,(-gg-) funga; ambatisha; fuata kwa karibu sana; tia tegi, -tail,noun,"mkia; upande wa sarafu usio na kichwa cha mtu. heads or tails, kichwa au mkia?", -tail,verb transitive/intransitive,"after sb., fuata mtu karibu sana. -off punguka; legea; baki nyuma", -tailor,noun,msonaji; fundi cherahani; mshoni, -taint,noun,doa; waa, -taint,verb transitive/intransitive,tia doa; ozesha; oza, -tale,noun,hekaya; hadithi; taarifa; maelezo; kisa; ngano. tell ~s about chongea, -talent,noun,kipawa; kipaji; watu wenye vipaji. the local wasanii wa ridhaa wa mahali wenye vipaji,~ed (adj): -enye kipaji -talk,noun,"mazungumzo; mjadala; mhadhara; hotuba; maongezi. small ~ porojo; domo. - of the town, jambo linalozungumzwa. v.i/t. nena; sema; ongea; zungumza. - sth. over, ongea juu ya jambo fulani. - sb. out of doing sth., shawishi kutofanya kitu. - sb. round, shawishi mtu akubali",~ative (adj): -semaji; domo kaya -tall,adjective,"-refu; a kuzidi. - a story, hadithi yenye shaka. - an order agizo lisilotekelezeka; ombi la muhali", -tally,noun,kitambulisho; hesabu,~clerk (n): karani wa forodha wa kukagua mizigo -tally,verb intransitive,lingana; patana, -talon,noun,kucha la ndege, -tamarind,noun,(tree) mkwaju; (fruit) ukwaju, -tame,adjective,-liofugwa; si-kali; nyenyekevu; tilifu; -liopooza, -tame,verb transitive,fuga; tiisha; tawala, -tamper,verb intransitive,haribu; geuza; vuruga; chezea, -tan,adjective,hudhurungi,~ner (n): mtengeza ngozi; ~nery (n): tasnia ya ngozi -tan,verb transitive/intransitive,(-nn-) (kwa ngozi) dibaghi; geuka hudhurungi, -tangent,noun,"mstari mguso. go off at a ~, ghairi ghafla; enda masazari", -tangible,adjective,"-a kugusika; wazi; dhahiri. proof, ithibati dhahiri", -tangle,noun,mfungamano; msokotano; msongamano; mvurugano; vurugu. v.t/i. sokotana; vuruga; songamana, -tank,noun,"birika; tangi; lothi; kifaru. the petrol ~, tangi la petroli",~er (n): meli ya mafuta -tantamount,adjective,"-to, sawa na; mamoja", -tao,adjective,"-erevu, -enye hila, -janja", -tap,noun,"bomba, mferiji", -tap,verb transitive,gema; fyonza; kinga. (fig.) jaribu kupata jambo kwa hila, -tape,noun,utepe; tepu,~measure (n): tepu; chenezo -taproot,noun,mzizi mkuu; mzizi mkubwa kuliko yote wa mmea dikotiledoni unaokua kuelekea chini ardhini, -tap²,noun,kipigo chepesi; kugonga, -tap²,verb transitive,gota; gonga, -tar,noun,lami,~mac (n): mchanganyiko wa lami na kokoto -target,noun,shabaha; lengo; kusudio, -tariff,noun,orodha ya bei; ushuru wa forodha, -tarpaulin,noun,turubali, -tart²,noun,pai ya matunda, -tart¹,adjective,chungu; kali, -task,noun,"kazi; force, jopo", -tassel,noun,kishada; shada, -taste,noun,"kuonja; ladha; utamu; tamaa; upendo; shauku; akili za kupambanua mazuri. v.t/i. onja, dhuku; -wa na ladha ya. bud, kionjo; ungo la fahamu katika ulimi ambalo huweza kugundua ladha ya kitu - the joys of freedom, furahia uhuru",~ful (adj): enye ladha nzuri; ~fully (adv): kwa ladha nzuri; ~less (adj): chapwa; bila ladha -tasty,adjective,tamu; a- kukolea, -taut,adjective,"-liokazwa; (fig.) -epesi kushtuka; -liokacha; kavu. a smile, kicheko kikavu", -tawny,adjective,-a rangi ya mchanga wa pwani; hudhurungi, -tax,noun,"kodi; ushuru. a - on my strength, mzigo kwangu; taklifa kwangu",~able (adj): -a kufaa kutozwa ushuru au kodi; ~ation (n): kutoza kodi; ushuru -tax,verb transitive,"toza kodi; lipisha ushuru; sumbua; kalifu. - sb. with sth., shatki; laumu", -taxi,noun,teksi,~ meter: mita ya nauli katika teksi; ~ rank: kituo cha teksi. v/i. ambaa chini -tea,noun,chai. hoja cha chajo; kijio, -teacloth,noun,"kitambaa cha kufutia vikombe. ~set, ~service n. seti ya vyombo vya chai. ~strainer n. kichujio cha chai", -teak,noun,msaji; mvule, -team,noun,timu; wanyama wanaokokota gari pamoja. ~work kazi ya kikoo,~spirit: moyo wa ushirikiano -tear1,noun,"mpasuko; mpasuo; ufa. v.t/i. (tore, torn) chana; pasua; rarua; tatua; ng'wafua; pasuka; raruka; chanika; kurupuka. The country was torn by civil war, nchi ilivurugwa kwa vita vya wenyewe kwa wenyewe", -tear2,noun,"chozi. be in ~s, lia",~ful (adj): -enye machozi; -a kulia -tease,noun,mtani,~r (n): (colloq) fumbo; tatizo; mchekosi; muudhi; mchekeshaji -tease,verb transitive,chokoza; sumbua; tashtiti; tania, -technical,adjective,-a kifundi; stadi; -a ufundi,"~terms: maneno ya kifundi, istilahi. the ~ skill of a carpenter, ustadi wa seremala; ~ity (n): jambo la kifundi" -technician,noun,fundisanifu, -technique,noun,mbinu; jinsi ya kufanya jambo, -technology,noun,teknolojia; elimu ya ufundi, -tectonics,noun,ujenzi; tekitonikia; sanaa na ustadi wa kujenga majengo ya kufaa na kupendeza, -tedious,adjective,-a kuchosha; -a taabu; -a ketaabisha, -tedium,noun,uchovu; taabu, -teen,noun,"umri kati ya miaka kumi na tatu hadi ishirini; youths in their ~s, vijana wa umri wa kati ya miaka kumi na tatu na kumi na tisa", -teenage,adjective,-a ujana, -teenager,noun,kijana, -telecast,noun,utangazaji kwa televisheni, -telecommunication,noun,"mawasiliano ya simu, redio au televisheni", -telegram,noun,telegramu, -telegraph,noun,telegrafu; simu ya upepo. v.t/i. peleka habari kwa telegrafu,~ic (adj): -a simu ya upepo; ~ist (n): mtaalamu wa kupeleka na kupokea telegrafu; ~y (n): telegrafia; utaalamu wa kupeleka na kupokea simu za upepo -telepathy,noun,uwezo wa kupashana mawazo bila kutumia hisia za kawaida, -telephone,noun,simu. v.t/i. piga simu, -telescope,noun,darubini. v.t/i. ingiana kama sehemu za mtutu wa darubini. telescopic, -telescope,adjective,a darubini; -a kuonekana kwa darubini; -a kutazama mbali, -televise,verb transitive,tangaza kwa televisheni, -television,noun,televisheni, -temper,noun,"1. matiko ya madini. 2. hali; tabia; moyo; mwenendo. good, upole; ukunjufu; bad, hamaki; hasira. keep one's, tulia; jiweze; jizuia; poa. lose one's, kasirika; hamaki", -temper,verb transitive,"1. tia matiko; tuliza; punguza ukali etc. justice with mercy, -wa na huruma wakati wa kutoa adhabu. -ament n. tabia; mwenendo; silka. -al adj. -epesi kukasirika au kufurahi; -epesi wa kubadili tabia", -temperature,noun,"halijoto. take sb's, pima mtu kwa thamometa. have a -, wa na homa", -tempest,noun,tufani; dhoruba. -uous adj. -a tufani; -a dhoruba; -enye kuchafuka sana. (fig.) a ugomvi mwingi; -a kubishana, -temple²,noun,paji la uso, -temple¹,noun,hekalu, -temporary,adjective,"-a wakati; -a kitambo; -a muda. hard water, maji magumu ya muda; maji ambayo ugumu wake huondoka kwa kuchemshwa tu", -tempt,verb transitive,"tamanisha; shawishi. -ation n. kishawishi; ushawishi; matamanio. -er n. shawishi. the -, shetani", -tenable,adjective,"-a kushikika; -a kulindika; -a kudumu kwa muda fulani; -a kuweza kutetea. The fortress is not -, boma halilindiki. His argument was hardly -, ilikuwa taabu sana kuitithibitisha hoja yake", -tenacious,adjective,-enye kushika sana; -a kunata; -a kushikamana; -enye kushikilia kauli yake; -enye kung'ang'ania, -tenacity,noun,nguvu ya kushikamana; ushupavu; uthabiti, -tenancy,noun,"upangaji; kipindi cha upangaji. life tenancy, upangaji wa maisha", -tenant,noun,"mpangaji. farmer, mkulima wa mfumo wa nyarubanja anayekodii ardhi", -tender²,adjective,"-ororo; -epesi kudhurika; dhaifu; laini; -a huruma; -pole. -subject, suala nyeti. foot, mgeni katika mazingira magumu. -hearted, pole; -enye huruma, enye upendo. -loin, sarara. -ly adv. kwa huruma; kwa upole. -ness n. wororo; upole; ulaini", -tender¹,noun,"tenda; zabuni. legal -, fedha halali ya nchi. v.t/i. toa. for, zabuni. for the construction of a bridge, zabuni ujenzi wa daraja", -tendon,noun,mkano, -tendril,noun,ukono; kikonyo (cha mmea), -tend²,verb intransitive,"elekea. Prices are -ing upwards, bei zinaelekea kupanda. Their steps -ed towards the bridge, walienda kwenye daraja. -ency n. mwelekeo; welekeo. Your work shows a - to improve, kazi yako ina mustakabali wa maendeleo", -tend¹,verb transitive,"tunza; chunga; hudumia. -er n. mtunzaji, mhudumiaji; mlei saidizi; behewa la maji", -tenement,noun,nyumba kubwa iliyo jengwa kwa kusudi la kupangishwa; makao; mali ya, -tennis,noun,"tenisi. – court, kiwanja cha tenisi", -tenor,noun,mwendo; utaratibu wa maisha; mwelekeo; sauti nyembamba, -tense,noun,njeo: kategoria ya kisarufi inayoainisha wakati ambao tendo hufanyika, -tense,adjective,"-liokazwa; liokakama; -enye fadhaa (gram). kaze: -enye kutumia nguvu nyingi za misuli katika kutamkwa. Their faces were with anxiety, nyuso zao zilijaa fadhaa. –ly", -tense,adverb,kwa fadhaa –ness, -tense,noun,fadhaa. tensile, -tense,adjective,a kunyoosheka; a kutanuka; a mkazo, -tension,noun,"mvuto, mkazo; fadhaa; wasiwasi; mgogoro; nguvu ya umeme", -tensity,noun,fadhaa, -tent,noun,"hema. – cloth, turubali", -tentacle,noun,mnyiri; mkia; miviyo; mkono, -tentative,adjective,a kujaribia. My suggestion was only pendekezo langu lilikuwa la majaribio tu. –ly, -tentative,adverb,kwa majaribio, -tenure,noun,muda wa kumiliki; umiliki; masharti ya kumiliki; muda wa kushika cheo, -tepid,adjective,-a uvuguvugu. be – vuvuwaa, -term,noun,"muda; muhula; majira; kipindi; sharti; neno; istilahi. come to s with, kubaliana na hali ya. be on good ~s with, chukiana na", -term,verb transitive,taja; ita. –inal, -term,noun,kitu cha mwisho; kichwa; ncha, -term,adjective,"-a kipindi; a muhula; a mwisho; a kufa; a ncha. velocity, kasimwelekeo kikomo: kasi-mwelekeo usiobadilika unaofikiwa na gimba linalosafiri. –inate v.t/i. komesha; zuia; koma; isha; vunjika; vunja; haribu. –a pregnancy, toa mimba. –ination", -term,noun,kikomo; mwisho; uvunjaji. (gram.) silabi au herufi ya mwisho wa neno, -terminology,noun,istilahi zitumikazo katika nyanja maalumu ya taaluma fulani, -terminus,noun,kituo cha mwisho cha treni, -termite,noun,mchwa; kumbikumbi, -terrace,noun,mahali palipoinuka pa kutembelea au penye nyumba, -terrestrial,adjective,a dunia; – a kuhusiana na matukio juu ya uso wa dunia, -terrible,adjective,a kuogofya; a kuhuzunisha; a kutisha; a bughudha. terribly, -terrible,adverb,sana; mno, -terrific,adjective,a kutisha; a kuogofya; a hofu. (colloq.) - kubwa mno; ingi mno. terrify, -terrific,verb transitive,tisha; ogofya; tia hofu, -territorial,adjective,"a nchi au taifa fulani. the ~ army, jeshi la mgambo. territory", -territorial,noun,nchi; taifa; jimbo; wilaya; eneo, -terror,noun,woga; hofu kubwa, -terror,verb transitive,tisha sana. –ist, -terror,noun,gaidi. –ize, -terror,verb transitive,tisha sana, -terse,adjective,a maneno machache; a maneno yaliyokato, -tertiary consumer,noun,mnyama alae wanyama wenye kula wanyama wengine, -test,noun,jaribio; mtihani; kipimo; vipimo, -test,verb transitive,"jaribu; tathmini; pima; majaribio. –tube, neli ya majaribio. tube baby, mtoto wa maabara", -test,verb transitive,"jaribu; tathmini; pima. The long climb ed our powers of endurance, safari ndefu ya kupanda ilipima uvumilivu wetu", -testament,noun,"last will and ~, wasia. Old ~, Agano la Kale. New ~, Agano Jipya", -testicle,noun,pumbu: umbo la kiume ambapo gameti za kiume hutengenezwa, -testimonial,noun,barua ya kuthibitisha uwezo wa mtu itolewayo na mwajiri, -testimony,noun,"ushahidi. conflicting ~, ushahidi wa uongo. sworn ~, ushahidi wa kiapo. bear ~ to sth., shuhudia jambo", -testis,noun,pumbu, -tetrapod,noun,mnyama mwenye maungo manne, -text,noun,maandishi,~book (n): kitabu cha kiada; ~ errors: makosa ya maandishi -textile,noun,kitambaa; nguo,~ industries: viwanda vya nguo -textile,adjective,-enye kutengeneza vitambaa au nguo, -texture,noun,"umamu: umbo asili la kitu laini, au kukwaruza, embamba, nene, etc. a cloth of fine ~, kitambaa laini", -thallium,noun,thalliamu: elementi kemikali yenye rangi buluu au weupe, -than,conjunction,"kuliko; zaidi ya; kupita. He is taller ~ Juma, yu mrefu kuliko Juma", -that,pronoun,"(those) yule, ule, ile, etc. rel", -that,pronoun,"-o, -ye, -yo, -vyo, etc", -that,conjunction,"kama. on condition ~, ilimradi. Oh ~ I could get that opportunity again, laiti ningepata fursa ile tena", -thatch,noun,kitu cha kuezekea, -thatch,verb transitive,"ezeka. strip off ~, ezua", -thaw,verb transitive,(barafu na theluji) yeyuka; yeyusha; (kwa watu na mwenendo wao) chamgamka; changamsha, -theatre,noun,"jumba la maonyesho ya tamthilia; thieta; ukumbi wa mihadhara; tamthilia. operating ~, chumba cha kupasulia. theatrical", -theatre,adjective,cha tamthilia; (kwa mwenendo) -a kujidai, -thee,pronoun,(la zamani) wewe, -theft,noun,wizi, -their(s),pronoun,-ao, -theme,noun,dhamira; wazo, -then,adverb,wakati ule, -then,conjunction,kisha; halafu; baadaye, -theologian,noun,mwanathilojia, -theological,adjective,-a thilojia, -theology,noun,thilojia: elimu ya dini na uungu, -theorem,noun,kauli: usemi au mapendekezo ambayo yamethibitishwa kimantiki kutoka kwenye ukweli na dhana za kimsingi hasa katika hisabati, -theoretic(al),adjective,-a nadharia, -theoretician,noun,mnadharia, -theoretics,noun,elimunadharia, -theorist,noun,mnadharia, -theory,noun,nadharia, -there,adverb,"pale; hapo; kule; huko; mle; humo. -was ~ a man, palikuwa na mtu. It was ~ I saw him, pale ndipo nilipomuona","~abouts (adv): karibu; ~after (adv): baadaye; halafu; ~by (adv): kwa hivyo, kwa sababu hii; ~fore (adv): kwa sababu hiyo; kwa hivyo; ~upon (adv): pale; mara" -therm,noun,kipimo cha kima cha joto. thermal,~decomposition: uchangukaji joto: uchangukaji kwa muda wa dutu kutokana na joto kwa dutu sahili; ~energy: nishati joto: nishati inayotokana na halijoto ya kitu; ~expansion: upanuaji joto: ongezekaji wa kitu kutokana na kuongezeka kwa halijoto yake; ~reactor: tanuri la joto: tanuri la nyuklia ambamo miatuko ya nyuklia husababishwa na nyutroni za joto; ~istor (n): themista: aina ya themometa inayotengenezwa kutokana na kipitishipitishi ambacho ukinzani wake hupungua sana wakati halijoto inapoongezeka; ~couple (n): themokapo: aina ya themometa iliyotengenezwa kwa kuilehemu metali mbili tofauti ili kufanya kiungo; ~odynamics (n): mwendo- -therm,adjective,-a kuhusu joto, -thesis,noun,(theses) tasnifu; hoja au wazo linalotolewa kimantiki, -they,pronoun,(them) wao, -thick,adjective,"-nene; (kwa vitu vya majimaji) -zito; (kwa hewa au mvuke) zito. with, -liojaa",~en (v.t./i): fanya kuwa -nene; wa-zito. -nene; ~ly (adv): kwa wingi; ~ness (n): unene; tabaka uzito; ~set (adj): (kwa mtu) fupi; -nene; ~-skinned (adj): (fig.) sugu; sijeyali wengine -thick,adverb,"come ~ and fast, ja -ingi pamoja", -thief,noun,(thieves) mwivi; mwizi, -thigh,noun,paja, -thimble,noun,kastabini: kifuniko kidogo cha madini cha kulinda ncha ya kidole isiumie kwa sindano wakati wa kushona,~ful (n): (colloq.) tone -thin,adjective,"-embamba; liokonda; (kwa mchuzi, uji, etc.) -epesi",~ly (adv): kwa wembamba; ~ness (n): wembamba; wepesi; ~-skinned (adj): epesi kuudhika -thin,verb transitive/intransitive,"fanya kuwa -embamba; -epesi; wa-embamba. the plants out, punguza mimea", -thing,noun,"kitu; (pl.) mambo; vitu; ~s, vitu vyako. Have you packed your ~s yet? umekwisha funga mizigo yako? the very ~, kitu kinachofaa. This is the very ~, hiki ndicho hasa. Not at all the ~ to do, si jambo zuri hata kidogo", -think,verb transitive/intransitive,"fikir; dhani; tafakari; waza. We ~ well of him, twadhani kuwa ni mtu mwema. He ~s nothing of walking twenty miles, haoni kitu kutembea maili ishirini. He thought better of it, aliachana nalo",~ sth. out: fikiria kwa makini; ~ sth. over: fikiria tena jambo -thirst,noun,kiu; (fig.) shauku,~y (adj): enye kiu; a kuleta kiu; ~ily (adv): kwa hamu -thorax,noun,kifua: sehemu iliyo katikati baina ya kichwa na tumbo, -thorium,noun,thoriamu: metali ya kikemikali nururishi ya nambari 90 yenye rangi nyeupe, -thorn,noun,mwiba,"~y (adj): enye miiba. bush, mchongoma; mkwamba. (fig.) ~ a taabu, mashaka; ~ in one's flesh: kero; maudhi" -thorough,adjective,kamilifu. ~bred n./adj. mbegu bora; a asili bora,~ a rascal: ayari wa kupindukia; ~fare (n): njia ya watu wote; ~going (adj): kamilifu; ~ly (adv): kikamilifu; ~ness (n): ukamilifu -"thou, thee",pronoun,wewe, -though,conjunction,ingawa; ijapokuwa; hata hivyo, -thought,noun,"fikira; wazo. take ~ for, zingatia. he had no ~ of, hakuwa na nia ya",~ful (adj): kufikiri; angalifu; ~fully (adv): kwa uangalifu; ~fulness (n): uangalifu; ~less (adj): si ya busara; ~lessly (adv): bila mazingatio; ~lessness (n): uzembe -thrash,verb transitive,"piga; puta. He ~ him with a whip, alimcharaza kwa mjeledi",~ sth out: fika suluhisho kwa majadiliano -thread,noun,"uzi; hesya ya parafujo. of thought, mfululizo wa mawazo", -thread,verb transitive,"tunga uzi katika sindano, ushanga, etc", -threat,noun,kitisho,"~en (v.t./i): tisha; ashiria. It ~s to rain, kunaashiria kunyesha mvua; ~eningly (adv): kwa vitisho" -thresh,verb transitive/intransitive,puta; pura, -threshold,noun,kizingiti cha chini cha mlango, -thrice,adverb,mara tatu, -thrill,noun,msisimko, -thrill,verb transitive/intransitive,sisimua; sisimka. ~ed, -thrill,noun,~isimuliwa, -thrive,verb intransitive,"(throve, thriven). sitawi; tononoka", -throat,noun,"koo. force sth down one's ~, lazimisha mtu akubali maoni yako", -throb,noun,kututa; mapigo, -throb,verb intransitive,(-bb-) puma; tuta, -throne,noun,"kiti cha enzi; (fig.) the ~, enzi", -throttle,noun,vali inayodhibiti miminiko wa mvuke katika injini,~down: dhibiti miminiko wa mvuke katika injini -throttle,verb transitive,kaba roho, -through,preposition,kwa; katika,~out (adv): kila mahali; kabisa; wakati wote; hadi mwisho -through,adverb,hadi mwisho, -throw,verb transitive/intransitive,"(threw, thrown) tupa; gea; rusha","~ away: poteza. oneself into, anza kufanya jambo kwa bidii; ~ off: acha; ~ out: tamka; ~ over: tupa; acha; ~ up: tapika; acha" -thrust,noun,kikumbo; msukumo,~er (n): injini ndogo inayosaidia kurekebisha uwelekeo hasa katika ndege -thrust,verb transitive/intransitive,sukuma kwa nguvu, -thud,noun,mshindo, -thud,verb intransitive,"piga, anguka kwa mshindo", -thumb,noun,"kidole cha gumba. be under sb.'s ~, wa chini ya. rule of ~, kanuni iliyotokana na mazoea au desturi tu. latch, kitasa cha kuminya kwa kidole. -a lift, omba lifti barabarani", -thump,noun,ngumi; pigo la ngumi; mshindo, -thump,verb transitive/intransitive,piga ngumi; dunda, -thunder,noun,radi; ngurumo,"~bolt (n): radi; (fig.) jambo la kushtusha sana; ~struck (adj): enye kuduwaza. steal sb.'s ~, kata bogo" -Thursday,noun,Alhamisi, -thus,adverb,hivi; hivyo,~ far: mpaka hapa -thy,adjective,(la zamani) -ako, -thyroid,noun,thirodi; tezi iliyoko kwenye shingo ambayo hutoa homoni zenye athari muhimu kwa ustawi wa akili na mwili, -inoculation,noun,chanjo; uchanjaji, -tibia,noun,goko; mfupa wa mguu wa mguu, -tick,noun,"pigo jepesi kama la mlo kama wa saa; tiki; alama ya vyema. on ~, kwa kukopa",~ off: off (collog.) karipia; kemea -tick,verb transitive/intransitive,piga mido kama saa; tia tiki, -tick2,noun,kupe; papasi, -ticket,noun,tiketi; kipande cha bei katika bidhaa, -tickle,verb transitive/intransitive,tekenya; nyengeresha. ticklish, -tickle,adjective,a kutekenyeka upesi, -tidal,adjective,"a maji kupwa na kujaa. tidal power, umeme wimbi: nguvu za umeme zitokanazo na mawimbi ya bahari", -tide,noun,maji kujaa na kupwa, -tide,verb transitive,"- sb. over, kwamua mtu katika matatizo. Will 6000/= you over until you get your wages? shilingi elfu sita zitakusaidia mpaka upate mshahara wako?", -tie,noun,fundo; sare; kizuizi; tai,"~ sb. down: nyima mtu uhuru; ~ up: muungano, ubia" -tie,verb transitive/intransitive,"(tying, tied) funga", -tier,noun,safu; daraja; rusu, -tiger,noun,chui mwenye milia, -tight,adjective,"a kukaza; liokazwa; -lionyoshwa sana. pack ~, funga", -tigress,noun,chui jike, -tile,noun,"kigae cha kuezekea, kubandikiza ukutani au sakafuni", -till2,noun,mtoto wa meza, -till3,verb transitive,lima,~age (n): kilimo; ~er (n): mkulima -tiller,noun,tela: mkono wa usukani wa mashua, -tilt,noun,mwinamo. v.t/i. inamisha; inama. at full ~ kwa mbio na nguvu nyingi sana, -timber,noun,mbao; miti, -time,noun,"wakati; mara; majira, be in ~ wahli. You will be able to speak Kiswahili in ~ utaweza kuzungumza Kiswahili mapema in good ~ mapema. in no ~ (colloq). mara moja. at one ~ zamani. at the same ~ wakati huo huo, from ~ to ~ mara kwa mara","~ and again: mara nyingi. for the ~ being, kwa sasa. work against ~ fanya upesi kuwalhi wakati. Three ~s five is fifteen, tatu mara tano ni kumi na tano. Greenwich ~ saa za zoni. summer ~ majira ya kiangazi. in ~ kwa kufuata wakati. be out of ~, kosa majira. once upon a ~, hapo kale. v.t. pima wakati; ~ly (adj): a wakati wa kufaa; ~table (n): ratiba" -timer,noun,kigeugeu. -tongued adj. mwenye kigeguege, -timid,adjective,oga; enye haya,~ly (adv): kwa woga; ~ity (n): woga; haya -timorous,adjective,oga, -tin,noun,bati; kopo; mkebe, -tinge,noun,rangi; dalili, -tinge,verb transitive,tia rangi kidogo; geuza kidogo, -tingle,verb intransitive,sisimka, -tinkle,noun,mlio wa njuga, -tinkle,verb intransitive,lia kama njuga, -tint,noun,rangi,~ed glasses: miwani ya kiza -tint,verb transitive,tia rangi kidogo, -tiny,adjective,dogo sana, -tip,noun,"ncha; kielle. ""toe adv."" kwa ncha za vidole vya miguu", -tip,verb transitive/intransitive,(-pp) (mara nyingi up.) inamisha upande mmoja; inama,"~ over: pindua; pinduka; ~ out: mwaga; ~up seat: kiti cha kukunja; ~per (n): tipa, lori" -tip3,noun,kidokezo; bahshishi, -tip3,verb transitive,(-pp) dokeza; pa bahshishi, -tissue,noun,"kitambaa; shashi; tishu: mkusanyiko wa seli mwilini a ~ of lies, uwongo mtupu",~paper (n): karatasi ya shashi. toilet ~ karatasi ya chooni -titanium,noun,titaniamu: elementi metali ya kemikali nyepesi na madhubuti ya rangi ya fedha-kijivu na nambari 20, -title,noun,jina; cheo; kichwa cha habari. ~ deed hati miliki,"~ page: ukurasa wa kwanza wenye jina la kitabu na mwandishi; ~ role: jina la mhusika mkuu pia ni jina la tamthilia, kama Kinjeketile" -titrate,verb transitive,tirisha: thibitisha kiasi cha kiambato maalumu kilichopo kwenye mchanganyiko kwa kutumia mjao wa kimeunywa kwa usahili kikiwa na nguvu inayoweza kubadili kiambato hicho kwa kingine, -titter,noun,kicheko, -titter,verb intransitive,jichekea; chekelea, -to,preposition,"kwa; kasoro: ~ni, mpaka; ea; ku; ili; kuliko. They defeated them three goals ~ one, waliwafunga magoli matatu kwa moja. It's quarter ~ nine, saa tatu kasorobo. She has gone ~ town, amekwenda mjini. He followed her ~ the end, alimfuata mpaka mwisho. He threw a stone ~ me, alinitupia jiwe. She came ~ save me, alikuja ili kuniokoa. I prefer milk ~ coffee, napenda maziwa kuliko kahawa", -toast1,noun,tosti; tosti,~er (n): chombo cha kuchomea tosi -toast2,noun,kupongeza; kutakia, -tobacco,noun,tumbaku,~nist (n): muuza tumbaku au sigara -toe,noun,kidole cha mguu,~ the line: gusa mstari wa kuanzia mbio kwa vidole; (fig.) fanya ulivyoamriwa -toe,verb transitive/intransitive,gusa kwa vidole, -together,adverb,pamoja; ote; kwa wakati mmoja,~ness (n): umoja; udugu; mshikamano -toil,noun,kazi ya sulubu,~er (n): mvuja jasho; mtu afanyae kazi ya sulubu -toil,verb intransitive,jitahidi; fanya kazi kwa bidii; endea kwa taabu, -toilet,noun,"choo; msala. articles, vifaa vya kujikwatua","~paper (n): karatasi ya chooni. table, meza ya vipodozi yenye kioo. make one's ~, vaa, salia" -token,noun,"dalili; ishara. payment, malipo ya mfano", -tolerate,verb transitive,vumilia; stahamili. tolerable, -tolerate,adjective,-a kuvumilika; zuri kiasi. tolerance, -tolerate,noun,uvumilivu. tolerant, -tolerate,adjective,vumilivu. toleration, -tolerate,noun,uvumilivu, -tomato,noun,nyanya; nyanya; tungule, -tomb,noun,kaburi, -ton,noun,"tani; kilo elfu moja. (colloq.) He's worth ~s of money, yeye ni tajiri mno",~nage (n): uwezo wa kusafirishia tani moja ya shehena -tone,noun,"sauti; toni; namna au tabia ya sauti. in angry ~, kwa sauti ya ukali. The ~ of the school is good, hali ya skuli ni nzuri","~ down: punguza; punguza; tulia; zimua. The crowd soon ~d down, watu walituliza. This colour ~s well with the others, rangi hii inachukiana vizuri na nyinginezo" -tone,verb transitive/intransitive,geuza rangi au sauti, -tongs,noun,koleo, -tongue,noun,ulimi; lugha,"~tied (adj): nyamavu. hold one's ~, nyamaza. one's mother ~, lugha asili ya mtu. sharp -d, enye ulimi wa upanga" -tonic,noun,toniki; dawa ya kutia afya na nguvu, -tonne,noun,tani; kizio cha masi sawa na kilogramu 1000, -tonsil,noun,tukwi; findo,~litis (n): mafindofindo matukwi -too,adverb,"mno; kupita kiasi; pia; vilevile. have one ~ many, kunywa zaidi ya kipimo", -tool,noun,chombo; ala; zana; kifaa; kibaraka,~ bag: kobo; mkoba wa vifaa vya ufundi; ~ box: kisanduku cha vifaa -tooth,noun,"(teeth) jino. fight ~ and nail, pigana kufa kupona. in the teeth of, kwa kukabiliana na; dhidi ya. false ~, jino bandia. escape by the skin of one's teeth, ponea chupuchupu. have a sweet ~, penda", -tope,noun,helmet ya juu; chepeu, -topic,noun,mada. -of the day gumzo la mji. -al adj. ya siku hii, -topography,noun,topografia; taaluma ya maarifa ya hali ya eneo kwenye ramani, -topsoil,noun,dongomaa; tabaka ya juu kabisa ya udongo yenye virutubisho vinavyotumika na mimea, -top²,noun,pia sleep like a - lala fofofo, -top¹,noun,"upande wa juu; kilele. at the- of his voice kwa sauti ya juu kabisa. vt. funika, kata juu, the trees kata vilele vya miti. -coat n. koti. -heavy adj. sito juu kuliko chini. -mast n. cheleko, mstamu; sehemu ya juu ya mlingoti. -most adj. juu kabisa", -torch,noun,"mwenge, tochi. hand on the- endelea elimu. carry a - for sb. penda mtu asiyekupenda", -torment,noun,mateso; adhabu. vt. tesa; adhibu. -or n. mtesaji; msumbufu, -tornado,noun,(-es) kimbunga, -torpedo,noun,(-es) kombora, -torrent,noun,mkondo; mlizamu wa maji. -ial adj. a mlizamu. rain mvua nyingi, -tortoise,noun,kobe. -shell n. ngamba, -tortuous,adjective,a kupindapinda (fig.) enye hila, -tory,noun,enye kushikilia ukale, -total,noun,jumla, -total,adjective,ote; kamili. -ly adv. kabisa, -totalitarian,adjective,a imla; a kidikteta. - state nchi yenye utawala wa kidikteta, -touch,noun,"mguso; kugusa. at a-, kwa kuguswa tu. soft to the- laini; myororo. final ex. marekebisho ya mwishoi. gusa; papasa. 2. pasa; husu; sikitisha. The sad story -ed our hearts hadithi ya huzuni ilitushitua. 3. shinda. There's nobody to - him for running hakuna mtu wa kumlinganisha kwa kukimbia. 4. (kwa meli) wasili; tia nanga. upon gusa; eleza kidogo; up; tengeneza. -and-go adj. It was and go whether he would arrive in time ilikuwa bahati nasibu iwapo atawahi. -ed adj. (colloq) be -ed wa na kichaa. -ing adj. a kuhuzunisha; hisia juu ya au kuhusu; kuhisiiana na. -y adj. epesi kuguswa; -iness n. wepesi wa kuguswa; kuhisi", -tough,adjective,gume; siotatuka; shupavu. customer (colloq) fedhuli; korofi. -luck mkosi, -tour,noun,"safari ya kitalii; matembezi. on ~, safarini","~ing car: gari ya kutembeza watalii. -ism n. utalii. -ist n. mtalii; ~ agency: wakala wa utalii. a ~ class, daraja la pili" -tour,verb transitive/intransitive,"talii, tembelea", -tournament,noun,mashindano, -tourniquet,noun,fundo la kuzuia damu, -tow,noun,"kamba, waya, au mnyororo wa kuvutia", -tow,verb transitive,"vuta kwa kamba, waya au mnyororo", -towel,noun,taulo, -towel,verb transitive,futa kwa taulo, -tower,noun,"mnara. a - of strength, mtu wa kutegemewa sana katika matatizo. water ~, mnara wa tangi la maji. block, jengo lenye ghorofa nyingi", -tower,verb intransitive,"enda juu sana. above, (fig.) zidi kwa urefu, kimo, au akili. be in a -ing rage, kasirika mno", -town,noun,mji,"~ clerk: karani wa halmashauri ya mji; ~ hall: halmashauri ya mji; ~ planning: mipango miji. man about ~, mpenda starehe za mji" -toxic,adjective,a sumu, -toxin,noun,toksini: aina ya kemikali inayotolewa na bakteria yenye uwezo wa kudhuru seli za viumbe vingine, -toy,noun,mwanasesere: kitu cha kuchezea watoto, -toy,verb intransitive,chezea, -trace,noun,dalili; alama; myayo,~ element: elementi katiti: elementi ihitajikayo kiasi kidogo sana kwenye viumbe. -less adj. bila kuacha alama -trace,verb transitive,nakili; fuatisha, -trachea,noun,koromeo: mirija wa hewa kutoka kinywani kupitia shingoni hadi mapafuini, -track,noun,njia; mkondo, -track,verb transitive,fuatia kwa alama za nyayo, -tract1,noun,eneo; nchi; jimbo, -tract2,noun,kijitabu kifupi kinachohusu mambo ya dini, -tractable,adjective,tiifu, -tractor,noun,trekta, -trade,noun,"biashara; kazi. the ~ cotton, biashara ya pamba","~ union: chama cha wafanyakazi; ~ mark: jina la bidhaa; ~ price: bei ya jumla; ~ winds: pepo za bahari zivumazo daima kuelekea ikweta zikitokea kusini mashariki na kaskazini mashariki. v.t./i. fanya biashara. upon, tumia; ~r, (n): mfanya biashara; mchuzi; ~sman (n): muuza duka" -tradition,noun,mila; desturi,~al (adj): a desturi; ~lly (adv): kimila -traffic,noun,trafiki: jumla ya vipando barabarani au ndege angani; magendo,"~ker, (n): mfanyabiashara za magendo; ~ drugs: mtuza dawa za kulevya" -traffic,verb intransitive,"(-k-) in, fanya biashara", -tragedian,noun,mwandishi au mwigizaji wa tamthilia za tanzia, -tragedy,noun,tamthilia ya tanzia; msiba, -tragic,adjective,a tanzia; a huzuni. tragically, -tragic,adverb,kwa huzuni, -trail,noun,"njia; lia; alama; nyayo. The storm left a ~ of destruction, tufani iliacha alama za maangamizi. You have to set a trap on their ~ to catch these pigs, lazima uwatege katika lia lao ili uwakamate nguruwe hawa",~er (n): (kwa lori) tela -trail,verb transitive/intransitive,burura; tambaa, -train,noun,treni; garimoshi; msururu,"~er (n): mkufunzi; ~ing (n): college, chuo cha mafunzo. in ~, katika afya nzuri" -train,verb transitive/intransitive,fundisha, -trait,noun,tabia au sifa bainishi, -traitor,noun,msaliti; haini, -traitorous,adjective,mhaini. traitress n. mhaini wa kike, -trance,noun,kupagawa, -transact,verb transitive,fanya shughuli na fulani,~ion (n): mapatano; shughuli -transcribe,verb transitive,nukuu; nakili, -transcript,noun,nakala, -transcription,noun,unukuzi; kunakili, -transect,verb transitive,pita katikati; gawa kwa kupita katikati, -transfer,noun,uhamisho. fee ada ya uhamisho. v.t/i. (-rr-) hamisha; hama,"~able (adj): a kuhamishika; a kubadilishika; ~ence (n): kupisha; kupita; kushia, etc" -transform,verb transitive,geuza; badili,~ation (n): badiliko; ugeuzaji; ~er (n): transfoma -transfuse,verb transitive,damu. transfusion, -transfuse,noun,utaji damu. The patient had several blood transfusions. mgonjwa aliongezwa damu mara kadhaa, -transient,adjective,a kupita; -siodumu; -a muda mfupi tu, -transistor,noun,transista: kifaa cha dutu pitishi-pitishi chenye elektrodi tatu na kina uwezo wa kukuza umeme wa volteji ndogo, -transit,noun,"kupita. goods in ~, bidhaa zinazosasafirishwa. ~ visa viza ya kupita. ~ camp kambi ya wasafiri","~ion (n): mageuzi; mpito; mabadiliko; ~ metal: metali muunganisho: metali yenye tabia zinazofanana na tabia za metali jirani yake upande wa kuume na kushoto katika jedwali mruduo cha elementi, neno la kipindi cha mpito" -transitive,adjective,(kwa kitenzi) elekezi: chenye kutumika au kuelekezwa kwa mtendwa,~ory (adj): a kupita; -siodumu; a muda mfupi tu -translate,verb transitive,fasiri. translation, -translate,noun,tafsiri. translator, -translate,noun,mfasiri, -translucent,adjective,enye ukungu; enye kupitisha nuru bila taswira, -transmit,verb transitive,(-tt-) peleka; ambukiza,"~ter (n): transmita: chombo cha kupeleka ishara, sauti, etc" -transparent,adjective,angavu; a kuona; wazi; bayana,~cy (n): uwazi; uangavu -transpire,verb intransitive,gemkato; kutoka kwenye vinyeweleo vya ngozi, -transplant,verb transitive,atika; pandikiza,~ation (n): upandikizaji; uatikaji -transport,noun,usafiri; uchukuzi,~ation (n): uchukuzi; usafirishaji; ~er (n): mwasafirishaji; mchukuzi; chombo cha uchukuzi -transport,verb transitive,"peleka; safirisha. be ~ed with, panda jazba; hemkwa. in a sort of delight, ilohamkwa", -transpose,verb transitive,badilisha namna nafasi. transposition, -transpose,noun,ubadilishanaji nafasi, -transversal,noun,"mkingamo: mstari wa kukingama,", -transversal,adjective,a kukingama, -transverse,adjective,"kingamo, kukingama. transverse wave wimbi kingamo: wimbi", -trap,noun,mtego; mtambo; hila, -trap,verb transitive,(-pp-) tega; nasa; danganya, -trapdoor,noun,mlango wa sakafuni au darini. ~per n. mtega wanyama, -travel,noun,usafiri; safari,~ler (n): msafiri -travel,verb intransitive,(-ll-) safiri, -traverse,verb transitive,pita; pitia; kingama, -travesty,noun,mwigo; dhihaka, -travesty,verb transitive,dhihaki kwa kuiga au kuvaa mavazi ya kike na kufanya vitimbi vingine, -trawl,noun,nyavu ya kukokota chinichini,~er (n): meli ya uvuvi -trawl,verb transitive,vua samaki kwa kukokota nyavu chinichini, -tray,noun,sinia; chano; trei, -treacherous,adjective,danganyifu; janja, -treachery,noun,udanganyifu; hila; usaliti, -treacle,noun,asali ya miwa, -tread,noun,kishindo; kidaraja cha ngazi; tredi; kasha ta tairi, -tread,verb transitive,kanyaga. ~on air jaa wa na furaha, -treason,noun,uhaini. high ~ uhaini mkubwa. ~offence kosa la uhaini,~able (adj): a uhaini -treasure,noun,"hazina. house, hazina",~r (n): mhazini; mtunza hazina; mshika fedha. treasury n. hazina -treasure,verb transitive,thamini sana, -treat,verb transitive/intransitive,"tendea. -sb well, tendea fulani vyema. 2. chukulia. He -ed the matter as a joke, alichukulia kama utani 3. eleza. He -ed the subject thoroughly, alielezea vyema mada ile. 4. (kwa hotuba, kitabu, etc.) -of, husika na. The essay ~s of insect pests, insha yahusu wadudu waharibifu. 5. tibu. 6. karibisha. 7. shauriana",~ise (n): tasnifu; ~ment (n): utendeaji; matibabu -treaty,noun,mkataba. ~ port bandari inayoruhusu bidhaa za nje kwa mkataba. ~ of friendship mkataba wa urafiki, -treble,adjective,a sauti nyembamba, -tree,noun,mwegea, -tree,noun,mti. family ~ ukoo; nasaba; usuli, -trek,noun,safari ngumu na ndefu, -trek,verb intransitive,(-kk-) enda safari ndefu, -tremble,noun,mtetemeko; mtikisiko, -tremble,verb intransitive,tetemeka, -tremendous,adjective,kubwa mno,~ly (adv): vizuri mno -tremor,noun,tetemeko; mtikisiko, -trench,noun,handaki; mfereji, -trend,noun,mwelekeo. set the ~ anzisha mtindo, -trend,verb intransitive,elekea, -trepidation,noun,hofu; wasiwasi, -trespass,noun,uingaji bila ruhusa,~er (n): mwingiaji bila ruhusa -trespass,verb intransitive,"upon, ingia bila ruhusa", -trestle,noun,egemeo la meza au benchi lenye mate- ndege mawili, -trial,noun,"hukumu; jaribio. The child is a ~ to its teacher, mtoto yule ni mtihani kwa mwalimu", -triangle,noun,pembetatu. triangular, -triangle,adjective,-enye pembe tatu; a kuhusu washiriki watatu, -tribe,noun,kabila. tribal, -tribe,adjective,-a kikabila. tribalism, -tribe,noun,ukabila, -tribunal,noun,mahakama military ~ mahakama ya kijeshi, -tributary,adjective,mtawaa wa serikali au serikali iliyo chini ya serikali nyingine; kijito, -tribute,noun,"ushuru; kodi. pay ~ to a person, shukuru; tukuza", -triceps,noun,"msuli ulioko nyuma ya sehemu ya juu ya mkono, karibu na bega", -trick,noun,"hila; mbinu. play ~ on, cheza shere",~ery (n): udanganyifu; ~ster (n): laghai; ~y (adj): danganyifu -trick,verb transitive,danganya, -trickle,noun,mchuziuko. v.i./t, -tricuspid valve,noun,vali kuspid: vali baina ya chemba za chini na juu za moyo zizuiazo damu kuelekea upande sio, -tricycle,noun,baiskeli ya magurudumu matatu, -trifle,noun,jambo dogo. a ~ kidogo. v/t. cheza cheza. trifling, -trifle,adjective,dogo, -trigger,noun,"mtambo wa kufyatulia risasi. sth. off, chokonoa mambo", -trigonometry,noun,trigonometria: tawi la hisabati kuhusu uhusiano wa pembe na pembetatu na kazi zake, -trim,adjective,nadhifu. v.t/i. (-mm-) punguza. get into ~ for the sports meeting jiweka katika hali nzuri tayari kwa mashindano. -ming n. mapambo, -trinity,noun,utatu, -trio,noun,watatu pamoja; (musiaki) wimbo wa watu watatu, -trip,noun,safari; matembezi v.i/t. (-pp-) tembea kwa hatua nyepesi jikwaa,~per (n): mtalii -triple,adjective,~ mara tatu; a tatu pamoja,~ antigen antijeni tatu ambazo chanjo wapewayo watoto kukinga kifaduro na pepopunda. -t n. hesabu ya tatu: seti ya vitu vitatu -triplicate,noun,nakala tatu, -triplicate,verb transitive,fanya nakala tatu, -tripod,noun,kiweko chenye miguu mitatu, -triumph,noun,furaha ya ushindi, -triumph,verb transitive,"over, shangilia ushindi, shinda. -ant adj. a furaha ya ushindi; iloshinda", -trivial,adjective,dogo; a kawaida,~ity (n): jambo dogo lisilo na maana -trolley,noun,kibereng’e; toroli, -trombone,noun,tromboni: tarumbeta yenye sauti nzito sana, -troop,noun,kikosi; jeshi; kundi,"~ carrier: chombo cha kusafirisha trombone wana jeshi; ~er (n): askari wa farasi au vifaru. swear like a ~, tukana sana" -trophy,noun,kumbukumbu ya ushindi; kikombe, -tropic,noun,"tropiki. the ~s, nchi za joto. -al adj. a joto; a tropiki", -tropism,noun,uwelekeokiamshi: hali ya kukua kwa sehemu ya mmea au mnyama kwa kuelekea upande mojamaalum, -troposphere,noun,"angatropo: tabaka la chini kabisa katika angahewa, umbali wake ni wastani wa kilomita 7 toka pembe za dunia hadi kilomita 28 kwenye ikweta", -trot,noun,mwendo wa matiti v.tˈtrɒtə(r)/, -trot,noun,farasi aliyetunzwa kukimbia kwa hatua fupifupi kwa taji wa ng’ombe, -trouble,noun,shida; taabu. in~ matatizoni,"~maker mchochozi; shooter: msuluhishi. v.t/i hangaisha, sumbua; hangaika. fish in ~d water, nufaika kutokana na vurugu" -trough,noun,kihori; chombo cha kupokea unga, -trounce,verb transitive,piga sana, -trousers,noun,suruali, -trousseau,noun,mapambo na mavazi ya bibi arusi, -trout,noun,aina ya samaki wa mtoni huko Ulaya, -trowel,noun,mwiko wa mwashi; kijiko cha kupandia mimea, -troy,noun,tola: kizio cha uzito wa vito vya thamani, -truancy,noun,utoro, -truant,noun,"mtoro wa shule. play ~, toroka kazini au chuoni", -truce,noun,usimamishaji vita wa muda, -truck,noun,"lori, behewa la mizigo", -trudge,noun,mwendo mrefu wa kuchosha, -trudge,verb intransitive,jikokota, -true,adjective,kweli; amilifu, -truly,adverb,kwa kweli; kwa dhati; kwa hakika, -trumpet,noun,tarumbeta; parapanda; baragumu. blow one's own ~ jisifu; jigamba, -truncheon,noun,rungu, -trunk,noun,"shina. - call, simu ya mbali. - line, reli kuu. - road, barabara kuu", -truss,noun,"robota; mtumba; mkanda avao mgonjwa wa ngiri. - sth. up, funga shaka katika mtumba", -trust,noun,"imani; amana. - fund, mfuko wa dhamana. vt./i. amini; tegemea. - in sb., amini mtu. - to sth., tegemea kitu","~ee (n): mdhamini; ~eeship (n): uwakili; uaman; uamana. public ~ee, kabidhi wasii; ~ing (adj): -enye kuamini; ~worthy (adj): -a kutegemewa; amilifu" -truth,noun,ukweli, -try,noun,jaribio. vt./i. (tried) jaribu,~ sth. on: jaribu; jigeza; jipimisha; ~ sth. out: tumia kwa majaribio; ~out (n): jaribio la awali; ~ for sth.: jaribu kupata kitu; ~ing (adj): sumbufu -tsetsefly,noun,mbung'o; ndorobo, -tsunami,noun,sunami: wimbi kubwa baharini linalosababishwa na tetemeko la ardhi chini ya bahari, -tub,noun,"beseni; pipa; hodhi. thumper, mhamasishaji", -tube,noun,bomba; neli; tyubu; kioo cha televisheni; reli ya chini ya ardhi,~well: kisima cha bomba -tuber,noun,kiazi; kitunguu, -tuberculosis,noun,kifua kikuu. tubercular, -tuberculosis,adjective,-lioathiriwa na kifua kikuu. tuberculous, -tuberculosis,adjective,-a kifua kikuu, -tubular,adjective,-enye umbo la neli,~less (adj): -sio na tyubu -tuck,noun,pindo; keki,~ shop: duka la vyakula vitamu. v.t./i. chomelea; ~ in a shirt: chomelea shati; ~ in a child: fundika mtoto kwenye ubeleko -Tuesday,noun,Jumanne, -tug,noun,mvuto wa nguvu,~ boat: tagi: stima ya kuvuta meli kubwa; ~of war: mchezo wa kuvutana kwa kamba -tuition,noun,mafundisho,~ fee: ada ya mafundisho -tumble,noun,anguko; kuporomoka,~down (adj): bovu; ~ to sth.: gundua -tumble,verb transitive/intransitive,poromoka; chaka; pindua; angusha, -tumbler,noun,bilauri, -tumour,noun,mtutuko: uvimbe wowote mwilini unaosababishwa na ukuaji wa tishu usio wa kawaida, -tundra,noun,tundra: uwanda mpana usio na miti katika eneo la aktiki, -tune,noun,"tuni, lahani: mfuatano au uwiano wa sauti. change one's tune, badili tabia. to the ~ of, kiasi cha",~ up: tia lahani -tungsten,noun,"tang'isteni: metali ya kemikali ya kijivu yenye sifa ya kufulika bamba, wavu na isiyolikaubika kirahisi ya nambari 74", -tunic,noun,koti refu; kanzu fupi; blauzi, -tunnel,noun,njia ya chini kwa chini, -turban,noun,kilemba, -turbid,adjective,-enye matope; litobuliwa, -turbine,noun,"tabo: injini za maji, gesi, hewa, na mvuke. turbogenerator, tabojenareta: jenereta la mvuke au gesi. turbojet, tabojeti: ndege yenye injini ya mvuke au gesi", -turbulent,adjective,-siodhibitika; -a ghasia. turbulence, -turbulent,noun,ghasia; fujo; maasi; zahama, -turf,noun,majani mororo na udongo wake, -turgid,adjective,-liovimba; (kwa lugha) -a kiburi,~ity (n): uvimbe; kiburi -turkey,noun,batamzinga. cold uachaji wa ghafla wa dawa ya kulevya, -turmoil,noun,machafuko; zahama; ghasia, -turn,noun,"1. mzunguko. three ~s mizunguko mitatu. — of the century, mwanzo wa karne mpya. 2. koma. sudden ~s in the road kona kali barabarani. 3. zamu. do sth. and about, fanya jambo kwa zamu. 4. badiliko. Events took a new ~ mambo yalibadilika. 5. tendo. One good ~ deserves another, matendo mema ni wajibu kulipwa. do sb. a good ~ mtendea mtu wema. 6. haja. serve one's ~ kidhi haja ya mtu. 7. mshtuko The news gave me quite a ~ habari zilinishitua", -turn,verb transitive/intransitive,"zungusha; zunguka, badilisha badilika; pindua; pinduka; geuza; geuka. - a deaf ear to sth., tojalia; tosikiliza. - sb. adrift, telekeza. - sb. down, katalia. - up one's nose at sth., dharau. - ing", -turn,noun,kona, -turnip,noun,aina la tanipu, -turpentine,noun,tarufeni: aina ya mafuta ya kuveyusha na kuchanganyia rangi, -turret,noun,"mnara mdogo, banda la chuma lenye mizinga", -turtle,noun,"kasa. turn ~ (kwa meli) pinduka. shell, ng'amba; gamba la kasa", -tusk,noun,jino la ndovu; pembe. -er n. ndovu au nguruwe mwitu aliyepevuka, -tussle,noun,pambano, -tussle,verb intransitive,pambana vikali, -tutor,noun,mkufunzi; mhadhiri, -tutor,verb transitive,fundisha. -ial n. semina ya ukufunzi, -tutor,adjective,-a ukufunzi, -tweed,noun,nguo ya sufi, -tweezers,noun,kikoleo; kibanio, -twelfth,adjective,-a kumi na mbili, -twenties,noun,miaka ya ishirini, -twentieth,adjective,-a ishirini, -twice,adverb,"mara mbili. a ~ told tale, habari inayofahamika vizuri", -twig,noun,kitawi, -twilight,noun,utusitusi wa asubuhi au jioni, -twin,noun,pacha, -twin,verb transitive,"- with, ungana na", -twine,noun,kitani; uzi, -twinge,noun,kichomi; maumivu makali ya ghafla, -twinkle,noun,mmeremeto, -twinkle,verb intransitive,"meremeta; metameta. in the twinkling of an eye, kufumba na kufumbua; mara moja", -twist,noun,msokoto; usokotaji,"~er (n): (colloq.) laghai; jambo gumu. tongue, neno au sentensi ngumu kutamka" -twist,verb transitive/intransitive,"suka; sokota; songa; geuza. sb.'s arm, popoto mkono wa mtu. sb. round one's little finger, fanya mtu afanye unalotaka", -twitter,noun,mlio wa sauti nyororo, -twitter,verb intransitive,(kwa ndege) lia kwa sauti nyororo, -type,noun,"aina; herufi za kupigia chapa true to ~ mwakilishi hasa wa jamii yake. -face, aina ya chapa. -script, kazi iliyopigwa chapa. setter, mtayarishaji chapa. -writer, mashine ya chapa. -written, iliyopigwa chapa", -type,verb transitive/intransitive,pigia taipu; panga katika aina, -typhoid,noun,homa ya matumbo, -typhoon,noun,kimbunga; tufani, -typist,noun,mpiga taipu, -typography,noun,"taipoɡrafia; taaluma ya kupigia chapa. faults of typography, makosa ya uchapaji", -typology,noun,taipolojia; uainishi hasa wa maandiko ya Biblia na sayansi jamii, -tyranny,noun,uonevu; udhalimu; udikteta; utawala wa mabavu. tyrannical, -tyranny,adjective,-a kikatili; -a kidikteta; -a kidhalimu. tyrannize, -tyranny,verb intransitive,kandamiza; tawala kwa mabavu; onea; dhulumu. tyrannous, -tyranny,adjective,onevu. tyrant, -tyranny,noun,dikteta; mtawala wa mabavu. tyre, -tyranny,noun,mpira; tairi, -ubiquitous,adjective,a kuwapo kila mahali. ubiquity, -ubiquitous,noun,ueneaji wa kila mahali, -ugly,adjective,-baya; -a kutisha; siovutia. The sky looks ~. kumefinga. an ~ customer; mtu wa hatari, -ulcer,noun,kidonda, -ulna,noun,kigasha mfupa mwembamba ndani ya mkono unaoanzia kikoni hadi kingajani, -ultimate,adjective,-a mwisho; -a msingi,~ cause: sababu ya msingi; ~ly (adv): hatimaye -ultimatum,noun,"kauli ya mwisho. give an ~ to a person, toa kauli ya mwisho kwa mtu", -ultrasonic,noun,kiuka sauti: kasimawimbi kubwa ambayo inavuka usikizi wa binadamu, -ultrasound,noun,kiuka sauti: sauti ya kasimawimbi kubwa mno kiasi cha kuvuka usikizi wa mwanadamu, -ultraviolet,noun,urujuanimno: mnururisho sumaku umeme usioonekana katika mwangaza wa jua, -umbel,noun,shaziua mwamvuli: mpangilio wa shaziua kama mwamvuli ambao vikonyo vya viua vyake huanzia mahali pamoja, -umbilical cord,noun,utovuti: tishu yenye umbo la kamba inayounganisha kitovu cha mtoto mchanga kabla ya kuzaliwa na plasenta katika uterasi wa mama, -umbra,noun,uvuligiza: kivuli ambacho huleta giza totoro katika kupatwa kwa jua ambapo nuru hukosekana, -umbrella,noun,"mwavuli; hifadhi. under the ~ of AU, chini ya hifadhi ya Umoja wa Afrika", -umpire,noun,mwamuzi hasa katika michezo ya tenisi na golfu; msuluhishi, -unaccountable,adjective,sioelezeka, -unanimous,adjective,-a pamoja; -a kauli moja; siopingwa,"~ly (adv): kwa kauli moja. unanimity n. umoja. with ~, kwa umoja" -unawares,adverb,"ghafla bila kutazamiwa; bila kutambua. She dropped her money ~, aliangusha pesa zake bila kutambua", -unbalanced,adjective,kichaa, -uncle,noun,mjomba; ami, -uncouth,adjective,-shenzi; jinga, -undercurrent,noun,mkondo wa chini; (fig.) maoni ya chinichini, -undercut,verb transitive,uza kwa bei ya chini kuliko ya washindani, -underdog,noun,anayeonewa; anayehaliilishwa, -underdone,adjective,(hasa kwa nyama) -siopikwa vizuri; bichi, -undergo,verb transitive,"pitia, fanya", -undergraduate,noun,mwanafunzi wa chuo kikuu wa shahada ya kwanza, -underground,adverb,chini ya ardhi, -underground,noun,the ~ treni ya chini ya ardhi, -undergrowth,noun,"magugu, vichaka", -underlie,verb transitive,wa msingi wa; -wa chini ya, -underline,verb transitive,piga mstari chini; (fig.) sisitiza, -undermine,verb transitive,"fukua chini; dhoofisha kidogo kidogo. His health was -d by over work, afya yake ilidhoofika kidogo kidogo kwa kazi nyingi", -undersigned,adjective,liyoitiwa saini hapo chini, -understand,verb transitive/intransitive,"(understood) fahamu, elewa, tambua. -able adj. nayoeleweka. -ing adj. enye kuthamini mawazo ya wengine", -understand,noun,"ufahamu; mapatano. In this ~ only I will come, kwa sharti hili tu nimekubali kuja", -undertake,verb transitive,"(undertook, undertaken) kubali kufanya jambo. undertaking", -undertake,noun,ahadi; dhamana; kazi. -r n. mwenye kutayarisha maziko; mzishi, -undertone,noun,sauti ya kuong'ona, -underwear,noun,nguo za ndani, -underworld,noun,jahanamu; jamii ya watu waovu, -underwrite,verb transitive,kubali jukumu; dhamini. -r n. mdhamini, -undo,verb transitive,"(undid, undone) fundua; tangua. be undone, potea, angamia. -ing n. sababu ya kupotea au ya kuangamia. undue", -undo,adjective,-liyokiuka mpaka; -siyostahili. unduly, -undo,adverb,mno, -undulate,verb intransitive,inuka na kushuka; piga mapinde, -unearth,verb transitive,"fundua, fukua. a buried treasure, fukua hazina. new facts about the life of someone, gundua habari mpya juu ya maisha ya fulani. -ly adj. a peponi; si a dunia hii", -uneasiness,noun,wasiwasi, -uneasy,adjective,si a raha; si tulivu; a wasiwasi. uneasily, -uneasy,adverb,kwa wasiwasi, -unfailing,adjective,-a daima; sikowisha; sikowama, -unfold,verb transitive,kunjua; tangaza, -unfounded,adjective,"-sio na msingi. rumours, uvumi usio na msingi", -ungainly,adjective,-zito; si zuri; ovyoovyo, -ungovernable,adjective,"siouzuilika; siotawalika; siodhibitika. temper, hasira isiyozuilika", -unguarded,adjective,"(hasa kwa maneno) -sio ya busara; -sio ya tahadhari. in moment, bila kufikiri, bila hadhari", -unhinged,adjective,-liyevurushwa akili, -unicorn,noun,(katika hadithi za zamani) mnyama kama farasi mwenye pembe moja, -uniform,adjective,sare; sawasawa; -a kulingana; -a mfano mmoja, -uniform,noun,sare; uniformu -ity n. ulinganifu. -ly adv. kwa kulingana, -unify,verb transitive,uganisha; fanya kuwa moja. unification, -unify,noun,uganishaji, -union,noun,umoja; muungano; jumuiya; chama. -ist n. mwanachama, -unique,adjective,a pekee; sio na kifani -ly adv. kwa namna ya, -unison,noun,"upatano. in ~, kwa umoja; kwa mapatano. They shouted in ~, walipiga kelele kwa pamoja", -unit,noun,"kitu kimoja; kizio. square, kizio mraba. a furniture, seti ya samani. -trust, amana ya kikundi. -ary adj. -a moja", -unity,noun,umoja, -universal,adjective,"-a watu wote; -a kazi zote; -a watu wote. universal indicator, kiasirio jumla: kiasirio ambacho kinaweza kuashiria kemikali mbalimbali. universally", -universal,adverb,kilimwengu, -universe,noun,ulimwengu; vitu vyote, -university,noun,chuo kikuu, -unless,conjunction,"ila; isipokuwa. He will not come - you order him, hatakuja mpaka umwamrishe", -unmentionable,adjective,-baya sana; -siosemeka; -stojika, -unmistakable,adjective,dhahiri; bayana; wazi, -unpleasantness,noun,ugomvi; chuki; maudhi; ubaya, -unprecedented,adjective,-sio na kifani; -a pekee; -siwahi kutokea, -unprincipled,adjective,potovu; -a tabia mbaya; sio aminifu, -unravel,verb transitive/intransitive,(-ll-) fumua; tatua; fumbua, -unremitting,adjective,-siolegea; -siochoka; -a kufululiza; -a kudumu, -unrest,noun,wasiwasi; vurugu, -unruly,adjective,kaidi; -tukutu; fedhuli; tundu, -unsavoury,adjective,-sio pendeza; -a ufedhuli, -unscathed,adjective,-sio dhurika; salama salimini, -unscrupulous,adjective,si -nyofu; fedhuli, -unsettle,verb transitive,hangaisha; tia wasiwasi; fadhaiha, -unsightly,adjective,-sio-pendeza macho; -a kuchukiza, -unsound,adjective,"si -zima; si imara; pungufu. person of ~ mind, punguani", -unspeakable,adjective,-sio-semeka; -a kuchukiza kabisa, -unthinkable,adjective,-sio-wazika, -unthinking,adjective,"-a pupa; bila kufikiri. He did it ~ly, alifanya bila kufikiri", -untimely,adjective,-a wakati usiofaa, -unto,preposition,(la zamani) kwa, -untold,adjective,"-siosumulia; -siohesabika. a man of ~ wealth, mtu tajiri kupita kifani", -untoward,adjective,sumbufu; -siofaa; -a bahati mbaya; -siypendelewa, -unutterable,adjective,-siosemeka; -baya mno, -unwieldy,adjective,-kubwa tena -zito, -unwitting,adjective,bila kujua; -siokusudiwa. -ly adv. bila kukusudia, -upbraid,verb transitive,karipia; laumu; shutumu; kemea, -upbringing,noun,malezi, -upheaval,noun,"mabadiliko makubwa ya ghafla. The country is in a state of ~, nchi imo katika mabadiliko makubwa", -uphill,adjective,"a kupanda; a shida, gumu. an ~ task, kazi ngumu", -uphold,verb transitive,(upheld) thibitisha; unga mkono, -upkeep,noun,gharama za matunzo, -upland,noun,nyanda za juu, -uplift,verb transitive,tia moyo, -upon,preposition,"juu ya. put ~ sb., pa fulani kazi zaidi ya vyo stahili yake", -upper,adjective,"a juu; bora. get (have) the ~ hand, shinda dhihari", -uppermost,adverb,"a juu kabisa; juu kabisa. He said whatever came ~most, alisema kile kilichomjia kwanza akilini. be down on one's ~s, fukarika", -upright,adjective,a wima,~ly (adv): wima; kwa uaminifu -upright,noun,nguzo, -uprising,noun,"maasi, machafuko", -uproar,noun,makelele; fujo; ghasia; vurumai,~ious (adj): a makelele -uproot,verb transitive,ng'oa, -upset,noun,vurugu; mfadhaiko, -upset,verb transitive/intransitive,pindua; pinduka. 2. tia wasiwasi; vuruga; tibua, -upstairs,adverb,ghorofani, -upward,adjective,a kwenda juu; a kuelekea juu, -uranium,noun,uraniamu; urani: madini nzito nyeupe inayotoa nguvu za atomiki katika mitambo ya nyuklia, -Uranus,noun,Zohali: sayari ya saba katika mfumo wa jua, -urban,adjective,a mji,~ planning: mipango miji; ~ize (v.t): fanya kuwa a mji -urbane,adjective,a adabu sana, -urbanity,noun,adabu; utu wema, -urea,noun,urea: msonbo wa kikaboni wa kifuwele mweupe upatikanayo kwenye mkojo, -ureter,noun,ureta: viferiji viwili katika figo ambavyo hupitisha mkojo na kuishia kibofuni, -urethra,noun,urethra: kibomba cha kupitishia mkojo kutoka kibofuni, -urge,noun,uchu; hamu kubwa,~ncy (n): umuhimu; haraka; ~nt (adj): a haraka; muhimu; ~ntly (adv): haraka -urge,verb transitive,shii sana; belezesha, -urine,noun,mkojo. uric,~ system: mfumo wa mkojo. urinate v.i. kojoa -urine,adjective,a mkojo. urinal, -urine,noun,chombo cha kukojoelea kitandani; msala; sehemu ya kutabawali. urinary, -urine,adjective,"a mkojo. bladder, kibofu (mkusanyo) kifuko cha mkojo", -urn,noun,buli; chombo cha kutilia majivu ya maiti aliyechomwa, -usage,noun,matumizi; mazoea; desturi, -use,noun,1. matumizi. 2. kazi. 3. faida. 4. uwezo wa kutumia. 5. ruhusa ya kutumia. 6. mazoea,"~ up: tumia yote. do unto others as you would like them to ~ you, tendea wengine vile upendavyo wakutendee" -use,verb transitive,tumia; tendea. ~d adj, -usual,adjective,a desturi; a kawaida,~ly (adv): kwa kawaida; aghalabu -utensil,noun,chombo; ala. -s vyombo vya nyumbani, -uterus,noun,uterasi: sehemu ya kizazi cha mama ambapo kitoto hujishikiza na kuendelea kukua hadi kinapozaliwa, -utilitarian,adjective,a kuzingatia manufaa, -utility,noun,"manufaa; matumizi. public utilities, huduma za jamii", -utilization,noun,matumizi, -utilize,verb transitive,tumia, -utmost,noun,"upeo. do your ~, fanya kila liwezekanalo", -utmost,adjective,"a juu, in the ~ danger, katika hatari kabisa. of the ~ importance, muhimu sana", -utopia,noun,jamii timilifu kidhahania,~n (adj): a njozi -utter1,adjective,"kabisa. -tupu. darkness, giza totoro",~ly (adv): kabisa kabisa -utter2,verb transitive,sema; tamka,"~ance (n): usemi; tamko. give ~ to one's feelings, toa dukuduku" -uttermost,adjective,"a mwisho. -part, ncha", -vacancy,noun,"1. uwazi. 2. ukosefu wa mawazo. 3. nafasi wazi ya kazi. There are many vacancies for clerks, kuna nafasi nyingi za ukarani", -vacant,adjective,1. -tupu. 2. (kwa akili) -sio na wazo; ~ly, -vacant,adverb,bila kuwa na kitu, -vacate,verb transitive,hama; ondoka, -vacation,noun,1. kuacha; kuondoka; kuhama. 2. muda wa kupumzika; likizo; likivu, -vaccinate,verb transitive,chanjo, -vaccination,noun,chanjo; kuchanja, -vaccine,noun,dawa ya chanjo, -vacillate,verb intransitive,sitasita; babaika; yumba. vacillation, -vacillate,noun,kuyumba; kubabaika; kusitasita, -vacuole,noun,vakouli; uwazi mmoja; wapo ndani ya sitoplazimu ya seli ya mmea iliyokomaa, -vacuum,noun,ombwe; tupu,~ cleaner: kivuta vumbi; ~ flask: chupa ya chai; themosi; ~ pump: kivuta hewa; kivuta maji; ~ valve: vali ombwe ya kuchunguzia mkondo wa umeme -vagina,noun,uke; sehemu ya nje ya mfumo wa uzazi wa kiumbe kike hadi kwenye uterasi, -vague,adjective,1. sio dhahiri. 2. (kwa watu) a wasiwasi; sio na uhakika,~ly (adv): kwa wasiwasi; si bayana; ~ness (n): ukosefu wa udhahiri -vain,adjective,1. a. bure; -siofaa. 2. -a kujiona; -a kiburi,~n: bure; ~glory (n): kiburi; kujiona; majisifu; majivuno; ~glorious (adj): -a kujiona; -a kujisifu; ~ly (adv): bure; kwa kiburi -valence,noun,valensi; uwezo wa atomu kuungana, -valency,noun,valensi; tabia inayowakilika idadi ya atomu au radikali ambazo atomu moja au radikali moja itaungamika kwavyo, -valiant,adjective,shujaa; hodari; jasiri, -valid,adjective,"1. halali -enye sheria thabiti. 2. (kwa mapatano) -enye nguvu. 3. (kwa hoja, sababu) -a akili. -ly adv. kihalali. -ate v.t. halalisha; thibitisha. -ity n. uhalali; uthabiti", -valley,noun,bonde, -valorous,adjective,shujaa; jasiri, -valour,noun,ushujaa; ujasiri, -valuable,adjective,-a thamani, -valuables,noun,vitu vya thamani, -valuation,noun,ukadiriaji, -valuator,noun,mkadiriaji thamani, -value,noun,thamani; faida; manufaa. - added tax (VAT) kodi ya ongezeko la thamani. -s maadili, -value,verb transitive,thamini; kadiria; tathmini, -valve,noun,vali ya usalama, -valve,noun,vali; kilango. valvular, -valve,adjective,-a mishipa ya damu; -a vali za moyo, -van,noun,gari la mizigo, -vanadium,noun,vana; dhamu; metali ngumu ya rangi ya fedha, -vanish,verb intransitive,toweka; tokomea, -vanity,noun,kiburi; majivuno; majisifu, -vanquish,verb transitive,shinda; tiisha, -van²,noun,(jeshini) kikosi cha mbele, -vapour,noun,mvuke; ukungu. vaporize, -vapour,verb transitive/intransitive,geuka au geuza mvuke; fusha. vaporization, -vapour,noun,kuvuukisha; mvukisho, -variant,noun,kibadala; namna nyingine ya neno moja, -variant,adjective,"tofauti. as tire and tyre are variant spellings. tire¹, tyre¹ ni vibadala vya neno moja. variation", -variant,noun,uhitalifiano; kubadilika hali ya vitu kutoka hali ya kawaida na kuwa tofauti kimaumbile au kijeni, -varied,adjective,-a hamina nyingi, -variety,noun,namna; aina; jinsi. for a variety of reasons kwa sababu mbalimbali. various, -variety,adjective,anuwai; mbalimbali; aina kwa aina, -varnish,noun,vanishi, -varnish,verb transitive,paka vanishi, -vary,verb transitive/intransitive,geuka; badilika; geuza; badilisha. variable, -vary,adjective,-a kugeuka; geugeu. variability, -vary,noun,ugeukaji; badilikaji. variance, -vary,noun,ugeukaji; mpishano, -vas deferens,noun,tyubu inayotoa spamu kutoka kwenye kende, -vascular system,noun,mfumo kifereji; mfumo wa vifeleji maalumu vyenye kazi ya kupitisha vioevu mwilini, -vascular tissue,noun,tishu kifereji; tishu maalumu yenye kazi ya kupitisha kioevu mwilini, -vase,noun,"chombo cha kutilia maji, maua ya mapambo", -vasectomy,noun,uhaishaji; operesheni ya kumhasii dume ili asiweze kutoa mbegu za uzazi, -vast,adjective,mkubwa mno; ingi mno, -vault,noun,kuba; chumba cha chini kwa chini. -ed adj. -enye kuba, -vault²,noun,mruko, -vault²,verb transitive/intransitive,ruka juu kwa msaada wa upondo, -veal,noun,nyama ya ndama, -veer,verb transitive,"(hasa kwa upepo, kwa mawazo) badili mwelekeo. the wind -ed round to north, upepo ulivumia kaskazini", -vegetable,noun,"mboga. marrow, msumgune. - soup supu ya mboga", -vegetable,adjective,"-a mboga, -a kuhusu mboga. vegetarian", -vegetable,noun,"mla mboga za majani, yaani asiyekula nyama kabisa", -vegetable,adjective,-a kula mboga za majani, -vegetation,noun,mimea, -vehicle,noun,"gari; nyenzo. use the newspapers as a - for political views, tumia magazeti kuwa nyenzo ya kuenezea maoni ya kisiasa", -vehicular,adjective,-a magari, -veil,noun,utaji; shela; mtandio, -veil,verb transitive,funika kwa shela; ficha, -vein,noun,mishipa ya damu; tabia yoyote ya kimaumbile ambayo ina ukubwa na uelekeo, -vein,noun,vena; kishipajani; mwelekeo wa mawazo. He talked in comic aliongea kwa mzaha, -velocity,noun,kasi;mwelekeo, -velvet,noun,mahameli, -vend,verb transitive,(hutumika hasa kwa sheria) uza; chuuza,~or (n): mchuzi; mtembezi -venerable,adjective,a kuheshimiwa. -a heshima; kustahiliwa. venerate, -venerable,verb transitive,heshimu; stahi; tukuza. veneration, -venerable,noun,heshima, -veneral disease,noun,ugonjwa wa zinaa, -vengeance,noun,"kisasi. take ~, lipiza kisasi. with a~, (collog.) kwa nguvu; sana. vengeful", -vengeance,adjective,-a kutaka kulipa kisasi, -venom,noun,"sumu ya nyoka, mdudu, etc; chuki. -ous adj. -a sumu; -a chuki", -vent,noun,"tundu. give ~ to, toa dukuduku. He gave ~ to his anger, alitoa dukuduku la hasira yake", -vent,verb transitive,toa nje, -ventilate,verb transitive,pitisha hewa safi; burudisha kwa hewa; enea; tangaza. ventilation, -ventilate,noun,hewa safi, -ventilator,noun,tundu au chombo cha kupitishia hewa, -ventricle,noun,ventrikali: mojawapo ya chemba mbili za chini katika moyo, -ventriloquist,noun,mtu awezaye kutoa sauti kama kwamba inatoka kwa mtu mwingine mbali kidogo, -venture,noun,jambo la hatari,~some (adj): -a ujasiri -venture,verb transitive/intransitive,jaribu; thubutu, -Venus,noun,Zuhura: sayari ya pili kutoka kwenye jua iliyopo baina ya Mirihi na dunia, -veracious,adjective,-a kusema kweli. veracity, -veracious,noun,kweli, -veranda (h),noun,baraza; varanda; roshani, -verb,noun,kitenzi. auxiliary ~ kitenzi saidizi,"~al (adj): -a maneno tu. a ~ error, kuteleza ulimi; ~ally (adv): kwa maneno (si kwa maandishi); ~atim (adv): sisisi kwa maneno yenyewe hasa; ~ose (adj): -a maneno mengi; ~osity (n): utumiaji maneno mengi" -verdict,noun,hukumu; uamuzi, -verge,noun,"ukingo; mwisho; mpaka. be on the ~ of, karibu", -verge,verb intransitive,karibia; pakana na, -verify,verb transitive,hakikisha; thibitisha. verifiable, -verify,adjective,-a kuthibitishika. verification, -verify,noun,uthibitisho; hakika, -vermin,noun,"wanyama au wadudu waharibifu. -ous adj. haribifu; -enye chawa, utitiri, etc",~diseases: magonjwa yaletwayo na wadudu au wanyama waharibifu -vernacular,noun,"lugha ya kienyeji; lahaja. in the ~, kwa lahaja ya kienyeji", -vernacular,adjective,-a lahaja, -versatile,adjective,hodari na -enye kupendelea mambo mbalimbali. versatility, -versatile,noun,uhodari katika mambo anuwai, -verse,noun,"ushairi; aya; ubeti. give chapter and ~ for, toa kumbukumbu halisi. versification", -verse,noun,ushairishaji, -version,noun,tafsiri; masimulizi; habari kama ilivyotolewa na mtu, -versus,preposition,dhidi ya, -vertebra,noun,vetabra: moja ya mifupa ya uti wa mgongo wa mnyama. ~l column,~te (n): mnyama mwenye mtungo wa mifupa ya mgongo -vertebra,noun,safu vetabra: safu ya mifupa ya uti wa mgongo wa mnyama, -vertex,noun,nukta ambapo mistari miwili au kingo mbili, -vertical,adjective,a wima, -very,adverb,sana; kabisa, -very,adjective,"halisi; hasa; kweli; -enyewe. in this place, hapa hasa. The thing I wanted, kitu chenyewe hasa nilichotaka", -vessel,noun,"chombo, blood ~, mshipa wa damu", -vest,noun,fulana; kizibao, -vestment,noun,vazi; vazi la kasisi, -vestry,noun,chumba cha kuvaalia nguo kanisani; baraza la waumini, -vet,noun,(colloq.) mganga wa mifugo, -vet,verb transitive,(-tt) (colloq.) pima afya; chunguza kwa makini, -veterinary,adjective,"a kuhusu elimu va maradhi ya wanyama. a ~ surgeon, daktari wa wanyama", -veto,noun,(-es) kura ya turufu, -veto,verb transitive,kataza; zuia, -vex,verb transitive,"chokoza; taabisha; udhi. a ~ed question, suala lenye kuleta mabishano mengi",~ation (n): chokozi; maudhi; ~atious (adj): chokozi; a kuudhi; sumbufu -via,preposition,kupitia; kwa njia ya; kupitia, -viable,adjective,a kukimudu; enye uwezo wa kumea; kuzaliwa na kuendelea kuishi, -viaduct,noun,daraja refu livukalo bonde au korongo, -vibrate,verb intransitive/transitive,tikisika; tikisa; yumbayumba; tetemeka, -vibration,noun,mtikisiko; mtetemo, -vibrator,noun,kitingishi, -vicar,noun,kasisi wa usharika, -vice versa,adverb,"kinyume chake. I hate him and ~, namchukia naye anichukia", -vice²,noun,jiliwa ya seremala, -vice¹,noun,uovu, -vicinity,noun,ujirani; kuwa karibu, -vicious,adjective,ovu, -victim,noun,"mhanga; kafara; mwathiriwa na jambo baya. He is the ~ of the tradesman's greed, anaathirika kwa choyo cha mnunuzi",~ize (v.t): onea; sumbua -victor,noun,mshindi,~y (n): ushindi; ~ious (adj): hioshindika; liofaulu; -a shangwe -video,noun,video; chombo cha kunasia picha na sauti hai,~cassette: kaseti ya video; ~tape: ukanda wa video -vie,verb intransitive,"with, shindana na", -view,noun,"1. upeo wa macho; kuangalia; kutazama. be in ~, come into ~, onekana or nayoonyeshwa wazi. 2. sura; mandhari. a house with a ~, nyumba iliyojengwa penye mandhari nzuri. 3. maoni; shauri; rai. or ~, kwa kuzingatia. a. kusudio. fall in with s.b.'s ~s, kubaliana na. with a ~ to, ili; kwa nia ya. I came with a ~ to see him, nilikuja ili nimwone. I came with a ~ to settling down, nilikuja kwa nia ya makazi", -view,verb transitive,tazama; angalia; kagua, -vigil,noun,kesha; ukeshaji,~ance (n): kuwa macho; uangalifu; hadhari; ~ant (adj): macho; angalifu; enye hadhari -vigour,noun,nguvu; bidii; juhudi. vigorous, -vigour,adjective,hodari; nguvu; a juhudi, -vile,adjective,ovu; potovu; baya; sana, -vilify,verb transitive,singizia; kashifu; seng'ena; tukana, -villa,noun,nyumba (ya shamba) yenye bustani kubwa, -village,noun,kijiji; kitongoji,~r (n): mwanakijiji -villain,noun,mwovu; mhalifu, -villus,noun,vidoletumbo: namna ya vijidole katika tabaka ya ndani ya utumbo mdogo, -vindicate,verb transitive,thibitisha, -vindication,noun,uthibitisho, -vindictive,adjective,-a kutaka kulipiza kisasi; sisamehe, -vine,noun,mzabibu,~dresser (n): mkulima wa mzabibu; ~yard (n): shamba la mzabibu -vinegar,noun,siki, -violent,adjective,a nguvu nyingi; kali sana. violence, -violent,noun,nguvu; jeuri; vurugu, -violet,noun,urujuani, -violet,adjective,-a rangi ya urujuani, -violin,noun,fidla,~ist (n): mpiga fidla -virgin,noun,bikira; mwanamwali,~al (adj): -a bikira; -a mwanamwali; safi; ~ity (n): ubikira -virgin,adjective,safi; siyoguswa; ~ asili: forest msitu usiopata kuguswa, -virile,adjective,-a kidume; -enye nguvu za kiume. virility, -virile,noun,nguvu za uume za uzazi, -virtual,adjective,"-a kweli lakini si bayana. He is the ~ head, yeye ndiye kiongozi (ingawa si wa dhahiri)",~ image: taswira bandia: taswira inayotokana na mkutano wa miali ya kweli ambayo haiwezi kutupwa kwenye kiwamba; ~ly (adv): kwa kweli; ilivyo -virtue,noun,"wema; maadili; ubora. by (in) ~ of, kwa sababu; kwa ajili ya. virtuous", -virtue,adjective,-ema; adilifu (kwa wanawake) safi; -ilo bora, -virus,noun,"kirusi; kiumbe hai ambacho hakijafikia ngazi ya seli ambacho huweza kuzaliana kinapo-ishi kwenye kiumbe hai kingine, kwa kawaida husababisha maradhi", -visa,noun,viza, -visa,verb transitive,pa viza, -viscosity,noun,mnato: mwelekeo wa mmiminiko wenye kunata au kumwagika taratibu sana, -visible,adjective,-a kuonekana wazi,"~ spectrum: spektra bayana: spektra yenye kuweza kuonekana na jicho. visibility n. hali ya kuonekana wazi. Visibility is bad today, mwangaza hautoshi leo" -vision,noun,uwezo wa kuona au kuwazi; busara; njozi; ndoto,"~ary (adj): -a kubuni tu; -a ndoto; enye njozi. visual display unit (VDU), chombo chenye kiwango ambacho huonyesha taarifa, hasa kutoka kwenye kompyuta" -visit,noun,matembezi; ziara. state ~ ziara ya kiserikali,~ation (n): rada; adhabu ya Mungu; patilizo; ~or (n): mgeni. state ~ mgeni wa kiserikali -visit,verb transitive/intransitive,zuru; tembelea, -vista,noun,mandhari; taswira. (fig.) mfululizo wa taswira katika mawazo, -visual,adjective,-a kuona; -a macho,~ aid: vielelezo; ~ize (v.t): pata taswira akilini; pata sura -vital,adjective,-uhai; -a lazima kwa uzima; muhimu sana,~ly (adv): kwa ulazima; ~ity (n): uhai; uzima; uchangamfu; ~ize (v.t): tia uzima; tia nguvu -vitamin,noun,"vitamini. ~ D,",~ A: vitamini A: msombo oganiki ambao hauwezi kutengenezwa na wanyama na ulio muhimu sana kwa nuru ya macho; ~ B complex: vitamini B changamano: msombo oganiki ambao ni muhimu sana kwenye utendaji katika mwili; ~ C: vitamini C: msombo oganiki ambao binadamu hawezi kutengeneza ulio muhimu sana kwa seli na tishu za mwili -vitiate,verb transitive,haribu; punguza nguvu; dhoofisha, -vivacious,adjective,changamfu; a furaha; cheshe; enye bashasha. vivacity, -vivacious,noun,uchanagufu; ukunajufu; ucheshi; bashasha, -vivid,adjective,(kwa rangi) ng'avu; (kwa maelezo) dhahiri; wazi,~ly (adv): waziwazi -viviparous,adjective,"a kuzaa watoto, si mayai", -viz,adverb,(husomeka namely) yaani; ndo kusema, -vocabulary,noun,msamiati; maneno, -vocal,adjective,a sauti,~ chords: vinyuzi sauti: mikunjo ya ngozi katika shingo karibu na koo za baadhi ya wanyama ambao husaidia katika kutoa sauti. organs ala za sauti ~ic adj. a vokali; a irabu; ~ism (n): mfumo wa irabu; ~ist (n): mwimbaji -vocation,noun,1. wito 2. kazi; shughuli; utaalamu; amali; ufundi. 3. uwezo; welekevu; moyo,"~al (adj): a kazi; a ufundi ~ guidance, ushauri wa kuchagua kazi" -vodka,noun,vodka; aina ya pombe kali ya Kirusi, -vogue,noun,mtindo; fashini. be in ~ -wa katika fashini, -voice,noun,sauti; (gram.) kauli ya kutenda au kutendewa, -voice,verb transitive,sema; eleza; tamka, -void,noun,uwazi; upeweke, -void,adjective,"tupu; wazi; pasipo mtu; of, bila; siokuwa na. (law) null and ~, batili", -volatile,adjective,"kitu, fushi- a kigeuka mvuke; (kwa mtu) -epesi kubadilika; -changamfu", -volcano,noun,(-es) volkano. volcanic, -volcano,adjective,a volkano, -volley,noun,"mshindo wa silaha nyingi za moto zikipigwa pamoja; mfululizo wa matukio. a - of abuse, mfululizo wa matusi", -volt,noun,volti: kizio cha nguvu za umeme,~age (n): volteji; kani mwendoumeme ikipimwa katika volti; ~meter (n): voltimeta: chombo cha kupimia volteji ya umeme katika vipimo vya volti -volume,noun,1. juzuu. 2. ukubwa; wingi. 3. nafasi; uyazo. 4. nguvu ya sauti. voluminous, -volume,adjective,kubwa; (kwa mwandishi) enye kuandika kazi nyingi, -voluntary,adjective,a hiari; a kujitolea,~ helpers: wasaidizi wa kujitolea. voluntarily adv. kwa hiari -volunteer,noun,valantia: askari wa kujitolea; mtu ajitoleaye, -volunteer,verb transitive/intransitive,toa kwa hiari; jitolea, -vomit,noun,matapishi; matapiko. v.t/i. tapika, -vote,noun,kura; kasma ya matumizi ya fedha. v.t/i. piga kura; chagua,~r (n): mpiga kura -vowel,noun,"irabu; vokali. back ~, irabu nyuma. front ~, irabu mbele", -vulcanization,noun,uvulkanishi: mchakato wa kuufanya mpira asilia uwe mgumu zaidi kwa kuukana na salfa, -vulgar,adjective,-sio na adabu ~ity, -vulgar,noun,ukosefu wa adabu; usafihi, -vulnerable,adjective,enye kuwezà kuudhuriwa, -vulture,noun,tai, -vulva,noun,njini, -oculist,noun,daktari wa macho, -wad,noun,fusho: kitu chochote laini cha kutenganishia vitu ili visitikisike na kugongana; kibunda cha noti, -waddle,noun,mwendo wa bata, -waddle,verb intransitive,tagaa; enda kama bata, -wade,verb intransitive,"enda kwa shida majini, matopeni au mchanga", -waders,noun,gambuti: viatu virefu vinavyofika magotini, -wadi,noun,bondejangwa: bonde kame ambalo hupitiwa na mto katikati yake wakati wa majira ya mvua, -wading bird,noun,"ndege atembeaye majini. -in, shambulio kwa nguvu", -combination,noun,uunganishaji; muungano; mchanganyiko; uchanganyaji; watu wanaoshirikiana katika shughuli moja, -waft,verb transitive,peperusha, -wag,noun,mtikisiko, -wag,verb transitive/intransitive,"(-gg-) tikisa. -one's finger at sb, onyesha kidole", -wage²,verb transitive,pigana; fanya vita, -wage¹,noun,"mshahara; ujira. minimum ~, kima cha chini cha mshahara", -wagon,noun,mkokoteni: gari la kukokotwa na farasi au ng'ombe, -waif,noun,"msokwao (hasa mtoto). -s and strays, watoto wa mitaani", -wail,noun,maombolezo, -wail,verb intransitive,omboleza; lia kwa huzuni, -waist,noun,kiuno,~cloth (n): kikoi; shuka; ~coat (n): kizibao -wait,noun,ungojeaji; muda wa kungojea, -wait,verb transitive/intransitive,"ngoja; ngojea; subiri. -upon sb, ngojea; tumikia. lie in - for, vizia. -on sb, hand and foot, kidhi haja zote. -ing list orodha ya wanaosubiri. -ing room chumba cha wanaosubiri. -er, -ress n. mhudumu", -waive,verb transitive,"samehe (deni, etc)", -walk,noun,"matembezi; namna ya kutembea; njia. -of life, weledi; kazi katika maisha", -walk,verb intransitive/transitive,"enda kwa miguu; tembea. -off with, iba. -away with, shinda bila taabu. -over n. (colloq.) ushindi rahisi", -wall,noun,"ukuta; kiambaza. with one's back to the ~, meko kubanwa sana; kwa kuzingirwa. go to the ~, shindwa kabisa. -paper, karatasi za kupambia ukutani", -wall,verb transitive,"-up, zungushia ukuta", -wallet,noun,pochi, -wander,noun,zurura; zunguka. -er n. mzururaji, -wane,verb intransitive,pungua; fifia; legea, -want,verb transitive,"taka; hitaji; tamani. be-ing, pungukiwa na. a few pages of this book are ~ing, kurasa nyingi za kitabu hiki zimepungua. He is -ing in courtesy, hana adabu. -for nothing, jitosheleza kwa kila kitu. -ing", -want,preposition,bila, -war,noun,"vita. You have been in the -s, (colloq.) umemumizwa vitani. -at, katika hali ya vita. -head, kichwa cha kombora. -rior n. askari mpiganaji. -y adj. mgomvi", -ward,noun,"1. mtoto wa kulea. 2. keep watch and -, linda; hifadhi. 3. kata: mtaa wa mji. 4. wadi", -ward,verb transitive,"-off, kinga; epusha; kwepa. -en n. msimamizi; mlinzi. -er, -ress n. askari magereza wa kiume, wa kike", -wardrobe,noun,chumba au kabati la kuweka nguo, -warehouse,noun,ghala; bohari, -warm,adjective,"a uvuguvugu. make things ~ for sb, adhibu fulani; letea matatizo", -warm,verb transitive/intransitive,"-up, pasha; pata moto. -blooded adj. a damu moto. -hearted adj. ema; mkujufu. -ly adv. kwa moyo mkujufu. -th n. joto. (fig) hasira; shauku", -warrant,noun,1. haki; sababu. 2. kibali; waranti, -wash,noun,josho; uoshaji, -wash,verb transitive/intransitive,"1. osha; oga; fua nguo; safisha kwa maji; nawa. 2. fulika bila kuharibika. 3. (kwa bahari mto, etc.) pita. -er n. mashine ya kufulia nguo. -erman n. dobi. -out n. sehemu iliyobomolewa na mafuriko", -wasp,noun,zinengo; nyigu; uvi, -wastage,noun,hasara; uharibifu; takataka,~ful (adj): potevu; fuja; haribifu. -r n. mfujaji; mharibifu -waste,noun,ufuaji; takataka; jangwa, -waste,adjective,1.- sifofa; a jangwa. 2. -a takataka; ovyo, -waste,verb transitive/intransitive,1. tumia vibaya; fuja. 2. dhoofisha; dhoofika; lika; chaka. ~ product uchafu; mabaki; takataka, -watch,noun,ulinzi; lindo,~ful (adj): -a hadhari; ~man (n): mlinzi -watch,verb transitive/intransitive,1. tazama; angalia; chunga; linda. over; tunza; linda; kesha. keep ; kuwa zamuni. 2. saa ya mfukoni au mkononi, -water,noun,"maji. fresh - maji matamu. salt - maji chumvi. under - liojaa maji. get into (be in) hot pata matatizo. throw cold on -, jaribu. hold - thibitisha. high and low - maji kujaa na kupwa. (fig) be in low - kuwa maskini","~closet (n): (au w.c.) choo cha kuvuta; ~cycle: mzunguko maji: mzunguko wa daima wa maji katika hali ya uoevu au mvuke angani, ardhini na baharini; ~fall (n): maporomoko ya maji; ~proof (n): adj. -siopenya maji; ~shed (n): eneo la mwinuko ligawalo mito; ~spout (n): chamchela ya maji ya bahari; ~table: venomaaji: sehemu ambapo iko katika usawa wa maji yaliyoko ardhini ambayo wakati wa mvua hupanda juu zaidi na kuwa chanzo cha mtiririko wa mito au maji ya madimbwi; ~tight (adj): -siovuja maji; ~vapour: mvuke maji: maji katika hali yake ya kigesi au ya kimyuke; ~works (n): mfumo wa usambazaji maji" -water,verb transitive/intransitive,"mwagilia maji. my eyes - machozi yanitoka. my mouth -s, natoka mate. (fig.) - sth. down, zimua", -watt,noun,wati: kipimo cha umeme, -wattle,noun,"utifo. -and doub hut, kibanda cha fito kilichokandikwa; nyumba ya mbao za mbwa", -wave,noun,wimbi; ongezeko. v.i/t. punga; tikisa; tikisika,~length (n): masafa; urefu wa wimbi. waver v.i. sitasita; yumbayumba; pepesuka -wax,noun,nta,~chandler (n): mtengenezaji au muuzaji mishumaa -way,noun,"1. njia; barabara. 2. upande; welekeo. Look this tazama upande huu. the wrong round, kuelekea upande sio. 3. mwendo; masafa. We're a long from home, tuko mbali na nyumbani. 4. njia; mbinu; mkakati. the to do it, njia ya kufanya. do in this , ifanye namna hii. ~side n./adj.(a) kando ya njia","~s and means: mbinu; njia. 5. desturi. They're in no similar, hawafananai hata kidogo. He's clever in some -s, ni hodari kwa mambo mengine. You're in my-, unaniuzia. Get out of the-, ondoka njiani; kujitenga. by the-, pamoja na hayo. by - of introduction, kwa kutambulisha. by - of business, kwa njia ya biashara. in a -, kwa njia moja. in a bad -, katika hali mbaya. have (get) your own, fanya upendavyo. give -, shindwa; ~farer (n): msafiri kwa miguu" -wayward,adjective,kaidi, -weak,adjective,"1. sio na nguvu. 2. -enye maji mengi; si kali; -epesi. 3. (kwa maarifa) pungufu; chini ya kiwango cha kawaida. I have - sight, sioni vyema. ~acid,", -wealth,noun,utajiri; ukwasi,~y (adj): tajiri -wean,verb transitive,achisha mtoto maziwa ya mama, -weapon,noun,silaha, -wear,noun,"kuvaa; vazi; uchakavu. v.t/i. (wore, worn) 1. vaa; valia. 2. dumu; stahamili. 3. chaka; chakaza; off, pita; isha; pungua. - on, (kwa wakati) pita polepole; potea. ~a kushosha","~out: chaka; lika; chakaza. I'm worn out, nimechoka kabisa; ~y (adj): liochoka; ~ily (adv): kwa hali ya kuchoka; ~iness (n): kuchoka; uchovu; ~isome (adj): a kuchosha; sumbufu" -weather,noun,hali ya hewa What sort of -? umekuwaje? v.t/i. 1. pona; pita; epuka. 2. nyauka. beaten,~cock: ~vane n. umbo la jogoo au mshale juu ya jengo kuonyesha welekeo wa upepo -weather,adjective,lioathiriwa na hali ya hewa, -weave,noun,mtindo wa ufumaji,~r (n): mfumaaji; ~bird (n): ndege mwanaume -weave,verb transitive,"(wove, woven) fuma; suka; (fig.) tunga; buni; sanifu", -web,noun,"1. kilichofumwa; mfumo. (fig.) a - of lies, utungo wa uwongo. 2. utando (wa buibui). 3. utando wa ngozi kati ya vidole",~bing (n): utee wa nguo. website n. kurasa pembuzi; tovuti -wed,noun,harusi; ndoa,~breakfast (n): chakula cha maharusi; ~card (n): kadi ya mwaliko wa harusi -wedge,noun,"kabari. the thin end of the -, jambo dogo linalozaa jambo kubwa", -wedge,verb transitive,kaza kwa kabari, -Wednesday,noun,Jumatano, -weed,noun,"gugu; majani. -killer, kiua magugu v.t/i. palia magugu. -out, ondoa vitu hafifu visivyofaa kitu","~y (adj): enye magugu; embamba tena dhaifu. young men, vijana wembamba wadhailfu" -week,noun,wiki; juma. ~ly adj/adv. kwa juma,~day (n): siku yoyote ya wiki isipokuwa Jumamosi au Jumapili; ~end (n): wikendi; Jumamosi na Jumapili -week,noun,gazeti litolewalo kila wiki, -weir,noun,boma la kuzuia maji; kikinga mto; mgono; mtego wa samaki, -comprehensible,adjective,a kufahamika; a kueleweka, -welcome,noun,mapokezi; makaribisho, -welcome,adjective,"a- kupokewa kwa furaha; a- kuruharisha You are to use my books, nakuruhusu kutumia vitabu vyangu", -welcome,verb transitive,"karibisha vizuri; pokea kwa furaha. your suggestion, nakubali pendekezo lako kwa furaha", -weld,verb transitive,lehemu; lihimu,~er (n): mtia weko -welfare,noun,"hali njema; ustawi; neema; afya. social "" ustawi wa jamii", -well,noun,kisima; chumba cha lifti au ngazi katika jengo. v.i,~up: bubujika; foka; chemka -well,noun,hali njema; afya; raha; ustawi,~born (n): a ukoo bora; ~connected (adj): enye uhusiano na watu bora; ~disposed (adj): -ema; a hisani; ~nigh (adv): karibu; nusura; ~to-do (adj): tajiri; ~worn (adj): -liotumika mno -well?,adjective,"(better, best) 1. heri; afadhali; bora. it would be - to, afadhali - and good, vyema", -well?,adverb,"vyema; barabara; vizuri. as -, as, pamoja na. be ~ out of sth, jitoa katika jambo bila matatizo. 2. haki. You may be surprised, una haki ya kushangaa. We may as be begin now, tunaweza kuanza sasa hivi. wish sb. ~, takia mtu heri. Let alone, usingilie. int. je? nini tena?", -wellingtons,noun,viatu virefu vya mpira, -wesleyan,adjective,a ufuasi wa madhehebu ya kikristo ya kiprotestanti yaliyoanzishwa na J. Wesley, -wet,adjective,majimaji; chapa-chapa, -wet,verb transitive,(-tt) rowesha, -whale,noun,nyangumi; aina ya mamalia mkubwa kuliko wote aishiye baharini, -wharf,noun,"(~s, wharves) gati",~age (n): ushuru utozwao kwa matumizi ya gati; ~mam (n): kuli; ~master (n): msimamizi wa gati -wheat,noun,ngano,~en (adj): a ngano -wheel,noun,gurudumu; (katika meli) usukani,"~s within ~s: mchanganyiko wa mambo. put one's shoulder to the ~, saidia; jitahidi. v.t/i. sukuma, vuta kwa magurudumu; ~barrow (n): bero; toroli; ~wright (n): fundi wa magurudumu. potter's ~ n. kurugo gurudumu la kufinyangia vyungu" -when,adverb,"(inter.) lini? wakati gani? (rel.) po- ambapo. I went, nilipokwenda. I go, niendapo","~ever (adv): kila; wakati wowote. I go, kila nikienda. He likes, kila apendapo" -where,adverb,"(inter.) wapi? mahali gani? (rel.) ambapo, -ko, -mo. We must go ~ we can get food, lazima twende ambako tutapata chakula","~abouts (adv): wapi? karibu na wapi? sehemu gani? n. makazi. I don't know his ~abouts at present, sijui alipo sasa; ~as conj. kwa maana; kwa kuwa; lakini: wakati ambapo; ~fore (adv): (la zamani) kwa nini? conj. kwa sababu hii; ~upon: ndipo; baadaaye; ~ver (adv): kila; popote; ~he likes: popote apendapo; ~withal (n): the ~withal, uwezo; mali" -whether,conjunction,"kama. you like or no, ukipenda usipende", -while,noun,wakati; muda,~ away the time: pitisha wakati -while,conjunction,"wakati. he goes he sings, aimba akienda. once in a ~, mara moja moja. be worth ~, faa. v.t", -whine,noun,mlio wa mbwa anayevogopa; kilio. v.t/i. lala kama mbwa anayevogopa; lalamika, -whip,noun,"mjeledi; kiboko; mchapao. have the ~ hand over sb., dhibiti; tawala. v.t/i. 1. chapa piga mjeledi. 2. piga mayai kwa mchapo","~out: chomoza; toa ghafla. He ~ped out a pistol, alichomoa bastola; ~ping (n): adhabu ya kupigwa viboko" -whirl,noun,mzunguko wa kasi. v.t/i. 1. zungusha; zunguka kwa nguvu. 2. ona kizunguzungu,~off: toa ghafla; ~pool (n): mzunguko wa maji; ~wind (n): kikuukuu; chamchela -whisk,noun,1. brashi ya kupangusia nguo. 2. mchapo wa mayai; mjeledi. v.t/i. pangusa upesi; twua upesi; punga mkia hewani, -whisker,noun,sharafa; ndevu za mashavuni; sharubu za paka, -whisky,noun,pombe kali; wiski, -whisper,noun,mnong'ono; uvumi, -whisper,verb intransitive,nong'ona, -whistle,noun,1. mluzi; ubinja. 2. filimbi; kipenga,~ a tune: imba kwa ubinja -whistle,verb intransitive,"piga mbinja, kipenga. v.t", -white,noun,weupe; ute wa yai; mzungu, -white,adjective,"-eupe. • blood cell selidamu nyeupe: seli ya damu isiyo na maunzi ya rangi nyekundu, kazi yake kubwa ni kupigana na chembechembe za maradhi. - dwarf, - lie, uwongo usiodhuru. - hair, mvi", -whitsun,noun,sikukuu ya Pentekoste,~tide (n): juma lianzalo na sikukuu hiyo -whittle,verb transitive/intransitive,chonga; kata vipande vyembamba. (fig.) punguza kidogokidogo, -who,pronoun,"(whom whose) (inter.) nani? (rel.) amba (-o, -ye). The man ~ came was very tall mtu aliyekuja alikuwa mrefu sana. the men - I saw, watu niliowaona the man -se book I am reading mtu ambaye kitabu chake ninakisoma", -whoever,pronoun,yeyote; -o; -ote, -whole,noun,kitu kizima; jumla,~some (adj): enye lishe kamili -whole,adjective,"1. ote. the - truth, kweli yote. He devoted his ~ energies to his task, alitumia nguvu zake zote katika kazi yake. 2. -zima. He escaped aliokoka bila ya kudhurika. There's not a - plate in the house, hamna sahani nzima nyumbani. 3. -zima: kamili. Rain fell for three - days, mvua ilinyesha siku tatu nzima. a - number, namba nzima. on the - kwa jumla; kwa kuzingatia yote. -hearted (ly) adj./adv. kamili; -zima; kwa moyo mkunjufu. -sale n. jumla", -wholly,adverb,kabisa, -why,adverb,"kwa nini? kwa sababu gani? the ~s and the wherefores, kisa na mkasa", -wick,noun,utambi; ujali wa taa, -wicked,adjective,-ovu; baya; habithi,~ly (adv): kwa uovu; ~ness (n): uovu -wicker,noun,fito (henzerani; tete) zilizoshukwa, -wicket,noun,"1. (vilevile ~door, ~gate) kilango; kidirisha cha kuuza tiketi 2. (katika mchezo wa kriketi) vijiti vitatu vilindwavyo na mshika beti. take a ~, shinda mshika beti", -wide,adjective,"1. pana. 2. a kutapakaa; ingi. a man with ~ knowledge, mtu mwenye maarifa katika nyanja nyingi. 3. a kukosa shabaha",~spread (adj): -liotapakaa; ~ly (adv): sana; kwa kiasi kikubwa -wide,adverb,1. sana; kwa kiasi kikubwa. searchi. tanua; tanuka; nanuka; eneza, -widow,noun,mfiwa na mume; kizuka. -er n. mfiwa na mke; mjane, -width,noun,upana, -wield,verb transitive,"shika na kutumia (fig.) - power, shika madaraka", -wife,noun,(wives) mke, -wig,noun,wigi; nywele bandia, -wild,adjective,1. (kwa wanyama) a mwituni; sifugwa; (kwa mimea) a porini; a kujitoa wenyewe. 2. (kwa mahali) a jangwa; siokaliwa na watu. 3. a nguvu; -a tufani, -will²,verb transitive,"(~ed) taka. Let him do what he ~ mwache afanye kama atakavyo, would that, laiti","~ed to: usia. He ~ed a house to him, aliimwandikia nyumba katika wosia" -will³,noun,"hiari; ridhaa. free ~ hiari; akili. He always has his ~ daima ana hiari yake. bear sb. good ~ takia mtu heri. last and testament, wosia",~ing (adj): radhi; tayari ~ly adv. kwa hiari; ~ness (n): hiari; ridhaa -win,verb transitive,(won) shinda; faulu,~ner (n): mshindi -winch,noun,winchi, -wind,noun,"1. upepo. be in the ~ eleweka baada ya kufichwa. See blow the blows, sikia maoni ya watu kuhusu jambo; take the ~ out of sb.'s sails wahi mtu; katiza maslahi yake ghafla. 2. pumzi. 3. harufu; fununu. get ~ of, (fig.) sikia habari za. 4. riah; nihi; gesi ya tumboni; shuzi. 5. upuuzivi",~mill (n): kinu cha upepo; ~pipe (n): koromeo; ~screen (n): kioo cha mbele cha gari; ~ward (adj): -a upande wa upepo -wind,verb transitive,1. kosesha pumzi. 2. pumzisha. 3. nukiliza; gundua kitu kwa harufu, -windlass,noun,winchi, -window,noun,dirisha. ~box sanduku la kuoteshea maua dirishani,~display: maonyesho ya biashara dirishani; ~envelop: bahasha yenye kidirisha; ~seat: kiti cha dirishani; ~shopping: tia macho nuru; kutazama vitu dukani bila ya kununua -wind²,verb transitive,(wound) 1. pindika; zunguka; zungusha. 2. kunja; sokota,"~ up: maliza; komesha; kamilisha, ball wound up, hangika sana; ~ring-sheet (n): sanda" -wine,noun,"mvinyo; divai. new ~ in old bottles mambo mapya yasiyoweza kuzuilika. grower, mlimaaji zabibu za kutengenezea divai. palm ~ tembo la mnazi",~ry (n): kiwanda cha mvinyo -wing,noun,"1. bawa; ubawa. be on the ~, ruka; puruka. under sb.'s ~ chini ya himaya ya mtu. 2. sehemu ya nyumba. 3. (katika kandanda) wingi; mchezaji wa pembeni", -winter,noun,majira ya baridi kali; kipupwe, -winter,verb intransitive,kaa majira ya baridi, -wintry,adjective,-a baridi kali, -wipe,verb transitive,"1. safisha kwa kufuta; pangusa; futa. 2. - off, futa",~ out: futa. (fig.) haribu kabisa; ~ up: kausha maji kwa kupangusa -wire,noun,1. waya. 2. (colloq.) simu ya upepo, -wire,verb transitive/intransitive,1. funga kwa waya. 2. funga nyaya za umeme. 3. piga simu. wiry, -wire,adjective,embamba na shupavu, -wisdom,noun,1. hekima; busara. 2. methali; semi; maadili, -wise,adjective,a. hekima,~ly (adv): kwa busara -wish,noun,matamanio; matakwa; mapenzi,~ful (adj): tamanifu; ~ful thinking: ndoto za mchana -wish,verb transitive/intransitive,"1. tamani 2. taka 3. penda sb. a pleasant journey, takia safari njema", -wit,noun,1. akili. 2. mwerevu,~ticism (n): usemi wa hekima; ~ty (adj): cheshi; ~tily (adv): kwa ucheshi -witch,noun,mchawi mwanamke,~craft (n): uchawi; ~doctor (n): mchawi; mganga; ~ery (n): utakalwi; uzuri wa kuzuga akili -with,preposition,"na; kwa. He went with his father, alienda na baba yake. Cut it ~ a knife, ikate kwa kisu. He was beaten ~ stick, alipigwa kwa fimbo. together, pamoja na", -wither,verb intransitive/transitive,"1. fa; dhooful; fifisha; nyauka; nyauka. 2. fadhaliasha. She gave him -ing glance, alimtu pia jicho la kufadhaisha", -withhold,verb transitive,(withheld) nyima; katalia; zuia, -within,adverb,ndani,~ my power: chini ya uwezo wangu; ~ hearing: karibu -within,preposition,"ndani ya; chini ya; karibu. - an hour, haipati saa", -without,preposition,"pasipo; bila. I have arrived ~ my baggage, nimefika bila mizigo yangu; He tried ~ success alijaribu bila mafanikio", -without,adverb,(la zamani) nje, -withstand,verb transitive,(withstood) himili, -witness,noun,shahidi; usahidi, -witness,verb transitive/intransitive,shuhudia; thibitisha, -wittingly,adverb,makusudi; kwa kujua, -wizard,noun,mchawi, -woe,noun,majonzi; huzuni; masikitiko,~s (n): msiba; taabu; matatizo; ~ful (adj): a huzuni nyingi; a kuhuzunisha -wolf,noun,"(wolves) mbwa mwitu. keep the ~ from the door, weza kujikimu. - cry, kilio cha uwongo. v.t (collog.) la kwa pupa", -woman,noun,(women) mwanamke,~hood (n): ututuke; uanama; ~ish (adj): -a kike; ~ly (adj): kama mwanamke -womb,noun,tumbo la uzazi; uterasi, -wonder,noun,"ajabu; mshangao; vi. staajabu; shangaa; jiuliza. Do you I refused? unastaajabu kwa kuwa nilikataa? I - who he is, sijui hata ni nani. I - wether he'll come, najiuliza iwapo atakuja. ~ful adj a kustajabisha",~ment (n): mshangao; ajabu -wondrous,adjective,-a ajabu, -wood,noun,"ubao; mbao; msitu. be out of the ~, okoka; toka hatarini",~cut (n): muhuri wa mbao; ~ed (adj): enye miti; a msitu; ~en (adj): a mti; a mbao. (fig.) ~headed -zito a akili; ~land (n): msitu; ~work (n): useremala; vitu vya mbao; ~y (adj): a msitu; enye miti -wool,noun,manyoya; sufu; sufi,"~len (adj): a sufi. n. nguo za sufi; ~ly (adj): a sufi. (fig.) (kwa akili) ilochanganyikiwa. pull the ~s over sb.'s eyes, danganya mtu" -word,noun,"neno; habari; kauli; ahadi. have ~s with sb, gombana na mtu; sema na mtu by/of mouth, kwa habari za mdomo. take sb at his ~, amini kauli ya mtu. Send me ~ tomorrow, nijulishe kesho. break one's ~, vunja ahadi. be as good as one's ~, timiza ahadi", -word,verb transitive,eleza kwa maneno, -work,noun,"kazi; ajira; shuguli; sanaa; vifaa vya kazi; mitambo. She took her ~ into the garden, alichukua vifaa vyake hadi bustanini. the ~ of silversmiths, vitu vya fedha. needle ~, ushonaji; ufumaji. stone ~, uashi. wood ~, useremala. the ~s of Shakespeare, maandiko ya Shakespeare. the ~s of a clock, mitambo ya saa. public ~s, huduma za jamii. v.i.t. (~ed) 1. fanya, tenda kazi. 2. (kwa mashine) tenda kazi iliyokusudiwa. 3. faulu; fanikiwa. 4. tendesha kazi. 5. legea. The screw has ~ loose, skrubu imelegea. They ~ their way forward, waliendelea polepole, into, ingiza; changanya. - a few jokes into a speech, tia mzaha kidogo katika hotuba. ~ umbua; tunda; finyanga",~ off: ondoa; ~ off superfluous energy: tumia nguvu bure; ~ up: chochea; hamasisha. 6; ~able (adj): a kuwezafanya; ~manship (n): ustadi; usanili; ~shop (n): karakana; warsha; ~station (n): eneo linalofanywa kazi kwa kutumia mtandao wa kompyuta -world,noun,"dunia; ulimwengu. a man of the ~, mtu mwenye maarifa ya dunia. the old ~, Ulaya, Asia, na Afrika. the new ~, Amerika","~ of: ingi sana; ~ly (adj): a dunia; a kupenda anasa za dunia. my ~ goods, mali yangu; ~wide (adj): a dunia nzima" -worm,noun,"funza; mnyoo. earth ~, nyungunyungu; nyungwi-nyungwi. v.t",~ one's way through: ingia polepole; ~ one's way into favour: jipendekeza taratibu; ~ out: pata habari kwa kusaili sana -worry,noun,wasiwasi; wahaka; usumbufu, -worry,verb transitive/intransitive,1. udhi; sumbua; hangaisha. 2. jisumbua; hangaika. 3. (kwa mbwa) rarua; ng'ata, -worship,noun,ibada; sala; heshima kuu,~per (n): mwabudu; abidiu -worship,verb transitive/intransitive,abudu, -worth,noun,thamani, -worth,adjective,"1. -enye thamani 2. stahili. The book is well reading, kitabu hiki chastahili kusomwa. be ~ it, be ~ while, faa", -worthless,adjective,bure; ghali; -sio na thamani. ~while adj. a kufaa; a maana. ~y adj. a kustahili. ~ily adv. kwa thamani, -wound,noun,jeraha; kidonda; uchungu, -wound,verb transitive,jeruhi; tia uchungu, -wrap,noun,shali; nguo ya kujifunikia,~per (n): karatasi ya kufungia kitu -wrap,verb transitive/intransitive,"(~pp~) (engine ~ up) kunja; funika. be ~ ped up in, fungwa; funikwa", -wreck,noun,kuvunjika (hasa ya merikebu); merikebu iliyoza-ma,~age (n): mabaki ya chombo kilichovunjika -wrench,verb transitive,sokota; vuta kwa ghafla; maumivu makali, -wrench,noun,mshituko; teguo; maumivu; uchungu, -wrestle,noun,mweleka; mwereka,~r (n): mpiganaji mieleka -wrestle,verb transitive/intransitive,pigana mieleka (fig. (with) shindana na, -wretch,noun,maskini; mnyonge; fukara; bazazi; mhuni,~ed (adj): duni; dhalili; a huzuni -wring,verb transitive,(wrung) songoa; popotoa; kamua (fig) toza kwa nguvu,~ing wet: -liora chapachapa -wrinkle,noun,1. kuvanya; mkunjo. 2. (colloq.) kidokezi; shauri la manufaa, -wrist,noun,kifundo cha mkono, -writ,noun,"hati. holy ~, maandiko matakatifu", -write,verb transitive/intransitive,(wrote written) andika,~r (n): mwandishi. writing n. mwandiko; maandishi -writhe,verb intransitive,jinyonga; gaagaa, -wrong,noun,kosa; ulaya; dhambi; ubaya,~doing (n): uovu; dhambi; uhalifu; ~ful adj. si a haki; ~fully (adj): bila haki; ~ly (adv): vibaya; ~ informed: lioarifiwa vibaya -wrong,adjective,"si kweli; si sahihi; si poa; potoka. be in the ~, kosa. put sb. in the ~, fanya mtu aonekane mkosa", -wrong,verb transitive,tenda mabaya; onea; dhulumu, -wry,adjective,"a upande. make a ~ face, a ~ smile, tabasamu la kulazimisha", -x-mas,noun,ufupisho wa christmas: sikukuu ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo, -x-ray,verb transitive,piga picha ya eksrei, -xenon,noun,zenoni: gesi adimu isiyo na rangi wala harufu, -xylem,noun,zailemu: tishu yenye seli mfano wa bomba na kuta nene zinazosafirisha maji na madini katika mmea, -yacht,noun,yoti: boti dogo jepesi la mashindano, -yam,noun,kiazi kikuu, -yard,noun,yadi: kipimo cha urefu sawa na mita 0.914. ~stick kigezo, -yard²,noun,"ua; uwanja. work ~ kiwanda; karakana. brick ~, kiwanda cha matufali", -yarn,noun,"nyuzi zilizososokotwa; kitani. (colloq.) hadithi. spin a ~, simulia hadithi", -yawn,noun,mwayo, -yawn,verb intransitive,piga mwayo, -year,noun,"mwaka. - in ~ out, mwaka baada ya mwaka. all the ~ round, mwaka mzima. ~ly adj/adv. -a kila mwaka; kwa kila mwaka. - long ~ mwaka mzima mfululizo. the academic ~: mwaka wa masomo. the fiscal ~: mwaka wa fedha",~ling (n): mnyama wa mwaka mmoja -yeast,noun,"hamira: viumbe vyenye seli moja vinavyotokeza zaimasi, yaani kimeng'enya kinachogeuza sukari kuwa alkoholi na dioksidi kaboni", -yell,noun,ukelele, -yell,verb intransitive,piga yowe, -yield,noun,"mavuno; mapato; chumo. v.t/i. zaa; shindwa. This land doesn't give good ~, ardhi hii haitoi mazao mengi. Although his enemy was tough he did not ~, ingawa adui yake alikuwa mwenye nguvu lakini hakukubali kushindwa",~ing (adj): laini; (fig.) tiifu; epesi kushawishika -yoke,noun,nira, -yolk,noun,kiiniyai: dutu ya protini kwenye ova ambayo hulisha kiinitete, -you,pronoun,wewe; (pl.) ninyi. ~s pron./adj. -ako; -enu,~r (adj): -ako; -enu -young,adjective,"changa; dogo. -ster n. mtoto. and old, vijana kwa wazee", -youth,noun,"ujana; vijana. the ~ of Zanzibar, vijana wa Zanzibar",~ful (adj): -a ujana -yule,noun,(vilevile ~tide) Sikukuu ya Krismasi, -zeal,noun,juhudi; bidii; ari,~ot (n): mkereketwa; mkolole; mwenye ushabiki uliopindukia mipaka; ~ous (adj): -enye bidii; -enye ari -zebra,noun,punda milia. crossing alama ya milia ya kuvuka barabara kwa waendao kwa miguu, -zebu,noun,ng'ombe mwenye nundu, -zenith,noun,"anga; (fig) upeo, ustawi",~al (adj): -a kiwango cha juu -zero,noun,"sifuri, tarakimu hii (0); ziro. hour: saa ya kuanza mashambulizi. - in, elekeza mawazo kwenye", -zest,noun,bidii; shauku kubwa, -zigzag,noun,zigizaga; a kupindapinda, -zinc,noun,zinki: aina ya madini meupe, -zodiac,noun,"maeneo ya jua, mwezi na sayari nyinginezo zilizogawiwa na wanajimu katika alama thenashara ambazo huitwa nyota za unajimu", -zone,noun,"zoni; ukanda; eneo maalumu. of influence, eneoathari: eneo ambalo kiumbe kimoja kinaweza kukiathiri kingine. tropical ~, ukanda wa joto. eastern ~, ukanda wa Mashariki", -zoo,noun,zuu: mahali wafugwapo wanyama pori,~logical (adj): -a zuolojia; ~ garden: bustani ya wanyama pori; ~logist (n): mwana zuolojia: mtaalamu wa wanyama; ~logy (n): zuolojia: sayansi ya wanyama -zygote,noun,kiumbe kichanga: seli iliyoumbika kwa muungano wa gameti mbili, -dv): kwa busara -wish,wɪʃ,n,matamanio; matakwa; mapenzi,~ful (adj): tamanifu; ~ful thinking: ndoto za mchana -wish,,v.t./i,"1. tamani 2. taka 3. penda sb. a pleasant journey, takia safari njema", -wit,wɪt,n,1. akili. 2. mwerevu,~ticism (n): usemi wa hekima; ~ty (adj): cheshi; ~tily (adv): kwa ucheshi -witch,wɪtʃ,n,mchawi mwanamke,~craft (n): uchawi; ~doctor (n): mchawi; mganga; ~ery (n): utakalwi; uzuri wa kuzuga akili -with,wɪð,prep,"na; kwa. He went with his father, alienda na baba yake. Cut it ~ a knife, ikate kwa kisu. He was beaten ~ stick, alipigwa kwa fimbo. together, pamoja na", -wither,'wɪðə(r),v.i./t,"1. fa; dhooful; fifisha; nyauka; nyauka. 2. fadhaliasha. She gave him -ing glance, alimtu pia jicho la kufadhaisha", -withhold,wɪð'həʊld,v.t,(withheld) nyima; katalia; zuia, -within,wɪ'ðɪn,adv,ndani,~ my power: chini ya uwezo wangu; ~ hearing: karibu -within,,prep,"ndani ya; chini ya; karibu. - an hour, haipati saa", -without,wɪð'aut,prep,"pasipo; bila. I have arrived ~ my baggage, nimefika bila mizigo yangu; He tried ~ success alijaribu bila mafanikio", -without,,adv,(la zamani) nje, -withstand,wɪð'stænd,v.t,(withstood) himili, -witness,'wɪtnəs,n,shahidi; usahidi, -witness,,v.t./i,shuhudia; thibitisha, -wittingly,'wɪtɪŋli,adv,makusudi; kwa kujua, -wizard,'wɪzəd,n,mchawi, -wobble v.i.t yumbayumba; pepesuka. (fig.) sitasita. wobbly,'wɒbl,adj,legelege, -woe,wəʊ,n,majonzi; huzuni; masikitiko,~s (n): msiba; taabu; matatizo; ~ful (adj): a huzuni nyingi; a kuhuzunisha -wolf,wʊlf,n,"(wolves) mbwa mwitu. keep the ~ from the door, weza kujikimu. - cry, kilio cha uwongo. v.t (collog.) la kwa pupa", -woman,'wʊmən,n,(women) mwanamke,~hood (n): ututuke; uanama; ~ish (adj): -a kike; ~ly (adj): kama mwanamke -womb,wu:m,n,tumbo la uzazi; uterasi, -wonder,'wʌndə(r),n,"ajabu; mshangao; vi. staajabu; shangaa; jiuliza. Do you I refused? unastaajabu kwa kuwa nilikataa? I - who he is, sijui hata ni nani. I - wether he'll come, najiuliza iwapo atakuja. ~ful adj a kustajabisha",~ment (n): mshangao; ajabu -wondrous,'wʌndrəs,adj,-a ajabu, -wood,wʊd,n,"ubao; mbao; msitu. be out of the ~, okoka; toka hatarini",~cut (n): muhuri wa mbao; ~ed (adj): enye miti; a msitu; ~en (adj): a mti; a mbao. (fig.) ~headed -zito a akili; ~land (n): msitu; ~work (n): useremala; vitu vya mbao; ~y (adj): a msitu; enye miti -wool,wʊl,n,manyoya; sufu; sufi,"~len (adj): a sufi. n. nguo za sufi; ~ly (adj): a sufi. (fig.) (kwa akili) ilochanganyikiwa. pull the ~s over sb.'s eyes, danganya mtu" -word,wɜ:d,n,"neno; habari; kauli; ahadi. have ~s with sb, gombana na mtu; sema na mtu by/of mouth, kwa habari za mdomo. take sb at his ~, amini kauli ya mtu. Send me ~ tomorrow, nijulishe kesho. break one's ~, vunja ahadi. be as good as one's ~, timiza ahadi", -word,,v.t,eleza kwa maneno, -work,wɜ:k,n,"kazi; ajira; shuguli; sanaa; vifaa vya kazi; mitambo. She took her ~ into the garden, alichukua vifaa vyake hadi bustanini. the ~ of silversmiths, vitu vya fedha. needle ~, ushonaji; ufumaji. stone ~, uashi. wood ~, useremala. the ~s of Shakespeare, maandiko ya Shakespeare. the ~s of a clock, mitambo ya saa. public ~s, huduma za jamii. v.i.t. (~ed) 1. fanya, tenda kazi. 2. (kwa mashine) tenda kazi iliyokusudiwa. 3. faulu; fanikiwa. 4. tendesha kazi. 5. legea. The screw has ~ loose, skrubu imelegea. They ~ their way forward, waliendelea polepole, into, ingiza; changanya. - a few jokes into a speech, tia mzaha kidogo katika hotuba. ~ umbua; tunda; finyanga",~ off: ondoa; ~ off superfluous energy: tumia nguvu bure; ~ up: chochea; hamasisha. 6; ~able (adj): a kuwezafanya; ~manship (n): ustadi; usanili; ~shop (n): karakana; warsha; ~station (n): eneo linalofanywa kazi kwa kutumia mtandao wa kompyuta -world,w3:ld,n,"dunia; ulimwengu. a man of the ~, mtu mwenye maarifa ya dunia. the old ~, Ulaya, Asia, na Afrika. the new ~, Amerika","~ of: ingi sana; ~ly (adj): a dunia; a kupenda anasa za dunia. my ~ goods, mali yangu; ~wide (adj): a dunia nzima" -worm,w3:m,n,"funza; mnyoo. earth ~, nyungunyungu; nyungwi-nyungwi. v.t",~ one's way through: ingia polepole; ~ one's way into favour: jipendekeza taratibu; ~ out: pata habari kwa kusaili sana -worry,'w3ri,n,wasiwasi; wahaka; usumbufu, -worry,,v.t./i,1. udhi; sumbua; hangaisha. 2. jisumbua; hangaika. 3. (kwa mbwa) rarua; ng'ata, -worship,'w3:Sip,n,ibada; sala; heshima kuu,~per (n): mwabudu; abidiu -worship,,v.t./i,abudu, -worth,w3:O,n,thamani, -worth,,adj,"1. -enye thamani 2. stahili. The book is well reading, kitabu hiki chastahili kusomwa. be ~ it, be ~ while, faa", -worthless,,adj,bure; ghali; -sio na thamani. ~while adj. a kufaa; a maana. ~y adj. a kustahili. ~ily adv. kwa thamani, -wound,wu:nd,n,jeraha; kidonda; uchungu, -wound,,v.t,jeruhi; tia uchungu, -wrap,r3p,n,shali; nguo ya kujifunikia,~per (n): karatasi ya kufungia kitu -wrap,,v.t./i,"(~pp~) (engine ~ up) kunja; funika. be ~ ped up in, fungwa; funikwa", -wreck,rek,n,kuvunjika (hasa ya merikebu); merikebu iliyoza-ma,~age (n): mabaki ya chombo kilichovunjika -wrench,rentS,v.t,sokota; vuta kwa ghafla; maumivu makali, -wrench,,n,mshituko; teguo; maumivu; uchungu, -wrestle,'resl,n,mweleka; mwereka,~r (n): mpiganaji mieleka -wrestle,,v.t./i,pigana mieleka (fig. (with) shindana na, -wretch,retS,n,maskini; mnyonge; fukara; bazazi; mhuni,~ed (adj): duni; dhalili; a huzuni -wring,riN,v.t,(wrung) songoa; popotoa; kamua (fig) toza kwa nguvu,~ing wet: -liora chapachapa -wrinkle,'riNkl,n,1. kuvanya; mkunjo. 2. (colloq.) kidokezi; shauri la manufaa, -wrist,rist,n,kifundo cha mkono, -writ,rit,n,"hati. holy ~, maandiko matakatifu", -write,rait,v.t./i,(wrote written) andika,~r (n): mwandishi. writing n. mwandiko; maandishi -writhe,raiD,v.i,jinyonga; gaagaa, -wrong,rON,n,kosa; ulaya; dhambi; ubaya,~doing (n): uovu; dhambi; uhalifu; ~ful adj. si a haki; ~fully (adj): bila haki; ~ly (adv): vibaya; ~ informed: lioarifiwa vibaya -wrong,,adj,"si kweli; si sahihi; si poa; potoka. be in the ~, kosa. put sb. in the ~, fanya mtu aonekane mkosa", -wrong,,v.t,tenda mabaya; onea; dhulumu, -wry,rai,adj,"a upande. make a ~ face, a ~ smile, tabasamu la kulazimisha", -x-mas *'krisməs/,,n,ufupisho wa christmas: sikukuu ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo, -x-ray,'eks rei,v.t,piga picha ya eksrei, -xenon,'zenən,n,zenoni: gesi adimu isiyo na rangi wala harufu, -xylem,'zailəm,n,zailemu: tishu yenye seli mfano wa bomba na kuta nene zinazosafirisha maji na madini katika mmea, -ya kalori zinazotolewa na kitu kinapoungua. calorimeter,,n,kalorimita: kifaa cha kupimia kiasi cha joto. calorimetry, -ya kalori zinazotolewa na kitu kinapoungua. calorimeter,,n,upimaji joto: sayansi inayohusika na upimaji joto, -"ya kitu inayofanana na tawi office, ofisi tanzu ya ofisi kuu.",,v.i,gawika; fanya panda, -"ya. the ~ sign, alama ya kujumulisha hit (+).",,adj,chanya; -a kujumulisha, -yacht,jɔt,n,yoti: boti dogo jepesi la mashindano, -yam,jæm,n,kiazi kikuu, -yard,jɑ:d,n,yadi: kipimo cha urefu sawa na mita 0.914. ~stick kigezo, -yard²,jɑ:d,n,"ua; uwanja. work ~ kiwanda; karakana. brick ~, kiwanda cha matufali", -yarn,jɑ:n,n,"nyuzi zilizososokotwa; kitani. (colloq.) hadithi. spin a ~, simulia hadithi", -yawn,jɔ:n,n,mwayo, -yawn,,v.i,piga mwayo, -year,"jiə, jə:",n,"mwaka. - in ~ out, mwaka baada ya mwaka. all the ~ round, mwaka mzima. ~ly adj/adv. -a kila mwaka; kwa kila mwaka. - long ~ mwaka mzima mfululizo. the academic ~: mwaka wa masomo. the fiscal ~: mwaka wa fedha",~ling (n): mnyama wa mwaka mmoja -yeast,ji:st,n,"hamira: viumbe vyenye seli moja vinavyotokeza zaimasi, yaani kimeng'enya kinachogeuza sukari kuwa alkoholi na dioksidi kaboni", -yell,jel,n,ukelele, -yell,,v.i,piga yowe, -yield,ji:ld,n,"mavuno; mapato; chumo. v.t/i. zaa; shindwa. This land doesn't give good ~, ardhi hii haitoi mazao mengi. Although his enemy was tough he did not ~, ingawa adui yake alikuwa mwenye nguvu lakini hakukubali kushindwa",~ing (adj): laini; (fig.) tiifu; epesi kushawishika -yoke,jəʊk,n,nira, -yolk,jəʊk,n,kiiniyai: dutu ya protini kwenye ova ambayo hulisha kiinitete, -you,ju:,pron,wewe; (pl.) ninyi. ~s pron./adj. -ako; -enu,~r (adj): -ako; -enu -young,jʌŋ,adj,"changa; dogo. -ster n. mtoto. and old, vijana kwa wazee", -youth,ju:θ,n,"ujana; vijana. the ~ of Zanzibar, vijana wa Zanzibar",~ful (adj): -a ujana -yule,ju:li,n,(vilevile ~tide) Sikukuu ya Krismasi, -"Zanzibar. changes of ~, mabadiliko ya mitindo. out of ~, zilipendwa. in ~, a mtindo wa kisasa. be have in a strange ~, wa na tabia ngeni. after a ~, kulingana na mitindo.",,v.t,umba; tengeneza; unda,~able (adj): a mtindo; ~a siku hizi a ~ hotel: hoteli ya kisasa; ~ably (adv): kimtindo -zeal,zi:l,n,juhudi; bidii; ari,~ot (n): mkereketwa; mkolole; mwenye ushabiki uliopindukia mipaka; ~ous (adj): -enye bidii; -enye ari -zebra,'zebra,n,punda milia. crossing alama ya milia ya kuvuka barabara kwa waendao kwa miguu, -zebu,'zibu:,n,ng'ombe mwenye nundu, -zenith,'zenıθ,n,"anga; (fig) upeo, ustawi",~al (adj): -a kiwango cha juu -zero,'zıərəʊ,n,"sifuri, tarakimu hii (0); ziro. hour: saa ya kuanza mashambulizi. - in, elekeza mawazo kwenye", -zest,'zest,n,bidii; shauku kubwa, -zigzag,'zigzæg,n,zigizaga; a kupindapinda, -zilizomo mwenye kundi la sifuri la jedwali mrudio. nobility,,n,usharifu; uungwana; ulodi; masharifu; malodi; waungwana. nobly, -zilizomo mwenye kundi la sifuri la jedwali mrudio. nobility,,adv,vizuri; vyema; kwa uadilifu -man n. sharifu; lodi; muungwana, -zinc,'zink,n,zinki: aina ya madini meupe, -zodiac,'zəʊdiæk,n,"maeneo ya jua, mwezi na sayari nyinginezo zilizogawiwa na wanajimu katika alama thenashara ambazo huitwa nyota za unajimu", -zone,zəʊn,n,"zoni; ukanda; eneo maalumu. of influence, eneoathari: eneo ambalo kiumbe kimoja kinaweza kukiathiri kingine. tropical ~, ukanda wa joto. eastern ~, ukanda wa Mashariki", -zoo,zu:,n,zuu: mahali wafugwapo wanyama pori,~logical (adj): -a zuolojia; ~ garden: bustani ya wanyama pori; ~logist (n): mwana zuolojia: mtaalamu wa wanyama; ~logy (n): zuolojia: sayansi ya wanyama -zygote,'zaıgəʊt,n,kiumbe kichanga: seli iliyoumbika kwa muungano wa gameti mbili, -dv): kwa busara -wish,wɪʃ,n,matamanio; matakwa; mapenzi,~ful (adj): tamanifu; ~ful thinking: ndoto za mchana -wish,,v.t./i,"1. tamani 2. taka 3. penda sb. a pleasant journey, takia safari njema", -wit,wɪt,n,1. akili. 2. mwerevu,~ticism (n): usemi wa hekima; ~ty (adj): cheshi; ~tily (adv): kwa ucheshi -witch,wɪtʃ,n,mchawi mwanamke,~craft (n): uchawi; ~doctor (n): mchawi; mganga; ~ery (n): utakalwi; uzuri wa kuzuga akili -with,wɪð,prep,"na; kwa. He went with his father, alienda na baba yake. Cut it ~ a knife, ikate kwa kisu. He was beaten ~ stick, alipigwa kwa fimbo. together, pamoja na", -wither,'wɪðə(r),v.i./t,"1. fa; dhooful; fifisha; nyauka; nyauka. 2. fadhaliasha. She gave him -ing glance, alimtu pia jicho la kufadhaisha", -withhold,wɪð'həʊld,v.t,(withheld) nyima; katalia; zuia, -within,wɪ'ðɪn,adv,ndani,~ my power: chini ya uwezo wangu; ~ hearing: karibu -within,,prep,"ndani ya; chini ya; karibu. - an hour, haipati saa", -without,wɪð'aut,prep,"pasipo; bila. I have arrived ~ my baggage, nimefika bila mizigo yangu; He tried ~ success alijaribu bila mafanikio", -without,,adv,(la zamani) nje, -withstand,wɪð'stænd,v.t,(withstood) himili, -witness,'wɪtnəs,n,shahidi; usahidi, -witness,,v.t./i,shuhudia; thibitisha, -wittingly,'wɪtɪŋli,adv,makusudi; kwa kujua, -wizard,'wɪzəd,n,mchawi, -wobble v.i.t yumbayumba; pepesuka. (fig.) sitasita. wobbly,'wɒbl,adj,legelege, -woe,wəʊ,n,majonzi; huzuni; masikitiko,~s (n): msiba; taabu; matatizo; ~ful (adj): a huzuni nyingi; a kuhuzunisha -wolf,wʊlf,n,"(wolves) mbwa mwitu. keep the ~ from the door, weza kujikimu. - cry, kilio cha uwongo. v.t (collog.) la kwa pupa", -woman,'wʊmən,n,(women) mwanamke,~hood (n): ututuke; uanama; ~ish (adj): -a kike; ~ly (adj): kama mwanamke -womb,wu:m,n,tumbo la uzazi; uterasi, -wonder,'wʌndə(r),n,"ajabu; mshangao; vi. staajabu; shangaa; jiuliza. Do you I refused? unastaajabu kwa kuwa nilikataa? I - who he is, sijui hata ni nani. I - wether he'll come, najiuliza iwapo atakuja. ~ful adj a kustajabisha",~ment (n): mshangao; ajabu -wondrous,'wʌndrəs,adj,-a ajabu, -wood,wʊd,n,"ubao; mbao; msitu. be out of the ~, okoka; toka hatarini",~cut (n): muhuri wa mbao; ~ed (adj): enye miti; a msitu; ~en (adj): a mti; a mbao. (fig.) ~headed -zito a akili; ~land (n): msitu; ~work (n): useremala; vitu vya mbao; ~y (adj): a msitu; enye miti -wool,wʊl,n,manyoya; sufu; sufi,"~len (adj): a sufi. n. nguo za sufi; ~ly (adj): a sufi. (fig.) (kwa akili) ilochanganyikiwa. pull the ~s over sb.'s eyes, danganya mtu" -word,wɜ:d,n,"neno; habari; kauli; ahadi. have ~s with sb, gombana na mtu; sema na mtu by/of mouth, kwa habari za mdomo. take sb at his ~, amini kauli ya mtu. Send me ~ tomorrow, nijulishe kesho. break one's ~, vunja ahadi. be as good as one's ~, timiza ahadi", -word,,v.t,eleza kwa maneno, -work,wɜ:k,n,"kazi; ajira; shuguli; sanaa; vifaa vya kazi; mitambo. She took her ~ into the garden, alichukua vifaa vyake hadi bustanini. the ~ of silversmiths, vitu vya fedha. needle ~, ushonaji; ufumaji. stone ~, uashi. wood ~, useremala. the ~s of Shakespeare, maandiko ya Shakespeare. the ~s of a clock, mitambo ya saa. public ~s, huduma za jamii. v.i.t. (~ed) 1. fanya, tenda kazi. 2. (kwa mashine) tenda kazi iliyokusudiwa. 3. faulu; fanikiwa. 4. tendesha kazi. 5. legea. The screw has ~ loose, skrubu imelegea. They ~ their way forward, waliendelea polepole, into, ingiza; changanya. - a few jokes into a speech, tia mzaha kidogo katika hotuba. ~ umbua; tunda; finyanga",~ off: ondoa; ~ off superfluous energy: tumia nguvu bure; ~ up: chochea; hamasisha. 6; ~able (adj): a kuwezafanya; ~manship (n): ustadi; usanili; ~shop (n): karakana; warsha; ~station (n): eneo linalofanywa kazi kwa kutumia mtandao wa kompyuta -world,w3:ld,n,"dunia; ulimwengu. a man of the ~, mtu mwenye maarifa ya dunia. the old ~, Ulaya, Asia, na Afrika. the new ~, Amerika","~ of: ingi sana; ~ly (adj): a dunia; a kupenda anasa za dunia. my ~ goods, mali yangu; ~wide (adj): a dunia nzima" -worm,w3:m,n,"funza; mnyoo. earth ~, nyungunyungu; nyungwi-nyungwi. v.t",~ one's way through: ingia polepole; ~ one's way into favour: jipendekeza taratibu; ~ out: pata habari kwa kusaili sana -worry,'w3ri,n,wasiwasi; wahaka; usumbufu, -worry,,v.t./i,1. udhi; sumbua; hangaisha. 2. jisumbua; hangaika. 3. (kwa mbwa) rarua; ng'ata, -worship,'w3:Sip,n,ibada; sala; heshima kuu,~per (n): mwabudu; abidiu -worship,,v.t./i,abudu, -worth,w3:O,n,thamani, -worth,,adj,"1. -enye thamani 2. stahili. The book is well reading, kitabu hiki chastahili kusomwa. be ~ it, be ~ while, faa", -worthless,,adj,bure; ghali; -sio na thamani. ~while adj. a kufaa; a maana. ~y adj. a kustahili. ~ily adv. kwa thamani, -wound,wu:nd,n,jeraha; kidonda; uchungu, -wound,,v.t,jeruhi; tia uchungu, -wrap,r3p,n,shali; nguo ya kujifunikia,~per (n): karatasi ya kufungia kitu -wrap,,v.t./i,"(~pp~) (engine ~ up) kunja; funika. be ~ ped up in, fungwa; funikwa", -wreck,rek,n,kuvunjika (hasa ya merikebu); merikebu iliyoza-ma,~age (n): mabaki ya chombo kilichovunjika -wrench,rentS,v.t,sokota; vuta kwa ghafla; maumivu makali, -wrench,,n,mshituko; teguo; maumivu; uchungu, -wrestle,'resl,n,mweleka; mwereka,~r (n): mpiganaji mieleka -wrestle,,v.t./i,pigana mieleka (fig. (with) shindana na, -wretch,retS,n,maskini; mnyonge; fukara; bazazi; mhuni,~ed (adj): duni; dhalili; a huzuni -wring,riN,v.t,(wrung) songoa; popotoa; kamua (fig) toza kwa nguvu,~ing wet: -liora chapachapa -wrinkle,'riNkl,n,1. kuvanya; mkunjo. 2. (colloq.) kidokezi; shauri la manufaa, -wrist,rist,n,kifundo cha mkono, -writ,rit,n,"hati. holy ~, maandiko matakatifu", -write,rait,v.t./i,(wrote written) andika,~r (n): mwandishi. writing n. mwandiko; maandishi -writhe,raiD,v.i,jinyonga; gaagaa, -wrong,rON,n,kosa; ulaya; dhambi; ubaya,~doing (n): uovu; dhambi; uhalifu; ~ful adj. si a haki; ~fully (adj): bila haki; ~ly (adv): vibaya; ~ informed: lioarifiwa vibaya -wrong,,adj,"si kweli; si sahihi; si poa; potoka. be in the ~, kosa. put sb. in the ~, fanya mtu aonekane mkosa", -wrong,,v.t,tenda mabaya; onea; dhulumu, -wry,rai,adj,"a upande. make a ~ face, a ~ smile, tabasamu la kulazimisha", -x-mas *'krisməs/,,n,ufupisho wa christmas: sikukuu ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo, -x-ray,'eks rei,v.t,piga picha ya eksrei, -xenon,'zenən,n,zenoni: gesi adimu isiyo na rangi wala harufu, -xylem,'zailəm,n,zailemu: tishu yenye seli mfano wa bomba na kuta nene zinazosafirisha maji na madini katika mmea, -ya kalori zinazotolewa na kitu kinapoungua. calorimeter,,n,kalorimita: kifaa cha kupimia kiasi cha joto. calorimetry, -ya kalori zinazotolewa na kitu kinapoungua. calorimeter,,n,upimaji joto: sayansi inayohusika na upimaji joto, -"ya kitu inayofanana na tawi office, ofisi tanzu ya ofisi kuu.",,v.i,gawika; fanya panda, -"ya. the ~ sign, alama ya kujumulisha hit (+).",,adj,chanya; -a kujumulisha, -yacht,jɔt,n,yoti: boti dogo jepesi la mashindano, -yam,jæm,n,kiazi kikuu, -yard,jɑ:d,n,yadi: kipimo cha urefu sawa na mita 0.914. ~stick kigezo, -yard²,jɑ:d,n,"ua; uwanja. work ~ kiwanda; karakana. brick ~, kiwanda cha matufali", -yarn,jɑ:n,n,"nyuzi zilizososokotwa; kitani. (colloq.) hadithi. spin a ~, simulia hadithi", -yawn,jɔ:n,n,mwayo, -yawn,,v.i,piga mwayo, -year,"jiə, jə:",n,"mwaka. - in ~ out, mwaka baada ya mwaka. all the ~ round, mwaka mzima. ~ly adj/adv. -a kila mwaka; kwa kila mwaka. - long ~ mwaka mzima mfululizo. the academic ~: mwaka wa masomo. the fiscal ~: mwaka wa fedha",~ling (n): mnyama wa mwaka mmoja -yeast,ji:st,n,"hamira: viumbe vyenye seli moja vinavyotokeza zaimasi, yaani kimeng'enya kinachogeuza sukari kuwa alkoholi na dioksidi kaboni", -yell,jel,n,ukelele, -yell,,v.i,piga yowe, -yield,ji:ld,n,"mavuno; mapato; chumo. v.t/i. zaa; shindwa. This land doesn't give good ~, ardhi hii haitoi mazao mengi. Although his enemy was tough he did not ~, ingawa adui yake alikuwa mwenye nguvu lakini hakukubali kushindwa",~ing (adj): laini; (fig.) tiifu; epesi kushawishika -yoke,jəʊk,n,nira, -yolk,jəʊk,n,kiiniyai: dutu ya protini kwenye ova ambayo hulisha kiinitete, -you,ju:,pron,wewe; (pl.) ninyi. ~s pron./adj. -ako; -enu,~r (adj): -ako; -enu -young,jʌŋ,adj,"changa; dogo. -ster n. mtoto. and old, vijana kwa wazee", -youth,ju:θ,n,"ujana; vijana. the ~ of Zanzibar, vijana wa Zanzibar",~ful (adj): -a ujana -yule,ju:li,n,(vilevile ~tide) Sikukuu ya Krismasi, -"Zanzibar. changes of ~, mabadiliko ya mitindo. out of ~, zilipendwa. in ~, a mtindo wa kisasa. be have in a strange ~, wa na tabia ngeni. after a ~, kulingana na mitindo.",,v.t,umba; tengeneza; unda,~able (adj): a mtindo; ~a siku hizi a ~ hotel: hoteli ya kisasa; ~ably (adv): kimtindo -zeal,zi:l,n,juhudi; bidii; ari,~ot (n): mkereketwa; mkolole; mwenye ushabiki uliopindukia mipaka; ~ous (adj): -enye bidii; -enye ari -zebra,'zebra,n,punda milia. crossing alama ya milia ya kuvuka barabara kwa waendao kwa miguu, -zebu,'zibu:,n,ng'ombe mwenye nundu, -zenith,'zenıθ,n,"anga; (fig) upeo, ustawi",~al (adj): -a kiwango cha juu -zero,'zıərəʊ,n,"sifuri, tarakimu hii (0); ziro. hour: saa ya kuanza mashambulizi. - in, elekeza mawazo kwenye", -zest,'zest,n,bidii; shauku kubwa, -zigzag,'zigzæg,n,zigizaga; a kupindapinda, -zilizomo mwenye kundi la sifuri la jedwali mrudio. nobility,,n,usharifu; uungwana; ulodi; masharifu; malodi; waungwana. nobly, -zilizomo mwenye kundi la sifuri la jedwali mrudio. nobility,,adv,vizuri; vyema; kwa uadilifu -man n. sharifu; lodi; muungwana, -zinc,'zink,n,zinki: aina ya madini meupe, -zodiac,'zəʊdiæk,n,"maeneo ya jua, mwezi na sayari nyinginezo zilizogawiwa na wanajimu katika alama thenashara ambazo huitwa nyota za unajimu", -zone,zəʊn,n,"zoni; ukanda; eneo maalumu. of influence, eneoathari: eneo ambalo kiumbe kimoja kinaweza kukiathiri kingine. tropical ~, ukanda wa joto. eastern ~, ukanda wa Mashariki", -zoo,zu:,n,zuu: mahali wafugwapo wanyama pori,~logical (adj): -a zuolojia; ~ garden: bustani ya wanyama pori; ~logist (n): mwana zuolojia: mtaalamu wa wanyama; ~logy (n): zuolojia: sayansi ya wanyama -zygote,'zaıgəʊt,n,kiumbe kichanga: seli iliyoumbika kwa muungano wa gameti mbili, +word,pos,definition +c,noun,ufupisho wa alternating current: mkondo geu wa umeme +abandon,verb transitive,"1. acha; tupa; telekeza ~ hope, kata tamaa" +abbreviate,verb transitive,fupisha (hadithi au neno). e.g. Mon. kwa Monday; Mr. kwa Mister +abdomen,noun,tumbo +abdominal,adjective,"a tumbo; abdominal pains maumivu ya tumbo, fumbatio" +abduct,verb transitive,"chukua, iba kwa hila au kwa nguvu; teka nyara" +Abelian,adjective,"-enye kuhusiana na mtaalamu wa hisabati wa Norway, Niels H. Abel (1802-1829). Abelian group (maths.) kundi la mambari lenye kufuata kanuni ya nadharia ya Abel e.g. $2 \times 3 = 3 \times 2$" +ability,noun,"1. uwezo; utendaji jambo vyema. a man of great ~, mtu mwenye uwezo mwingi. 2. (pl.) ustadi" +abiotic,adjective,kisichokuwa hai; -enye kuhusiana na vitu visivyokuwa hai +able,adjective,1. -enye uwezo; hodari. 2. -enye akili nyingi; stadi. ably +able,adverb,kwa ustadi +abnormal,adjective,-sio ya kawaida au desturi; -siyo tazamiiwa; mlemavu. -ity n. ulemavu +abolish,verb transitive,ondoa kabisa +abolition,noun,"utaji tamati wa jambo, mfumo au muundo fulani" +abominable,adjective,a kuchukiza mno. abominate +abominable,verb transitive,chukiza mno. kirihi +aborigine,noun,"wazawa asilia; watu wa asili wa nchi, mfano wa watu wa Australia kabla ya majilio ya wakoloni wa Kiingereza" +abort,verb transitive,haribu mimba +abortion,noun,mimba iliyoharibika; mimba iliyotolewa kabla wakati wa kuzaa haujafika. abortive +abortion,adjective,-liyotokea kabla ya wakati ufaao; -liyoharibika +abound,verb intransitive,1. -wa -ingi. 2. jaa tele +about,adverb,karibu +abreast,adverb,"(kwa watu, mashua, magari, etc.) sambamba; bila ya kutangulia wala kufuata nyuma kuelekea upande mmoja. keep ~ of the times, enda na wakati" +abridge,verb transitive,"fupisha; fanya muhtasari wa maneno, hotuba au maandishi" +abroad,adverb,1. nchi za nje; nga'mbo; ughaibuni. 2. kwa kuenea kila mahali +abrupt,adjective,"1. -a ghafla; siyotazamiiwa. 2. (kwa kusema, kwa kuandika, kwa tabia) -a haraka; pasipo adabu" +abscess,noun,jipu; uvimbe +absent,adjective,(be) kutokuwepo; adimika. He is ~. hayupo +absent,verb transitive,absent oneself from kutokuja au kutohudhuria kwa makusudi. minded +absent,adjective,-sahaulifu +absolute,adjective,"1. kamili; halisi. 2. -tupu, pasina kiasi wala mipaka. - zero, sifuri halisi: halijoto ya chini ambapo hali ya mata ni bwete kabisa" +absorb,verb transitive,"1. -la; meza. 2. shugulisha sana; vutia macho, akili, au mawazo: -ed in a book, zama sana katika kusoma kitabu hata kutofikiria mambo mengine" +abstain,verb intransitive,(from) jinyima; epukana na +abstinence,noun,"hali ya kujizuia kufanya jambo, e.g. kula, kunywa, etc.; hali ya kufunga. total abstinence, kuacha kabisa ulevi" +abstract,adjective,-a kuwazika tu; dhahania; jambo la kuwazika tu; lisiloweza kushikika; etc +abstract,noun,muhtasari +abstract,verb transitive,toa; katika; tenga +absurd,adjective,-a upuuzi; -a kuchekesha; -a dhahiri kuwa si kweli wala kuelekea kuwa kweli +abundance,noun,wingi; tele; maridhawa. abundant +abundance,adjective,tele +abuse,noun,"1. matumizi mabaya; kutendea vibaya. 2. matusi, desturi mbaya isiyokuwa ya haki" +abuse,verb transitive,tumia vibaya; tenda vibaya; tukana; shutumu. abusive +abuse,adjective,-a kutukana +abyss,noun,shimo kubwa la kwenda chini sana; shimo la maangamizi +acacia,noun,mti ambao utomvu wake ni buhuri uitwayo ubani +academy,noun,chuo; taasisi +accede,verb intransitive,1. (to) kubali; ridhi. 2. fika mahali; rithi cheo. When did he ~ to the throne? alirithi lini ufalme? +accelerate,verb transitive/intransitive,zidhisha mbio au mwendo; himiza; zidi mwendo +acceleration,noun,mchapuko: kima cha badiliko la kasi mwelekeo kwa muda maalumu. accelerator +acceleration,noun,chombo au mashine kinachozidisha mwendo +accent,noun,1. (katika kusema) mkazo wa sauti. 2. alama ya mkazo; shadda. 3. lafudhi ya kawaida ya jamii ya watu +accent,verb transitive,kaza; tia alama ya mkazo +accept,verb transitive,kubali; pokea +access,noun,"njia ya kuingilia; mlango; ongezeko; ziada. easy of ~, rahisi sana kufikika" +accessory,noun,"ongezeko lenye kufaa lakini si la asili. accessories of a bicycle (e.g. taa, bomba, etc.)" +accident,noun,tukio; bahati; jambo la hatari; ajali +acclaim,verb transitive,pokea kwa shangwe na vigelegele; shangilia +acclamation,noun,vigelegele; vifijo +acclimatize,verb transitive,zoeza tabia na hali ya hewa ya ugenini +accommodate,verb transitive,1. weka; pangisha chumba au vyumba. 2. tengeneza; rekebisha +accommodating,adjective,-enye hisani; karimu; -pole. accommodation +accommodating,noun,makazi +accompany,verb transitive,fuatana na; sindikiza +accomplice,noun,msaidizi au rafiki katika tendo baya +accomplish,verb transitive,timiza; fanya; maliza; tekeleza; faulu; weza +accord,noun,"mapatano (eg. baina ya nchi mbili). of one's own ~ kwa hiari yake. v.t./ti toa; ~pa - a hearty welcome (to), karibisha vizuri; patana na; lingana na" +account,verb transitive/intransitive,"1. -for, toa hesabu ya; eleza hesabu ya; hesabu kadiri (fedha au mali). 2. chukua" +account,noun,"1. hesabu; idadi. on ~ kulipa sehemu au ajili; sababu. on no (not on any) ~ sivyo; hapana kabisa; hasha. on this ~, kwa sababu hii. 4. thamani; faida; makuu. of no ~, siofaa hata kidogo. take into ~, dhani; take no ~ of, toaangalia; on one's own ~ kujisaidia -enywe" +accumulate,verb transitive/intransitive,kusanya; limbika; lundika; dunduliza. accumulation +accumulate,noun,mkusanyiko; mlundikano; akiba; wingi +accuracy,noun,usahihi +accurate,adjective,sahihi; barabara +accusation,noun,lawama; usutaji; mashtaka; shutuma +accuse,verb transitive,"shtaki; laumu; shutumu; suta. the ~d, mshtakiwa" +accustom,verb transitive,"zoeza. oneself, jiozeza" +ace,noun,"ree, yaani karata ya kucheza yenye ng'anda moja. within an ~ off, karibu sana" +acetate,noun,asiteti; chumvi ya asidi aseti. acetic +acetate,adjective,"-enye kuhusiana na asidi aseti. acetic acid, asidi asetiki" +acetone,noun,asetoni; kioevu kisichokuwa na rangi chenye kuwaka kwa urahisi kina chotumiwa kama kimumunyishaji kwa ajili ya rangi na vanishi +acetylene,noun,asetilini; gesi isiyokuwa na rangi inayotumiwa kukatia metali +ache,noun,maumivu yanaoendelea +ache,verb intransitive,-uma kwa maumivu yanayoendelea +achieve,verb transitive,maliza; faulu; isha; pata +acid,noun,asidi; tindikali +acknowledge,verb transitive,"1. kubali; kiri; ungama. 2. julisha habari ya kuwa kitu kimewasili. He is ~d to be an expert on this subject, amekubaliwa kuwa ni stadi katika somo hili" +acoustic,adjective,-a kuhusu uwezo wa kusikia +acquaint,verb transitive,"julisha; fahamiana na; pasha habari. be ~ed with someone, jua jina na mtu fulani" +acquire,verb transitive,pata; jipatia kwa akili au kwa jitihada +acquisition,noun,1. kupata 2. pato; yaliyopatikana kwa bidii au kwa bei kubwa; tunu +acquisitive,adjective,-enye nia ya kupata +acquit,verb transitive,(-tt-) 1. hukumu kuwa mtu hana hatia katika jambo aliloshtakiwa; acha huru. 2 +acrobat,noun,mwana-sarakasi anayetumia viungo vya mwili kama vile kutataga kamba iliyonyooshwa kwenye nguzo mbili etc +act,verb transitive/intransitive,tenda; fanya; cheza; jifanya; igiza; as. wakilisha; kaimu. ~ a kufaa; ~ a kutumika. on ~ service (kwa askari) aliyekwenda kupigania vita. 3. ~ voice (grammar) kauli ya kutenda +action,noun,mnada +actual,adjective,hasa; kweli; uliopo; halisi; hakika +acute,adjective,"1. (kwa maumivu, etc.) kali. 2. - a akili. an ~ brain, akili kali. an ~ observer, mwenye macho makali (yasiyopitwa na kitu). 3. (kwa ugonjwa) kali. 4" +adapt,verb transitive,tengeneza; badili; rekebisha; geuza ili kufaa kusudi fulani +add,verb transitive/intransitive,jumlisha; ongeza; ongezeka +adder,noun,"namna ya nyoka mdogo mwenye sumu. puff ~, swila; kifutu" +addict,verb transitive,"-ed to (kwa watu) -enye kushiriki, zoea, pendelea (hasa ubaya, e.g. madawa ya kulevya)" +addict,noun,"mtu mteoefu (hasa kwa ulevi, desturi mbaya)" +address,verb transitive,1. andikia; tia anwani. 2. hutubia +adequacy,noun,hali ya kutosha au kufaa; kifaifu +adequate,adjective,-a kutosha; sawa; -a kukifu +adhere,verb transitive,1. ambata; nata; kuganda. 2. fuata; shika madhehebu +adhesion,noun,kunata; ufuasi. adhesive +adhesion,adjective,-a kunata; -a kuganda +adjacent,adjective,-a karibu; -a jirani; -a kupakana +adjective,noun,kivumishi; neno liongezalo maana ya jina; sifa +adjoin,verb intransitive,pakana na; tangamana na; ungana na +adjourn,verb transitive/intransitive,weka; ahirisha; chelewesha mpaka siku nyingine. -ment n. uahirisho +adjudicate,verb transitive/intransitive,amua; toa hukumu kama hakimu +adjudication,noun,hukumu +adjust,verb transitive,panga; tengeneza; rekebisha. -ment n. rekebisho; upatanisho +administer,verb transitive,"1. tawala; simamia; amirisha shamba. 2. amuru. 3. -pa; toa. - an oath to sb, apisha mtu. - medicine, -pa dawa" +administration,noun,1. utawala; uongozi; usimamizi. 2. serikali ya nchi. administrative +administration,adjective,-enye kuhusu utawala +administrator,noun,mtu anayesimamia au kuangalia kazi; mtawala; kiongozi +admirable,adjective,-zuri; bora; -a kupendeza +admirably,adverb,vizuri; barabara +admiral,noun,jemadari mkuu wa mabaharia wa manowari +admire,verb transitive,husudu; penda; sifu. admiration +admire,noun,kuhusuud kwema; sifa +admit,verb transitive/intransitive,"(-tt-) 1. ruhusu kuingia; ingiza. - sb. into a house, ruhusu mtu kuingia nyumbani; pitisha. windows to - light and air, madirisha ya kupitishia mwanga na hewa. 2. kiri; ungama; kubali. - of, -cha nafasi kwa. It -s of no doubt, hakuna shaka hata kidogo. admissible" +admit,adjective,-a kukubali; -a kufaa; -a halali. admission +admit,noun,"1. ruhusa ya kuingia. admission free, kiingilio bure. 2. neno lililokiriwa (kuungamwa, kukubaliwa). -tance n. ruhusa ya kuingia. No except on business, hapana kuingia bila shughuli" +admonish,verb transitive,onya; gombeza; rudi; karipia; kemea +admonition,noun,onyo la upole +adolescence,noun,ujana +adopt,verb transitive,"1. kumlea mtoto kwa kumfanya kama uliyemzaa; fanya mtoto wa kupangia. 2. fuata au kutumia desturi, fikira, itikadi za mtu mwingine. adoption" +adopt,noun,uleaji mtoto +adore,verb transitive,penda mno; husudu; abudia. adorable +adore,adjective,enye kustahiki kupendwa mno au kuabudiwa. adoration +adore,noun,kupenda mno; kuabudiaji +adorn,verb transitive,pamba; remba. -ment n. urembo; pambo +adrenal,noun,adrenali +adrenalin,noun,"adrenalin; homoni itokanayo na tezi adrenali yenye kazi ya kurekebisha kiasi cha sukari na chumvi katika damu, pia husisimua mwili" +adulterate,verb transitive,ghushi; haribu. adulteration +adulterate,noun,ughushi; kughushi; kuharibu +adultery,noun,uzinzi; zinaa +advantage,noun,"heri; faida; nafuu. take - of, tumia (vizuri au vibaya), punja, shibulia, laghai. turn to -, tumia ili kujipatia faida. seen to -, onekana vizuri. to the - of, ili kuleta faida. -ous adj. -a kufaa; -a kuleta faida" +advent,noun,majilio; ujio: muda wa wiki nne kabla ya sikukuu ya krismasi +adventure,noun,safari au jambo la kushangaza au la hatari; vituko; visa +adventurous,adjective,-a ujasiri; -enye hatari +adverb,noun,"kielezi; neno linaloonyesha maana ya kitenzi, kivumishi, au kielezi" +adversary,noun,adui; hasimu; mpinzani. adverse +adversary,adjective,-a uadui; -a hasama; -a utesi; -a ushindani; -a upinzani +adversity,noun,shari; msiba; jambo baya; taabu; mateso; shida; hasara; dhiki; maafa; mashuhibu +advice,noun,ushauri; nasaha +advisable,adjective,-a busara; afadhali; heri; yenye busara +advise,verb transitive,"onya; shauri; shawishi; asa; nasihi; arifu; julisha. ill- -d, si -a akili. well- -d, -a busara" +advocate,noun,mwombeaji; mteteaji; wakili +advocate,verb transitive,tetea; ombea +adze,noun,tezo; chetezo +aerate,verb transitive,tia gesi ya asidi kabonia au nyingine +aerial,noun,eria; erio: kifaa cha kupokelea mawasiliano ya redio au televisheni +aerial,adjective,-a angani +aerobic,adjective,"erobiki: enye kuhitaji oksijini ili kuishi. respiration, uvutaji pumzi unaotokea ndani ya seli na kutoa nishati kwa kutumia oksijeni; mazoezi ya viungo" +aerodynamics,noun,elimu mwendo anga; misonge anga; sayansi ya hewa na jinsi inavyoathiri mwendo wa vyombo vinavyoruka angani +affable,adjective,-pole; -kunjufu; enye utu mwema. affability +affable,noun,upole; ukunju; jamala +affair,noun,"1. jambo; shughuli; kazi; kadhia. It is not your ~, hayakuhusu. 2. -s (pl.) mambo; kazi; shughuli" +affect,verb transitive,"1. geuza; badili; athiri. Our position will not be -ed by these events, msimamo wetu hautaathirika kwa matukio haya. 2. vutia. -ing adj. -a kuvutia sana. -ing scenes, matukio ya kusisimua sana" +affect,verb transitive,"jifanya; jisingizie; jidai. ignorance, jisingizia ujinga" +affection,noun,1. upendo; mapenzi; hubu; shauku. 2. ugonjwa; uele; maradhi. -ate adj. enye moyo wa kupenda +affinity,noun,uhusiano; ujamaa; udugu; ukoo; ufananaaji; mvuto +affirm,verb transitive,thibitisha; yakinisha. -ation n. uthibitisho +afflict,verb transitive,umiza; tesa; huzunisha; dhuru; onea; dhulumu; sumbua; udhi; adhili +affluence,noun,utajiri +affluent,adjective,tajiri +afford,verb transitive,1. weza. 2. -pa; toa +afraid,adjective,(be) ogopa; hofu; tishika +afresh,adverb,tena; upya +aft,adverb,-a nyuma; karibu sana au kuelekea tezi ya chombo +after,adverb,baadaye; halafu; +afternoon,noun,alasiri +afterwards,adverb,baadaye; hatimaye; mwishowe; halafu +again,adverb,tena; mara ya pili +against,preposition,dhidi ya; juu ya; kushindana na; kukabili; karibu na. provide hunger: weka akiba dhidi ya njaa +agar,noun,agaa: dutu inayofanana na jelatini ipatikanayo kwenye mwani mwekundu inayohusiana kikemikali na kabohidrati +age,noun,"umri; zama; enzi. come (be) of ~, kua, baleghe. the stone age, enzi ya zana za mawe. 1. (colloq.) muda mrefu. We've been waiting for ~s, tumengoja muda mrefu. -d adj. enye umri wa. a boy ~ five, mtoto wa umri wa miaka 2. an ~ man, mzee" +agency,noun,kazi au ofisi ya wakala; uwakala +agenda,noun,ajenda: orodha ya mambo yaliyokusudiwa kujadiliwa katika mkutano +agent,noun,"wakala wa mtu au shirika. house ~, wakala wa nyumba. shipping or forwarding ~, wakala wa meli au wa kusafirisha bidhaa" +aggravate,verb transitive,kuza athiri zaidi +aggression,noun,shambulio; chokochoko; uchokozi unaoweza kusababisha vita +aggressive,adjective,"gomvi, shari, enye kutaka maendeleo ya haraka. aggressor /n. mgomvi mshari; mchokozi" +aggrieve,adjective,"dhuru; athiri udhi; tia uchungu; sikitisha. feel -d, hisi kuwa umetendewa vibaya" +agile,adjective,-epesi wa mwendo. agility +agile,noun,wepesi wa mwendo +agitate,verb transitive/intransitive,"tikisatikisa; koroga; harakisha; for, chochea" +ago,adverb,"zamani. a little while ~, punde hivi; ten days ~, siku kumi zilizopita" +agony,noun,uchungu; maumivu makali. agonizing +agony,adjective,a kuumiza sana +agree,verb transitive,patana; kubaliana; ridiliana; afikiana +agriculture,noun,kilimo; ukulima; elimu ya kilimo +agrochemical,noun,kemikali inayotumika katika shughuli za kilimo +aid,verb transitive/noun,saidia; auni; msaada +AIDS,noun,(ufupisho wa Acquired Immune Deficiency Syndrome) maradhi ya ukosefu wa kinga mwilini (UKIMWI) yanayosababishwa na virusi vinavyoambukizwa hususan kwa njia ya kujamiiana +ail,verb transitive/intransitive,ugua; umwa; gonjwa; taabika; sumbuliwa. What -s him? anaumwa na nini? ~ment +ail,noun,ugonjwa +aim,verb transitive/intransitive,1. tunga shabaha; lenga. 2. kusudia; taka; tamani; azimu +aim,noun,shabaha; kusudi; nia; azma +air,noun,1. hewa; anga; upepo. 2. by ~ kwa ndege +air,adjective,"(kwa ndege) - lioanza kuruka hewani; (kwa watu, askari etc.) liosafirishwa kwa ndege" +aisle,noun,"njia baina ya safu za viti, hasa kanisani kwa maraferi" +alarm,noun,1. kamsa: indhari; tahadhari: sauti au dalili ya kuashiria kuwepo kwa hatari karibu; king'ora cha kuonyea watu. ~clock: saa yenye kengele. 2. hofu; wasiwasi; mshtuko +alarm,verb transitive,piga king'ora; toa indhari; hadharisha +albino,noun,zeruzeru +album,noun,"albamu: kitabu cha kuhifadhi picha, etc" +alchemist,noun,mkemia aliyeishi mnamo karne ya 12 na 17 aliyejaribu kugeuza metali za msingi kuwa dhahabu au dawa ya uhai wa milele +alcohol,noun,1. alkoholi; pombe. 2. (chem.) jamii ya vitu vyenye alkoholi +ale,noun,aina ya pombe nyepezi +alert,adjective,-epesi; -a tayari; -a macho; makini +alga,noun,mwani +algae,noun,mwani: aina ya mimea inayoshii majini yenye kemikali ya klorofili ambayo haina mfumo changamano wa uzazi pia hufanya usanisinuru +algebra,noun,aljebra: hesabu zinazotumia herufi na alama nyingine badala ya tarakimu +alibi,noun,kisingizio cha kudai kuwa mtu anayestakiwa kwa kosa fulani hakuwepo wakati kosa lilipotendeka +alien,adjective,"1. -geni. 2. -to, enye tabia zisizokuwasawa na mgeni" +alight,adjective,"(be) waka; ng'aa; meta; metemete. (fig.) face(s) ~ with happiness, -enye uso unaong'aa furaha" +alight,verb intransitive,"shuka; teremka; tua. The bird -ed on a branch, ndege alitua juu ya tawi" +align,verb transitive,weka au panga katika mstari ulio sawa +alike,adjective,sawasawa; -enye kufanana +aliment,noun,chakula +alive,adjective,"1. -zima; hai. 2. be ~ to, tambua; ona; angalia; jua" +alkali,noun,alkali: kemikali inayoyeyuka kwenye maji na kuteza nguvu ya asidi na hivyo kutengeneza chumvi +alkaloid,noun,alkaloidi: namna ya kemikali kali yenye asili ya kemikali za miti kama vile muarobaini +alkane,noun,"alkani: jina la misombo yenye muungo mara dufu au zaidi. kama mitheni, itheni na propeni" +alkene,noun,alkeni: jina la misombo yenye muungo mara dufu au zaidi. e.g. ethiilini na propini +alkyd,noun,aina ya rezini sanisia zinazotengenezwa kwa asidi na alkoholi +alkyl,adjective,-enye kutokana na alkani +alkyne,noun,aina ya hidrokarboni ya fungu la asetilini +all,adjective,ote +all,adverb,"pia; kabisa. at - hata kidogo. (colloq.) He is - there, yu mapema; tayari" +all,pronoun,-ote +allegation,noun,madai; ushahidi; hoja +allege,verb transitive,"toa hoja; toa shtutuma; dai kuwa jambo ni kweli - that sb. is a thief, dai kuwa fulani ni mwizi" +allegiance,noun,utiifu; umpasao raia kwa mtawala wa nchi +allele,noun,"alele: mojawapo ya jeni yenye muundo mabadiliko baada ya kubadilika kimaumbile, huwepo katika sehemu moja mahsusi katika chembeuzi na hivyo kuathiri urithishaji" +allergy,noun,"mzio: hali ya kudhuriwa na kitu kwa kukila, kukigusa au kukinusa" +alleviate,verb transitive,ondoa; tuliza; punguza; nyamazisha ukali wa maumivu +alley,noun,njia ndogo katika mji; kichocho +alliance,noun,ushirikiano; muungano +alligator,noun,namna ya mamba ambao hupatikana sana Marekani +alliteration,noun,utoleaji wa sauti au herufi zinazofanana mwanzoni mwa maneno mengi eg. kitu kikubwa kilichoanguka kilikatika +allocate,verb transitive,gawanya +allocation,noun,mgao +allot,verb transitive,(tt) gawanya. -ment n. mgao hasa wa kipande cha shamba au kikataa +allotrope,noun,umbo mojawapo miongoni mwa maumbo mengi ya elementi moja +allotropy,noun,"kuwepo kwa maumbo zaidi ya moja ya elementi ya kemikali katika hali moja, hasa gesi" +allow,verb transitive/intransitive,"1. ruhusu. Smoking is not -ed, hairuhusiwi kuvuta sigara. 2. kubali kutoa (fedha, nafasi). - a child thousand shillings a week, kumpa mtoto shilingi elfu kwa wiki. 3. - for kumbuka na kuweka tayari; acha nafasi ya kutosha. -ance n. posho. -ee n. for, chukua. We must make - for this youth, inatupasa tumchukulie kwa vile ni kijana" +alloy,noun,mchanganyiko wa +alluvial,adjective,a matope ya mito +alluvium,noun,matope yaliyo­sombwa na kuachwa na maji ya mto +almighty,adjective,"-enye nguvu zote. The ~ God, Mwenyezi Mungu" +almost,adverb,karibu sana; nusura; takriban +aloud,adverb,kwa sauti kubwa; kwa makelele +alpha,noun,herufi ya kwanza ya alfabeti ya Kiyunani +alphabet,noun,"alfabeti; abjadi; herufi za lugha zilizopangwa katika utaratibu wa kawaida, yaani a, b, ch, d, etc" +alpine,adjective,-a kuhusu milima ya Alps au milima mirefu +already,adverb,"tayari. It is done ~, tayari imekwishafanyika" +also,adverb,na; tena; vilevile; pia; aidha +altar,noun,"1. madhabahu; altari. lead a woman to the ~, kuoza. 2. (katika kanisa la kikristo) meza panapotole­wa ushirika mtakatifu" +alter,verb transitive/intransitive,badili; geuza; badilika; geuka +altercation,noun,ugomvi; ubishani wa maneno makali; mzozo +alternate,adjective,"-a zamu kwa zamu; a moja baada ya nyingine. They met on ~ days, walikutana kila baada ya siku moja" +alternate,verb transitive/intransitive,"1. (kwa vitu vya namna mbili) kuja, fanya, tia, panga kwa zamu; badili (kitu kimoja) kwa kingine. Wet days ~d with sunny days, siku za mvua zilipishana na siku za jua" +alternative,adjective,-a kuchagua baina ya vitu viwili +alternative,noun,"hiari ya mambo mawili; uwezekano mwingine. I had to go; there was no alternative, ilini­lazimu kwenda kwani sikuwa na njia nyingine" +alternator,noun,kigeuzi: chombo kinachogeuza umeme kutoka mkondo mmoja kwenda mkondo mwingine +although,conjunction,japokuwa; ingawa; juu ya hayo +altitude,noun,urefu wa kwenda juu; kimo +altogether,adverb,"1. pamoja; kwa jumla. I will take them ~, nitavichukua kwa pamoja. 2. hasa; kabisa. It's untrue, ni uongo kabisa" +aluminium,noun,alumini: metali nyepesi kama fedha inayotumiwa kusafirisha umeme kwenye njia kuu; metali itengenezwayo vyombo kama masufuria +alveolus,noun,kijiribahewa: kifuko kidogo cha hewa +amalgamate,verb transitive/intransitive,unganisha; changanya madini au +amass,verb transitive,hodhi; limbikiza (hasa mali) +amateur,noun,"ridhaa: mtu atendaye kazi ya ufundi au sanaa kwa mapenzi, si kwa nia ya pato au mshahara; mwanmichezo asiyetarajia malipo. ish" +amateur,adjective,si stadi sana +amaze,verb transitive,staajabisha; shangaza; fadhahisha; shtusha +ambassador,noun,mjumbe; balozi anayewakilisha nchi yake katika mataifa ya nje +amber,noun,kaharabu; namna ya gundi iliyogeuka kama jiwe yenye rangi ya manjano +ambiguity,noun,utata; utatanishi; maana isiyo dhahiri au inayofahamika kwa namna tofauti +ambiguous,adjective,enye utatanishi +ambition,noun,"juhudi au tamaa ya umaarufu, utajiri, cheo au heshima" +ambulance,noun,ambulesi: gari ya kuchukulia wagonjwa +ambush,noun,uoteaji; uviziaji +ambush,verb transitive/intransitive,otea njiani; vizia kwa siri; shambulia ghafla kutoka mafichoni +ameliorate,verb transitive/intransitive,tengeza au fanya bora zaidi; -wa bora; tengeza; boresha +amenable,adjective,(kwa watu) -sikivu; -epesi kuongozwa au kushawishiwa +amend,verb transitive/intransitive,"1. sahihisha; fanya bora zaidi; tengeza. You must amend your ways, lazima ureke­bishe mwenendo wako. 2. badilisha sheria, kanuni, etc. ment" +amend,noun,"rekebisho la sheria, kanuni, marekebisho. etc. s" +amend,noun,"make ~, ridhisha; lipa; fidia" +amenity,noun,1. uzuri. 2. kitu kinachosaidia kuleta uzuri au furaha +amiability,noun,ukun­jufu; upole; tabia nzuri +amiable,adjective,-a kupendeka; pole; -ema +amicable,adjective,-a urafiki; -a amani; -a upole +amino acids,noun,asidi amino: kampaundi ziundazo protini au asidi +ammeter,noun,amita; ameta: chombo cha kupimia ukali wa mkondo umeme katika ampea +ammonia,noun,"amonia: aina ya gesi yenye harufu kali sana inayoyeyuka kwenye maji, hutumika kwa kusafishia" +ammonite,noun,"amoniti: aina ya fili, yaani mabaki ya viumbehai vilivyovizika ardhini miaka mingi iliyopita" +ammonium,adjective,-a amonia +ammunition,noun,"silaha, hasa risasi na baruti" +amnesty,noun,msamaha kwa watu waliokosea serikali +amnion,noun,"utando unaozunguka kiini­ tete cha reptilia, ndege au mamalia ili kukihifadhi kabla ya kuzaliwa" +amoeba,noun,"amiba: aina ya protozoa ambayo huonekana kwa hadubini tu na mwenye uwezo wa kujibadilishabadilisha. amoebic dysentery, maradhi ya kuhara damu yanayosababishwa na aina fulani ya amiba" +among(st),preposition,miongoni mwa; kati­ kati ya; baina ya +amorphous,noun,-siyokuwa na umbo wala sura maalumu +amount,verb intransitive,pata kiasi cha au kadiri ya; -ote pamoja; jumla; kiasi; kadiri; kima +amp,noun,ampea: kizio cha kupimia mkondo wa umeme +ampere,noun,ampea: kipimo cha nguvu ya umeme +amphitheatre,noun,uwanda wa duara wenye viti vingi kuzunguka wakaapo watu kutazama sanaa za maigizo +ample,adjective,"kubwa; enye nafasi kubwa; a kutosha; -ingi; tele; maridhawa. Thousand shillings will be ~ for my needs, shilingi elfu zitantitosha kabisa kwa haja zangu" +amplifier,noun,"amplifaya; chombo kinachokuza au kinachozidisha, hasa sauti" +amplify,verb transitive,zidisha; kuza; ongeza +amplitude,noun,tambo upeo wa benne +amputate,verb transitive,kata kiungo cha mwili kwa sababu ya maradhi. amputation +amputate,noun,"ukataji wa mguu au mkono, etc" +amulet,noun,talasimu; hirizi; kago; kinga +amuse,verb transitive,pendeza; chekesha; furahisha. ~ ment +amuse,noun,mazungumzo; maongezi; mchezo; tafrija; furaha; starehe; burudani +amylase,noun,kimeng'enyawang; kimeng'enya kiwezacho kuvunja wanga na kutengeneza sukari +anabolic,adjective,a uanaboli +anabolism,noun,uanaboli; hali ya jumla ya ujenzi wa kemikali mwilini +anaemia,noun,upungufu wa damu; kuwa na damu dhaifu; safura +anaerobic,noun,-a anerobi; enye kuhusu viumbe vyenye kuishi bila ya kutumia oksijeni. ~ bacteria bakteria anayewenza kuishi bila ya kuwepo kwa oksijeni katika mazingira yake. respiration upumuaji usiohitaji oksijeni +anaesthesia,noun,hali ya kutosikia maumivu; hali ya kutokuwa na hisia. anaesthetic +anaesthesia,noun,"a ganzi, -a nuuskaputi: enye sifa ya kuondoa hisia" +anagram,noun,neno au sentensi iliyotungwa kwa kubadili taratibu za herufi za neno lingine e.g. nina na nani +analogy,noun,"1. ulinganifu; mfano; mithali. The ~ between the heart and a pump, mithali baina ya moyo na pampu. analogous" +analogy,adjective,"a kulinganisha; -a mfano, -a kufanana" +analyse,verb transitive,changanua; chambua; panua hoja mbalimbali katika mada fulani. analysis +analyse,noun,mchanganuo; uchambuzi +analyst,noun,"mchambuzi, mchanganuzi" +anarchy,noun,ukosekano wa serikali katika nchi; machafuko katika shughuli za utawala. anarchism +anarchy,noun,fikra ya kifalsafa ya kisiasa ya kuwa hakuna haja ya kuwepo serikali au utawala. anarchist +anarchy,noun,mtu afikirivyo hivyo +anatomy,noun,"elimu ya mwili na viungo vyake jinsi vilivyo kwa binadamu, wanyama na miti" +ancestor,noun,mzazi; babu; mtu wa kale. ancestral +ancestor,adjective,"-a wazazi, -a babu, wa nasaba. ancestry" +ancestor,noun,wazazi; ukoo; nasaba; jadi +anchor,noun,"nanga. way ~ king'oa nanga. lie [be, ride] at ~, meli kukaa nangan" +anchor,verb transitive,tia nanga +ancient,adjective,"1. -a kale; -si a siku nyingi. the Greeks, Wayunani wa kale. 2. -zee sana" +anecdote,noun,hadithi fupi; kisa; hekaya; ngano; kisa cha kuchekesha +anemone,noun,aina ya miti wenye maua ya rangi zinga'razo +aneroid barometer,noun,barometa aneroidi: ala ya kupimia kani eneo ya angahewa isiyotumia kioevu +angel,noun,malaika +anger,noun,hasira; ghadhabu; chuki; uchungu; ukali +angiosperm,noun,anjiospamu: jina la pamoja la miti inayotoa maua yenye mbegu +angle,noun,"pembe. of incidence, pembe mtua: pembe kati ya mwalimuto na kisulubi kwenye nukta mtua ya uso unaoakisi. of reflection, pembe murudisho: pembe kati ya mwalimrudisho na kisulubi katika nukta panapotokea urudishaji. of refraction, pembe mchepuko: pembe kati ya mwalimchepuko na kisulubi katika nukta ya mwalimtuto kwenye mpaka wa midia" +angle,verb transitive,"vua samaki kwa ndoana na chambo. -for, (fig.) jaribu kupata kitu kwa hila au werevu" +angled,noun,pembe: nukta inapokutana mistari miwili +anglicize,verb transitive,fanya kitu kiwe cha Kiingereza +angry,adjective,-enye hasira. be- kasirika; ghadhabika; udhika; hamaki +anguish,noun,uchungu; maumivu makubwa +anhydrous,noun,"kampuni ya kemikali ambayo imepoteza maji, mfano wa mrututu ulichomwa au asidi" +animal,noun,"mnyama; hayawani; -a mwili si -a moyo wa mtu. -needs, mahitaji ya kimwili; spirits, wengi wa afya nzuri; moyo wa kuchangamka na furaha" +animate,verb transitive,"changamsha; huisha; tia moyo. A smile -d her face, uso wake ulijaa furaha. The discussion was -d, majadiliano yalichangamka. animation" +animate,noun,wepesi; bidii; uchangamfu +animosity,noun,"chuki; uadui, uhasama" +anion,noun,1. anioni: atomi au molekuli iliyojiingezera elektroni na hivyo kubakia na chaji hasi. 2. ioni yenye chaji hasi inayovutwa kwenye elektrod yenye chaji chanya iitwayo enodi wakati wa elektrolisisi +ankle,noun,kifundo cha mguu +annelid,noun,anelida: mnyama wa faila ya minyoo wenye miili yenye tindi au iliyogawanyika kama nyungunyungu au mwata +annex,verb transitive,ung'anish; nyang'anya na kuingiza kwenye milki (nchi au shamba) +annex,noun,jengo dogo lililounganishwa na jengo kubwa; kipenu +annihilate,verb transitive,haribu kabisa; angamiza. annihilation +annihilate,noun,maangamizi; uteketezaji; uharibifu mkubwa +anniversary,noun,sikukuu ya ukumbusho wa jambo kila mwaka; maadhimisho +announce,verb transitive,tangaza; pigia mbiu; onyesha; wa dalili ya +annoy,verb transitive,sumbua; udhi; kera; chokoza +annual,adjective,1. -a kila mwaka. 2. -a mwaka mmoja tu +annual,noun,1. mmea unaoishi kwa mwaka mmoja kisha ukafa. 2. jarida litokalo mara moja kila mwaka +anode,noun,anodi: ncha chanya ambapo mkondo umeingia kichanganuzi umeme +anoint,verb transitive,"paka mafuta au dawa ya mafuta, hasa kwenye matendo ya ibada ya kikristo kama" +anonymous,adjective,"bila jina; -enye jina lisilojulikana na watu. - gift, zawadi iliyotolewa na mtu ambaye jina lake halijulikani; letter, barua isiyotiwa jina" +anopheles,noun,anofelesi: mbu wa jener a ya anofelesi ambaye anaweza kubeba viini visababishavyo malaria kwa mtu +ant,noun,"mdudu, mchwa: mdudu aishiye katika makundi/makoloni ya kijamaa, hana mabawa isipokuwa kipindi cha kuzaliana. Hujulikana kwa bidii yao ya kazi. soldier, chungu; white -, mchwa; brown -, siafu; red -, maji moto; small black -, sisimizi. -hill n. kichuguu" +antagonism,noun,chuki; uadui; upinzani; uhasama; ushindani +antagonist,noun,"adui; mshindani, hasimu, mpinzani. -ic adj. -a uadui; -a upinzani; -a ushindani. -ic muscle pair, jozi ya misuli yenye mjongeo unaoelekea pande mbili tofauti kiasi kwamba unyweaji wa mmoja hutana mwengine" +antagonize,verb transitive,pinga; fanya mtu adui au hasimu yako +antarctic,adjective,-a nchi ya kusini ya dunia +antecedent,noun,"1. (grammar) kisarufi: neno au fungu la maneno linalotangulia na kurejewa na kiwakilishi, kielezi au kirai fulani. 2. (pl) matendo, mambo, desturi na habari zilizokwishapita za mtu au za watu" +antelope,noun,"mnyama yeyote wa jamii ya paa, pofu, kulungu na palahala" +antenna,noun,"1. antena, erio: chombo kinachorusha au kupokea mawimbi ya redio au televisheni kutoka angani. 2. papasi jozi za wadudu katika jamii ya anthropodi" +anthem,noun,"wimbo wa dini. national -, wimbo wa taifa" +anther,noun,chavulio: sehemu ya stamen ya ua yenye chavuo +anthology,noun,"diwani: mkusanyiko wa mashairi, kazi za fasihi na sanaa za maigizo" +anthropology,noun,"anthropolojia: elimu ya binadamu kuhusu historia ya asili, jamii na tamaduni zake" +antibiotic,noun,"kiuvijasumu, kiuvijasumu: kemikali inayoundwa na viumbe kama kuvu ambayo huweza kuangamiza bakteria au virusi au kuzuia ukuaji wake. resistance, tabia ya bakteria kutouuliwa na dawa fulani kutokana na mabadiliko ya muda mrefu ya dawa hiyo" +antibody,noun,"zindiko; kinga; fingo: aina ya protini inayotengenezwa na mwili ili kujikinga. - positive, hali ya kuwapo zindiko maalumu katika damu" +anticipate,verb transitive,1. fanya kabla ya wakati utazamiwao. 2. fanya tendo kumtangulia mtu mwingine. 3. tazamia mbele; tumaini; dhani +anticlockwise,adjective,kinyumesaa: mwendo wa mzunguko kinyume cha mwendo wa saa +antics,noun,matendo ambayo mara nyingi hukusudiwa kuchekesha lakini yanaweza kuudhi pia; matendo ya furaha +antidote,noun,dawa +antigen,noun,antijeni: protini ngeni ambayo husisimua utengenezaji wa fingo +antique,adjective,a kale. antiquity +antique,noun,zama za kale +antithesis,noun,kinyume: upinzani wa kifikira kwa hoja tofauti +antonym,noun,neno lililo na maana kinyume na lingine +anus,noun,tundu ya kutoa kinyesi kwa binadamu au mnyama +anxiety,noun,mashaka; wasiwasi; fadhaa; shauku. anxious +anxiety,adjective,enye mashaka; enye shauku ya kufanya jambo au kupata kitu +aorta,noun,mkole: ateri kuu ya damu safi inayoziaa upande wa kushoto wa moyo kwenda mwilini +apart,adverb,mbali; mbali na; ~from isipokuwa kwa; mbali ya +apartment,noun,nyumba iliyogawanywa kwa kusudi la kupangishwa; chumba cha kupangisha +ape,noun,nyani. v.t iga mambo na vitendo +aperture,noun,tundu; kidirisha; kipenyo +apex,noun,kilele; ncha +aphid,noun,afidi: mdudu anayefyonza juisi kwenye mimea na ambaye anaweza kusambaza maradhi +aphorism,noun,msemo mfupi wenye maana ya hekima na mazingatio; methali +apologetic,adjective,a kujitetea; a kuomba radhi +apologize,verb intransitive,omba radhi; toa udhuru; kiri kosa; jitetea +apology,noun,"1. maneno ya kujitetea, ya kuomba radhi au msamaha. 2. udhuru" +apostle,noun,mtume +apostolic,adjective,a utume +apostrophe,noun,alama hii (') katika maandishi +appal,verb transitive,tisha; fad­haisha; ogofya; shangaza +apparatus,noun,kifaa: chombo au jumla ya vyombo vitumikavyo katika jaribio la kisayansi au la kiufundi +apparent,adjective,"1. dhahiri; wazi. 2. a kuonekana. The ~ cause but not the real one, was. sababu iliyoonekana lakini si sababu ya kweli, ilikuwa" +apparition,noun,mzuka; kivuli; njozi za majinamizi +appeal,verb intransitive,"1. omba; ita; sihi; lalama. 2. kata rufaa. 3. to ~ to, vuta macho; tia tamaa; tamanisha" +appeal,noun,"1. tendo la kuomba an for mercy, omba kuonewa huruma" +appear,verb intransitive,1. onekana; fika; tokea; zuka. 2. elekea kuwa +appease,verb transitive,tuliza; ridhisha; nyamazisha; suluhisha +append,verb transitive,tia au ongeza mwishoni +appendicitis,noun,ugonjwa wa apendiksi +appertain,verb intransitive,"-to, pasa; husu; fungamana" +appetite,noun,"uhu, hamu, hasa ya chakula. appetizing" +appetite,adjective,a kutamanisha: (of food) a kuchapukia +applause,noun,vifi­jo; makofi; vigelegele +apple,noun,tufaha +appliance,noun,apple +applicant,noun,mdai; mwombaji +application,noun,ombi; ardhihalli; matumizi +apply,verb transitive/intransitive,"omba; tumia, paka; husu. - the break, funga breki. - a bandage, funga bendeji. - oneself to, shiriki. applied" +apply,adjective,liotumiwa +appoint,verb transitive,"1. weka, amuru; chagua; agiza; teua. - a secretary, teua katibu. - ment" +appoint,noun,uteuzi; wadhifa; cheo; madaraka; miadi +appreciable,adjective,-a kiasi cha kuonekana +appreciate,verb transitive/intransitive,"husudu; thamini; tathmini, ongezeka au zidi thamani; shukuru. He -d his help, alithamini msaada wake. This land has -d greatly since 1940, thamani ya shamba hili imezidi sana tangu mwaka wa 1940. appreciation" +appreciate,noun,shukrani; kuthamini; tathmini. appreciative +appreciate,adjective,-enye shukrani +apprehend,verb transitive,1. fahamu; tambua. 2. ogopa; hof u. 3. kamata. apprehension +apprehend,noun,kukamatwa. apprehensive +apprehend,adjective,enye hofu; -enye woga +apprentice,noun,mwanafunzi wa kazi +apprentice,verb transitive,"fundisha. bind as an -, chukua kama mwanafunzi. I -d him into a shoemaker, nilimfundisha akawa mshona viatu" +approach,verb transitive/intransitive,"1. karibia; sogelea; tongoza; kabil i. 2. endea kwa kuomba msaada. one's employer for higher pay, kumkabili mwajiri kuomba ongezewe mshahara" +approach,noun,kukaribia; njia; mbinu; mkabala +approbation,noun,kibali; idhini; sifa nzuri +appropriate,adjective,-a kufaa +appropriate,verb transitive,"jichukulia, iba; nyang'anya; hodhi. appropriation" +appropriate,noun,kuchukua; kuiba; kuny'ang'anya; kuhothi +approval,noun,kibali; idhini +approve,verb transitive/intransitive,sifu; pendezwa na; kubali; idhinisha +approximate,adjective,-a karibu sawa +approximate,verb transitive/intransitive,karibia; kuwa karibu sawasawa; kisia +approximation,noun,ukisiaji +April,noun,"Aprili, mwezi wa nne wa mwaka wa kizungu" +apron,noun,"apron; vazi maalumu la kuvalia mbele ili kufunika mavazi ya ndani yasichafuke wakati wa kufanya kazi, hasa wakati wa mapishi" +aptitude,noun,wepesi; welekevu; ustadi +aquarium,noun,akwaria; tangi au hodhi la maji la kuweka samaki wa kufuga au mimea +aqueduct,noun,akwidakti; mferejidaraja; mfereji wa maji +aqueous,adjective,-a majimaji; -enye kuwa na maji kama kimunyunyishaji +aquifer,noun,akife: tabaka ya mwamba chini ya ardhi ambayo huhifadhi na kutoa maji +arable,adjective,-a kulimika kwa ardhi +arachnid,noun,"araknida: jamii ya anthropoda inayojumuisha nge, buibui, chawa, kupe, kaa wakubwa, etc" +arbitrary,adjective,"siyofuata sheria wala kanuni au taratibu zinazokubalika e.g. an - decision, hukumu iliyokatwa bila ya sababu nzuri. vices, vizio hobela: vizio vya upimaji ambavyo havimo katika matumizi ya jumla nchini" +arbitrate,verb transitive/intransitive,hukumu; amua; patanisha; suluhisha +arc,noun,aki; tao: mkato au sehemu wa kizingo cha duara. light +arc,noun,taa kubwa wa umeme ing'ayao sana +arch,noun,"tao. a bridge with three -es, daraja lenye matao" +archaeology,noun,akiolojia: sayansi ya mambo ya kale ya mwanadamu itokanayo na utafiti wa mabaki ya kihistoria +archipelago,noun,bahari yenye visiwa vidogo vingi +architect,noun,msanifu ujenzi; mhandisi achoraye ramani na kusimamia ujenzi. -ure +architect,noun,"usanifu ujenzi, ujenzi. -ural" +architect,adjective,a ujenzi +archives,noun,nyaraka: mahali pawekwapo kumbukumbu za maandishi +arctic,adjective,-a ncha ya kaskazini ya dunia; (collog.) baridi sana +ardent,adjective,-enye bidii; juhudi; hamu +ardour,noun,shauku; bidii; juhudi +arduous,adjective,-gumu; -a kuchosha; -a taabu +area,noun,eneo; uwanja +arena,noun,uwanja wa kuchezea ulio katikati ya amfitehita. (fig.) mahali pa kushindania +argon,noun,argoni: aina ya gesi inayotumiwa kwenye taa za umeme +arid,adjective,-kavu sana; -kame; kame; yabisi +arise,verb intransitive,"(arose, arisen) 1. tokea. A new difficulty has arisen, tatizo jipya limetokea. 2. toka; inuka; panda" +aristocracy,noun,1. utawala wa makabaila. 2. makabaila; ukabaila; umwinyi. 3. waungwana kwa nasaba +arithmetic,noun,arithmetiki; hesabu; taaluma ya namba +ark,noun,safina kubwa iliyoundwa na mtume Nuhu wakati wa gharika kuu ili kujokoa pamoja na jozi za wanyama wake; sanduku kubwa +arm,noun,"1. mkono. 2. (pl.) silaha. in -s, -enye silaha. 3. jeshi la askari wa nchi. the air -, jeshi la anga. the infantry -, jeshi la ardhini. 4. (pl.) nembo itumikayo kuwa alama ya jamii, ukoo ulio bora au mji. coat of -s, ngao ya taifa. v.t/i. 1. -pa silaha; kaa tayari kwa vita. 2. -pa kitu cha kulinda au cha kufaa. - sb. with answers to likely questions, kumpa mtu majibu ya maswali yanayoelekea kuulizwa. -ament n. 1. kujitayarisha kivita au kijeshi; jeshi. 2. zana za vita" +armature,noun,amecha: misuko ya waya katika jenereta au mota ya umeme ambako huzunguka katika uga wa sumaku +armistice,noun,mapatano ya kusimamisha vita; makubaliano ya amani +armour,noun,1. vazi la chuma la kivita ili kujikinga; silaha. 2. kifaru +army,noun,"1. jeshi; kundi kubwa. 2. umati wa watu. the salvation -, jeshi la wokovu" +arouse,verb transitive,chochea; ibua hisia; chapua +arrange,verb transitive,"1. tengeneza; ratibu. 2. panga shughuli ya. - a date for a meeting, panga tarehe ya mkutano. 3. patanisha; tuliza; suluhisha; amua" +arrears,noun,kisicholipwa; deni; bakaa; kiporo. 2. bakaa ya kazi au barua zinazohitajika kushughulikiwa +arrest,verb transitive,1. simamisha; zuia; kamata; dhibiti. 2. vutia macho +arrest,noun,kukamata. make an ~ kamata. ing +arrest,adjective,a kuvutia +arrive,verb intransitive,1. fika; wasili. 2. ~at. patana; kubaliana; afikiana; fikia. arrival +arrive,noun,kufika; ufikaji; majilio +arrogant,adjective,-enye kiburi; -enye majivuno; -enye maringo; -enye kunata; fedhuli; safihi +arrow,noun,1. mshale. 2. alama kama mshale. arrowroot +arrow,noun,uwanga +arsenal,noun,ghala kubwa ya kutengenezea na kuhifadhlia silaha na zana za kivita +arsenic,noun,asenia: aina ya kemikali nyeupe ya sumu inayotumika katika dawa nyingine kuulia panya etc +arsom,noun,kuteketeza kwa moto nyumba au shamba za watu kwa kusudi la kuleta uharibifu +art,noun,sanaa; ustadi; ufundi; sanifu; werevu; ujanaji. ful +art,adjective,erevu; stadi; janja; a kisanii +artery,noun,ateri: mshipa w o w o t e upokeao damu safi kutoka moyoni na ku-ipeleka kwenye tishu +artesian water,noun,maji yaliyohifadhiwa baina ya tabaka za mwamba chini ya ardhi +arthropods,noun,"mnyama wa jamii ya wadudu, buibui, krustasia ambaye mwili wake una vipingili na viunzi vyao viko nje ya nyama" +article,noun,"1. kitu. 2. makala. 3. ibara; kifungu cha sheria au mkataba. 4. (grammar) a, an, au the" +articulate,adjective,"1. -enye kutamkwa vizuri; fasaha; dhahiri. 2. -enye kudhihirisha fikira na maono kwa usemi dhahiri, bayana" +articulate,verb transitive/intransitive,"sema; tamka; kwa dhahiri; fasaha, tena vizuri" +articulation,noun,1. uungaji wa mifupa miwili katika kiungo. 2. tendo la kusema; kutamka +artificial,adjective,"si a asili; si halisi; -a kubuni; -a uongo; -a bandia; -a kuigiza. preservative, kemikali inayotumika kuzuia wadudu waoze-shao, na hivyo kutu-miwa kuzuia vyakula visioze. satellite, chombo chochote kilichoundwa kuzunguka sayari au nyota. selection, uzalishaji viumbehai kwa kuwakatunisha watu wenye sifa maalumu za kijeni" +artillery,noun,mizinga; jeshi la mizinga +artisan,noun,fundi wa kazi za ujuzi wa mikono +artist,noun,fundi; msanii; stadi; mchoraji; -i c; -a sanaa; ufundi +as,adverb,"1. kama. as hard as iron, gumu kama chuma. = (like) me kama mimi, you like, kama upendavyo, a thing such -a book, kitu kama kitabu" +asbestos,noun,"asbestozi: kitu kama jiwé la nyuzinyuzi (kimefanana sana na pamba au katani iliyogandamizwa pamoja) kizuiacho moto na joto lisipenye, wala hakiumungi" +ascertain,verb transitive,hakikisha; yakinisha +ascorbic acid,noun,asidi +asexual,adjective,siyo husiana na uke wala uume; ~reproduction +asexual,noun,"uzaliano nafsi: uzazi usiokuwa na muungano wa gameti za kike na za kiume, mfano hamira, nyuki na bakteria huzaliana namna hii" +ash,noun,1. jivu; majivu +ashamed,adjective,"(be) ~, ona haya; aibika; tahayari; fedheheka; fadhainika" +aside,adverb,upande; kando; pembeni +ask,verb transitive/intransitive,1. taka; omba; sihi; alika; karibisha. 2. ~ a question uliza; hoji +aspect,noun,"sura; umbo; wajihi; tabia; uso. a house with the southern ~, nyumba inayoelekea kusini" +asphalt,noun,aina ya lami ngumu nyeusi itumiwayo kwa kutandazwa juu ya barabara +aspire,verb intransitive,kutaka sana; tamani +aspirin,noun,aspirini: dawa ya vidonge ya kutuliza maumivu na kuteremsha kiwango cha joto (homa) mwilini +ass,noun,"punda; mjinga; mpumbavu; juha. Don't make such an ~ of yourself, usijipumbaze" +assassinate,verb transitive,"kuua kwa siri au kwa ghafla, kwa sababu za kisiasa au kidini" +assault,verb transitive,rukia; shambulia +assault,noun,shambulio la ghafla +assemble,verb transitive/intransitive,kusanya; kusanyika; kutana; unganisha. assembly +assemble,noun,mkusanyiko; mkutano +assert,verb transitive,"tetea; shadidia; dai. oneself, jitokeza; jida -rive adj. enye kushadidia; -nye kushikilia; enye kudai" +assess,verb transitive,kisia; kadhiria; tathmini +asset,noun,mali ya mtu au kampuni yenye thamani maalumu +assiduous,adjective,enye bidii nyingi ya kazi; tendaji. assiduity +assiduous,noun,bidii; juhudi +assign,verb transitive,gawanya; pangia +assimilate,verb transitive/intransitive,"fananisha; linganisha; ingiza katika utamaduni au dini mpya; (kwa mwili) tumia vizuri chakula. His body cannot ~ potatoes, viazi vinamdhuru. food that ~s easily, chakula kinachosagika upesi tena vizuri tumboni. assimilation" +assimilate,noun,mlisho; zoezi zote za ubadilishaji chakula mwilini +assist,verb transitive/intransitive,saidia; auni +associate,verb transitive/intransitive,1. unganisha; shirikisha; husisha +assorted,adjective,-a aina mbalimbali; -liochanganyika. assortment +assorted,noun,mkusanyiko wa vitu vya aina nyingi +assume,verb transitive,1. sadiki; pokea; chukulia kuwa kama ni kweli. 2. shika; pata; twaa. assuming +assume,adjective,enye majivuno -enye kimbembele. assumption +assume,noun,dhana; tuhuma; tu +assure,verb transitive,hakikisha; thibitisha; yakinisha; toa hofu; ahidi +asterisk,noun,alama hii () +astern,adverb,shetrini; kwa nyuma; tezini +asteroid,noun,asteroidi; mojawapo ya sayari ndogondogo +asthma,noun,ugonjwa wa pumu +astigmatism,noun,uastigmati: kasoro ya macho inayofanya macho yote mawili yaone kitu kimoja kama viwili katika bapa tofauti +astonish,verb transitive,ajabisha; shangaza; bumbuaza; staa- jabisha +astrology,noun,unajimu: sayansi ya mwendo wa sayari na nyota juu ya mahusiano yake na maisha watu +astronaut,noun,mwanaanga; astronoti: mtu aliye- fundishwa kuendesha vyombo vya anga za juu kama roketi na setilaiti +astronomy,noun,astronomia: sayansi ya nyota na sayari. astronomer +astronomy,noun,mtaalamu wa astronomia +asylum,noun,hifadhi; kimbilio; nyumba ambayo walemavu na maskini hutunzwa. political ~: hifadhi ya kisiasa +at,preposition,kwa; katika; kwenye; penye; ni +atheism,noun,"itikadi na imani kuwa hakuna Mungu muumba, atheist" +atheism,noun,asiyesadiki kuwa Mungu yuko +athletic,adjective,1. -a michezo. 2. -enye nguvu kupenda michezo +atlas,noun,atlasi: kitabu cha ramani +atmosphere,noun,"1. angahewa; hewa; anga iliyoizunguka dunia. 2. hali (njema, mbaya), ambayo hutokea mahali. an ~ of peace and calm, hali ya amani na utulivu. atmospheric" +atmosphere,adjective,-a hewa +atmospheric,noun,"shinikizo angavea. bring - to bear on sb. to do sth., shinikiza kwa ork at high -, fanya kazi kwa nguvu nyingi" +atom,noun,"1. atomi; atomi: sehemu ndogo kabisa ya elementi ambayo bado inaonyesha tabia za kikemikali za elementi hiyo. 2. chembe He hasn't an ~ of sense, hana akili hata chembe. ~ bomb" +atom,noun,bomu la atomiki +atrium,noun,atria: moja ya chemba mbili za juu ya moyo ipokeayo damu kutoka mishipani +attach,verb transitive,"1. funga; ambatisha. 2. kupa: I ~ much importance to this, nalipa umuhimu mkubwa jambo hili. 3. fuatana na; ambatana na. the advantages ~ing to the position of president, faida ziambatanazo na cheo cha urais. be ~ed to, penda sana" +attack,verb transitive/intransitive,shambulia; +attain,verb transitive/intransitive,fika; pata ~able +attain,adjective,enye kufikika; enye kupatikana +attend,verb transitive/intransitive,"1. angalia; sikiliza; hudumia; tumikia; hudhuria. 2. (as doctor, nurse) uguza. 3. fuatana na. a method ~ed by great difficulties, njia yenye mashaka makubwa" +attitude,noun,"1. namna ya kusimama au kukaa; hali. 2. namna ya kuona mambo, kufikiri au kufanya" +attract,verb transitive,"vutia; karibisha; tamanisha; pendeza; shavishi. A magnet ~s iron, sumaku huvuta chuma" +attribute,noun,"1. sifa, dalili, au alama iliyo kiini cha tabia ya mtu au kitu. Mercy is an ~ of God, huruma ni sifa ya Mungu. 2. (grammar) kiangama: kivumishi kinacholeeza zaidi nomino katika kundi nomino" +attribute,verb transitive,sifa; wekea +attributive,adjective,"(grammar) kivumishi kiangama: neno lililomo katika kikundi nomino lenye uamilifu wa kuvumisha. e.g. the old man, old ni kivumishi kiangama" +audible,adjective,-a kusikika +audience,noun,wasikilizaji; hadhira; baraza +audio,noun,sauti iliyorekodiwa kwenye kinasa-sauti +audit,verb transitive,kagua hesabu +audit,noun,ukaguzi wa hesabu +augment,verb transitive/intransitive,ongeza; ongezeka; zidisha; pandisha; kuza +August,noun,Agosti: mwezi wa nane wa mwaka wa kizungu +aunt,noun,shangazi; ndugu wa kike wa baba au mama +aural,adjective,-a sikio au usikizi +auspices,noun,"pl. msaada; fadhila; himaya. under the ~ of, kwa msaada wa. auspicious" +auspices,adjective,"heri, -a bahati" +austere,adjective,enye tabia ya kutopenda maisha ya raha au anasa. austerity +austere,noun,ubahili; ugumu +authentic,adjective,thabiti; halisi; liojulikana kuwa kweli +author,noun,"1. mtunzi wa vitabu vya mashairi, michezo etc. 2. Muumba" +authority,noun,"1. amri, uwezo; amri; mamlaka. 2. mtu mwenye maarifa yawezayo kusadikika juu ya jambo fulani. He is an ~ in old coins, mtu mwenye maarifa mengi juu ya sarafu za kizamani. authorization" +authority,noun,ruhusa; idhini; amuru; halalisha. authorization +authority,noun,ruhusa; amri; idhini; kibali; leseni +autobiography,noun,habari za maisha ya mtu zilizoandikwa na yeye mwenyewe +automate,verb transitive,dhibiti au ongoza kwa mitambo ya otomatiki inayojendesha yenyewe +automatic,adjective,"1. (kwa mashine) -a kujindesha yenyewe. 2. (kwa matendo) liofanywa bila kufikiri. Breathing is ~, kuvuta pumzi hufanywa bila kufikiri" +automobile,noun,"gari, motokaa. automotive" +automobile,adjective,-a kuhusu vipando vya motor +autonomous,adjective,-enye uhuru wa kujitawala -enyewe +auxiliary,adjective,-a kuongeza nguvu; a kusaidia +auxiliary,noun,kisaidizi; msaidizi +avenge,verb transitive,lipiza kisasi +avenue,noun,1. njia yenye safu mbili za miti pembeni mwake. 2. (fig) njia ya kufikia au kupatia jambo +average,noun,wastani +average,adjective,"1. -a wastani. 2. -a kawaida. -speed kasi, mwendo wastani: kima cha wastani cha mabadiliko ya umbali na muda" +averse,adjective,"(to) be ~ to, chukia; kutopenda. aversion" +averse,noun,uchukivu; kitu kisichopendwa; mtu achukiwaye sana +avert,verb transitive,kinga; epa; zuia; ambaza; pisha +Aves,noun,nyuni: ngeli ya vertebrata pamoja na ndege ambao hutofautiana na mamalia wengine kutokana na manyoya yao na jamii ya karibu nao ya reptilia kuwa kuwa na damu moto na midomo yenye magamba na wajihi mahususi kimofolojia +aviation,noun,taaluma na ufundi wa kuongoza eropleni. aviator +aviation,noun,rubani wa ndege +Avogadro's law,noun,kanuni isemayo kuwa mjazo wa gesi ikiwa katika halijoto na shinikizo sawa huwa pia na idadi sawa ya molekuli +avoid,verb transitive,epuka; ambaa; epa; bari +await,verb transitive,ngojea +award,noun,tunza; zawadi; +award,noun,v.t. toa zawadi; tunuku; tunza; hidaya +aware,adjective,(be) jua; fahamu; tambua; tanabahi +away,adverb,"mbali. He has gone ~, amekwenda zake. He is ~, hayupo. He lives some distance from here, anakaa mbali kidogo kutoka hapa" +awe,noun,hofu itokanayo na kitisho au heshima kuu +awe,verb transitive,"tisha, ogofya" +awhile,adverb,kwa muda kidogo; kitambo +awkward,adjective,"1. si -a kawaida; si -epesi kutumika; a kuleta shida au hatari. an ~ corner, kona mbaya iwezayo kusababisha ajali. 2. (kwa mtu au mnyama) aibu; si stadi. 3. a kuleta au -enye matatizo" +awl,noun,msharasi: chombo cha kutobolea vitundu vidogo hususan juu ya vitu vya ngozi +awning,noun,pazia; chandarua +axe,noun,shoka +axe,verb transitive,punguza kazini kwa sababu ya ukosefu wa kazi au wingi wa wafanyakazi +axillary bud,noun,tumba kwapa: chipuko iliyoko kwenye kwapa ya jani +axis,noun,"(axes) 1. mhimili mkuu wa mzunguko, mstari unaounganisha kitovu cha lenzi na kitovu cha kivimbe cha lenzi. 2. mstari unaopita kwenye nukta kati ya kitu kinachozunguka. The world revolves on its ~ once in twenty four hours, dunia huzunguka katika mhimili wake mara moja kila saa ishirini na nne. 3. jira: mstari wa wima au wa mlalo unaotumika katika grafu" +axle (ˈæks(ə)l),noun,ekseli: miti au chuma cha katikati ya gurudumu au magurudumu mawili ambapo gurudumu (au magurudumu) huzunguka +babe,noun,1. mtoto mchanga. 2. mtu asiye na hatia/asiyejiweza 3. mwanamke kijana +baboon,noun,nyani mkubwa +baby,noun,mtoto mchanga +bachelor,noun,1. kapera. 2. mtu aliyehitimu katika chuo kikuu na kutunukiwa shahada ya kwanza +bacillus,noun,basila: bakteria wenye umbo la pau wanaofanya vibofu katika oksijeni huria +back,noun,mgongo; sehemu iliyo nyuma +backbone,noun,"uti wa mgongo: tindi za mifupa zilizoungana kutoka kisogoni mpaka kwenye nyonga. adv. nyuma; kinyume. v.t/i 1. enda au rudisha nyuma. e.g. a car into a garage. 2. saidia. ~down, acha kudai au kuomba; shindwa. ~out (of a promise or undertaking), vunja ahadi au jitoa katika jambo. ~a horse, shabikia au unga mkono kuwa farasi atashinda wengine. ~er n. msaidizi; mshabikiaji. ~fire n. kishindo kiletwacho na gesi iliyovutwa nyuma katika mashine kama injini. ~ground n. mahali pa nyuma; mahali pa kufichia. keep(stay) in the ~ground, kaa nyuma ili usionekane. 2. mambo ya maisha yaliyokwisha pita. ~ing n. msaada; tegemeo; wasaidizi. ~slide v.i (kwa mtu) kenyeuka; ritadi; rudiia mwendo mbaya. ~ward adj.; sioendelea vizuri; a nyuma. a ~ward child, mtoto aliye mzito wa kuelewa. ~wards adv. nyuma; kinyume. ~water n. sehemu ya mto ambayo mkondo wa maji unarudi nyuma. ~woods n. mwitu" +bacon,noun,nyama ya nguruwe iliyotiwa chumvi na kutengenezwa ili isioze +bacterium,noun,"(bacteria) kiumbehai kisicho onekana kwa macho ila kwa hadubini, baadhi husababisha maradhi na baadhi yao hurutubisha ardhi" +bad,adjective,"baya; ovu. go to the ~, potelea mbali; potea; potoa; angamia. go ~, oza; vunda" +badge,noun,beji; alama ya kutambulisha mtu au kitu +bag,noun,mfuko; mkoba; gunia +bag,verb transitive,benuka katika makunjo +bag,verb transitive,chukua +baggage,noun,vyombo; mizigo; vikokoroko +bail,noun,kijiti mmoja wapo cha viwili kinachowekwa juu ya kigingi katika mchezo wa kriketi +bait,noun,chambo +bait,verb transitive,tia chambo katika ndoana; ambika; chokoza; sumbua +balance,noun,"1. mizani; kapani. in the ~, matokeo hayajajulikana bado. 2. lingana. 3. urari; bakaa. ~ sheet" +balance,noun,hati ya kuonyesha mapato na matumizi +balance,verb transitive/intransitive,wa sawasawa; pima katika mizani; fikiri; sawazisha; linganisha +balcony,noun,roshani +bale,noun,robota; mtumba; mzigo; furushi; bunda +bale,verb intransitive,"1. tunga katika mitumba. 2. kumba; teka futa maji kutoka chomboni. out, ruka kutoka kwenye eropleni kwa msaada wa parachuti" +ball,noun,1. tufe; mpira. 2. dansi ya watu wengi. ~ and socket joint kiungo rungu na kikombe: kiungo ambamo mviringo wa mfupa mmoja (rungu) husaki ndani ya nafasi (kikombe) ya mfupa mwingine na kuruhusu mzunguko kwa urahisi +balloon,noun,baluni: mfuko mkubwa uliojaa hewa na hewa kama gesi wa kurukia angani na huwa na mkoba wa kubebea watu +ballot,noun,karatasi ya kura +ballot,verb intransitive,chagua kwa karatasi ya kura; piga kura +bamboo,noun,mwanzi +ban,verb transitive,(-nn-) kataza; piga marufuku; zuia +ban,noun,tangazo la kupiga marufuku +banana,noun,"ndizi, plant, mgomba. bunch of -s, chana la ndizi. fruit stalk of -s, mkungu wa ndizi" +band,noun,1. kitu chembamba cha kufungia au cha kuungia. 2. utepe; ukanda. 3. jamii; kundi; kikosi. ~age n./v.t. bendeji; funga bendeji +bandit,noun,mnyang’anyi; haramia; jambazi +bang,noun,mshindo. v. t. gonga kwa nguvu +bangle,noun,bangili; kikuku +baniesters,noun,safu ya viguzo vyenye ubao juu vijengwavyo kwenye ngazi za nyumba ya ghorofa kama mlimili +banish,verb transitive,hamishia mbali; fukuza. (fig.) sahaulisha shuhuli zote +banjo,noun,zeze la kizungu; gambusi +bankrupt,noun,mtu aliyefilisika +bankrupt,adjective,a kufilisika +bank²,noun,benki +bank¹,noun,"1. fungu jembamba la mchanga, udongo, etc. low ~s of earth between rice fields, mafungu membamba wa udongo katikati ya mashamba ya mpunga. 2. (kwa mto) ukingo, kando, ng’ambo, etc" +bank¹,verb transitive/intransitive,1. fanya; funga +banner,noun,bendera; bango; beramu +banquet,noun,karamu; dliifa; sherehe +baptism,noun,ubatizo. ~al +baptism,adjective,~ ubatizo +baptize,verb transitive,batiza; ingiza rasmi katika dini ya Kikristo +bar,noun,"1. upau, ufito wa chuma; ubao; sabuni. 2. kipingwa; komeo. 3. baraza ya hukumu. the ~ jopo la wanasheria. 4. kilabu ya pombe" +bar,verb transitive,"(-rr-) 1. kinga; zuia; kataza; zinga; komea. prep (also ~ring) isipokuwa, ila" +barb,noun,mwiba kama ule wa chembe cha mshale au mdomaa +barber,noun,kinyozi +barchan,noun,barkani: tuta +bare,adjective,1. wazi; tupu; bila ya mavazi au mapambo +bargain,noun,"1. maafikiano; mapatano; makubaliano. 2. kitu kilichonunuliwa rahisi kuliko bei yake ya asili. into the ~, zaidi; juu; nafuu; faida kama nyongeza" +bargain,verb intransitive,patana kuhusu bei +barge,noun,"tishri; tishali; mashua kubwa. into, pambaa na; ingia kwa nguvu" +barium,noun,bariumu: elementi ya madini yenye rangi nyeupe kama fedha +bark,noun,chombo kama jahazi chenye milingoti mitatu au minne +bark¹,noun,gome; ganda +barley,noun,shayiri +barn,noun,ghala ya nafaka +barometer,noun,barometa: chombo cha kupimia kanieneo ya angahewa +barracks,noun,kambi kubwa kikapo kikosi cha askari; kambi ya jeshi +barrage,noun,1. boma la kuzuia maji mtoni. 2. kupiga mizinga mingi pamoja kwa muda bila ya kusita +barrel,noun,1. pipa; kasiki. 2. mtutu; kasiba; mwanzi; mdomo wa bunduki +barren,adjective,"1. (of land) kame; jangwa; yabisi. 2. (of females) tasa. (of animals, plants, trees) -siozaa. 3. (fig) a bure; bila faida" +barricade,verb transitive/noun,zuia; linda; zunguka kwa boma; funga eneo; boma +barrier,noun,kizuizi; kizingiti; kinga; boma +barrow,noun,bero: gari dogo lenye gurudumu moja au mawili; mkokoteni; rikwama +barter,verb transitive/noun,"badilishana mali, bidhaa etc" +barter,noun,ubadilishanaji mali au bidhaa +basalt,noun,basati: namna ya majabali meusi magumu sana yatokanayo na volkano +baseball,noun,"mchezo wa mpira hasa Marekani, ambao hutupwa na kupigwa kwa beti na huwa na wachezaji tisa kila upande kwa mizunguko minne" +base²,adjective,"1. (kwa watu tabia, fikira zao, etc.) ovu. 2. (kwa madini) a thamani ndogo" +base¹,noun,1. upande au sehemu ya chini ya kitu; msingi; tako; kikali. 2. mahali pa kuwekea zana za kivita; etc. 3. chanzo; chimbuko; asili +bashful,adjective,aibu; enye haya; soni +basic,adjective,a msingi +basin,noun,1. bakuli; kibia; beseni; bonde +bask,verb intransitive,"ota jua; jinyosha, jifurahisha; ona sifa" +basket,noun,kikapu; kapu; pakacha; mkoba +bastard,noun,mwana wa haramu; mtoto wa nje ya ndoa +bat,noun,1. beti: ubao kama kafi wa kuchezea mipira. 2. popo +batch,noun,fungu; jamii; kundi +bath,noun,bafu; birika +battalion,noun,jeshi la askari lenye vikosi vingi walio tayari kwa vita +batter,noun,1. ponda; sukuma (unga); pigilia. 2. unga uliopondwa kwa maji +battery,noun,1. upigaji mizinga mingi pamoja 2. betri +battle,noun,vita; mapigano +battle,verb intransitive,pigana; shindana +bauxite,noun,boksiti: aina ya udongo ambao ndani yake hupatikana madini ya alumini +bay,noun,ghuba +bay,verb intransitive,bweka +bayonet,noun,singe; beneti; upanga wa bunduki +bazaar,noun,duka; bazari: mtaa au sehemu yenye maduka mengi makubwa kwa madogo yanayouza bidhaa anuwai +BCG vaccination,noun,chanjo iitwayo Bacillus Calmette-Guerin kwa watoto inayokinga kifua kikuu +be,verb intransitive,-wa +beach,noun,pwani; ufukwe +beach,verb transitive,pweleza +beacon,noun,bekoni; mnara wa ishara fulani +bead,noun,shanga; tasbihi; tone; rozari +beak,noun,mdomo wa ndege; omo la jahazi +beam,noun,bimu; mhimili; boriti ya mti au chuma; mwonzi mwali wa mwangaza +bean,noun,"mbegu za jamii ya kunde: choroko, kunde, fiwi, mbaazi, haragwe etc" +bear,verb transitive/intransitive,"(bore, borne) chukua; himili; zaa; zingatia" +bear,noun,dubu +beard,noun,ndevu; sharafa. -ed adj. enye ndevu +bearing,noun,beringi: gololi ambazo huweka beard baina ya sehemu za mashine zinazogusana ili kupunguza ukinzani wakati zinapozunguka +beast,noun,1. mnyama; hayawani. 2. mtu mwenye desturi za kinyama; mpupufu +beat,verb transitive/intransitive,"(beat, beaten) 1. piga; chapa; kong'ota. 2. shinda; pita; tia fora" +beat,noun,pigo; zamus; mtundo +beauty,noun,uzuri; urembo; haiba. beautiful +beauty,adjective,-a zuri; a haiba; -a kupendeza +because,conjunction,"kwa sababu; kwa ajili; mnaijili, kwa kuwa; maadam; madhali" +beck,noun,"be at sb's beck and call, wa chini ya amri ya mtu fulani wakati wote" +beckon,verb transitive/intransitive,ashiria; pungia mkono; konyesza +becquerel,noun,kipimo cha unururifu harakatiredio +bed,noun,"1. kitanda. 2. msingi. 3. udongo ulio chini ya bahari, mto au ziwa. 4. tuta" +bee,noun,"nyuki. make a ~ line for, -enda kwa njia ya mkato" +beech,noun,namna ya mti kama +beef,noun,nyama ya ng'ombe. --tea n. mchuzi wa nyama ya ng'ombe. --wood n. mvinje +beer,noun,bia; pombe; ulevi +beet,noun,kiazi sukari. red - figili ipikwayo na kuliwa kama mboga. white - kiazi cheupe kitengenezewacho sukari +beetle,noun,kombamwiko: mdudu wa jamii ya mende mwenye mabawa atambaaye +beforehand,adverb,mbele; kwanza; kabla +beg,verb transitive/intransitive,"(-gg-) omba; taka; ng'ang'ania. food which is going -ging, chakula kisichotakiwa. I - to differ, sikubali. I - your pardon, niwie radhi; kunradhi. -gar n. mwombaji; maskini; fukara; mkata; omba-omba; mlalahoi" +begin,verb transitive/intransitive,(began begun) anza; ingia +behalf,noun,"niaba; on (in) ~ of, kwa niaba ya; aka wakilisha" +behave,verb intransitive,tenda; endajiweka. behaviour +behave,noun,tabia; mazoea; silka; desturi; adabu +being,noun,"1. kuwa. 2. kiumbe. 3. The Supreme ~, Mwenyezi Mungu. human ~, mtu; binadamu; mja" +belief,noun,1. imani; shahada; itikadi. 2. dhana; wazo +believe,verb transitive/intransitive,"amini; sadiki; dhani; tumaini. in, amini. believer" +believe,noun,muumini; mfuasi +bell,noun,kengele +belligerent,noun,mfanya vita; enye kupenda vita +belligerent,adjective,ushari +bellows,noun,mivuo; mivukuto; viriba +belly,noun,tumbo +belly,verb intransitive,"- out, hutumika kwa matanga yanapovimba kwa upepo; fura; tuna" +beloved,adjective,pendwa; penzi +beloved,noun,penzi; mpenzi +belt,noun,1. mshipi; ukanda; mkanda. 2. ukanda mrefu wa ngozi wa kuunganisha magurudumu na kuendesha mashine +bench,noun,1. ubao wa kukalia; benchi; dawati. 2. meza ya kazi. 3. kiti cha hakimu; kadhi; kundi la mahakimu (majaaji; majakadhi) katika baraza la mahakama +bend,verb transitive/intransitive,"(bent) 1. pinda; kunja. 2. pindika; geuka; nesa; nepa; kunjika; elekeza (akili, macho, etc.). --one's mind to one's work, elekeza nadani zote kazini; kufanya kazi kwa bidii. bent on, enye nia; enye bidii" +bend,noun,mpindo; kona; mshazari +benediction,noun,baraka; dua ya kukatia heri +benefaction,noun,fadhila; jamala; sadaka; tendo la wema; hisani. benefactor +benefaction,noun,mfadhili; mtenda mema; mhisani +benefit,noun,faida; fadhila; maendeleo; manufaa; cheo. v.t.bəˈnevələnt/ +benefit,adjective,paji; karimu; -ema +bent,noun,"tabia; mwelekeo wa mtu. She has a ~ for sewing, ni hodari sana wa kushona" +benzene,noun,"benzeni; aina ya mafuta yasiyokuwa na rangi yapatikanayo kwenye lami ya mkaa wa mawe na petroli, hutumika katika utengenezaji wa" +benzine,noun,"benzini: aina ya mafuta yasiyokuwa na rangi yapatikanayo kwenye petroli iliyokuwa haijasafishwa, hutumika kusafishia nguo" +berth,noun,"1. kijumba cha melini au garini. 2. mahali pa meli kutia nanga. give a wide - to, epa; ambaa; toa nafasi" +beryllium,noun,"aina ya elementi ya madini ya kijivu na ni nyepezi, hutumika sana katika aloi za shaba" +beside,preposition,"kando ya mbavuni mwa. He is - himself with anger, amerukwa na akili kwa hasira. That is - the question, hilo halihusiani na hili. ~s prep./adv. zaidi (ya); juu (ya); tena" +besiege,verb transitive,"zingia, zunguka; shambulia pande zote sb., with requests, omba sana kwa nguvu bila ya kuachia" +bestial,adjective,a hayawani; a kuchukiza; kama hayawani +bet,verb transitive/intransitive,(-tt-) pinga; weka sharti; pakiliana +bet,noun,sharti ya bahatisho; dau; cheza kamari +beta particle,noun,chembe beta: elektroni inayotokana mbungo wa nyutroni fulani +beta radiation,noun,"mnururisho beta: miali inayotokana na madini, kama vile urani au plutoni ambayo ina chaji hasi" +betray,verb transitive,"1. haini, danganya; saliti. 2. toa siri (ama kwa bahati mbaya ama kwa kusudi). 3. bainisha; onyesha wazi" +beware,verb transitive/intransitive,angalia; tahadhari; jihadhari! +bible,noun,biblia. biblical +bible,adjective,a biblia +biceps,noun,misuli ya mkono iliyo kati ya kiko na bega +bid,verb transitive/intransitive,"(-dd-) 1. (bid, bade, bidden) zabuni; pandisha bei. 2. amuru; agiza; amblia; agia. bidder" +bid,noun,"mzabuni. first bid, rasimu final bid, shiri" +bidding,noun,"do sb's ~ding, mtii fulani" +big,adjective,kubwa; kuu; nene +bigbang,noun,nadharia mng'ano: nadharia kwamba vitu vyote ulimwenguni vilibuma kutokana na mng'ano mkubwa +bile,noun,nyongo. (fig.) uchungu; chuki. bilious +bile,adjective,"enye uchungu; chuki. bilious attack, ugonjwa wa chuki: hali ya uchungu ulioletwa na nyongo wa kushinikiza kutapika" +bilingual,adjective,enye kuzungumza au kuhusu lugha mbili +bill,noun,mdomo wa ndege +bill2,noun,"1. bili; hesabu; gharama. 2. tangazo lililopigwa chapa. 3. mswada wa sheria. 4. (katika biashara) ~ of exchange, hawala; hundi; cheki" +billiards,noun,bilyadi: mchezo wa kugonganish tufe tatu juu ya meza ya kitambaa maalumu kwa kuzigonga nyingine ili kuziingiza ndani ya mifuko ya meza hiyo +billion,noun,milioni milioni (katika nchi za Amerika na Ufaransa ni milioni elfu) +bimetallic strip,noun,pau metabilimiti: ufito wenye metali mbili tofauti zilizogandamizwa pamoja +bin,noun,pipa la kuwekea nafaka; takataka etc +binary,noun,jozi; enye sehemu au vizio viwili. ~ fission mwtatuko: 1. utendaji wa kinyuklia unaosababisha kiini kizito cha atomu kumegereka katika sehemu mbili na papo hapo zikatoka nyutroni na kutoa kiasi kikubwa sana cha nishati ya kinyuklia. 2. uzalishaji wa viumbehai ambapo kiumbe wa seli moja hugawika sehemu mbili kupata viumbe viwili hai viikiwa sawa. ~ system mfumo jozi: mfumo wa kuhesabu unaotumia tarakimu mbili tu ambazo ni 0 na 1 +binoculars,noun,darubini ya macho mawili. binocular vision uono darubini: uweze hasa wa wanyama kutumia macho yao kuona vitu kama vilivyo na uwezo kupima masafa +binomial,noun,"mtajo-vipeo; mtajozi: mtajo ambao ni jumla au ni tofauti ya mitajo miwili tu katika algebra, aidha kwa kujumulisha au kutoa" +biochemistry,noun,biokemia: sayansi ya kemia ya viumbehai +biodegradable,adjective,enye kuweza kuvunjwavunjwa na bakteria au viumbehai kwa njia za kibiolojia +biogas,noun,"biogesi: gesi inayopatikana kwa mchanganuo wa mata mahuluku, hasa toka kwenye samadi ya wanyama kama ng'ombe" +biography,noun,maandishi ya habari za maisha ya mtu +biological control,noun,"udhibiti biolojia: udhibiti wa viumbe waharibifu kwa kutumia njia za kibiolojia, kama kutumia wanyama wengine kuwala wale waharibifu, pasipo kutumia kemikali" +biology,noun,"biolojia: elimu ya asili na maumbo ya viumbe vyote hai, yaani binadamu, wanyama na mimea" +biomass,noun,jumla ya viumbe vyote vinavyoishi katika eneo fulani +bionic,adjective,~ a bionia: (kwa mtu) ambaye viungo au nadhari zake zinaongozwa na mitambo ya elektroniki badala ya kuongozwa na akili +biosphere,noun,biosfia: tabaka laani: eneo lote la uso wa dunia ambamo viumbe hai hupatikana +biotechnology,noun,"bioteknolojia: matumizi ya viumbehai kibiolojia viwandani kwa manufaa fulani, hususan matumizi ya uhandisi jeni katika utengenezaji wa dawa za kujiuvjasimua na homoni" +biotic,adjective,~ nye kuhusiana na viumbehai kibiolojia. ~ environment mazingira hai; mazingira yatokanayo na harakati za viumbehai. ~ factor kiumbe chochote katika mazingira +bird,noun,ndege +birth,noun,uzazi; uzawa; uzao; nasaba; ukoo: ~ control udhibiti uzazi: mpango wa kuratibu mfumo wa bird kuongeza binadamu kwa kiwango maalumu +biscuit,noun,biskuti +bisect,verb transitive,kata sehemu mbili zilizo sawa kabisa +bishop,noun,askofu +bismuth,noun,bismathi: elementi ya kemikali yenye rangi ya kijivu cheupe ambayo hutumika katika aloi na pia huchanganywa na vitu vingine katika dawa +bit,noun,kipande; sehemu; chembe. by haba na haba; kidogo kidogo. a ~ kidogo. wait a ~ ngoja kidogo +bitch,noun,jike la mbwa au la mnyama yoyote wa jamii ya mbwa +bitter,adjective,1. -chungu; -kali; -enye kakasi. 2. -a kutia huzuni; ngumu kuvumiliwa; enye hasira +bitumen,noun,bitumeni: aina ya lami itokanayo na petroli +bit²,noun,1. lijamu. 2. a brace and msumari wa kikee +black,adjective,"1. -eusi; -a giza. 2. (fig.) -baya; -a kisirani; -a nuhusi; -a mkosi. be in sb's ~ book(s), kutopendwa na fulani; wa -mchukiza kwa mtu" +bladder,noun,1. kibofu. 2. mpira laini wa ndani ya mpira wa miguu; plada +blade,noun,1. bapa. 2. jani. 3. bapa la kaskia au kafi; wembe +blame,verb transitive,karipia; kemea; laumu; shutumu +blame,noun,shutuma; lawama +blank,adjective,"1. -tupu; -eupe. 2. (kwa uso au macho mtu) -kipumbavu. -liyofadhaliak; -liyotoweka. 3. space, nafasi tupu; wal, ukuta usio na mlango wala madirisha" +blast,noun,"1. upepo wa ghafla; dhoruba ya upepo, mfyuko" +blaze,noun,1. moto unaong'aa sana; ndimi za moto. v.i/t. waka; ng'aa; meweka; mwesa +blaze,verb transitive,1. bandua kipande cha gome mtini kama alama ya kuonyesha njia au mpaka. 2. tia alama/alama ya paje ya mnyama +bleak,adjective,"(kwa tabia ya nchi) baridi; a ukiwa; (kwa mahali) eupe, a kuvumiwa na upepo mwingi; tazamia mambo ya mbele bila matumaini" +bleat,verb intransitive,lia kama kondoo; lia kijinga +bleat,noun,"mlio kama wa kondoo, mbuzi au ndama" +blemish,noun,ila; upungufu; athari; dosari; nakisi; hitilafu; mapungufu ya kiroho au kimwili +blight,noun,1. maradhi ya mimea. 2. chochote kiharbucho au kuangamiza +blind,adjective,"1. pofu. (fig.) jinga. 2. siyefikiri in ~ haste, kwa haraka bila kufikiri; a ~ spot in a corner, kona ambayo dereva wa gari haoni mbele. 4. ~ spot" +blind,noun,doto pofu; kituo katika retina ambapo mishipa yote ya damu na mishipa ya neva huingia katika neva optiki +blind²,noun,"pazia; hila; uongo; mtego, ghilba" +bliss,noun,furaha kubwa; jaha +blister,noun,lengelenge; tumbuja +bloated,adjective,(be) 1. liyevimba kwa maradhi. 2. liyevimba; kubwa kuliko kiasi +block,noun,"1. gogo la mti au jiwe. a chip off the old ~ mtu afanaye sana na baba yake kwa umbo au kwa tabia. 2. bloki; nyumba nyingi za fleti pamoja. 3. kipande cha nati au chuma cha kupigia chapa chenye herufi au picha zilizochorwa juu yake. 4. uzio; kizuizi; kikwazo. traffic ~ msongamano wa vipando barabarani. 5. letters, herufi kubwa" +block,verb transitive,"1. funga njia; zuia. 2. in, chora umbo, picha au ramani" +blockade,noun,uzuiaji; kizuizi; vikwazo +blockade,verb transitive,zunguka kwa nguvu; husuru; zingia. economic ~ vikwazo vya uchumi +blood,noun,"damu. in cold ~ bila hasira. make bad ~ between, gombanisha. one's own flesh and ~ ndugu. His ~ was up alikuwa myonye" +bloom,noun,ua. (fig.) kipindi cha kukamilika +bloom,verb transitive,toa maua; chanua; sitawi +blossom,noun,ua: maua mengi +blossom,verb intransitive,toa maua; chanua; stawi +blouse,noun,blauzi; vazi la kike +blow²,noun,pigo; msiba; maafa; masaibu +bluff,verb transitive/intransitive,danganya; ghilibu; laghai +bluff,noun,udanganyifu; ulaghai; ghiliba +bluff²,noun,jabali kubwa; joma; genge; lililo karibu na bahari au mto +bluff³,adjective,-nyofu; dhahiri +blunder,noun,kosa; koseo; kashfa +blunder,verb intransitive,fuja; sitasita; koroga; chafua; kosea; boronga +blunt,adjective,"1. -butu. 2. (kwa maneno) -a wazi, -a kweli" +blurt,verb transitive,(out) sema ghafla; payuka +boa,noun,aina ya chatu wa Amerika +boar,noun,nguruwe dume mwitu +board,noun,1. ubao. 2. baraza; bodi; halmashauri. 3. meza. above ~ wazi; dhahiri. sweep the ~ shinda zawadi nyingi katika mashindano. 4. chakula kinachotolewa katika vyumba vya kupanga na mabweniini. 5. jalada +board,verb transitive/intransitive,1 +board,noun,meza au kabati la vyombo +boast,noun,majisifu; majivuno +boast,verb transitive/intransitive,"jiona; jamba; jiboda. Our school ~s a good swimming pool, shule yetu inajivunia bwawa zuri la kuogelea" +boat,noun,"1. mashua; boti; meli. (fig.) be (all) in the same ~, wa wote katika hali moja. burn one's ~s, kufanya shauri bila kujipa nafasi ya kughairi" +bob²,noun,(slang) shilingi +body,noun,"1. mwili. 2. kiwiliwili. 3. maiti; mzoga. 4. kikosi; jeshi; kundi. 5. mtu any, mtu yeyote" +bog,noun,ziwa la matope +boil,verb intransitive/transitive,1. chemka; chemsha; tokosa; pika. 2. kasirika; hamaki; ghadhibika +boil?,noun,jipu +boisterous,adjective,1. -enye kupenda kelele; -enye tadh; inda; -enye fujo; -enye jeuri. 2. hali mbaya ya bahari au hewa +bold,adjective,shujaa; jasiri; thabiti; -shupavu; jeuri +bolster,noun,mto mrefu na mnene wa kulazia kichwa +bolster,verb transitive,(up) saidia mtu atakae sana msaada lakini pengine asiyestahili kusaidiwa; tegemeza; imarisha +bolt1,noun,"1. komeo. 2. skrubu, parafujo. (la kizamani) mshale, risasi" +bolt1,verb transitive,komea; kaza; funga +bomb,noun,kombora; bomu; mzinga. ~ard vt. piga mzinga; tupia makombora. (fig.) hoji sana +bond,noun,"1. sharti, dhamana; bondi; mkataba. His word is as good as his - neno lake ni sawa na mkataba, yaani havunji ahadi yake. 2. kiungo" +bone,noun,"mfupa; mwiba wa samaki. 2. (fig.) to the ~ ndani kabisa. be drenched to the ~ roa chapachapa. have a ~ to pick with sb., taka kumshitaki fulani" +bonfire,noun,moto mkubwa uwashwao kwa sherehe ya jambo fulani +bonus,noun,"bahashishi; zawadi; malipo ya ziada baada ya kazi, kwa kawaida hutolewa kwa msimu" +book,noun,"1. kitabu; msahafu; biblia; daftari; sura. 3. bring sb. to ~ shtaki; taka sababu ya kosa; ita ili kutoa maelezo. be in sb's good (black, bad) ~s, kupendza (kutopendza) kwa mtu fulani" +book,verb transitive,1. andika katika daftari. 2. wekeza oda tiketi ya safari +boom1,noun,1. foromali ndogo (ya marikebu). 2. boriti iliyofungwa mlingoti kwa kutweka au kutoa shehena melini. 3. kizuizi kama magogo kilichowekwa mtoni au bandarini kuzuia vyombo kuingia +boom2,verb intransitive/transitive,"n. (kwa miziga, ngurumo, etc.) nguruma; mingurumo" +boom3,noun,ustawi au nafuu ya ghafla kwa bidhaa +boomerang,noun,1. gongo bapa mpindiko ambalo likirusha humrudia mrushaji. 2. jambo baya linalomrudia mtu mwenyewe aliyekusudia kufanya ubaya +boot,noun,"kiatu cha kutumbukiza mguuni. buti. have one's heart in one's boots, ogopa mno" +border,noun,1. ukingo; pindo; taraza. 2. mpaka +border,verb transitive,pakana na; karibia; tarizi pinda +bore1,verb transitive,"toboa; pekeeha. n 1. kitobo. 2. kipimo cha duara ya tundu ya mtutu wa bunduki, mzinga, etc" +born,noun,"mfupa wa kiko cha mkono upitishao neva-ulna. -farm, hospitali ya vichaa" +boron,noun,elementi ya +borrow,verb transitive/intransitive,azima; kopa; iga; fuatisha +bosom,noun,"kifua; moyo. a friend, msiri" +boss,noun,(colloq.) bwana; msimamizi; bosi mkuu; meneja +botanical,adjective,-a mimea +botanist,noun,mtaalamu wa mimea +botany,noun,"taaluma ya maumbile, hali, jeni, na aina za jamii ya miti na manufaa yao" +bottom,noun,"chini; tako - upwards, kifudifudi. at -, hasa, kwa kweli. -less adj. -a kina kirefu mno. the -less pit, shimo la manemgazi; mtogoni" +bough,noun,tawi kubwa la mti; utanzu +boulder,noun,jabali lililolainishwa kutokana na kuroweshwa sana na maji +bound,noun,mpaka; mipaka; upeo; kikomo; mwisho +bound,verb transitive,weka mipaka ya. -ary n. mpaka +bound,verb intransitive,"ruka by leaps and -s, upesi, haraka sana" +bound,noun,mruko +bounteous,adjective,paji; karimu; -ingi +bounty,noun,ukarimu; bahashishi; baraka; zawadi +bout,noun,zamu; kipindi; jaribio; shindano +bow,noun,"1. upinde, uta. draw the long -, piga chuku. 2. fundo" +bow,noun,gubeti ome +bowels,noun,matumbo +bowl,noun,bakuli +box,noun,"sanduku; bweta; kasha; kijaluba. Christmas -, zawadi ya krismasi" +boy,noun,"1. mtoto mdogo wa kiume; mvulana. 2. boi; mtumishi mwamume -hood n. ujana, utoto. -ish adj. -a mtoto mwamume" +boycott,verb transitive/noun,gomea; piga pande +brace,noun,kitu cha kufungia au kukazia; ukanda. - and brit. keke +brace,verb transitive,"tia nguvu; burudisha; kaza. a bracing climate, hali ya hewa ya kuburudisha" +bracelet,noun,kikuku; bangili; pingu; kingaja; kilinzi +braces,noun,kanda za kushikilia suruali +bracket,noun,"1. kitegemeo cha mti au cha chuma. 2. alama za mabano ( ), [ ], { } zitumiwazo katika maandishi" +brain,noun,"ubongo, akili. have a good -, wa na akili nyingi" +brake,noun,kizuio; breki +bran,noun,makapi ya nafaka; kumvi; pumba +branch,noun,"1. tawi, sehemu" +brand,noun,"1. kinga; alama; chapa; stempu; muhuri. 2. alama ichapwavyo kwa chuma cha moto; nembo ya biashara. the best ~ of coffee, aina bora za kahawa" +brand,verb transitive,"tia alama ya chuma. (fig.) tia alama ya kudumu juu ya. be ~ed as a coward, julikana kuwa ni mwoga" +brandy,noun,brandi; aina ya mvinyo mkali utengenezwao kwa zabibu +brass,noun,1. shaba nyeupe. 2. (colloq.) ufedhuli; usafihi; ujuvi; ushupavu. ~ band +brass,noun,kundi la wapiga matarumbeta +brave,adjective,shujaa; hodari; shupavu; jasiri; thabiti +brawn,noun,nguvu ya mwili; gimba; unene +breach,noun,"1. uvunjaji (sheria, ahadi, etc.). of the peace kuvunja amani kwa kupigana upya. 2. tundu; ufa (kama katika ukuta au boma lilipobomoka)" +bread,noun,mkate +breadth,noun,"upana; mapana. of mind, hali ya kuzingatia fikira za watu wote. to have ~ of vision, kupima na kuzingatia mambo" +breakfast,noun,chakula cha asubuhi; kifungua kinywa; kisabeho +breast,noun,"1. maziwa; machuchu. 2. kifua; kidari. 3. moyo. a troubled ~, moyo wenye hangaiko. make a clean ~ of, kiri; ungama yote" +breath,noun,pumzi; roho +breathe,verb transitive/intransitive,"ruita pumzi; pumua; pumzika; tafanasi; ishi. 2. nong'ona. Don't ~ a word, usionge neno lolote" +bridal,adjective,-a bibi arusi; -a arusi +bride,noun,bibi arusi +bridge,noun,1. daraja; kantara. 2. jukwaa juu ya sitaha ya meli ambapo maafisa hutoa amri zao. 3. matago +bridge,noun,mchezo wa karata wa watu wanne +brief,adjective,fupi; liodumii kwa muda mfupi. in - kwa ufupi. hold a - for: tetea; daia. -ly adv. kwa ufupi; kwa muhtasari. -ness n. ufupi +bright,adjective,1. -enye kung'aa; eupe; safi; -angavu; -a furaha; changamfu; kunjufu; cheshi. 2. (fig.) -enye akili +brilliance,noun,mng'ao; umahiri; uhodari mkubwa +brilliant,adjective,-a kung'aa; a kumetameta; -enye akili; zuri +bring,verb transitive,"(brought) leta. to - to him to agree, kumkubalisha to - to my (his, our, etc.) notice kunifahamishe (kumfahamisha, kutufahamisha, etc.); up, lea; tapika; simamisha. bring an action against, shtaki; dai. bring home, dhihirisha; thibitisha; eleza bayana" +brisk,adjective,-a mwendo wa haraka; mwepesi. -ness n. wepesi +brittle,adjective,-epesi kuvunjika japo ngumu; dhaifu +broad,adjective,"pana. (fig.) --minded adj. mtu mwenye maarifa mapana na huru. -daylight, mchana. - hint, dokezo dhahiri. --en v.t/i. panua; panuka" +broadcast,verb transitive,tangaza +broadcast,noun,matangazo ya redio au televisheni +broker,noun,wakala; dalali +bromine,noun,"kampaundi ya elementi ya kemikali majimaji ya rangi nyekundu iliyokoza, hutumika katika madawa na fotografia" +bronchitis,noun,ugonjwa wa kifua +bronze,noun,shaba nyeusi +brooch,noun,kifungo cha kujipambia; bizimu +brood,noun,makinda yaliyoanguliwa pamoja na vt. atamia. (fig.) fikiri; tafakari; shika tama +brook,noun,"1. kijito mdogo. 2. vumilia, hasa usipende" +broom,noun,ufagio; fagio; mfagio +broth,noun,mchuzi wa nyama au samaki +brother,noun,ndugu wa kiume. --in-law n. shemeji. --hood n. udugu; umoja wa watu. (half-n. ndugu wa baba au mama mmoja tu) +brow,noun,1. paji la uso; kipaji; kikomo cha uso. 2. ukingo wa kilima. --beat v.t. onea; chulumu; ogofya; tolea maneno au kazia macho +browse,verb intransitive,1. tafuna majani kama wafanyavyo ng'ombe. 2. (fig.) soma maandishi juu juu bila ya makini madhubuti +bruise,verb transitive,chubua; babua; gunyua; chuna +bruise,noun,mchubuko; ubabukaji +brutality,noun,ukatili; ukali; ukorofi +brute,noun,1. mnyama; hayawani 2. mtu mbaya; katili +brutish,adverb,a kinyama; a kikatili; enye nguvu bila akili. brutal +brutish,adjective,katili; kali-korofi +buck,noun,"dume wa jamii ya paa, mbuzi, sungura, etc" +bucket,noun,ndoo +buckle,noun,kifungo; bizimu +buckle,verb transitive/intransitive,1. funga kwa bizimu. 2. pinda au pindika kwa moto; bonyéa +bud,noun,jicho la ua; tumba; chipukizi +bud,verb transitive,(-dd-) chipua; chanua; mea; kua +budget,noun,1. bajeti; makisio 2. habari; taarifa +buffalo,noun,(-oes) nyati; mbogo +bug,noun,jamii ya wadudu kama kunguni; kosa au kirusi katika kompyuta +build,verb transitive/intransitive,"(built) 1. jenga; unda. 2. -up, ongeza nguvu; kuza; ziba. 3. tumainia; tegemea. umbo, a man of powerful ~ mtu mwenye umbo la nguvu" +bulb,noun,1. umbo la kitunguu. 2. balbu; tungi (hasa la taa ya umeme) +bulge,verb intransitive/transitive,vimba; tokeza; betuka +bulge,noun,uvimbe; mbetuko; mtoki +bulk,noun,1. wingi; ukubwa. 2. sehemu iliyo kubwa (ya). sell by ~ uza kwa jumla +bull,noun,"1. fahali 2. dume la tembo, nyangumi, nyati au wanyama wengine wakubwa. take the ~ by the horns, jituarishie; kabiliana na jambo kwa ujasiri" +bulldozer,noun,buldoza; tingatinga +bullet,noun,risasi ya bunduki +bulletin,noun,taarifa rasmi; kijarida cha habari za taasisi fulani kitolewacho mara kwa mara +bullock,noun,ng'ombe maksai +bully,noun,mchokozi; mtesi; mshari; jeuri +bully,verb transitive,chokoza; onea; dhulumu +bulwark,noun,1. boma; kinga. 2. ukuta mdogo uliouzunguka staha ya merikebu. 3. nguzo; kakara +bump,noun,uvimbe; mtoki; mgongano +bump,verb transitive/intransitive,gonga; gongana; dunda +bumper,noun,1. kikombe; bilauri; gilasi +bun,noun,mkate mdogo tena mtamu; andazi; hamuri +bunch,noun,kicha; chana; fungu; tita; shada la maua +bunch,verb transitive/intransitive,kusanya; kusanyika; funga pamoja; songana +bundle,noun,furushi; robota; bunda +bundle,verb transitive/intransitive,funga pamoja; tutika; funga +bungalow,noun,nyumba ndogo; bangaloo +bunk,noun,kitanda maalumu kama sanduku refu melini au kwenye garimoshi +buoy,verb transitive/noun,"weka boya; weka chelezo, boya; chelezo; mliezi. up, eleza mtu au kitu majini kisizame; tia moyo" +burden,noun,"mzigo; shehena; uldhia; taabu. beast of ~, mnyama wa kubebea mizigo" +bureau,noun,"1. ofisi; dawati; meza yenye vitoto. de change, kituo cha kubadilishia fedha" +burglar,noun,"mwizi aingiaye ndani ya jengo kwa kusudi la kuiba, kudhuru au kuharibu mali" +burial,noun,kuzika; mazishi; maziko +bursar,noun,mtunza fedha +bus,noun,gari kubwa ya abiria; basi +busbar,noun,kipitishi chenye kuweka na kugawanya umeme +bush,noun,"pori; kichaka; gugu; msitu. beat about the ~, sema kwa mzunguko" +business,noun,"1. shughuli; kazi. 2. biashara; uchumi. 3. jambo. mind your own ~, hayakuhusu" +bust,noun,"kifua cha mtu; sanamu iliyochongwa ya sehemu ya kifua, hasa cha mwanamke" +busy,adjective,enye kazi au shughuli nyingi vt +but,conjunction,"lakini; ila; isipokuwa; tu. He all - fell, nusura aanguke" +butcher,noun,mchinji nyama; muuaji; katili +butter,noun,siagi; samli +buttock,noun,tako; kitako +button,noun,kifungo; kibonye-switchi ya kuwashia umeme +buttress,noun,nguzo ya kuegemezea ukuta wa nje +buzz,noun,mvumo kama wa nyuki. vi. vuma kama nyuki; ng'ong'a +by,preposition,"katika; kando ya; karibu na; na; kwa. He was killed by a soldier, aliuawa na askari. day ~ day, kila siku ipitayo" +cab,noun,1. gari ndogo ya abiria. a taxi - gari ya teksi. 2. chumba cha mwendeshaaji katika garimoshi +cabbage,noun,kabichi; mboga majani yenye umbo kama tufe +cabin,noun,1. nyumba ndogo kama kibanda; 2. kijumba hasa cha melini; shetri +cabinet,noun,1. kabati la kutunzia vitu au kuonyesha biashara. 2. baraza la mawaziri +cable,noun,1. amari; kamba nene ya katani au ya usumba. 2. waya wa simu uliotandikwa chini ya ardhi au baharini; simu. vt. piga simu +cacao,noun,mkakao; aina ya mti; mbegu zake hutumika kutengenezea kokoa +cache,noun,"ficho la fedha, vyakula au zana za kivita" +cactus,noun,jamii ya mimea kama mpungate +cadet,noun,"mwanafunzi, hasa wa ngazi ya afisa katika jeshi" +cadmium,noun,"kadimiamu: elementi ya kemikali ya namba 48, yenye rangi ya fedha na nyeupe inayofanana na bati" +caecum,noun,sikamu; chekum: tawi butu la utumbo baina ya utumbo mpana na utumbo mwembamba +caesium,noun,siziamu: elementi ya metali yenye rangi ya fedha +caesura,noun,kisito; kituo kidogo katika mstari wa ubeti wa shairi +cafe,noun,mkahawa +caffeine,noun,kafeni: aina ya dawa inayopatikana katika buni isitumwayo mwili +cage,noun,kizimba; tundu +cage,verb transitive,funga tundu +cake,noun,"keki; mkate mtamu; donge; kipande. a- of soap, kipande cha sabuni" +calabash,noun,"tree mbuyu. fruit, buyu, tungu, tunguri; kibuyu" +calamity,noun,janga; msiba mkubwa; hasara; maafa; baa; balaa +calcium,noun,"kalisi: Kalisiamu: elementi ya kemikali ya namba atomia 20, ni metali yenye rangi ya kijivu kama fedha na hupatikana kwenye chokaa, jasi au gange" +calculate,verb transitive/intransitive,"hesabu; fikiri; jishauri. upon, tumainia; tegemea; amini. calculator" +calculate,noun,ala ya elektroniki itumwayo kufanyia hesabu +calculus,noun,kalkulasi: tawi la hisabati linalohusu viwango vya ubadilishaji +caldera,noun,lusoko: bonde lenye umbo la bakuli linalofanyika wakati volkano inapobomoa kileleni mwa mlima +calendar,noun,kalenda +calf,noun,(calves) ndama +calf,noun,(calves) misuli ya mguu +calibrate,verb transitive,sawazisha; geza; rekebisha chombo cha kupimia ili kionyeshe data halisi +calibration,noun,ugezaji; kigezotundu; usawazishaji +calibre,noun,1. kipimo cha duara cha tundu ya mwinzi wa bunduki au mzinga. 2. kima cha akili au uwezo wa mtu +call,verb transitive/intransitive,1. taja; ita; piga simu; amka; adhini +call,noun,"Give my name and you will be called, taja jina na utaitwa. 2. dhani. I that a mistake, nadhani hilo ni kosa" +callous,adjective,1. gumu; enye ganzi. 2. shupavu; katili; sugu +calm,adjective,shwari; tulivu; pole; makini +calm,noun,shwari; utulivu; amani; raha +calm,verb transitive/intransitive,tuliza; tulia; fariji; nyamazisha; tulia; nyamaza +calorie,noun,kalori: kiasi cha joto kinachohitajika kupandisha kima cha gramu moja ya maji kwa digrii moja ya sentigredi; kizio cha joto sawa na jul 4.18. calorific value +calorie,noun,thamani ya kalori: idadi +calyx,noun,kalkisi: sehemu yote ya ua inayokingwa na sepali kwa nje +cam,noun,keme: kipande kitokezacho katika gurudumu la mashine cha kubadili mwendo usiwe wa kuzunguka ila uwe wa kupanda na kushuka +cambium,noun,"kambiamu: seli maalumu hai za miti zinazohusika na ukuaji wa kigogo na mizizi, hutokana na kugawanyika kwa seli hizo" +camel,noun,ngamia +camera,noun,"kamera: chombo cha kupigia picha kwa kutumia mwanga. in ~ faragha, si hadharani" +camp,noun,kambi: kituo +camp,verb intransitive,tua safarini; piga kambi +campaign,noun,"1. muda vita vinapoendelea. 2. shughuli yenye kusudi maalumu, eg. a kushinda maradhi fulani, kampeni etc" +can2,noun,kopa la bati; mkebe +can2,verb transitive,(-nn-) tia koponi; tia katika mkebe +canal,noun,njia ya maji iliyofanywa na watu; mfereji +canary,noun,kirumbizi +cancer,noun,"kansa, saratani: aina ya maradhi yanayosababishwa na kasoro ya ugawanyikaji wa seli mwilini kama vile uvimbe au vidonda" +candid,adjective,-nyofu; adilifu: a kusema bila upendeleo; a kusema bila kuficha +candidate,noun,"mtakaji; mtalimiwa. mgombea; mwombaji; ajaribuye kupata cheo, kazi, etc. The was elected: mwombaji alichaguliwa" +candle,noun,"mshumaa. The game is not worth the ~ ni duni kiasi cha kutostahili kushughulikiwa. burn the ~ at both ends, poteza kote kuwili" +candour,noun,"unyofu, uadilifu; maadili; tabia ya kusema bila upendeleo au kuficha" +cane,noun,henzerani; mwazi mwembamba +cane,verb transitive,piga kwa henzerani +cane,adjective,"-a henzerani. sugar- ~, sugar: sukari ya miwa" +canine,adjective,"-a mbwa. teeth, meno chonge" +cannibal,noun,mtu mla watu. -ism n. ulaji nyama ya binadamu +cannon,noun,mzinga. -ade n. upigaji mizinga. -ball n. risasi ya mviringo ya mzinga +canoe,noun,mtumbwi; ngalawa; dau +canon,noun,1. kanuni; sheria. 2. kasisi mwenyekiti katika halmashauri ya kanisa kuu la jimbo la askofu. -ical adj. -a kufuata sheria +canteen,noun,"1. mkahawa (hasa katika vyuo, kambi za askari, maofisi). 2. duka la bidhaa za vyakula. 3. kisanduku cha vyombo vya kupikia na kulia" +cantilever,noun,wenzo fungwa; mhimili unaozuia roshani +canvas,noun,turubali. under- ~ kambini; hemani +cap,noun,kofia; kifuniko +cap,verb transitive,vika kofia; funika. - block faruma +capable,adjective,"enye uwezo; stadi; hodari; enye, eg. in a situation ~ of improvement, hali inayoweza kustawi zaidi. capability" +capable,noun,uwezo; akili; nguvu +capacitor,noun,kapasita +capacity,noun,"ujazifu: uwezo wa kuweka vitu, wa kutahamu. capacious" +capacity,adjective,enye nafasi au uwezo mwingi +cape1,noun,vazi lisilo mikono la kuvaa mabegani +cape2,noun,rasi +capillary,noun,kapilari: uso wa kioevu unaopanda na kushuka katika neli nyembamba +capital,noun,1. mji mkuu wa nchi. 2. herufi kubwa. 3. rasilimali; mtaji. 4 +capsule,noun,1. kidonge cha dawa kilichowikwa gamba la jelatini. 2. fumbuza; tunda kavu ambalo hupasuka na kutoa mbegu +captain,noun,1. kapteni; nahodha; kiranja. 2. ofisa mwenye cheo cha kapteni +caption,noun,"maelezo mafupi ya habari fulani katika kitabu, gazeti, au chini ya picha" +captive,noun,mateka; mfungwa. captivity +captive,noun,utumwa; kifungo. capture +captive,verb transitive,kamata; nyang'anya +captive,noun,kutia mbaroni; kuteka nyara +car,noun,gari; motokaa +caravan,noun,"1. msafara. 2. nyumba maalumu kwa ajili ya kuishi au kupumzikia, huvutwa na gari ndogo" +carbohydrate,noun,kabohidreti: aina ya chakula cha wanga chenye sukari +carbon,noun,"kaboni: elementi yenye namba atomia 6, mkaa (grafiti) ikiwa hali mahuluti na almasi katika hali menyu, pia huwepo katika kampaundi zote mahuluku" +carburettor,noun,"kabureta: chombo chenye kuchanganya mvuke wa petroli pamoja na hewa katika mashine, hasa gari" +carcass,noun,mzoga +carcinogen,noun,kisonijeni: kitu chochote kina choweza kusababisha kansa +card,noun,"karata; kadi. post ~s, postikadi: kadi zenye picha na maandishi. christmas ~s, kadi za krismasi. playing ~s, jozi ya karata. put one's ~s on the table, toa mawazo yako yote kuhusu jambo. playing one's ~s well, wa na akili katika kufanya jambo. be on the ~s" +cardinal,adjective,"kuu; -a maana. - numbers, moja, mbili, tatu, etc. - points, kaskazi, kusi, mashariki, magharibi" +cardinal,noun,kadinali: mmojawapo wa wakuu wa baraza ya Papa +care,noun,1. tahadhari; hadhari; uangalifu; utunzaji; usimamizi; himaya. take ~ angalia. 2. taabu; mashaka +care,verb intransitive,shugulikia; jali. - for; penda; tunza; hurumia. -ful adj. angalifu. -less adj. zembe. -taker n. mtunzaji; mwangalizi +career,noun,1. kazi; ajira. 2. namna ya maisha; mwendo; mwendo +career,verb intransitive,"enda mbio. - along through (over) a place, pita upesi bila ya kuangalia" +caress,verb intransitive,bembereza; busu; kumbatia; papasa; tomasa +cargo,noun,(-oes) shehena; mizigo +carnal,adjective,-a kuhusu mwili; -a tamaa za kimwili +carnival,noun,sikukuu au sherehe ya watu waliovaa mavazi ya mapambo iliyombatana na ngoma na cherekochereko +carnivorous,adjective,enye kula nyama +carol,noun,"wimbo wa furaha au kusifu, hasa wa sikukuu ya kuzaliwa kwa Kristo" +carpel,noun,kapeli: sehemu ya ua ambayo ndani yake mbegu hufanyika +carpenter,noun,seremala. carpentry +carpenter,noun,useremala +carpet,noun,zulia +carpet,verb transitive,tandaza zulia +carrier,noun,"1. mchukuzi; mpagazi; hamali. 2. kichukuzi; mwambukizaji, aenezae ugonjwa" +carry,verb transitive/intransitive,"1. chukua. 2. -wa na. 3. jitembeza. 4. shinda; shawishi. - one's point, shawishi watu wakubali shauri lako. 5. peleka. The pipes ~ water to the town, mabomba hupeleka maji mjini. 6. endeleza. - all before one, shinda pingamizi zote. - ~ away, chukua kupeleka mahali pengine. (fig.) vuta nadhari; forward, hamishia juu ya ukurasa mwingine. - off, chukua kwa nguvu. on, endeleza; samamia. carry on! endelea! - on business, jishughulisha katika kazi. - on a conversation with someone, zungumza na fulani. - (sth) through, timiza; tekeleza; maliza" +cart,noun,"gari linalovutwa na mnyama la kuchukua mizigo; mkokoteni. put the ~ before the horse, tibua mambo" +cartilage,noun,negegedunia ya tishu nyororo nyeupe iliyombatana na tishu za mfupa +cartography,noun,uchoraji ramani. cartographer +cartography,noun,mchoraji ramani +cartoon,noun,katuni: picha au taswira ya kuchora ya kuchekesha. -ist n. mchora vikatuni +cartridge,noun,ala ya risasi ya bunduki. ~ belt +cartridge,noun,ukanda wa risasi +carve,verb transitive/intransitive,"1. chora, tia au chonga nakshi. 2. kata nyama. carver" +carve,noun,stadi wa kutia nakshi; kisu cha kukatia nyama. carving +carve,noun,nakshi +case,noun,"1. jambo kadhia; hali. 2. mgonjwa. five ~s of malaria fever, wagonjwa watano wa malaria. 3. (law) kesi daawa" +case²,noun,kasha; sanduku; bweta; ala +cash,noun,"fedha; pesa za kutumia; sarafu. hard ~, spot fedha taslimu" +cash,verb transitive,badili noti; hunda; hawala ya fedha kwa fedha taslimu +cask,noun,pipa; kasiki +cassava,noun,"muhogo. leaves, kisamvu" +cassock,noun,"vazi lililofanana na kanzu, huvaliwa na makasisi, wahudumu na waimbaji wa kanisani" +caste,noun,jamii ya watu hasa Barahindi wa tabaka lenye hadhi au madhehebu +castle,noun,"kasri; ngome; gereza; nyumba yenye boma; husuni - s in the air, mawazo ya kutamani mambo makuu usiyoweza kuyapata" +castor oil,noun,"mafuta ya mbarika, ya mbono" +castrate,verb transitive,hasi +casual,adjective,"1. - a bahati; -a nasibu. - a ajali; 2. - a zembe. 3. - a kutoka mara kwa mara. - labourer, kibarua" +casual,noun,"majeruhi; aliyeuawa; aliyepotea; aliyetoroka vitani; tukio baya, msiba" +cat,noun,"1. paka. (fig.) Let the ~ out of the bag toa nje siri. Wait for the ~ to jump, ngojea fikira za watu wengine kabla ya kutoa zako. 2. mnyama yoyote wa jamii ya paka" +catalyst,noun,"kichochezi; kitu, kemikali inayobadilisha kasi ya utendani" +catapult,noun,manati; teo +cataract,noun,1. maporomoko ya maji. 2. mtoto wa macho +catastrophe,noun,msiba mkubwa; janga +catastrophic,adjective,- a msiba; - a maangamizi +catechism,noun,utaratibu wa kimuktasari wa mafundisho katika mfumo wa maswali na majibu. catechise +catechism,verb transitive,fundisha kwa njia ya kuhoji +category,noun,aina; namna; jinsi; jamii. categorical +category,adjective,dhahiri; halisi; - a hakika. categorically +category,adverb,kabisa; hasa; bila tofauti +cater,verb intransitive,"- for, patia chakula, burudani, etc" +caterpillar,noun,"1. kiwavi; chamvi. 2. tingatinga; katapila. - a, ukanda unaounganisha pamoja magurudumu ya mashine; gato" +cathedral,noun,kanisa kuu katika jimbo la askofu +cathode,noun,kathodi +catholic,adjective,1. -a kufaa watu wote popote. 2. -a kuhusu Wakristo wote +catholic,noun,mfuasi wa kanisa la Roma +cation,noun,kesheni: molikuli au atomu ambayo ina elektroni chache kuliko protoni na hivyo ioni kubaki na chaji chanya +cattle,noun,"mifugo, yaani ng'ombe, mbuzi, kondoo etc" +cauliflower,noun,aina ya mboga kama kabechi +cause,noun,1. sababu; asili; kisaudi. 2. dawa; kesi; madai +cause,verb transitive,"lazimisha; shurutisha; sababisha; amuru. final —, lengo, ultimate —, chanzo; asili. proximate —, sababu" +causeway,noun,njia ya mtaawe iliyoinuka juu ya bonde +caustic,adjective,1. -a kubabua; -enye uwezo wa kuunguza. 2. -kali; chungu +caustic,noun,magadi; chokaa. ~ soda +caustic,noun,soda; magadi +cauterize,verb transitive,choma kwa chuma cha moto au soda ili kuondoa sumu +caution,noun,uangalifu; hadhari; onyo; indhari +caution,verb transitive,onya; tahadharisha. cautious +caution,adjective,angalifu; -enye hadhari +cavalier,noun,mpanda farasi +cavalry,noun,askari wapanda farasi +cave,noun,"pango. to -, in, poromoka; bomoka" +cavity,noun,tundu; shimo; mvu ngo; ghoba +cedar,noun,mwerezi; msandali; mkangazi +ceiling,noun,upande wa chini ya dari +celebrate,verb transitive,1. tukuza; sifu; adhimisha; sherehekea +celebration,noun,adhimisho; sherehe; sikukuu. celebrity +celebration,noun,umaarufu; utukufu; mtu maarufu; mtu mashuhuri +celestial,adjective,-a mbinguni +celibacy,noun,ujane; useja; ukapera +cell,noun,"1. chumba kidogo; kitundu; seli; mahabusu. 2. seli, kiini cha asili ya vitu chenye uhai. All animals and plants are made up of —s, wanyama na mimea vyote vimejengwa na seli" +cellar,noun,ghala iliyo chini ya ardhi katika nyumba +Celsius,adjective,"selsiasi; -a sentigredi: kizio cha joto kilichopewa jina la mtaalamu wa Kiswidi, A. Celsius (1701-1744)" +cement,noun,1. saruji; simenti +cement,verb transitive,tia saruji; unga kwa simenti; (fig.) imarisha; unganisha +cemetery,noun,makaburini; mava; maziara +census,noun,sensa; hesabu ya idadi ya watu katika nchi +cent,noun,senti; sarafu ya sehemu ya mia kwa moja ya shilingi. five per ~: asilimia tano +centigrade,adjective,"-enye digrii 100; e.g. kipimo cha joto kitwacho thermometer, kilichogawanywa sehemu 100. • scale kipimo cha sentigradi: kipimajoto kilichogawanywa katika nyuzi 100" +centimetre,noun,"kipimo cha sehemu mia kwa moja ya mita, yaani 0.3937 ya inchi" +centipede,noun,jongoo +central,adjective,"a katikati; kuu kabisa. central nervous system, mfumo mkuu wa ubongo na neva kwenye uti wa mgongo. central processing unit, kitengo kikuu cha uchakataji: sehemu ya kompyuta inayofanya mlikokotoo, kusoma, kufasiri, kuchakata maelezo, kusimamia matumizi ya kumbukumbu na matokeo ya mfumo huo" +centre,noun,"1. katikati. 2. kituo: mahali wanapokutana watu wengi kwa shughuli zao tofauti. The shopping ~ of a town, soko la mji. cultural ~, kituo cha utamaduni. information ~, kituo cha habari. 3. mtu au kitu kinachovutia. v.t/i. weka katikati; wa katikati. • one's hope on sth., tumainia kitu" +centripetal,adjective,"tovu: -enye kuelekea katikati. force, kani tovu" +century,noun,1. muda wa miaka mia. 2. karne. 3. mizunguko 100 katika mchezo wa kriketi +Cephalopoda,noun,"sefalopodi: moluska wa jamii ya pweza, ngisi etc" +cerebrum,noun,ubongo-mbele: sehemu ya mbele ya ubongo wa mnyama +ceremonial,adjective,-enye kufuata kawaida au taratibu maalumu +ceremonious,adjective,-enye sherehe; -enye heshima +ceremony,noun,"sherehe. stand upon ~, timiza taratibu za jambo kwa ukamilifu" +certain,adjective,"1. yakini; halisi; thabiti; hakika; maalumu; makhsusi. for ~, bila shaka make - hakikisha. 2. moja; fulani. 3. kidogo; baadhi. There was a doubt about his health, kulikuwa na shaka fulani kuhusu afya yake" +certificate,noun,hati ya uthibitisho; cheti +certify,verb transitive,"thibitisha; hakikisha. certified insane, imethibitishwa na daktari kuwa ni kichaa" +cervix,noun,mlango wa uzazi: mlango mwembamba wa uterasi unaoungana na uke +cessation,noun,kikomo; ukomo; mwisho +cesspool,noun,shimo la kumwagia maji machafu; karo +CFC,noun,ufupisho wa chlorofluorocarbon: aina ya kemikali itumikayo katika majokofu na vipoozeshi angani ambayo inasadikiwa kuharibu tabaka ya ozoni katika angahewa +chaff,noun,1. makapi; kumvi; pumba. 2. ubishi; mzaha; upuuzi +chaff,verb transitive,bishana kwa ucheshi; taniana; fanyiana mzaha +chain,noun,"mnyororo; mkufu; mfuatano; mfuulizo. of mountains, mfuulizo wa milima. of events, mfuulizo wa mambo" +chair,noun,kiti. ~ man +chair,noun,mwenyekiti. ~ person +chair,noun,mwenyekiti +chair,verb transitive,ongoza jimbo +chalk,noun,chokaa kabla hajachomwa moto; chaki +challenge,noun,mwito wa kuja kushindana; changa moto +challenge,verb transitive,ita ili kuja kushindana; bishia +chamber,noun,"1. (la zamani) chumba; shimo; mvu-ngu. 2. baraza; muktano. -of commerce, baraza la wafanya biashara. 3. ofisi ya mwanasheria. 4. nafasi katika mzinga au bunduki ambamo hutiiwa risasi. -maid n. mtumishi wa kike anayeasafisha vyumba hotelini" +chameleon,noun,kinyonga +champagne,noun,aina ya divai ya kifaransa; shampeni +champion,noun,shujaa; mshindi; bingwa +champion,verb transitive,shindania; pigania; saidia +chance,noun,"tukio; bahati; suudi; nafasi; fursa; mwelekeo. Let - decide, iache bahati yako ikaamulie. go on the - that sb. will be there, enda kuwa kuna labda fulani atakuwapo. take the - of a lifetime, tumia bahati udhaniayo kuwa haitatokea tena maishani. v.t/i. tokea kwa bahati; upon, kuta. take a - bahatisha" +chancel,noun,upande wa kanisa palipo madhabahu +chancellor,noun,(katika nchi nyingine) mkuu wa serikali; mkuu wa chuo kikuu; mkuu wa hazina +change,verb transitive/intransitive,"badili; geuza; badilisha; vunja; ghairi; badilika; geuka. - one's mind, ghairi. The property -d hands, mali ilichukuliwa na mtu mwingine. - a 1000 shillings note, vunja noti ya shilingi elfu" +change,noun,"mageuzi; mabadiliko; cheriji. Take a - of clothes with you, chukua nguo za kubadilisha. - of state, badiliko la hali; hali inayotokea wakati dutu fulani inapogeuka kuwa katika hali nyingine, kwa mfano barafu ambayo ili mango kuwa kioevu" +change,noun,badiliko la kiumbo: badiliko katika kitu ambalo ni la umbo tu na sio la kikemikali +channel,noun,"1. mlango-bahari; utumbi; mfereji; mto. The - is marked by buoys, mto umewekwa alama kwa maboya. 2. njia ambayo mawimbi ya sauti hurushwa angani ili yasikike katika redio, televisheni au simu" +chant,noun,wimbo. v.t/i. imba +chaos,noun,machafuko; fujo; mparaganyiko; ghasia; mchafuko-ge. chaotic +chaos,adjective,-liochafuka +chap,verb transitive/intransitive,"(-pp-) (kwa ngozi) pasua; pasuka. The skin of my hands is -ped, ngozi ya mikono yangu imepasuka" +chap,noun,kea; buba +chapel,noun,kanisa dogo +chaplain,noun,kasisi wa kanisa dogo +chapter,noun,"1. sura; mlango. 2. mfululizo mlongolo - of accidents, mfululizo wa ajali. to the end of the -, mpaka tamati, mwisho" +chap²,noun,(colloq.) mwanaume +character,noun,"1. sifa; wasifu; tabia; hulka; silka; herufi; tarakimu; mwandiko; chapa; mwonekano. - in public, mtu maarufu. quite a -, mtu wa desturi za pekee. 2. mhusika. -istic adj. -a pekee yake; mwenye; maalum. with his - bravery, kwa ushujaa kama alivyo desturi yake. -ize v.t. pambana; ainisha; fafanua" +charcoal,noun,mkaa; sehemu ya kaboni inayobakia baada ya kitu kuungua +charge,noun,"1. mashtaka. bring a - of murder against sb., shtaki fulani kwa mauaji. 2. shambulio. 3. bei; thamani; gharama; kima; kiasi; malipo. 4. kiasi cha elektrisiti kilichotiwa katika betri. 5. utunzaji; ulinzi; dhamana. be in or of, kuwa chini ya wa. 6. utagizaji; amri; wasia" +charge,verb transitive/intransitive,"1. shtaki 2. shambulia; rukia. 3. toza; lipisha. They -d me 1000 shillings for this shirt, walinitozwa shilingi 1000 kwa shati hii. How much do you - to make a pair of shoes?, unatotoza kiasi gani kushona jozi ya viatu? 4. tia chaji. His motor car battery is not -d, betri ya gari yake haima chaji" +charitable,adjective,paji; enye huruma; enye hisani +charity,noun,1. hisani; huruma; sadaka. 2. chama cha watu wasaidiao maskini +charm,noun,1. uzuri; haiba; madaha; upendezaji. 2. talasimu; hirizi; kago; zinguo; fungo +charm,verb transitive/intransitive,1. vutia; pendeza; livaza. 2. roga; zuga +chart,noun,1. chati; ramani ya bahari na pwani. 2. jedwali yenye taarifa za aina yoyote +chart,verb transitive,tengeneza chati +charter,noun,hati; mkataba +charter,verb transitive,kodi meli au ndege +chase,verb transitive,winda; saka; fukuza; inga +chase,noun,uwindaji; usakaji; ufukuzaji +chassis,noun,chassi; sehemu ya gari ukiondosha bodi +chaste,adjective,safi; takatifu; zuri; -nyofu +chastity,noun,utakatifu; usafi; ubikira +chatter,verb intransitive,1. sema upesiupesi. 2. payuka; poroja +cheap,adjective,rahisi; nafuu; hafifu; duni +cheat,verb transitive/intransitive,danganya; punja; hadaa; laghai; tapeli +cheat,noun,mdanganyifu; mjanja; ayari; laghai; tapeli +check,verb transitive,1. pitia kusudi kusahihisha. 2. zuia; simamisha; pinga; rudi; kemea; karipia +check,noun,1. masahihisho; ukaguzi. 2. cheki; hundi; hawala. 3. kizuizi; zuiaji +cheek,noun,shavu. 2. ufedhuli; usafihi; ujuba +cheek,verb transitive,sema kwa ujuba +cheer,verb transitive/intransitive,furahisha; fariji; changamsha; anisi; -pa moyo; changamka; shangilia; furahia; sifu; tia moyo +cheese,noun,"jibini, chizi; aina ya chakula kitengenezacho kwa maziwa yaliyogandishwa" +cheeseparing,noun,bahili +chemical,adjective,-liotengenezwa kwa au ihusianayo na kemikali +chemistry,noun,kemia; sayansi ihusuyo uchunguzi wa muundo wa dutu na jinsi dutu hizo na elementi zake vinavyohusiana +cheque,noun,hawala; cheki; hati ya fedha; hundi +cherish,verb transitive,tunza; linda; tendae wema; chunga; lea +chess,noun,mchezo wa chesi +chest,noun,"1. kasha; sanduku. a- of drawers, almari. 2. kifua; kidari" +chick,noun,kifaranga cha kuku au kinda la ndege +chief,noun,mkuu; jumbe; chifu +chief,adjective,-kuu: -kubwa; bora; -a kwanza +child,noun,(children) mtoto; mwana; kijana. be with - chukua mimba; -wa mja mzito +chill,noun,1. baridi. 2. homa ya baridi +chill,verb transitive,tia baridi; gandisha kwa barafu +chime,noun,sauti za kengele zikigongwa taratibu; ulinganifu wa sauti +chime,verb transitive/intransitive,gonga kengele taratibu; lingana; patana +chimney,noun,1. dohani; bomba la kutokea moshi. 2. tundu la taa ya kandili au karabai; chemni +chimpanzee,noun,"sokwe, aina ya nyani mkubwa" +chin,noun,kidevu +China,noun,1. Uchina. china +China,noun,vyombo vya kaure +chip,noun,"kipande kidogo sana; chembe; chenga. v.t/i. kata, vunja katika vipande vidogo; katika, vunjika vipande vidogo. things which - easily, vitu vivunjikavyo kirahisi" +chlorine,noun,"klorini; aina ya gesi ya kijani kibichi yenye harufu kali sana, hutumika kuulia bakteria na kwa matumizi mengine ya kikemia" +chlorofluorocarbon (cfc),noun,"gesi yoyote iliyo kampaundi ya kaboni, hidrojeni, klorini, na florini, hutumika katika mafiriji na inaaminika kuwa huathiri tabaka ya ozoni katika angalewa" +chloroform,noun,kloroformu; nusukaputi; aina ya gesi itumikayo kutia usingizi au ganzi +chlorophyll,noun,klorofili; kemikali ya rangi ya kijani katika mimea +chloroplast,noun,"kloroplasti, kiwiti; kiriba ndani ya seli ya mmea chenye klorofili wakati usanisinuru unapotekea" +chock,noun,kipande au kabari la kukazia +chock,verb transitive,kaza kwa kabari. -full adj. liojaa kabisa; pomoni +chocolate,noun,chokoleti; chakula kitengenezwacho kwa unga wa kakao +chocolate,adjective,chakleti; hudhurungi +choice,noun,"chaguo; hiari; haki. A large of books was shown, vitabu vya aina nyingi vilionyeshwa" +choice,adjective,-lioteuliwa; bora; teule +choir,noun,kwaya; kundi la waimbaji. chorister +choir,noun,mwimbaji wa kwaya. chorus +choir,noun,waitikiaji +chord,noun,"1. mtambuko; mstari mnyoofu utokao kwenye nukta moja hadi nukta nyingine, nao huwa ni mfupi kuliko kipenyo cha duara. 2. sambo; noti kadhaa" +christian,noun,"adj. a kikristo, a Kristo; mkris­to; mmasihi; mnasara" +Christmas,noun,"sikukuu ya kumbukumbu ya kuzaliwa Kristo, tarehe 25 Disemba" +chromatography,noun,kromatografia: utenganishaji wa sehemu za mchanganyiko wa kemikali kwa kupitisha kimumunyishaji kwenye mchanganyiko huo +chromium,noun,"kromiamu: elementi nyeupe ya kemikali ngumu, hutumika katika chuma cha pua na hupakazwa kwenye metali nyingine" +chromosome,noun,kromosomu: nyuzi katika kiini cha seli zenye jeni zinazohusika na urithi wa tabia na maumbile kutoka kwa wazazi +chromosphere,noun,kromosfia: tabaka la angahewa la jua linalozunguka fotosfia. huweza kuonekana pale jua linapopatwa lote +chrysalis,noun,buu: gamba linalomfunika funza kabla ya kutoka kwake +chuck,verb transitive,"(colloq.) tupa. away rubbish, tupa taka ~ sth. up, acha" +chunk,noun,"kipande kinene cha kitu chochote, e.g. cha mkate au nyuma" +church,noun,kanisa +churn,noun,chombo cha kusukia maziwa; tungu. v.t./i suka maziwa ili kupata mtindi na siagi; vagandisha yawe samli +chutney,noun,"chatne: achari ya embe, pilipili, siki, etc" +cigar,noun,sigara +cilium,noun,(cilia) silamu: uzi kama unywele utokao kwenye baadhi ya seli kwa kazi maalumu +cinder,noun,kaa lenye moto ndani kwa ndani +circle,noun,1. duara. 2. jamii ya watu wenye shughuli za aina moja; duru. v.t./i zungusha; zunguka +circuit,noun,1. mzunguko. 2. saketi: muunganisho wowote wa njia mbalimbali wa kupitishia umeme +circumcision,noun,tohara; tia jandoni +circumference,noun,mzingo; mstari wa kuzunguka umbo la duara +circumspect,adjective,angalifu; enye hadhari; enye busara +circumstance,noun,"jambo; neno; kadhia; tukio; hali ya mambo. in/under the ~s, kwa hali mambo yaliy­o under no ~s haieweze­kani kabisa" +circus,noun,1. kiwanja cha kuchezea sarakasi. 2. mchezo wa sarakasi +cistern,noun,tangi; hodhi +citadel,noun,ngome (ndani ya mji) +citation,noun,notisi; dondoo +cite,verb transitive,nena; taja; nukuu; ita mahakamani +citizen,noun,raia; mwananchi +citizenship,noun,uraia +citric acid,noun,asidi sitriki: asidi itokanayo na matunda ya jamii ya machungwa +citron,noun,"mbalungi, balungi. citrus" +citron,adjective,a mti wa jamii ya miti ya michungwa +civet,noun,"ngawa - cat, fungo" +civic,adjective,a kuhusu nchi na watu wake +civil,adjective,"1. a jamii. = law, sheria za nchi. = war, vita vya wenyewe kwa wenyewe. 2. a serikali. = servant, mtumishi wa serikali. 3. -enye adabu; enye heshima. ~ kiungwana" +civilization,noun,ustaarabu +claim,verb transitive,dai; jidai +claim,noun,haki; haja; madai; daawa; an mteja +clamber,verb intransitive,panda kwa shida; paramia. e.g. over a wall +clamour,noun,makelele; ghasia; hoihoi; vifijo +clamour,verb transitive,piga makelele +clan,noun,kabila; ukoo +clap,verb transitive/intransitive,"(-pp) piga makofi; shangilia. = sb. in prison, tupa mtu gerezani ghafla" +clarify,verb transitive/intransitive,dhihirisha; safisha; dhihirika; bainisha; fafanua; hakikisha. clarification +clarify,noun,ufafanuzi +clarity,noun,udhahiri; uwazi +clasp,noun,"kifungo, bizimu; ufumbataji; ukumbataji" +clasp,verb transitive/intransitive,funga; kumbatia; kamata; fumbata. ~ knife +clasp,noun,kisu cha kukunja +class,noun,aina; darasa; cheo; daraja; jinsi +class,verb transitive,ainisha; weka katika makundi +clause,noun,"1. kishazi; tundu ndogo yenye uoaniifu ndani yake iwezayo kusimama peke yake au kuwa sehemu wa sentensi. 2. kifungu, aya, ibara katika sheria" +claw,noun,kucha; gando +claw,verb transitive,piga makucha; papura. clay +claw,noun,udongo; tope +clean,adjective,"safi; eupe; bila hitafu; tohara. show a pair of heels, toroka; kimbia" +clean,verb transitive/intransitive,safisha; wa safi; toharisha; takasa +clean,adverb,kabisa; pia. We were forgetting you completely tulisahau kabisa kuwa utakuja +cleave,verb transitive/intransitive,"(cleft, clove, cloven) katika; pasuka; pasua; choma. cloven hoof, kwato ya ng'ombe, au shetani. cleavage" +cleave,noun,mpasuko +clench,verb transitive/intransitive,"kaza sana meno, vidole au ngumi" +clergy,noun,kiongozi katika kanisa la kikristo +clerk,noun,karani. clerical +clerk,adjective,a karani; a kuhusu dini +clever,adjective,enye akili; +click,verb transitive/noun,"mwaliko; sauti ya kualika kama vile kidoko, mtambo wa bunduki, etc.; alika; piga kidoko" +client,noun,mteja +cliff,noun,jabali; genge +climate,noun,hali ya hewa ya sehemu +climax,noun,mwisho; kikomo; kipeo +climb,verb transitive/intransitive,"panda; kwea -ing plant, mmelea; kirukia" +clinch,verb transitive/intransitive,"kaza sana meno, vidole au ngumi; kwaana, an argument, toa ithibati baya maneno" +cling,verb intransitive,(clung) shika; nata; ambatana; shikamana +clinic,noun,hospitali; zahanati; kituo cha afya +clip,noun,klipu; kibainio; kishikizio +clip,verb transitive,(-pp-) shikiza; bana kwa klipu +clip,verb transitive,(-pp-) kata kwa mkasi; fupisha; punguza +clitoris,noun,kisimi; kinembe +cloak,noun,vazi kama joho. (fig.) chochote kifichacho au kufunika +cloak,verb transitive,(fig.) ficha; sitiri +clock,noun,"saa. go like -work, endelea vyema" +clog,noun,kiatu cha mti; matarawanda +clog,verb transitive/intransitive,(-gg-) ganda; zuia; zibika; zuilika +clone,verb transitive,n 1. toa kopi iliyofanana +clone,noun,mnyama au mmea ambao kijeneitiki hufanana na mzazi wake kwa hali zote. 2. Kiumbe kilichozalishwa kutoka kwa mzazi mmoja katika maabara bila tendo la kujamiiana +close,verb transitive/intransitive,"funga; ziba; fungika; fumbika. - up, sogea; sogeza. - in (upon), zunguka; zingia. with an offer, patana" +close,noun,kikomo; mwisho; uwanja +close,adjective,"finyu; lioyfungwa; ~embamba; bahili; karibu; ~ a sir. a friend, msiri; rafiki wa ndani" +clot,noun,"kidonge. The blood is -ted, damu imeganda" +cloth,noun,kitambaa +clothe,verb transitive,(clothed) vika; visha +clothing,noun,nguo +cloud,noun,"1. wingu; gubari. 2. kundi kubwa. 3. (fig.) hali ya taabu, hofu au huzuni. be under a ~ of suspicion, -wa umeshukiwa, au umetuhumiwa" +clove,noun,karafuu +cloze test,noun,utaratibu wa makusudi wa kuacha maneno katika makala kwa ajili ya zoezi la ufahamu +club,noun,1. chama; klabu. 2. rungu; gongo +club,verb transitive,piga kwa rungu +Clue,noun,alama; dalili; kidokezo +clump,noun,1. kichaka. 2. bonge. 3. fungu +Clumsy,adjective,-zito; zembe; enye umbo si zuri +cluster,noun,tawi; shada; kundi; chana +cluster,verb intransitive,kusanyika; jumuika +clutch,verb transitive/intransitive,"shikilia; fumbata; shikilia au kamata imara. in the ~es of, chini ya amri kali ya" +clutch,noun,mtambo (wa motokaa au mashine) unaounganisha na kutenga mashine na mtambo uzungushao magurudumu +clutch,noun,jumla ya mayai +clutter,verb transitive,chafua; fuja; paraganda +clutter,noun,machafuko; fujo +coach,noun,1. gari; behewa. 2. kocha. 3. mwalimu +coach,verb transitive/intransitive,fundisha; elekeza; safiri katika gari +coal,noun,makaa ya mawe +coalesce,verb intransitive,ungana; fungamana; shirikiana +coalition,noun,muungano; shirikisho; mapatano +coarse,adjective,a kukwaruza; siyo laini; duni; hafifu. ~language maneno yasiyo heshima; matusi +coast,noun,pwani; mwambao; ufukwe; ufuko +coast,verb intransitive/transitive,"1. pita, ambaa pwani kwa pwani. 2. teremka mlima kama kwa baiskeli bila ya kutumia nguvu" +coat,noun,1. koti; ngozi ya mnyama au manyoya. 2. mpako wa rangi +coat,verb transitive,paka +coax,verb transitive/intransitive,bembeleza; rairai; shawishi; rubuni +cobalt,noun,"metali ngumu ing'ayo kama fedha, hutumika katika aloi mbalimbali" +cobra,noun,kobra; aina ya nyoka +cobweb,noun,utando wa buibui +coccyx,noun,kifandugu; kinyungu; mfupa wa tindi ya mwisho wa uti wa mgongo +cochlea,noun,komboli; koa; muundo mzungomano ndani ya sikio ambao umeungana na neva sikizi +cock1,noun,jogoo; ndege dume +cock2,noun,1. koki; bilula; bulula. 2. mtambo wa bunduki +cock2,verb transitive,jaza mtambo wa bunduki +cockroach,noun,mende +cocoa,noun,unga wa kakao; kinywaji kitengenezwa kwa unga huo +coconut,noun,nazi +cocoon,noun,kokuni; nyumba ya mdudu ambaye huitengeneza kwa kujiunganisha nyuzinyuzi +code,noun,kanuni; sheria; taratibu; kawaida +coefficient,noun,kigeuzi; uwiano kati ya vipimo viwili hasa katika algebra +coelenterate,noun,kolentrate; jamii ya wanyama wa baharini wasio na uti wa mgongo kama jeli yavuvuvavu etc +coerce,verb transitive,shurutisha; lazimisha; zuia; tesa nguvu +coercion,noun,lazima; nguvu; utezaji nguvu. coercive +coercion,adjective,-enye nguvu +coffee,noun,buni; kahawa +coffin,noun,jeneza +cog,noun,jino la gurudumu +cogent,adjective,n. yenye maana; a lazima kwa hoja +cogitate,verb transitive/intransitive,waza; fikiri sana; kumbuka +cohere,verb intransitive,"ambatana, shikamana; fungamana" +coil,verb transitive/intransitive,kunja; zunguka; zonga; zungusha; zongomana +coil,noun,pindi; koili; sukenpidi la waya +coin,noun,sarafu; fedha; pesa +coin,verb transitive,"tunga; zua. to pay a man in his own ~s, lipizia mtu kama" +coincide,verb intransitive,lingana; patana; wa sawa; tokea wakati mmoja +coke,noun,makaa zimwe; aina ya kaboni inayofanywa kutokana na makaa ya mawe yasiyo na gesi +cold,adjective,"-baridi. in blood, bila huruma. throw - water on, vunja moyo. give the - shoulder to, -pa kisogo; puuza" +cold,noun,"baridi, makamasi; mafua. ~ chisel" +cold,noun,tindo +collaborate,verb intransitive,shiriki katika kazi; saidia. collaborator +collaborate,noun,mshiriki; msaidizi +collapse,verb intransitive,anguka; vunjika; zimia; zirai; poromoka; kata tamaa; vunja moyo +collapse,noun,uangukaji; uporomokaji; hali ya kuzimia au kukata tamaa +collapsible,adjective,a kuweza kukunjwa +collar,noun,ukosi; ukanda uzunguka shingo ya mnyama +collar,verb transitive,kamata kwa ukosi +colleague,noun,mwenza; mshiriki; rafiki +college,noun,"chuo cha elimu ya juu; jamii ya walimu na wanafunzi wa chuo; taasisi; jumuiya ya wataalamu. the ~ of surgeons, jumuiya ya waganga waopasuaji" +collegiate,adjective,-a kuhusu chuo +collide,verb intransitive,gongana +collision,noun,mgongano +colloid,noun,vunjiv; koloidi; chembe za kemikali za aina moja ambazo zimesambaa katika dutu kemikali nyingine kwa njia ya hewa au uoevu +colloquial,adjective,-a usemi tu; simo +collusion,noun,mapatano ya hila; udanganyifu; hila +colon,noun,alama hii (:) +colonel,noun,mkubwa wa rejimenti ya askari +colonial,adjective,-a wakoloni; -a ukoloni; -a koloni +colonialism,noun,ukoloni. neo-colonialism n. ukoloni mamboleo. colonize +colonialism,verb transitive,tawala nchi si yako. colonization +colonialism,noun,kutawalia nchi nyingine +colony,noun,"koloni; nchi iliyotawaliwa na wageni; kundi; jumuiya. The African in Paris, jumuiya wa Waafrika waishio mji wa Paris" +colon²,noun,utumbo mpana; sehemu ya chini ya utumbo mkubwa +colossal,adjective,-kubwa mno; zidi ukubwa +colour,noun,"rangi. give (lend) ~ to, fanya jambo kama litakavyokuwa. (fig.) He is off ~, anaonekana si ~one's, kataa kabisa kuacha imani yako. come off with flying ~s, fanikiwa vizuri sana" +colt,noun,"farasi, aghalabu chini ya miaka minne asiyehasiwa; kijana mdogo asiye na uzoefu" +column,noun,nguzo; mhimili; mnara; safu +coma,noun,usingizi mzito sana; kuzirai +combustible,adjective,-a kuweza kuwaka upesi +combustion,noun,mwako; hali ya kuwaka +come,verb intransitive,"(came come) ja; wasili; fika. - by (sth.) pata kitu kwa bahati. - to ~ round one's senses, pata fahamu baada ya kuzimia" +comedy,noun,kichekesho; mchezo wa kuigiza wa kuchekesha. comedian +comedy,noun,mtu aigizaye vichekesho +comet,noun,nyotamkia; kimondo +comfort,noun,faraja; kitulizo; liwazo; raha; starehe; fanaka +comfort,verb transitive,fariji; tuliza; liwaza; burudisha. -able adj. -a kufariji; enye raha; enye faraja; -a kuburudisha; -a kupendeza; -a kuliwa. -less adj. -a bila raha; -a bila faraja; -a bila starehe +comic,adjective,-a mzaha; cheshi; -chekeshaji +comma,noun,"koma; alama hii (,)" +command,verb transitive,"amrisha; tawala. - respect and sympathy, stahili heshima na huruma. The fort on the hill -s the plain, ngome iliyo kilimani inaangalia kwenye bonde" +command,noun,amri; uwezo; utawala; sehemu ya jeshi iliyo chini ya amri ya fulani. -ant n. kamanda. -eer v.t. twaa kwa matumizi ya vita au ya majeshi ya askari. -er n. kamanda wa askari au wa manowari. -ment n. amri; sheria; agizo. -o n. komando; askari stadi wa kikosi maalumu katika mapambano +commemorate,verb transitive,adhisha kumbukumbu ya tukio fulani kwa hotuba au maandishi +commend,verb transitive,"sifu; kutukuza; pongeza. -able adj. kustahili sifa, pongezi, tunzo. -ation n. sifa" +commensurate,adjective,-a kipimo au kadiri iliyo sawa na; -a kulingana na; -a kutufa +comment,noun,ufafanuzi; tamko +comment,verb transitive,"eleza; fafanua; toa maoni. -ary n. ufafanuzi; maelezo. broadcast ~ on a football match, tangaza mpira wa mguu wa redioni. -ator n. mtangazaji wa matukio hai katika redio au televisheni" +commerce,noun,biashara; uchumi. commercial +commerce,adjective,-a kuhusu biashara. commiserate v.t/i. sikitika; hurumia; hani; pa mtu pole +commissar,noun,kamisaa; mwamasiasa katika taasisi ya kazi +commissariat,noun,kitengo kitoacho chakula na zana za kivita jeshini +commission,noun,"1. agizo; amri; cheo cha afisa. 2. utendaji; 3. faida; ushuru; malipo. 4. hati au cheti cha kumpa mtu nguvu, cheo au amri fulani. 5" +commit,verb transitive,"(-tt-) 1. tenda; fanya. 2. amini­sha; ahidi; funga; ingiza. -ment n. sharti; ahadi. - to memory, hifadhi akilini. - suicide, jiu­a. - murder, ua mtu" +committee,noun,kamati; halmashauri +commodity,noun,kifaa; bidhaa; mali; kitu +common,adjective,"a siku zote; a kawaida; a watu wote. -a language, lugha ya pamoja. knowledge, ifahamika­yo na wengi. House of Commons, Halmashauri ya Bunge la Uingereza. in - a watu wote. out of the -, si -a kawaida" +Commonwealth,noun,Jumuiya ya Madola +commotion,noun,udhia; kishindo; ghasia; fitina; makelele; rabsha +communal,adjective,a watu wa mtaa au mji mmoja +commune,verb intransitive,ongea; zungumza; shauriana +communicable,adjective,-a kuweza kuwasilishwa. communication +communicable,noun,"mawasiliano. communication satellite, setilaiti ya mawasiliano. communicative" +communicable,adjective,-enye tabia ya kuzungumza +communion,noun,ushirika; mazungumzo; maongezi; urafiki +communique,noun,habari au tangazo lililotolewa na taasisi fulani; ripoti; tamko +communism,noun,"mfumo wa jamii uliobuniwa na Marx uliokusudia kupiga vita matabaka na uliotaka rasilimali ya taifa imilikiwe na wananchi wote, pia mtu hulipwa na kuchangia kulingana na uwezo wake katika jamii. communist" +communism,noun,mkomunisti; muumini wa mfumo huo wa jamii +community,noun,jamii; watu waishio mahali pamoja +commutative,adjective,(katika hesabu) -enye kutoa jawabu lilelile mpangilio wa tarakimu ni tofauti. e.g. $7 \times 5 = 5 \times 7$ +commutator,noun,kibadilishi; komuteta; chombo kinachotumiwa kubadili umeme +commute,verb transitive,1. badilisha; punguza adhabu. 2. enda na kurudi kazini kila siku kwa usafiri fulani +companion,noun,mwenza; rafiki; mwandani +comparable,adjective,a kuweza kulinganishwa na +comparative,adjective,1. linganifu. 2. sio sawasawa kabisa ila ni karibu sawasawa. 3. -a kupimia kwa kulinganisha na kingine +compare,verb transitive,"linganisha; fananisha; mithilisha. Yours is not to be -d to mine, yako hailingani na yangu" +comparison,noun,ulinganifu; ulinganishaji +compartment,noun,chumba; behewa +compass,noun,dira; eneo; duara; upeo; kikomo; mpaka; mzungo +compassion,noun,huruma. -ate adj. -enye huruma; -pole +compatible,adjective,a kupatana; a kuelekeana; a kutangamana; a kuchukuana. compatibility +compatible,noun,upatanifu; ulinganifu; uchukuanaji +compatriot,noun,mtu wa nchi moja na mwingine +compel,verb transitive,(-ll-) shurutisha; lazimisha; teza nguvu +compensate,verb transitive/intransitive,lipa; fidia. compensation +compensate,noun,ridhaa; fidia; malipo +compete,verb intransitive,shindana. competition +compete,noun,ushindani; shindano; mashindano +competent,adjective,"enye nguvu, akili, uwezo etc. wa kutenda jambo. competence" +competent,noun,uwezo; nguvu; ustadi; akili. competitive +competent,adjective,a kushindaniiwa; a ushindani; -a shindano +competitor,noun,mshindani +compile,verb transitive,kusanya. compilation +compile,noun,ukusanyaji +complacent,adjective,kinaifu; -a kuridhika; -a kutoshelezeka. complacency +complacent,noun,utulivu; kinaya +complain,verb intransitive,nun'gunika; lalamika; shtaki +complaisant,adjective,enye kutaka kupendeza wengine; pole. complaisance +complaisant,noun,ridhaa; adabu; upole +complement,noun,kitimizio; kijalizo; bakaa +complement,verb transitive,kamilisha; jaliza; timiza. ~ angles pembe kamilishi +complete,adjective,"kamili; zima; timilifu; kabisa. a -stranger, mgeni kabisa" +complete,verb transitive,timiza; kamilisha; maliza; hitimisha +complex,adjective,gumu kufahamika; changamano; a fumbo; enye kinyongo +complex,noun,kinyongo +compliance,noun,"kibali; ridhaa. in ~ with, kulingana na maridhia" +complicate,verb transitive,tatiza; tatanisha; zonga +compliment,noun,sifa; salamu; shukrani +compliment,verb transitive,salimu; sifu; shukuru +comply,verb intransitive,kubali; tii; fanya; timiza; fuata +component,adjective,liyomo; liyo sehemu ya +component,noun,kitu kilichomo; sehemu +compose,verb transitive/intransitive,tunga; buni; andika; tuliza; panga herufi za chapa. oneself jituliza +composite,adjective,liofanywa na sehemu nyingi au na vitu mbalimbaili +composition,noun,insha; utungaji; utunzi; mpango; mchanganyiko +compositor,noun,mpangaji herufi za chapa +compost,noun,mbolea; mboleavunde; mboji +composure,noun,utulivu; makini +comprehend,verb transitive,fahamu; tambua; elewa; wa na; +comprehension,noun,ufahamu; ujuzi. comprehensive +comprehension,adjective,-enye uwezo wa kufahamu mengi; -enye vitu vingi +compress,verb transitive,bana; shindilia; gandamiza; sindika; kaza; kamua; fupisha +comprise,verb transitive,"-wa na. eg. The book ~ all sorts of knowledge, kitabu kina maarifa ya namna nyingi. comprising" +comprise,adjective,-enye +compromise,noun,mapatano; maridhiano; maafikiano; makubaliano +compromise,verb transitive/intransitive,patana; ridhiana; kubaliana; afikiana; sikilizana; hatarisha +compulsion,noun,shuruti; shurisho; nguvu; lazima. compulsory +compulsion,adjective,a lazima +compunction,noun,majuto; toba; masikitiko; uchungu +compute,verb transitive,kototoa; hesabu; kadiria. computation +compute,noun,hesabu; ukadiriaji +computerize,verb transitive,hifadhi au chambua data za kompyuta; fanya mitambo iongozwe kwa kompyuta +comrade,noun,rafiki; mwenza +concave,adjective,a mvungu; -enye shimo; a kubonyea +conceal,verb transitive,ficha; sitiri +concede,verb transitive,kubali; kiri; acha; achilia; toa ruhusa +conceit,noun,majivuno; kiburi +conceive,verb transitive/intransitive,chukua mimba; waza; dhani; ona; fahamu. conceivable +conceive,adjective,a kuwazi; a kuonekana; a kufahamika +concentrate,verb transitive/intransitive,"kusanya; kusanyika; ongeza nguvu, or, fikiria sana juu ya -d adj. kolevu; -enye nguvu nyingi. concentrated solution, mmumunyo kolevu. concentration" +concentrate,noun,ukolezi: kiasi cha mashi ya dutu katika mchanganyiko kwa kila kioo kimoja +concept,noun,wazo; dhana +concern,verb transitive,"pasa; husu; juza; sumbua; udhi; hangaisha; shugulisha. oneself with, jishughulisha na jambo. be ~ed about the future, hangaika mambo ya maisha ya baadaye" +concern,noun,1. shirika; kampuni. 2. shaka; hangaiko. ~ing +concern,preposition,kuhusu +concert,noun,"tafrija ya pamoja; umoja wa shauri; m/kiti, kwa mashauriano na; kwa mapatano na" +concession,noun,kukubali; ruhusa; ridhaa; fadhila; mkataba +conciliate,verb transitive,patanisha; suluhisha; tuliza +conciliation,noun,upatanishi; usuluhishi +concise,adjective,fupi; enye habari nyingi katika maneno machache; -dogo +conclave,noun,baraza ya siri; njama; mzungwe +conclude,verb transitive/intransitive,koma; isha; komesha; hitimisha; dhani; maliza. conclusion +conclude,noun,mwisho; hitimisho; hukumu. conclusive +conclude,adjective,enye nguvu; -a kuthibitisha; -a mwisho +concord,noun,mapatano; umoja; itifaki; mkataba; urafiki. -ance n. upatanifu +concourse,noun,mkutano; kundi; umati +concrete,adjective,"-a kushikika; -a kuonekana. e.g. a example, mfano halisi" +concrete,noun,kangiriti; zege +concur,verb intransitive,(-rr-) patana; kubali; ridhi; tokea chanjar; -rence n. mapatano; makubaliano. -rent adj. -a wakati mmoja; chanjar. -rently adv. chanjar; sawia; sambamba +concussion,noun,mtikisiko; mgongano; kuzira kwa sababu ya kipigo cha kichwa +condemn,verb transitive,laumu; patiliza; hukumu; batilisha. -ation n. lawama; laana; hukumu; upatilizaji +condense,verb transitive/intransitive,"fanya zito; punguza; fanya muhtasari wa; punguka na kuwa -zito zaidi; owevya; tonesha. a-d account of an event, maelezo ya tuko kwa muhtasari. -r n. kondensa; kitoneshi; kiowevya. condensation" +condense,noun,"uoevu; kit utone shaji, mtonesho; hali ya kubadilika mvuke kuwa matone; mabadiliko wa kikemia wa molekuli mbili na kutengeneza nyingine kubwa. condensation polymerization, upolima mtonesho; utendaji wa kikemikali ambao molekuli ndogo huungana kuunda na molekuli kubwa" +condescend,verb intransitive,1. tendea hisani kwa lengo la kujionyesha. 2. fanya au kubali kitu kilicho chini ya hadhi yako +condescension,noun,wema wenye lengo la kujionyesha +condition,noun,tabia; hali; hulka; cheo; kanuni; sharti; mapatano; siha; afya. -al adj. shuruti; -a muda tu; -enye masharti. -ed adj. -enye hali fulani +condole,verb transitive,hurumia; sikitika; hani; pa pole; peleka rambi rambi. -nce n. rambirambi +condom,noun,kondomu +condone,verb transitive,achilia; samehe +conduce,verb intransitive,faa; saidia; elekea kuleta. conducive +conduce,adjective,-a kufaa kwa; -a kuelekea kuleta +conduct,noun,mwenendo; matengenezo; usimamizi; uongozi; tabia +conduct,verb transitive/intransitive,ongoza; peleka; tengeneza; endesha. -ivity n. upitifu; kika umeme upitishi katika midia. -or n. 1. mwongozaji; kiongozi. 2. kipitishi; midia yoyote inayoweza kupitisha umeme au joto +conduit,noun,mfereji; neli; bomba; konjuiti; paipu inayohifadhi nyaya za umeme +cone,noun,"koni; kitu cha mviringo chini kilichochongoka juu; pia cell, seli koni: moja ya seli katika retina zinazofasiri mwanga wa rangi kuwa seli za fahamu. conic, conical" +cone,adjective,enye umbo la koni +confection,noun,chakula chenye utamu kama sukari. confectionery +confection,noun,"aina ya vyakula vitamu kama halua, kashata, maandazi, peremende, etc. confectioner" +confection,noun,muuzaji vitu vitamu hasa vya sukari +confederate,adjective,-a umoja +confederate,noun,rafiki; mwenza; mshirika; msaidizi. confederation +confederate,noun,shirikisho; urafiki +confer,verb transitive/intransitive,(-rr-) 1. toa; pa +confidant,noun,msiri +configuration,noun,umbo; wasifu; hali; tabia; sura +confine,verb transitive,wekea mpaka; funga; zuia; husika na ~s +confine,noun,mipaka; ukingo +confirm,verb transitive,thibitisha; imarisha; idhinisha; pa kipa imara +confiscate,verb transitive,filisi; nyang'anya; twala mali ya mtu mwingine kwa nguvu ya serikali; adhibu mtu kwa kutwaa mali zake +conflagration,noun,moto mkubwa +conflict,noun,mapigano; vita; ugomvi; mzozo; mapambano; suitafahamu +conflict,verb transitive,pambana; hitilafiana; pingana; zozana; tofautiana +confluence,noun,mahali inapokutana mito miwili; makutano +confront,verb transitive,kabil; pinga; pambanisha; piganishia +confuse,verb transitive,changanya; chafua; changanya; fadhaiha; paraganya +congeal,verb transitive,gandisha; ganda +congenial,adjective,a kupatana; a kupendeza kitabia +congenital,adjective,"a kuzaliwa na. a ~ sickness, ugonjwa wa kurithi" +congested,adjective,"enye kusongana mno; enye kujaa sana. The streets were ~ with people, njia zilijaa watu wengi; enye damu nyingi kuliko kiasi. His lungs were ~, mapafu yake yalikuwa na damu nyingi. congestion" +congested,noun,msongamano +conglomerate,noun,jabali lililofanyika kwa sedimenti ya kokoto au changaraware +congratulate,verb transitive,shangilia; pongeza. congratulation +congratulate,noun,pongezi; hongera +congregation,noun,mkusanyiko; kundi; jumla wa watu waabudu +congress,noun,"1. mkutano. 2. baraza kuu katika bunge, hasa la Marekani" +conifer,noun,mti wa jamii ya msonobari +conjunction,noun,"kiunganishi; muungano. in ~ with, pamoja na. conjunctive" +conjunction,adjective,a kuunganisha +conjuror (conjurer),noun,mfanya +conscience,noun,nadhari; moyo. Have a clear (guilty) - wa na moyo mtulivu (wenye wasiwasi) +conscientious,adjective,enye bidii kufanya mema yote yapasayo; -aminifu +conscious,adjective,"razini; enye fahamu. be - of, fahamu; ona; sikia; jua. -enye haya; enye soni" +consecutive,adjective,a kufuatana mfulizo. -ly adv. mfululizo; mta walia; moja kwa moja +consensus,noun,mapatano; makubaliano; mwafaka +consequence,noun,"1. matokeo. 2. ukubwa, cheo; heshima; umaarufu. It's of no -, haina maana; si kitu basi; haidhuru. a person of -, mtu mwenye cheo kikubwa" +consequent,adjective,a baada ya +consequential,adjective,"a kufuatana, -enye majivuno; -a fahari" +consequently,adverb,hatimaye; baadaye +conspicuous,adjective,enye kuonekana; wazi; bayana; bora; mashuhuri +conspirator,noun,mshiriki katika uovu. conspiracy +conspirator,noun,njama +conspire,verb transitive,"shauriana; ungana (hasa kwa ubaya); panga njama. Events ~d to bring about his failure, mambo yaliyopangwa kwa kumuangusha" +constable,noun,polisi. constabulary +constable,noun,ofisa wa polisi wa cheo cha chini kabisa +constancy,noun,uthabiti; uaminifu +constant,adjective,a siku zote; a daima; thabiti; siyobadilika; aminifu +constellation,noun,kundinyota; kundi la nyota +consternation,noun,hofu kuu; mshangao; fadhaa +constipate,verb transitive,zuia choo. constipation +constipate,noun,hali ya kuzuia choo; uyabisi wa tumbo +constituent,adjective,"1. enye haki ya kutunga au kubadilisha katiba, kupiga kura. 2. a sehemu ya kitu kizima" +constituent,noun,mpiga kura +constitute,verb transitive,weka; simamisha; anzisha; fanya; wa +constitution,noun,1. sheria; kanuni; katiba. 2. tabia; asili; umbo; afya +constrain,verb transitive,lazimisha; shurutisha; zuia +constrict,verb transitive,bana; songa; minya; nyonga +construct,verb transitive,jenga; unga; fanya; unda; tunga +consul,noun,balozi +consult,verb transitive,shauriana; tafuta habari katika maandishi +consume,verb transitive/intransitive,la; nywa; tumia; maliza; teketeza; haribu; lika; dhofu; haribika +consumption,noun,ulaji; utumiaji +consumptive,adjective,enye kuugua kifua kikuu au ukimwi +contact,noun,"mgusano; mkutano; mawasiliano. be in with sb, kutana, onana, wasiliana na mtu. ~ metamorphism badiliko mgusano; ubadilishaji wa majabali unaotokana na kugusana na magima moto" +contain,verb transitive,1. -wa ndani; weka ndani; chukua ndani. 2. zuia +contaminate,verb transitive,tia uchafu; najisi; haribu; ambukiza +contamination,noun,uchafu; ambukizo; najisi +contemplate,verb transitive,tazama sana; fikiri sana; zingatia kwa makini; tafakari +contemplation,noun,fikira; mawazo; hali ya kushika tama +contemporary,adjective,"-a rika moja; a wakati ule ule. a record of events, kumbukumbu za nyakati moja" +contemporary,noun,"mtu wa hirimu moja. We were contemporaries at school, tulisoma shule wakati mmoja. contemporaneous" +contemporary,adjective,a wakati uleule +contempt,noun,dharau; utwezaji; bezo; aibu; unyonge +contend,verb intransitive,jitahidi; shindana; pigana; pingana; kaidi; bishana; jadili; hoji. contention +contend,noun,"hoja; ushindani; ukinzani; kauli the bone of contention, kisa cha ugomvi au ushindani" +content,noun,"maudhui; kilichomo ndani. table of contents, yaliyomo; fahirisi; faharasa" +content,adjective,"ridhisha. be ~, ridhi, ridhika; ridhika; -wa radhi. be self -ed, kinai" +content,noun,radhi; ridhaa; kinaya +contentious,adjective,gombvi; bishii; shindani; kaidi +contest,verb transitive/intransitive,shindana; kana; bisha; kaidi +contest,noun,ugomvi; utesi; mabishano; shindano +context,noun,muktadha; mazingira ambamo jambo hutokea; maneno yanayotangulia na kufuata maneno mengine ambayo hudhihirisha maana yake +contiguity,noun,utanganmano; ujirani; ukaribiano +contiguous,adjective,-a kukaribiana; -a kugusana; -a jirani; -a kupakana; -a kutangamania +continent,adjective,"1. zuilifu wa tamaa, hasa ya kike na kiume. 2" +continent,noun,kontinenti; bara +contingent,adjective,sio hakika; -a bahati; -a kutegemea jambo jingine +contingent,noun,sehemu ya kundi la askari. contingency +contingent,noun,"jambo la nasibu; bahati. In such a ~, we cannot agree, mambo yakitokea hivi hatuwezi kukubali" +continue,verb transitive,endelea; dumu; endesha; fululiza; zidi. continual +continue,adjective,-a daima; -a kuendelea; -a moja kwa moja. continuance +continue,noun,maisha; uendelevu. continuation +continue,noun,mfuatano; mfululizo +continuity,noun,mfulizo; uendelevu. continuous +continuity,adjective,-enye kuendelea; -enye kufululiza +contour,noun,"kontua; umbo; sura; namna. -line, mstari uliyochorwa katika ramani kuonyesha miinuko sawa ya nchi" +contraceptive,noun,kinzamimba; kitu au dawa ambayo huzuiia mwanamke asitunge mimba +contract,noun,mapatano; maafikiano; makubaliano; ahadi; kandarasi +contract,verb transitive/intransitive,patana; pata; patwa na; punguza; punguka; fupika; sinyaa; katibiana; afikiana; kubaliana +contradict,verb transitive,kana; kanusha; kinyume; pinga; bisha kaidi; hitilafiana; -wa kinyume chake +contrary,adjective,1. -a mbalimbali; -a kinyume; -a namna nyingine kabisa. 2. -kaidi; -bishi; tundu +contrary,noun,"kinyume, on the ~, bali; kinyume chake. Have you finished? 'On the ~ I have just started'. 'umemaliza' kinyume chake, ndio kwanza nimeanza! contrariness" +contrary,noun,ukaidi; ubishi +contrast,verb transitive/intransitive,1. pambanisha; linganisha. 2. -wa namna nyingine kabisa; -wa kinyume cha; -wa mbalimbali na +contrast,noun,tofauti; hitilafu; kinyume; kitu kilicho tofauti kabisa +contravene,verb transitive,"shindana na; vunja (sheria, desturi, etc.); hitilafi. asi contravention" +contravene,noun,uhalifu; uasi; ukinzani; ushindani +contribute,verb transitive/intransitive,saidia; toa; shiriki; chango; changia; peleka habari kuchapishwa katika +contribution,noun,mchango; msaada; sadaka; sehemu +contributor,noun,mchangaji +contrivance,noun,kitu kilichobuniwa; hila; mbinu +control,noun,amri; utawala; usimamizi; udhibiti; uongozaji +control,verb transitive,(-ll-) weza; zuia; dhibiti; simamia; ongoza; tawala. -ler n. mdhibiti; mwongozaji; msimamizi; mtawala +controversy,noun,ugomvi; ushindani wa maneno; ubishani; majadiliano yenye utata +convection,noun,"myuko: namna mvuke, joto n.k. vinavyosafirishwa katika kimiminiko kwa njia ya msogeo. current, mkondo wa myuko: mkondo wa mtiririko unaosababishwa kwa njia ya myuko" +convenient,adjective,"-a kufaa; rahisi kufikia; - kuwepo tayari kuitika; -a urahisi; -a kifaacho nafasi; nafuu; raha; wasaa; manufaa. make a convenience of sb, tumilia bila huruma mtu aliye tayari kusaidia. at your convenience, kwa wakati wako wa wasaa" +convent,noun,jamii au nyumba ya watawa +convention,noun,mkutano; mapatano; makubaliano; maagano; jambo la desturi. -al adj. -a desturi +conversant,adjective,"zoefu; enye kujua sana habari za mambo, watu" +conversation,noun,mazungumzo; maongezi. -al adj. mzungumzaji; -a mazungumzo +converse,noun,mazungumzo; maongezi. vi. zungumza; ongea; sema +conversion,noun,ubadilishaji; ugeukaji; kurtadia; usilimishaji +converter,noun,kigeuzi; tanuri ya kutengenezea chuma; chombo cha kubadilisha mwelekeo wa umeme; chombo cha kubadilisha masafa +convex,adjective,"a mbinuko; enye umbo la kivimbe. lens, lenzi mbinuko ambayo upande convex mmoja au zote mbili zimebinuka" +cool,adjective,1. -a baridi kidogo. 2. -tulivu. 3. -legevu; tepetefu; vivu +coolie,noun,kuli; mchukuzi hamali +coop,noun,"kitundu; kizimba (cha kuku, etc.). vt. funga, zuia zizini au kizimbani" +cope,noun,vazi la sherehe la kasisi +cope²,verb intransitive,"- with, weza; faulu; shindana na" +copper,noun,shaba nyekundu. ~ sulphate +copper,noun,mrututu +copra,noun,mbata; nazi kavu +copy,noun,kopi; nakala; mwigo +copy,verb transitive/intransitive,kopia; nakili; fuatisha; iga; igiza +coral,noun,"red - marijani. white-, matumbawe" +cord,noun,"kamba nyembamba; ugwe. spinal - ~ uti wa mgongo. umbilical -, utovu; kiungamwana" +cordial,adjective,"kunjufu; changamfu. a welcome, mapokezi ya furaha" +cordial,noun,jambo linalofurahisha moyo; kiburudisho +corduroy,noun,kodurai; kodrai; aina ya nguo nzito tena ngumu +core,noun,moyo; kiini; sehemu ya katikati; maana halisi +cork,noun,gome la muoki; kizibo; koki. vt. ziba +corn,noun,"nafaka; maize, mahindi. wheat -, ngano. grain of -, punje. cob" +corn,noun,gunzi; bunzi; gurunzi. ~flour: unga wa mahindi +cornea,noun,konea; sehemu nyeupe ya jicho inayoweza mionzi ya mwanga kupenya +corner,noun,"1. kona; pembe; nukta ambapo mistari miwili hukutana; ncha. turn the ~ (fig.) okoka hatarini, a. hatua kubwa. 2. (kwa biashara) make a ~ in wheat, etc., nunua yote ili kupandisha bei. vt. tida hatarini; weka pembeni; nunua bidhaa yote ili kupandisha bei; dhihisha. ~stone (fig.) msingi" +corn²,noun,(kwa mguu) suguru (kwa paji la uso) sijida +corolla,noun,korola; jumla ya petali katika ua +coronation,noun,kutawaza; kutawazwa kwa mfalme au malkia +coroner,noun,afisa mchunguzi wa vifo vya ghafula vihusishwavyo na mauaji au ajali +corporal²,adjective,"a mwili. punishment, adhabu ya viboko" +corporal¹,noun,koplo; cheo cha askari chini ya sajenti +corporate,adjective,a jamii; a shirika +corporation,noun,"1. shirika; ushirika. 2. madiwani wa manispaa. the mayor and ~, meya na madiwani wake. public -, shirika la umma" +corps,noun,"kundi la askari. carrier, kikosi cha wachukuzi" +corpuscle,noun,seli au viini vyekundu au vyepupe vya damu +correct,adjective,sahihi; bila kosa; barabara +correct,verb transitive,sahihisha; tia adabu; rudi; ongoa; rekebisha +correspond,verb intransitive,1. lingana; fanana; afikiana; elekeana; shabihiana. 2. wasiliana kimandishi +corridor,noun,mlia; njia mwembamba nyumbani uunganisha vyumba; ukumbi +corrode,verb transitive/intransitive,-la; haribu; lika; haribika; babua kwa kemikali +corrosion,noun,uharibifu wa kuliwa na kutu au tindikali +corrugated,adjective,-enye mikunjo au migongomigongo midogo. iron sheets; mabati ya kuzezeka +corrugation,noun,migongomigongo; mikunjo; makunyazi +corrupt,adjective,-ovu; bovu; potofu; -chafu; fisadi; fasiki; halithi; -baya. ~air hewa chafu +corrupt,verb transitive/intransitive,chafua; ozesha; haribu; fisidi; badili; geuza; lisha rushwa; honga; haribika +cortex,noun,1. koteksi: tabaka ya nje ya ubongo; figo. 2. ganda; gamba; gome +cosmopolitan,adjective,a kuhususehemu zote za ulimwengu +cost,verb transitive/intransitive,gharimu; uzwa kwa bei fulani. What does it~? kiasi gani? +cost,noun,1. bei; kima; thamani; gharama. 2. gharama ya kuendesha kesi kortini. at all ~s kwa vyovyote +costume,noun,mavazi ya kawaida. 2. koti fupi na sketi ya kike. costumer +costume,noun,"mtengenezaji mavazi, muazimaji nguo za sherehe" +cosy,adjective,-a raha nyingi; -a anasa +cot,noun,kitanda cha mtoto mdogo; nyumba ndogo +cotangent,noun,kotanjiti; tanjiti kamilshi ya pembe +cottage,noun,nyumba ndogo +cotton,noun,pamba +cotyledon,noun,kotiledoni; jani la kwanza linalochipua kwenye mbegu +couch,noun,sofa; kochi; kitanda +couch,verb transitive/intransitive,1. eleza kwa maneno. 2. jikunyata; jificha; jilaza +cough,verb intransitive,koho; +cough,noun,kikohozi +council,noun,"baraza; diwani; halmashauri; mkutano. city ~, halmashauri ya jiji. revolutionary ~, baraza la mapinduzi. legislative ~, baraza la kutunga sheria" +counsel,noun,"shauri; fikira; maoni; mashaka; mawaidha; waadihi; wasia; wakili; mwanasheria. keep one's own ~, ficha maoni (sh.) (sh.), take ~ together, shauriana" +counsel,verb transitive,(-ll-) shauri; onya; nasihi +count,verb transitive/intransitive,"1. hesabu; adili. 2. tegemea; tumainia. He does not ~, hana maana. 3. dhania; ona" +count,noun,1. hesabu; kuhesabu; idadi. take the ~ (boxing) hesabika kuwa ume-shindwa katika ndondi. 2. shtaka; mashtaka +counteract,verb transitive,kinza; zuia; shinda +counterbalance,noun,uzito ulio sawa na uzito mwingine katika mizani +counterbalance,verb transitive,"sawazisha kwa kuongeza uzito, nguvu, upande ulio mwepesi" +counterfoil,noun,nakala; kopi ya stakabadhi +counterpart,noun,mwenza; kifanani; nakala +countersign,noun,"ishara au neno la siri, alama watumiayo askari katika zamu" +countersign,verb transitive,tia saini mara ya pili; thibitisha kwa kutia saini +counter²,adverb,kwa mkabala wa kupinga +counter¹,noun,sarafu bandia zitumikazo katika michezo tu +country,noun,nchi; bara; shamba +county,noun,"mkoa, jimbo au wilaya" +count²,noun,cheo cha heshima +coup,noun,"kipigo dhoruba; mapinduzi; d'etat, mapinduzi ya kijeshi. -de grace, pigo la kifo" +couple,noun,"1. kiungo; jozi watu (au vitu) wawili wa mamoja au pamoja; wachumba, maharusi. 2. mume na mke" +couple,verb transitive,1. unga au weka vitu pamoja. 2. ungana; unganika +coupon,noun,kuponi; cheti +courage,noun,ushujaa; uhodari; uthabiti; ushuupavu; ujasiri. take ~ jipa moyo; kaza moyo; piga moyo konde +course,noun,"1. mwendo; njia; maendeleo; majira. the ~ of events, jinsi mambo yaendavyo. A railway was in ~ of construction, reli ilikuwa inajengwa. In the ~ of his childhood he often went hunting wakati wa utoto wake aghlabu alikuwa akiwinida. in ~ of time, halafu; baadaye. in ~ of conversation, katika kuongea. in due ~, kwa wakati wake. of ~, ndiyo; naam; bila shaka. 2. mwenendo; maisha. 3. uwanja wa mashindano. 4. mfululizo; safu; mstari. 5. sehemu au aina moja ya chakula, katika wakaa" +court,noun,"1. korti; mahakama, mahakimu; majaji. 2. ikulu; kasri; wafuasi wa kiongozi wa nchi. 3. uwanja; kitalu; uwa. 4. heshima" +court,verb transitive,chumba; jipendekeza kwa; bembelesa; posa; heshimu +cousin,noun,mtoto wa ndugu wa baba au mama; binamu +covalent bond,noun,muungo kikovalenti; muungo wa atomu mbili katika molekuli ambapo kila atomu inachangia elektroni moja +covalent compound,noun,msonbo uliojengwa kwa muungo kikovalenti +cover,verb transitive,"1. funika; tanda; gubika; enea. The water ~s the whole plain, maji yameenea uwanda mzima. 2. enda; safiri. ten miles in an hour, enda maili kumi kwa saa. 3. lenga (kwa bunduki au bastola). 4. linda; thafidhi; kata bima. 5. tosheleza" +cover,noun,kifuniko; jalada; gambala; kificho +cow,verb transitive,ogofya; tisha; vunja moyo +coward,noun,mwoga +cowl,noun,ng'ombe; jike la mnyama mkubwa +cowrie,noun,kauri; kaure +crab,noun,kaa wa pwani; +crack,noun,1. ufa; mwatukio. 2. mwaliko; kishindo; mtataliko; radi. 3. pigo la ghafla. vt.in. data; tatalika; alika +cradle,noun,kitanda kidogo cha mtoto; susu +craft,noun,1. ufundi; ustadi; amali; ubingwa; umahiri. 2. hila; werevu; ujanja; udanganyifu. 3. vyombo vya baharini +cramp,noun,kiharusi; jiriwa +cramp,verb transitive,bana kama jiriwa; pata kiharusi +crane,noun,1. (bird) korongo. 2. sling; winchi. vt./i. nyoosha shingo; jinyosha +crank,noun,kombo; hendeli. shaft +crank,noun,crane mtaimbo-kombo. vt. piga hendeli +crate,noun,sanduku; kreti; tenga +crater,noun,kreta; kasoko; shimo la katikati la mlima lililosababishwa na volkano +crayon,noun,krayoni; chaki au penseli ya rangi +crazy,adjective,enye wazimu; kichaa. craze +crazy,noun,1. wazimu; kichaa +crazy,verb transitive,tia kichaa; tia wazimu; rusha akili; tia wasiwasi; tia wahka +cream,noun,1. maziwa ya mtindi; malai; krimu. 2. sehemu iliyo bora. 3. rangi ya krimu; rangi ya samli +cream,verb transitive,fanya mtindi; engua mtindi +crease,noun,1. mkunjo. 2. mstari uliyochorwa juu ya ardhi kwa chokaa katika mchezo wa kriketi. vt/i. kunja; kunjana +credible,adjective,a kustahili kusadikika; a kusadikika; a kuaminika +credit,noun,1. imani; itibari; mkopo; muamana; uaminifu. 2. a njema. 3. heshima. 4. muda wa kulipa deni. 5. fedha alizo nazo mtu katika benki. vt. amini; kopesha; kardi +credulous,adjective,epesi kutamini au kusadiki bila ushahidi +creed,noun,imani; nguzo ya dini +creek,noun,"hori; ghuba ndogo; kijito. be up the ~, wa mashakani" +creep,verb intransitive,"(crept) ambaa; enda polepole; jikokota. the ~s, hali ya damu kusisimka; msisimko. creep up to, nyatia mwenyeela" +cremate,verb transitive,unguzua choma maiti badala ya kuzika +cremation,noun,uchomaji maiti +crescent,noun,mwezi mwandamo; mwezi koongo; mwezi mchanga; kitu chenye umbo koongo +crest,noun,1. shungi; unyunju +cretaceous,adjective,"a chaki; age, zama za kijilojia ambapo miamba ya chaki iliumbika" +crew,noun,"jumla ya wafanyakazi wa melini, ndegeini au relini" +cricket1,noun,nyenje; panzi; senene +cricket2,noun,mchezo wa kriketi. Not ~ (colloq.) si desturi; si haki +crime,noun,uhalifu; kosa; dhambi; uvunjaji sheria. criminal +crime,adjective,a kuvunja sheria; ovu +crime,noun,mhalifu; mvinja sheria. criminology +crime,noun,taaluma ya kisayansi ya makosa ya jinai +cripple,noun,kiwete; kilema; mlemavu +cripple,verb transitive,fanya mtu kiwete; haribu; punguza sana nguvu; lemazwa +crisis,noun,(crises ) 1. kipoe; upeo wa mgogoro; hatari; ugonjwa etc. 2. hali ya hatari; hali ya wasiwasi mkubwa +crisp,adjective,1. kavu hata kuweza kufikichika. 2. (kwa hewa) a kuburudisha; a baridi. 3. (kwa nywele) a kipilipili. 4. (kwa tabia) epesi; thabiti; bila shaka +criterion,noun,(criteria) kigezo; ruwaza +critic,noun,mhakiki; mkosoaji. ~ize v.t/i. hakiki; laumu; kosoa; toa maoni +critical,adjective,1. muhimu kabisa. 2. ~ a uhakiki. 3. ~ lawama. ~point nukta kiwango pambanuzi +croak,noun,mlio kama wa chura au kunguru +croak,verb transitive/intransitive,1. lia kama chura au kunguru. 2. bashiri mambo mabaya +crock1,noun,"chombo cha udongo, kaure au kigae" +crock2,noun,(colloq.) mnyama mzee tena dhaifu (hasa farasi ); mtu asiyeweza kufanya kazi vizuri kwa sababu ya ugonjwa +crocodile,noun,mamba +crook,noun,1. fimbo ndefu iliyopindikika mwishoni. 2. kingoe; kingosho; matege. 3. mjanja; enye hila; tapeli; jagari +crop1,noun,mavuno; mazao; matunda +crop3,verb transitive/intransitive,(-pp-) 1. -la chomipukizi au vichwa vya mimea 2. kata; nyoa kuwa fupi +cross,noun,"1. msalaba. 2. chotara wa wanyama au mimea. 3. hasira; kali a chuki. 2. a kupinga njia. be at ~ purposes, kabiliana na mambo mawili yasiyowiana" +cross,verb transitive/intransitive,pita; vuka +crouch,verb intransitive,jikunyata; +crow1,noun,"kunguru, as the flies, kwa mwendo wa njia ya mkato moja kwa moja" +crowbar,noun,mtaimbo +crowd,noun,"kundi; umati; msongamano, halaiki" +crowd,verb intransitive,"songana, kusanyika; ja kwa wingi; jaa" +crowd,verb transitive,"songa; jaza sana. -round, zongea" +crown,noun,1. taji. 2. serikali. 3. utosi. 4. sehemu ya juu; kilele. 5. uzuri; ubora; ukamilifu; utimilifu +crown,verb transitive,"1. visha taji; tawaza. 2. -wa juu ya a hill -ed with trees, kilima kilichofunikwa na miti. 3. kiima matokeo ya. Success will ~ his efforts, matokeo ya jitihada yake ni kufuzu. -prosecutor, wakili aliye mwendesha mashtaka wa serikali" +crucial,adjective,a maana; umuhimu mkubwa +crucible,noun,chombo kitumwacho kuyeyushia metali ndani yake +crucifix,noun,sanamu au taswira ya Yesu Kristo akiwa amesulubiwa msalabani. cruciform +crucifix,adjective,nye sura ya msalaba +crucify,verb transitive,sulubisha; sulubu. -ion n. kusulibiwa +crude,adjective,1. bichi; sio safika; changa; isiyotengenezwa; si a dabu; jinga; isiyofanywa vizuri +cruel,adjective,katili; kali; bila huruma; jahili; mbaya; dhalimu; korofi; habithi; n' +cruel,noun,ukatili; ukorofi; udhalimu +crumb,noun,chembe; chenga. ~s makombo +crumbly,adjective,tifutifu; -a kuweza kufikichika +crust,noun,"ganda (la mkate, etc.); ukoko; koya; gaga; ukungu; utando. earth" +crust,noun,"uso wa dunia; ardhi. -acean n. kurustasia; anthropodi wa majini wenye gamba lililofunikwa kwa gamba kama vile kaa, kamba na duvi. -y adj. 1. -enye ganda gumu. 2. kali; enye ghadhalbu; enye hasira" +crutch,noun,mkongojo +cryogenics,noun,taaluma ya sayansi ya fizikia kuhusu viwango vya chini sana vya halijoto na athari zake +crystal,noun,jiwe kama kioo; fuwele. 2. (science) chembe yenye mpangilio maalumu wa atomu zilizopangwa katika umbo la kijiometria. -line adj. -a fuwele; enye tabia au umbo la fuwele +cub,noun,mtoto wa mnyama wa mwitu au mbwa +cube,noun,mchemaraba; umbo la miraba sita iliyosawazawa +cubicle,noun,kichumba kidogo +cucumber,noun,"tango; tangopépeta. - tree, mibirimi" +cuddle,verb transitive,sogea kifuani; kumbatia; bembeleza; beba; pakata. v.i kumbatiana; jikunyata; jikunga +cue,noun,ishara; kidokezi; dokezo +cue,noun,fimbo ndefu ya kuchezea biliadi +cuff,noun,(of a coat etc.) sijafu. off the ~ papo hapo; bila maandalizi +culminate,verb intransitive,fika upeo; kamilika; fika kikomo; isha; timia. culmination +culminate,noun,utimilifu; mwisho; upeo +culpable,adjective,-enye hatia; mkosa; -a kupasa kuhukumiwa; -a kupasa kulaumiwa +culprit,noun,mkosaji; mwenye hatia; mhalifu +cult,noun,"imani ya dini ya kuabudia kitu au uungu fulani, imani ambayo huleta taathira za kimawazo kwa waumini kutokana shinikizo lake; kupenda kitu sana hadi kufikia kuwa kama dini" +cultivate,verb transitive,"1. lima; panda mbegu; otesha. 2. fanya juhudi na uangalifu mwingi katika kufanya jambo. 3. endeleza; kuza; idilisha ~ a person, jaribu kujenga urafiki na mtu" +culture,noun,1. malezi; elimu. 2. adabu; ustaarabu; utamaduni; uungwana. 3. kilimo; ukulima +culvert,noun,kalvati; mtaro; bomba ya kupitishia maji au myava za umeme +cumulative,adjective,-a kulimbikiza; -a kukusanyika kidogo kidogo +cunning,adjective,1. -erevu; janja; -stadi; mahiri; hodari +cunning,noun,werevu; ujanja; hila; ustadi +cup,noun,kikombe; kopo; kombe (la michezo) +cup,verb transitive,umika; piga chuku +cupboard,noun,kabati +cupidity,noun,tamaa; uchu; uroho; ulafi; shauku (hasa ya mali) +curable,adjective,-a kuponyeka; -a kutibika. curative +curable,adjective,-a kuponya; -a dawa +curd,noun,maziwa yaliyoganda; maziwa mabivu. ~le v.t/i gandisha; ganda; iva (maziwa) +cure,verb transitive,"1. ponya; ponesha: ~poverty, ondelea mbali ufukara. 2. (ng'onda) tia chumvi au dawa isioze" +cure,noun,dawa; kuponya au kutibu +curfew,noun,kafyu; amri ya kutotembea wakati fulani; ishara ya kuzuia watu kutembea; kipindi cha kutotembea +curious,adjective,1. -chunguzi; -dadisi. 2. -a tunu; geni; -a ajabu. curiosity +curious,noun,1. upekuzi; udadisi; utekpeke; uchunguzi. 2. tunu; kitu kigeni; ajabu ~ly -adv. kiajabu; kwa mshangao +curl,noun,msongo wa nywele; msokoto; singa +curl,verb transitive,sokota; pinda; kunja; suka; jinyonganyonga +curl,verb intransitive,pindana; zongomana +currant,noun,zabibu kavu ndogo zisizo na mbegu +currency,noun,1. desturi; matumizi. 2. sarafu; fedha +current,adjective,1. -a desturi. 2. -a kutumika au kutendeka sasa au siku hizi. 3. -a kukubalíwa na wengi +current,noun,"1. mkondo. 2. mkondo wa nguvu za umeme. alternating ~, mkondogeu: mkondo wa umeme ubadilishaji mwelekeo. direct ~, mkondo fulizo: mkondo usiobadilishabadilisha mwelekeo. 3. mfululizo wa" +curriculum,noun,mtaala; mtaala. developer: mkuza mitala +curry,noun,mchuzi. powder: bizari +curse,noun,"laana; matusi; maapizo; kukuba mateeso. Gambling is often a ~: kamari ni chanzo cha laana. v. t/i. laani; tukana; apiza; tesa; jipaiza. be -d with continual ill health, patwa na ugonjwa wa daima. be -d with idle children, teswa na watoto wavivu" +curtail,verb transitive,fupisha; punguza; kata; katisha; katiza ziara au matembezi +curtain,noun,"pazia. draw a ~ over sth., acha kabisa kuzungumzia jambo fulani. It will be ~s for you, itakuwa mwisho wako" +curvature,noun,1. mpindo; kigoshoro; mpindikio. 2. kivimbe radius = kivimbe nusukipenyo; urefu kutoka nuktakwenye tao hadi kwenye kitovu cha mpindo +curve,noun,kizingo; tao; pindi; kigoshoro; ukombo +curve,verb intransitive,kunja; bina; pinda; pindika +cushion,noun,mto; takia +custody,noun,"ulinzi; utunzaji; usimamizi; uangalizi; kifungo. have in safe ~, tunza vyema. custodian" +custody,noun,mlinzi; mtunzaji; msimamizi +custom,noun,1. desturi; kawaida; mazoea; ada; mila. 2. biashara ya kawaida. ~(s) house +custom,noun,forodha +cut,verb transitive/intransitive,"(cut) 1. kata; pasua; chonga; chenga; tema; changa; chanja; chonga nakshi. - down, punguza. - off, simamisha; zuia; katiza. - out, ondoa. be ~ out for, faa kwa. He's not ~ out for that sort of work, hafai kwa kazi ya namna ile. - up, kata vipandevipande. be ~ up by sth., huzunishwa sana na jambo. - dead, paa kisogo. - a tooth, ota jino. - both ways, (kwa maneno) faa na kutoa faida kwa mmoja. - a loss, tupilia mbali biashara ya hasara kwa ya faida. - and dried, tayari yote tangu hapo" +cut,noun,1. mkato. 2. mtindo. 3. pigo katika mchezo wa kriketi 4. jeraha +cute,adjective,erevu; -enye hila; -enye akili; -enye kupendeza +cycle,noun,"1. mfululizo wa matukio yana jojirudiarudia ambavyo mwisho wake ni sawa na mwanzo wake. 2. duru; saiklo; mzunguko; muhula mzima; mkatano. the ~ of the seasons of the year, mfuatano wa miongo ya mwaka. 3. baiskeli. v/i panda baiskeli. cyclist" +cycle,noun,mpanda baiskeli. cyclic +cycle,adjective,1. dawari; saikliki; -enye kutokeza kwa mfuatano au mzunguko. 2. ~ a mzunguko +cyclone,noun,tufani; dhoruba; kimbunga +cylinder,noun,1. mcheduara; silinda; chombo mcheduara katika injini ambamo kanieneo ya gesi au kioevu husogeza pistoni. 2. kitu chochote kirefu cha mviringo kama bomba +cytoplasm,noun,sitoplazimu: sehemu inayoizingira kiini cha seli na kuzingirwa na kiambaza seli au kiwambaseli +c,noun,ufupisho wa direct current: mkondo fulizo; mkondo usiobadilisha mwelekeo +dad (dy),noun,baba (usemi wa kitoto) +dairy,noun,1. mahali patengenezewapo maziwa na bidhaa zake. 2. duka linalouza vitu vya maziwa. 3. kiwanda cha kusindikiza maziwa +daisy,noun,aina ya ua +dam,noun,lambo; bwawa; kuko +damage,noun,1. hasara; uharibifu; madhara; maafa. 2. (law) faini; fidia +damage,verb transitive,"haribu; vunja be ~d, haribika; vunjika" +damn,verb transitive,"tia adhabu ya milele; laani; apiza; tukana. a book ~ed by the critics, kitabu kilichodharauliwa mmo na wahakiki asilia. - you I won't do it, naapa sifanyi" +damp,adjective,"-nyevu, a majimaji; mbichi-lio chapachapa. wipe a window with a ~ cloth, pangusa dirisha kwa kitamba kinyenvu" +damp,noun,unyevu; umajimaji +damp,verb transitive,"tia unyevu kidogo; fanya chapachapa; punguza furaha; punguza matumaini. - down a fire, punguza mwako wa moto. -er n. vali ya kudhibiti uingizaji wa hewa katika jiko au tanuri" +dance,verb intransitive,cheza ngoma +dance,verb transitive,chezesha ngoma; muziki +dance,noun,ngoma; dansi +danger,noun,hatari; janga; baa +dare,verb transitive,"thubutu; jusurisha; jaribu; pa changamoto. I ~ you to strike me, huthubutu kunipiga. ~devil adj.n. jasiri mno. daring n./adj. ujasiri; jasiri" +Darwinism,noun,nadharia mabadiliko ya viumbe hai kutokana na uteuzi asilia ya mwanahistoria wa maumbile Charles Darwin ya mwaka 1859 +dash,verb transitive/intransitive,"1. tupa kwa nguvu; enda mbio; ruka; kurupuka. 2. vunja; haribu. a person's hopes, vunja matumaini ya mtu. 3. (kwa mawimbi, etc.) pigapiga. a. tia kwa haraka; fanya kwa haraka" +dash,noun,"1. mwendo wa mbio. make a ~ for shelter, kimbilia pa kujificha. 2. kishindo cha mawimbi yakipiga piga. 3. kidogo a ~ of pepper in the food, pilipili kidogo katika chakula. 4" +data,noun,"data; taarifa au takwimu inayotumiwa katika kufanya, kufanyia jambo au kuchambuliwa na kompyuta" +date²,noun,"- tree, mtende; - fruit, tende" +date¹,noun,"1. tarehe. out of -, -a zamani; -a kale; enye kupitwa na wakati. up to -, -a siku hizi; -a sasa. -pya: enye kwenda na wakati. 2. (colloq.) miadi; kiaga. v.t/i. tia tarehe" +daughter,noun,"binti; mtoto wa kike. -in-law, mkwe (mke wa mwana)" +dawn,noun,"1. mapambazuko; alfajiri. 2. mwanzo; asili; chimbuko vi. pambazuka; -cha. It -ed upon me, imeanza kunifahamikia" +day,noun,"1. siku; mchana; kutwa. have one's - fankikiwa kwa kipindi. 2. wakati; muda; maisha; asuhi. all -, mchana kutwa - by -, kila siku - after day, siku kwa siku. - after tomorrow, keshokutwa. -break mapambazuko" +dazzle,verb transitive,fanya kiwi; shangaza; staajabisha +dazzle,noun,kiwi; mng'ao +deacon,noun,shemasi +dead,adjective,"1. -fu; liokufa; kavu; dhaifu; pooza. 2. (be) fariki; -fa. the - hours of the night, usiku wa manane. come to a - stop, simama kabisa. The telephone is -, simu haifanyi kazi. - letter, sheria, amri isiyo na nguvu; barua isiyojulikana mwenyewe. - heat, sare (suluhu) katika shindano. - shot, shabaha barabara. in the - centre, katikati kabisa. -lock n. hali ya kutatiza kiasi cha jambo kutoendelea" +deaf,adjective,"ziwi; (fig.) siotaka kusikiliza. a -mute, mtu aliye kiziwi na bubu pia. -en v.t. tia uziwi" +deal¹,noun,"msonobari. - furniture, samani ya msonobari" +dean,noun,1. paroko; mkuu wa makasisi wa parokia. 2. mkuu wa kitivo +dear,adjective,ghali; -a thamani kubwa; -penzi +dear,noun,"mpenzi; oh dear, dear me!, Mungu wangu! lahula!" +death,noun,"mauti; kifo; ajali; faradhi. be at death's door, chunguia kaburi; kuwa katika hali ya kukata roho. - rate, kiwango cha watu wanaokufa mahali katika kila mia kwa muda wa mwaka mmoja" +debatable,adjective,-enye kustahiki kujadiliwa +debate,noun,mjadala; majadiliano; mabishano; hoja; mdahalo. v.t/i. bishana; jadiliana; fanya mdahalo; hojiana +debit,noun,mtoe; hesabu ya upande wa madeni wa daftari +debit,verb transitive,"andika, rajisi madeni" +debris,noun,takataka; kifusi +debt,noun,"1. deni. be in -, wiwa; daiwa. have in one's debts, wa; dai" +decade,noun,mwongo; kipindi cha miaka kumi +decadent,adjective,-a kupungua; kupooza; kuharibika; kuchakaa +decapitate,verb transitive,kata kichwa au sehemu ya juu +decay,verb intransitive,oza; haribika; chakaa +decay,noun,uoza; uharibifu; uchakavu +deceive,verb transitive,danganya; punja; hadaa; ghilibu; rubuni; laghai. deceit +deceive,noun,hila; udanganyifu; uwongo; ulaghai; hadaa; unjanja; ghilba. deceitful +deceive,adjective,-danganyifu; mwongo; janja. deception +deceive,noun,udanganyifu; hila; ghilba. deceptive +deceive,adjective,-danganyifu; -a hadaa +December,noun,Disemba; mwezi wa kumi na mbili wa mwaka wa kizungu +decent,adjective,-a adabu; -a heshima; -enye haya; -enye adabu; -a kufaa; -enye staha; -zuri; -a kupendeza. decency +decent,noun,adabu; heshima; staha +decentralize,verb transitive,ondoa madaraka kutoka ngazi ya juu kupeleka ngazi ya chini +decibel,noun,desibeli: kizio kinachotumiwa kupimia kiwango cha sauti na elektrisiti katika mawasiliano +decide,verb transitive/intransitive,kata shauri; amua; azimia; kusudia. ~ +decide,adjective,-enye nia; thabiti; imara; -enye kudhamiria. decision +decide,noun,hukumu; uamuzi; uthabiti. decisive +decide,adjective,mkataa; -a kuamua +deciduous,adjective,-enye kupukutika majani au mbawa kwa majira maalumu +decimal,adjective,-a kumi; -a sehemu za kumi +decipher,verb transitive,fumbua maandiko ya siri au ya fumbo +deck,noun,"deki; sitaha. clear the ~s, kaa tayari kwa vita; (fig.) kaa tayari kwa lolote" +declare,verb transitive/intransitive,tangaza; arifu; julisha. declaration +declare,noun,tangazo; taarifa; ilani; tamko; azimio +decline,verb transitive/intransitive,"kataa; shuka; pungua; inama. a declining birth-rate, upungufu wa kiwango cha uzazi. prices beginning to ~, bei zianzazo kushuka. an empire that has ~d, dola iliyodhoofika. a man's declining years, miaka ya makamo na uzeeni mwa mtu" +decline,noun,"upungufu; uharibifu; uchakavu; mteremko; mwinamo. fall into a ~, pungua nguvu; ugua kifua kikuu" +decode,verb transitive,fasiri maandiko ya siri +decompose,verb intransitive,1. oza; haribika. 2. changanua; geuza. 3. vunja; vunijka; geuza misombo kemikali kuwa katika vijenzi vyake. decomposition +decompose,noun,1. uoza; mchanganuo. 2. uvunjikaji; uvunjikaji wa molekuli kuwa sehemu ndogondogo +decorate,verb transitive,pamba; remba; visha nishani; tia makshi. decoration +decorate,noun,mapambo; nishani; upambaji; urembo. decorative +decorate,adjective,-a kupamba; -a urembo. decorator +decorate,noun,mpambaji +decrease,verb transitive/intransitive,pungua; punguza; tulia; tuliza; fifia; nyamaa +decrease,noun,"upungufu; nakisi. Crime is on the decrease, uhalifu unapungua" +decree,noun,amri; hukumu; sheria; agizo +decree,verb transitive/intransitive,amuru; hukumu +dedicate,verb transitive,weka wakfu; andikia ukumbusho; tabaruku. dedication +dedicate,noun,kutabaruku; uwekaji wakfu +deduce,verb transitive,dhihirisha; hitimisha kimantiki kwa kutumia taarifa uliyopewa. deduct +deduce,verb transitive,toa; chukua; punguza; kata; ondosha; kusuru. deduction +deduce,noun,1. upunguzaji; upungufu. 2. dhihirisho; udhihirishaji +deed,noun,"tendo; kitendo; mkataba. be rewarded for one's good ~s, tunzwa kwa matendo mema. title ~, hatimiliki; waraka" +deep,adjective,"1. -a kwenda chini; -enye kina kirefu au kilindi. 2. -enye kukoza. -red, -ekundu ya kukoza. 3. (kwa sauti) -zito; -a chini. -respect, heshima kubwa. -silence, kimya" +deer,noun,paa; kulungu; mbawala +defecation,noun,kunya; utoaji wa kinyesi +defect,noun,ila; kombo; upungufu; waga; dosari; kasoro; walakini. ~ in a system of education kasoro katika mfumo wa elimu +deficient,adjective,"pungufu; ~kosefu; haba; ~dogo. He is ~in sense, hana akili timamu. deficit" +deficient,noun,hasara; upungufu; nakisi hasa ya fedha au mali +degradable,adjective,enye kuwea kuvunjwavunjwa kwa njia za kikemikali au kibiolojia +degree,noun,"1. kipeo; uzi; digrii. 2. cheo; daraja; kiwango. 3. shahada. 4. kadiri; kiasi. by degrees, kidogo kidogo" +deify,verb transitive,fanya Mungu; abudia au heshimu kama Mungu +dejected,adjective,-enye huzuni; -enye kuvunjika moyo; -enye majonzi. dejection +dejected,noun,huzuni; masikitiko; majonzi +delay,verb transitive/intransitive,kawilisha; kawia; chelewesha; chelewa; ahirisha; ahirika; taahiri +delay,noun,ukawi;ji; taahira +delegate,verb transitive,wakilisha; tuma; agiza +delegate,noun,wakili; mjumbe; kaimu; makam; wakala +delegation,noun,uwakilishi; wakala; mjumbe; ujumbe +delete,verb transitive,futa; ondoa; dondosha. deletion +delete,noun,kufuta; udondoshaji; utoaji wa kipashio kutoka mfumo maalumu wa lugha +deliberate,verb transitive/intransitive,fikiri; pima; waza; shauriana +deliberate,adjective,1. -a kusudi. 2. -a hadhari; bila wakala. -ly adv. kwa uangalifu; makusudi; taratibu +deliberation,noun,fikira; uamuzi; azimio; shauri +delicate,adjective,"1. -ororo as as silk, -ororo kama hariri. 2. -epesi kuvunjika; kuungua; dhaifu. = cups, vikombe vyepesi kuvunjika. a looking child, mtoto dhaifu. a matter, jambo gumu kuamua. 3. -enye adabu. 4. (kwa chakula) -tamu. delicacy" +delicate,noun,"chakula kitamu, uangalifu; malezi mema" +delicious,adjective,-a kupendeza sana; -a kufurahisha sana; -tamu; -zuri +delight,verb transitive/intransitive,pendeza sana; penda sana; furahi; penda +delight,noun,furaha; anasa. -ed adj. -enye furaha. -ful adj. -a kufurahisha sana; -zuri sana +delirium,noun,upayukaji; wazimu; uwewesekaji; upagawa; uchangawa. delirious +delirium,adjective,-enye kupayukapayuka; kuweweseka; kupagawa au kuchagaa +deliver,verb transitive,peleka; okoa; fanya huru; toa +delta,noun,mahali mto unapojigawanya sehemu mbili au zaidi kabla ya kuingia baharini au ziwani. arcuate ~ deltao: delta yenye umbo la nusu au robo duara +deluge,noun,gharika; mafuriko ya maji; mvua kubwa sana +deluge,verb transitive,gharikisha +demagnetize,verb transitive,sumakua; haribu sumaku katika gimba +demand,verb transitive,taka; omba; hitaji; uliza +demand,noun,"haja; matakwa; swali on itakopohitajika. a great ~ for good clerks, kuna mahitaji makubwa wa makarani hodari" +democracy,noun,1. demokrasia; mfumo wa uongozi unaowashirikisha wananchi wote katika maamuzi ya utawala kwa kupitia mwakilishi wao. 2. wananchi waimarishaji mfumo wa kidemokrasia. democrat +democracy,noun,mfuasi wa demokrasia +democratic,adjective,-a demokrasia; -enye kuunga mkono demokrasia; -a kidemokrasia +demolish,verb transitive,bomoa; vunja; haribu. demolition +demolish,noun,ubomoaji; uharibifu; uvunjaji +demon,noun,pepo; shetani; jini; mtu katili +demonstrate,verb transitive/intransitive,1. fafanua; dhihirisha; thibitisha; onyesha. 2. andamana. demonstration +demonstrate,noun,uthibitisho; ufafanuzi; onyesho; maandamano; mkusanyiko. demonstrative +demonstrate,adjective,-a kuonyesha; -a kutibitisha. demonstrator +demonstrate,noun,mtu afundishaye kwa vielelezo; mwandamanaji +demoralization,noun,upotofu; uvunjikaji moyo +demoralize,verb transitive,potosha; potoa; vunja moyo +den,noun,1. shimo la mnyama wa mwitu; pango. 2. pakutanapo waovu. 3. (colloq.) chumba cha faragha cha kazi au starehe +deni,noun,mripuko; usaha; ruhusa; kufukuzwa au kufukuza kazini; utokaji +denitrifying bacteria,noun,mnaitrishuaji: bakteria mwenye uwezo wa kugeuza chumvi za naitreti na amonia kuwa gesi ya nitrojeni +denominator,noun,kigawanyo; asili +dense,adjective,nene; zito; liosongamana; ingi. density +dense,noun,"densiti; uzito; msongamano. 1. kiasi cha masi katika kizio kimoja cha ujazo wa dutu. relative density uzito husianifu: uwiano kati ya masi ya mata katika ujazo fulani na masi ya maji yenye ujazo sawa. 2. kiasi cha tabiaumbile katika kizio kimoja cha urefu, eneo, au ujazo" +dent,noun,kishimo; kibonyeo +dent,verb transitive/intransitive,"bonyeza, bonyea" +dental,adjective,-a meno. dentifrice +dental,noun,dawa ya kusugulia meno. dentist +dental,noun,daktari wa meno. dentition +dental,noun,mpango wa meno; mkato wa meno. denture +dental,noun,meno bandia +deny,verb transitive,kana; kanisha; kataa; kataa; kaidi; nyima hini. denial +deny,noun,ukanaji; unyimaji; katazo +deoxygenated blood,noun,damu isiyo na oksijeni ambayo rangi yake ni nyekundu isiyokoza +department,noun,idara; sehemu +depend,verb intransitive,"tegemea. The old man still -s on his own earnings, mzee bado anategemea mapato yake mwenyewe. Good health -s on balanced diet, afya njema hutegemea lishe bora. 2. amini. You can always - on him, unaweza kumtegemea siku zote. -able adj. a kutumainika; tumainiifu. -ant n. anaytegemea mwingine. -ance n. utegemezi. -ency n. kolon. -ent adj. a kufuatana na; a kutegemea; a kutumaini" +deplete,verb transitive,punguza idadi; tumia na kumaliza; fanya tupu +deplore,verb transitive,sikitika; juta; lilia. deplorable +deplore,adjective,a kusikitisha; -a kuhuzunisha; -baya +depopulate,verb transitive,"punguza idadi ya watu. AIDS -s the world, ukimwi unapunguza idadi ya watu ulimwenguni. depopulation" +depopulate,noun,upungufu wa watu +deport,verb transitive,"hamisha; fukuza; ondoa katika nchi. -ation n. kufukuza au kufukuzwa nchini. -oneself, jiweka. -oneself with dignity, jiweka kwa heshima. -ment n. mwenendo, tabia; kikao" +deposit,verb transitive,"weka; toa; salimisha; acha mashapo au tope. The river -s mud on the fields in the rainy season, mto huacha matope katika mashamba siku za mvua" +deposit,noun,amana; rubuni; akiba; rehani; mashapo. -or n. mwekaji akiba benki. -ory n. ghala; bohari; depo; bohari +depreciate,noun,upungufu wa thamani ya kitu +depress,verb transitive,inamisha; shusha; huzunisha; punguza nguvu; dhofisha; sikitisha. -ing adj. a kuhuzunisha. -ion n. huzuni; unyovu; bonde; shimo; mwinamo +deprivation,noun,unyimaji +deprive,verb transitive,nyima +depute,verb transitive,tuma; wakilisha; agiza; weka naibu; weka makamnu. deputy +depute,noun,wakala; naibu; kaimu; makamu. deputation +depute,noun,ujumbe. deputize +depute,verb transitive,fanya kwa niaba; kaimu +derelict,adjective,lioachwa; liotupwa; pangupakavu +derive,verb transitive,pata kutokana na; tokana na; chimbuka; nyambua; mwanz.o; chimbuko; unyambu-lishaji; unyambuaji. derivative adj./n. zalika; kinyambuo; mnyambuo; kitu au neno lililotoka katika lingine; kitokanacho na +dermis,noun,tabakandani tabaka ya ndani ya ngozi +derogatory,adjective,a kuvunjia heshima; a kuaibisha; a dharau +desalination,noun,utochumishaji; utoaji chumvi katika maji bahari ili yaweze kutumika kama ya kawaida +descent,noun,1. mshuko; mteremko; mwinamo; nasaba; ukoo; uzao; jadi. 2. uvamizi; shambulio la ghafla +describe,verb transitive,eleza; eleza wasifu; fafanua; hadithia +description,noun,"maelezo; wasifu; habari. (colloq.) namna of any description, a namna yoyote" +descriptive,adjective,a kueleza; a kuainisha +desert²,noun,jangwa +desert³,noun,"haki; stahili; rada. get one's ~s, pata stahili yake" +desert¹,verb transitive/intransitive,"acha; toroka; kimbia; tupa; hama; telekeza a ~ed person, mkiwa. a ~ed village, mahame" +deserve,verb transitive,stahili +deserving,adjective,a kustahili +design,noun,"dizaini; kielelezo; picha; mpango; kusudi; mradi; nia; hila; mtego. have ~s on, wa na kusudio baya juu ya" +design,verb transitive/intransitive,buni; vumbua; tunga; sanifu; kusudia +designate,verb transitive,onyesha; taja; agiza; chagua; teua +designation,noun,maana; jina; maelezo; uteuzi; cheo +desirable,adjective,a kupendeza; a kutamanika. desirous +desirable,adjective,enye kutaka; enye kutamani +desire,noun,tamaa; shauku; haja; uchu; hamu; matakwa; utashi; mapenzi; matilaba; ashiki +desire,verb transitive,"taka; tamani; ashiki; omba. I ~d him to sit down, nilimwomba aketi" +desk,noun,meza ya kuandikia; dawati; deski +desolate,adjective,lioachwa; chwa; a jangwa; lioachwa; siyo stahili kukalika a ukiwa; a huzuni; +desolate,verb transitive,huzunisha; tia majonzi. desolation +desolate,noun,ukiwa; majonzi; huzuni +desperado,noun,katili; tayari kufanya lolote; jasiri +desperate,adjective,enye kukata tamaa; bila tumaini; tayari kufanya lolote; sioponyeka; baya mno. desperation +desperate,noun,hali ya kukata tamaa +despise,verb transitive,tweza; dharau. despicable +despise,noun,a kustahili kudharauliwa; mnyonge; dhaifu +despite,preposition,"ijapokuwa. in ~ of his wishes, ijapokuwa hataki" +despond,verb intransitive,kata tamaa; fa moyo +despot,noun,dikteta; dhalimu; mtawala mwenye madaraka yote peke yake +destination,noun,"mahali mtu (au kitu) anapopelekwa, au akusudiapo kufika" +destined,verb transitive,"liokusudiwa kuwa; jaalia. He is ~ for the army, anakusudiwa kuwa askari" +destiny,noun,majaliwa; jaala; bahati +destitute,adjective,"fukara; maskini; mkata. of, bila ya" +destitution,noun,ufakiri; ufukara; umaskini; uhitaji; ukiwa +destroy,verb transitive,haribu; vunja; angamiza +detach,verb transitive,tenga; bandua; peleka kikosi cha askari kutoka jeshi kubwa +detail,noun,kila kitu; habari zote +detail,verb transitive,eleza kinaganaga; tuma kufanya kazi maalumu +detain,verb transitive,kawilisha; zuia; tia ndani; weka kizuizini; funga. detention +detain,noun,kifungo; mahabusu; zuiawaji +detect,verb transitive,gundua; ona; peleleza +deter,verb transitive,(~rr) kataza; zuia; viza. ~rent n/adj. kizuizi; a kuzuia; -enye kuviza +detergent,noun,ditajenti; sabuni ya unga; dawa ya maji ya kusafishia +deteriorate,verb transitive/intransitive,punguza thamani; punguza thamani; haribika; chaka; fifia. deterioration +deteriorate,noun,uchakavu; uharibikaji +determination,noun,kusudi; nia; bidii; shauri; uthabiti; ushupavu +determine,verb transitive/intransitive,"1. weka mpaka. The supply of food ~s the size of the army, ugavi wa chakula hubainisha ukubwa wa jeshi. 2. weka; kusudia; amua; kata maneno; maliza. 3. yakinisha - the meaning of a word, ainisha maana ya neno" +detest,verb transitive,chukia sana; kirihi +detonate,noun,mripuko; uripukaji; uripuaji +detour,noun,"njia ya kuzunguka; mzunguko. make a ~, zunguka" +detract,verb transitive,punguza sifa au thamani ya; toa; dunisha; umbu +detriment,noun,hasara; dhara +deuterium,noun,duteri isotopu ya hidrojeni yenye namba ya masi mara mbili zaidi +devastate,verb transitive,haribu; teketeza +devastation,noun,uharibifu; uteketeeaji +develop,verb transitive/intransitive,kuza; endeleza; sitawisha; kua; fafanua; eleza +device,noun,"1. hila; mbinu; mpango. leave sb. to his own ~s, mwache afanye apendavyo. 2. chombo; ala; zana; kitu; nyenzo. 3. chapa; alama; picha" +devil,noun,"shetani; bilisi. a poor ~, maskini fukara" +devious,adjective,-enye kuzunguka +devise,verb transitive,"fanya; vumbua; tunga; buni; zaa, waza shauri au hila. to, rithisha usia" +devoid,adjective,bila; pasipo. He is - of sense hana akili +devote,verb transitive,"tenga, oneself, jibidiisha" +dew,noun,umande; unyevu unaotokea juu ya majani au vitu vyengine kutokana na hali joto kushuka sana. point kiwango cha umande: kiwango cha halijoto ambapo mvuke wa maji hewani hugeuka kuwa matone +dhow,noun,jahazi +diabetes,noun,kisukari; ugonjwa unaosababishwa na upungufu wa homoni ya insulini ambayo hurekebisha sukari itumike kwa njia sahihi mwilini +diagnose,verb transitive,"baini, tambua ugonjwa kwa dalili zilizopo. diagnosis" +diagnose,noun,uchunguzi yakinifu wa jambo +diagonal,adjective,ulalo: a kutoka pembe mpaka pembe mkabala; a mshazari +diagonal,noun,mstari wa kukata mraba pembe kwa pembe; mshazari; hanamu +diagram,noun,"picha inayoonyesha kilwa kilivyo, mfano; kielelezo; kiolezo" +dial,noun,uso wa saa; chombo cha simu chenye nambari juu yake +dial,verb transitive/intransitive,piga simu +dialect,noun,"lahaja. the ~ of Zanzibar, Kiunguja. the ~ of Mombasa, Kimvita" +dialogue,noun,"mazungumzo, mashauriano" +diameter,noun,kipenyo; mstari ulionyooka upitao katikati ya duara. diametrically +diameter,adverb,"kabisa; halisi, be opposed, kabiliana kabisa; -wa kinyume kabisa" +diamond,noun,diamond almasi. ~ wedding ndoa iliyodumu kwa miaka sitini au sabini na tano +diaphragm,noun,kiwambo: utando unaogawa kifua na tumbo; kiwambo +diarrhoea,noun,"tumbo la kuendesha, la kuhara" +diary,noun,shajara; kitabu cha kumbukumbu za kila siku +diatom,noun,"diatomi: mwani wa selimoja anaonekana kwa hadubini ni huwa na kuta seli za silika. -ic gas gesi yenye atomu mbili kwenye molekuli moja, kama gesi ya hidrojeni" +dictate,verb transitive,to imla; amuru; agiza +diction,noun,ufasaha: uteuzi na matumizi salihi ya maneno katika mawasiliano +dictionary,noun,kamusi: kitabu cha orodha ya maneno yaliyo pangwa na maana zake +die1,verb intransitive,fa; fariki; kata roho +die2,noun,(dice) dadu +die3,noun,(dies) zana za kuchorea na kupigia chapa sarafu +diet,noun,chakula; ulaji; maakuli; lishe kamili +differ,verb intransitive,"hitilafiana; tofautiana; achana. -ence n. hitilafu tofauti. of opinion, tofauti ya maoni. -ent adj. mbalimbali; -ingine; tofauti. -entiate v.t/i. pambanua; ainisha; hitilafiana; tofautiisha; achana; tengua" +differential,noun,difu; +difficult,adjective,-gumu; -zito. -a shida +difficult,noun,"shida. -y n. shida, matatizo, dhiki; ugumu. difficulty index, faharasa ngumu" +diffidence,noun,"haya, woga; wasiwasi" +diffident,adjective,-oga; -enye haya; siojiamini +diffuse,verb transitive/intransitive,enea; tawanya; enea; tawanyika; toa zagaa; sambaa +diffuse,adjective,-a maneno mengi; enye kuzagaa. diffusion +diffuse,noun,"mweneo. diffusion coefficient, kigeu cha mweneo. diffusion equation, mlinganyo wa mweneo" +digital,noun,dijitali: taarifa iliyohifadhiwa kwa mfululizo wa tarakimu +dignified,adjective,-a heshima; adhlimu +dignify,verb transitive,tukuza; heshimu; adhimisha +dignitary,noun,mheshimiwa; mwadhama +dignity,noun,heshima; adhma; daraja; cheo +digress,verb intransitive,toka nje ya mada +dilapidated,adjective,bovu; gofu +dilate,verb transitive/intransitive,tanua; panua; vimbisha; tanuka; panuka; vimba +dilatory,adjective,vivu; tembe; -enye kucheleweshewa +dilemma,noun,"hali ambayo inabidi kutoa uamuzi mmoja kutoka kwenye fursa ya kuchagua kati ya mambo kadhaa; tatizo; hali ngumu. You are on the horns of a -, uko katika hali ngumu sana" +diligent,adjective,-enye bidii; -tendaji; -angalifu; -enye juhudi. -ly adv. kwa juhudi; kwa uangalifu; kwa bidii. diligence +diligent,noun,bidii; juhudi; uangalifu; jitihada +dilute,verb transitive,zimua; punguza ukolevu; ghushi; punguza nguvu +dilute,adjective,zimulifu: -enye kufanya hafifu kutokana na kuongezwa dutu chapwa. dilution +dilute,noun,uzimujaji +dim,adjective,-a giza; ingia giza; fifia +dim,adjective,"a giza kidogo; siyoonekana vizuri; siyoisikilikan vizuri; siyoonekana vizuri akili si dhahiri; -liofifia. His eyes are ~, macho yake yana giza" +dimension,noun,"kipimo; kiasi cha urefu, upana, au kina" +diminish,verb transitive/intransitive,punguza; pungua; punguka +diminution,noun,upungufu; upunguzaji +din,noun,mshindo; kelele; ghasia +din,verb transitive/intransitive,fanya kelele au ghasia mfululizo +dine,verb transitive/intransitive,"la chamchana au chajio; karibisha kwenye chakula cha mchana. dining-room, chumba cha kula. dinner" +dine,noun,chamchana au chajio +dinghy,noun,mashua ndogo; kilori +dingy,adjective,-chafu; liyoififia; -eusi; -enye giza/giza +dinosaur,noun,mnyama aliyeishi miaka milioni nyingi zilizopita +diocese,noun,dayosisi; jimbo la askofu. diocesan adj/n. -a jimbo la askofu; askofu +diode,noun,diodi: kifaa cha elektroniki kinachopitisha umeme +dioxide,noun,"dioksidi: oksidi yenye atomu mbili za oksijeni kwa kila molekuli, zote mbili zikiwa zimebabadika kwenye atomi ya elementi nyingine" +dip,verb transitive/intransitive,chovya; zamisha; ogesha; inama; +dip,noun,uchovaji; utazamaji; josho; mviamo +diphtheria,noun,dondakoo: ugonjwa wa koo wa kuambukiza unaosababishwa na bakteria na pia huleta homa na shida ya kupumua +diphthong,noun,"irabuinganifu: irabu, vokali mbili zinazotamkwa kama kwambia ni moja tu" +diploma,noun,diploma; stashahada +diplomacy,noun,diplomasia: upatanishi; usuluhishi; busara; hekima. diplomat +diplomacy,noun,mwanadiplomasia; balozi; mtaalamu wa mambo ya uhusiano +diplomatic,adjective,a kidiplomasia. corps maofisa wa ubalozi katika nchi +direct,verb transitive,ongoza; elekeza; simamia; amuru; agiza. attention to angalia; tazama; onyesha +direct,adjective,-nyofu; sawasawa; halisi +dirt,noun,uchafu; taka. cheap as ~ rahisi mno +disable,verb transitive,lemaz; ondoela nguvu; dhoofisha; vunja +disaffected,adjective,-enye chuki; -a kutaka maasi; -enye uadui. disaffection +disaffected,noun,chuki; kuchukia +disallow,verb transitive,kataza; kanusha +disappoint,verb transitive,vunja moyo; sikitisha; vunja matarajio ~ed +disappoint,adjective,-enye kuvunjika moyo; -enye kupoteza matumaini +disarm,verb transitive/intransitive,1. nyang'anya silaha. 2. punguza silaha; punguza majeshi. 3. tuliza; zuia; punguza nguvu +disaster,noun,msiba; baa; hasara; janga; masaibu; maafa. disastrous +disaster,adjective,"-a msiba; -a maafa. disc, disk" +disaster,noun,sahani; kisahani; diski +discard,verb transitive,tupa; ondosha; kataa; choka; beza +discern,verb transitive/intransitive,ona; fahamu; tambua; pambana; hisi; nabilika; miazi +discharge,verb transitive,"1. shusha; teremsha (shehena kutoka melini). 2. piga; fyatua (bunduki etc.); tupa (mshale etc.). 3. toa (maji, mvuke, nguvu za umeme etc.). 4. ondosha; toa katika kazi. 5. lipa" +disciple,noun,mwanafunzi; mfuasi; sahaba +discipline,noun,1. malezi; maongozi 2. taratibu; nidhamu; utii; usikivu. 3. maadili +discipline,verb transitive,adilisha; rudi; ongoza. disciplinarian +discipline,noun,enye kushadidia nidhamu na taratibu. disciplinary +discipline,adjective,a kurudi; -a kuadilisha; -a kuongoza +disclaim,verb transitive,kana; kataa; kanusha +disconcert,verb transitive,sumbua; tia wasiwasi; babaisha; kanganya; vuruga akili +disconnect,verb intransitive,"tenga, fungua; tumpua; kata; ungua. -ed adj. (kwa maneno au fikira) siyofungamana vizuri; -siyofutata barabara; -liyokatwa" +discontent,noun,uchungu; ukosefu wa ridhaha; chuki; manung'uniko +discount,noun,turuhani; punguzo la bei. be at a ~ kwa bei nafuu +discount,verb transitive,kataa faida; punguzua bei; sadiki nusu tu ya habari +discourage,verb transitive,vunja moyo; katisha tamaa; pinga. -ment n. jambo au hali ya kukatisha tamaa +discourteous,adjective,sio na heshima au adabu +discover,verb transitive,vumbua; gundua; kuta; fumania; onyesha; funua. -er n. mvumbuzi; mgunduzi. -y n. uvumbuzi; ugunduzi; jambo jipya +discredit,verb transitive,tosadiki; aibisha; tahayarisha; fedhehesha +discredit,noun,aibu; fedheha. -able adj. -a aibu; -a kutiliwa wasiwasi +discreet,adjective,-a busara; angalifu; enye tahadhari; makini katika mazungumzo au matendo +discrepancy,noun,tofauti; kutopatikana; hitilafu +discretion,noun,"busara; nadhari; makini; akili; uchunguzi; uteuzi. surrender at discretion, jisalimisha bila masharti. at your discretion, kwa hiari yako" +discuss,verb transitive,zungumza juu ya; hoji; jadili. -ion n. mazungumzo; mjadala; masha-uriano +disease,noun,ugonjwa; maradhi. -ed adj. -gonjwa +disgorge,verb transitive,tapika; kokomoka; hozomoka (fig.) rudisha kwa nguvu (vitu vilivyo nyang'anywa) +disgrace,noun,aibu; ila; fedheha; soni; izara; madhara; kitu au mtu aletea aibu +disgrace,verb transitive,aibisha; fedhehi; adhiri. -ful adj. -a aibu +disgruntled,adjective,sioridhika; sionependezwa; enye kuudhi +disguise,verb transitive,geuza; ficha +disguise,noun,mavazi ya kujigeuza; ulaghai; hila +disgust,noun,chuki; karaha; maudhi +disgust,verb transitive,chukiza; kirihi. -ing adj. -a kuchukiza +dish,noun,dishi; sufuria; chakula +dish,verb transitive,pakua; andalia chakula +dishearten,verb transitive,vunja moyo; ogofya +dishonour,noun,aibu; fedheha; dharau; kitu au mtu aletea fedheha +dishonour,verb transitive,"aibisha; fedhehesha; hizi; tahayarisha. -a cheque, tokubali cheki. -able adj. -a aibu; si -aminifu" +disillusion,verb transitive,ondosha dhana; onyesha ukweli. -ment n. uono wa ukweli +disinfect,verb transitive,ua viini vya maradhi kwa kufukizia au kusafisha kwa dawa za kemikali. -ant n. dawa ya kuu viini vya maradhi +disinfect,adjective,-a dawa hiyo +disinterested,adjective,"si -enye kuendelea; si -enye kutaka faida. a - person, mtu mwadilifu" +disjointed,adjective,siyofungamana; siyofuatana moja kwa moja; iliyokatika katika +dislocate,verb transitive,tegua; vuruga; chafua; fuja +dislodge,verb transitive,ondoa; ondosha; hamisha; fukuza ng'oa +dismal,adjective,-a kufisha moyo; -a kuhuzunisha; -a kuchekiza; -a kuondoa furaha; -enye huzuni +dismantle,verb transitive,"pambu; kongoa; vunja; bomoa. - a machine, kongoa mashine" +dismay,noun,hofu; fadhaha +dismay,verb transitive,ogofya; fadhahisha +dismiss,verb transitive,"ondosha; uzulu; fukuza; achia mbali; ruhusu. - thoughts of revenge, ondoa mawazo ya kisasi. -al n. ruhusa; kufukuzwa; kutolewa; kuondoshwa" +disorder,noun,fujo; machafuko; ghasia; fujo; maradhi; machafuko; +disorder,noun,"v.t. chafua; fuja. -ly adj. shaghalabaghala bila mpangilio; asi. -e house, nyumba chafu; danguro" +disorganize,verb transitive,chafua; haribu; fuja; pangu +disown,verb transitive,kana; kataa; kanusha +disparity,noun,hitilafu; tofauti +dispassionate,adjective,siopendelea; -a haki; -siohemkwa; siotawaliwa na jazba +"dispatch, despatch",verb transitive,tuma; peleka; fanya upesi; maliza; ua; nyonga +"dispatch, despatch",noun,"utumaji; upelekeaji; barua; waraka; wepesi; haraka. act with -, fanya upesi" +dispensary,noun,zahanati; chumba cha kutolea dawa +dispensation,noun,ruhusa; fatwa; ruhusa maalumu itolewayo katika mfumo wa kidini au kisiasa unaoendelea; majaliwa ya Mungu +dispense,verb transitive/intransitive,"gawanya; toa; changanya na kutoa dawa. with, acha kutumia; achana na; fanya bila ya" +dispense,noun,mchanganyaji na mgawaji dawa +dispersal,noun,mtawanyiko; msambao; uenezi. dispersion +dispersal,noun,1. mtawanyiko; kutandawaa kwa mnururisho wa sumakuumeme kwenye nidia. 2. msambao wa data +disperse,verb transitive/intransitive,tawanya; tawanyika; eneza; enea; ondoa; ondoka; sambaza; sambaa +displace,verb transitive,"hamisha; toa mahali pake. -ment n. 1. uhamisho. 2. kima cha maji kilichohamishwa na kitu kina cholelea juu yake. 3. umbali; mwelekeo; umbali wa kunyooka kuelekea upande fulani. - reaction, mmenyuko msogezo; utendani ambapo metali yenye nguvu huchukua nafasi ya metali dhaifu katika mchanganyiko wa kampaundi" +display,verb transitive,onyesha; angaza; tembeza +display,noun,"onyesho; tamasha. make a -, jifaharisha" +dispose,verb transitive,"panga; tengeneza; ongoza; amuru; kata shauri; -of, komesha; acha; toa; kata. -n, kutumiwa he-d to, taka; penda; elekea. disposal" +dispose,noun,"matumizi; uuzaji; matengenezo; madaraka; hukumu. at your -, kwa matumizi yako. disposition" +dispose,noun,madaraka; mpango; taratibu; tabia; silka; moyo; nia +dispossess,verb transitive,"nyang'anya; pokonya; pora; toa; punga shetani. -njon, nyang'anyi; uporaji; upokonyaji" +dispute,verb transitive/intransitive,shindana; bishana; kaidi; kana; gombana; pinga; jadiliana +dispute,noun,"shindano; mabishano; ugomvi; manza. beyond -, bila shaka yoyote" +disregard,verb transitive,tojaji; toangalia; tofikiri; dharau; puuza; acha +disregard,noun,kutoangalia; dharau; upuuzi; upuuzaaji +disrepute,noun,tabia mbaya; utovu wa heshima. fall into +disrupt,verb transitive,chafua; vunja; vuruga; katiza; ingilia kati; dakiza; tenganisha +"dissect , dr-",verb transitive,changua; kata vipande vipande kwa ustadi; tawanya; sambaza +dissertation,noun,tasnifu; insha au hotuba ndefu juu ya mada fulani chuoni +dissolve,verb transitive,yeyusha; mumunyisha; yeyuka; vunja; vunijka; toweka polepole; fifia; komesha +distance,noun,masafa; umbali; mwendo; muda. distant +distance,adjective,a mbali. ~ relative jamaa wa mbali +distaste,noun,chuki; maudhi +distinct,adjective,~epesi kusikika; ~epesi kuonekana; dhahiri; bayana; ingine; a mbalimbali +distinction,noun,tofauti; heshima; sifa +district,noun,jimbo; wilaya; mtaa +ditch,noun,"handaki; shimo; mtaro; mfereji; ufumaji. wdie in the last, linda mpaka mwisho" +diverge,verb intransitive,achana; fuata njia mbalimbali; chepuka; tawanyika +diverse,adjective,-a namna mbalimbali; anuwai +diversity,noun,hali ya kuwa anuwai +divert,verb transitive,geuza upande; elekeza kwingine; kengeusha; furahisha +divest,verb transitive,"vua; nyang'anya; uzulu; vua madaraka. a man of his rank and honours, vua mtu madaraka yake yote" +divine,adjective,-a Mungu; takatifu +divine,verb transitive,agua; bashiri; bahatisha; kisia. divination +divine,noun,ugaguzi; ramli; falaki; bishara +division,noun,ugawanyaji; kugawanyika; mstari ugawao katika sehemu; fungu; divisheni. divisor +division,noun,kigawanyo +divorce,noun,talaka; utengano +divorce,verb transitive,taliki; acha; tangu ndoo +divulge,verb transitive,toa siri; weka wazi; tangaza +dizziness,noun,kizunguzungu +dizzy,adjective,-enye kizunguzungu; -enye kutia kizunguzungu +DNA,noun,"deoksiriboasidi nyuklia: chembechembe zinazohifadhi taarifa za urithi wa viumbe hai, zimo katika kromosomu" +do,verb transitive/intransitive,"(did done) 1. fanya; tenda. 2. faa. 3. pika. The meat isn't done yet, nyama haijawa tayari. 4. (collq.) danganya; punja; laghai; rubuni; ghilibu. 5. (collq.) haribu. for sb, ua au haribu mtu. be done for, haribika. do sth. to death, choka sana" +docile,adjective,-tii; -sikivu; tiifu; -sikizi; -elekevu; makini. docility +docile,noun,welekevu +dockyard,noun,gatini +dockyard,verb transitive/intransitive,funga gati; ingia gatini +dock²,noun,kizimba akaapo mshitakiwa kortini +dock³,verb transitive,kata; katisha; fupisha; punguza +dock¹,noun,gati; majahaba; gati +doctor,noun,daktari; mganga; tabibu; daktari wa falsafa; mtu aliye na shahada ya falsafa ya taaluma fulani +doctor,verb transitive,"(collq.) tibu; ganga; ghushi. accounts (evidence), geuza hesabu (ushahidi)" +document,noun,hati; waraka; cheti; mkataba +dodge,verb transitive/intransitive,epa; epuka; piga chenga; kwepa +dodge,noun,hila; mtego; werevu; mbinu +doe,noun,jike la kulungu au wa jamii hiyo +dog,noun,"mbwa. go to the ~s, haribika; potoka. lead a ~'s life, ishi maisha ya kuhangaika na yasiyo" +dogma,noun,imani; itikadi +dogmatic,adjective,- a kufuatwa bila hoja +dogmatize,verb transitive,weka kanuni; shikilia kauli binafsi +doldrums,noun,huzuni; masikitiko; ukanda wa bahari ulio shwari +dole,verb transitive,(out) gawia kidogo +dole,noun,sadaka; posho kwa wasio na kazi +doleful,adjective,a huzuni; -zito +doll,noun,mtoto wa bandia; mwanasesere +dollar,noun,"dola, aina ya sarafu" +dolomite,noun,aina ya madini yenye rangi nyeupe au wardi yenye kalisi na magnesi kabonati katika umbo la fuwele pembesita +dolphin,noun,mnyama wa baharini aitwaye pomboo +dome,noun,kuba +dominant,adjective,-kuu; enye nguvu; enye amri; enye kutawala +dominion,noun,utawala; amri; mamlaka; nchi +dominoes,noun,mchezo wa dhumna wenye seti 28 na alama kuanzia 0 hadi 6 +donate,verb transitive,"pa, toa msaada; changa" +donation,noun,mchango; sadaka; msaada +donkey,noun,punda; mpu mbavu; mkadiri +donor,noun,mhisani; mfadhili; mtoaji sadaka +dormancy,noun,"ubwete; hali ambapo kiumbe, hasa mimea na mbegu, inakua katika metaboliki shikizo na huwa ukuaji umesita hasa wakati wa majira ya baridi" +dormant,adjective,-a kulala; siotumika; -a kupumzika +dormitory,noun,bweni; dakhilia +dose,noun,kipimo cha dawa +dose,verb transitive,nywesha dawa +dosimeter,noun,dosimita: chombo cha kupimia kima cha mnuurisho uliofyonzwa +dot,noun,nukta +dot,verb transitive,"(-tt) tia nukta. be-ted about, tapakaa. on the ~ juu ya alama" +double,adjective,"1. maradufu; mara mbili. 2. enye sehemu mbili. a ~ barrelled gun, bunduki yenye mitutu miwili. a ~ bed, kitanda cha watu wawili" +double,adverb,1. mara mbili. cost - wa ma bei mara mbili zaidi. 2. kwa jozi +double,noun,"kiasi cha mara mbili. at the ~ mbio. v.t./i zidisha au ongeza mara mbili; kunja sehemu mbili. -back, rudi mbio. -up, pinda; kunja; pindika; kunjika; jikunjia kwa maumivu" +doubt,noun,"shaka; wasiwasi; tuhuma. without ~, bila shaka. no ~, pasina shaka. v.t./i shuku; tuhuma" +dough,noun,unga uliotiwa maji na hamira halafu ukakandwa na +dove,noun,hua; njiwa; tetere; pugi. ~tail v.t/i. umanisha kwa ndimi; funga kwa urahisi +down,adverb,chini +down,preposition,"chini ya. vt. put ~ fools, goma kufanya kazi. an enemy, shinda adui" +down,noun,nchi ya vilima vilima vyenye majani +down³,noun,"laika, malaika" +dowry,noun,mahari +draft,noun,1. rasimu; kiolezo; kielelezo. 2. hundi; hawala; cheki. 3. kundi la askari lililopangiwa kazi maalumu. 4. mchezo wa dama +draft,verb transitive,andika rasimu; chagua watu kwa kazi maalumu +drag,verb transitive/intransitive,(-gg-) kokota burura; kokoteza; vuta; buruta; enda kwa shida; chelewa; kawia +drag,noun,wavu; kizuizi +dragon,noun,"dragoni; joka (la hadithini) lenye mabawa, magamba, miguu yenye makucha litalo moto kinywani" +drain,noun,1. mfereji; ufumbiji bomba; mtaro; funda la maji. 2. gharama kubwa; v.t/i ondoa maji kwa mtaro; tiririka na kukauka; tumia kidogo kidogo; nywa yote +drama,noun,drama; tamthilia; mchezo wa kuigiza; mtulizo wa matukio ya kuvutia +draught,noun,1. upepo +dread,noun,woga; hofu. v.t/i ogopa; hofu +dream,noun,ndoto; njozi; ruya. v.t/i (dreamed dreamt) ota ndoto; waza +dress,noun,nguo; nguo. v.t./i vaa; valia; pangaa; chana; funga daw; vika; pamba. ~ed v. ed +dress,noun,vika +drill,noun,kekee. v.t/i. toboa; pekecha +drill²,noun,gwaride; mazoezi +drill³,noun,mfuo wa kupandia mbegu; mashine ya kupandia mbegu; safu ya mbegu zilizopandwa +drill⁴,noun,dreli; aina ya kitambaa kizito +drone,noun,nyuki dume; mvivu; goigoi; uvumi; mvumo. v.t/i. vuma kama nyuki; sema au imba kivivu kusiko na msisimko wowote +drop,noun,"tone; tojo; upungufu; mwanguko. - in price, upungufu wa bei. v.i/t. (~pp~) 1. angusha. 2. punguza; punguza; legea. The wind ~ped suddenly, upepo ulilegea ghafla. 3. acha" +drought,noun,ukame; ukavu; kiu +drug,noun,dawa; dawa ya kulevya. -gist n. muuza dawa +drum,noun,"ngoma. ear ~, kiwambo cha sikio. v.t/i. (~mm~) piga ngoma. -something into sb.'s head, sisitiza ili asisahau. -mer n. mpiga ngoma" +dry,adjective,"kauka; yabisi; kame; si a kupendeza; kali; chungu. -enye kiu. cell, seli kavu (betri) seli msingi ambamo elektroliti imevyonzwa kwenye mango na kutengenezea lahamu. v.t/i. kausha; kauka; anika; nyauka. drily" +dry,adverb,wawazi. -ness n. ukavu; ukame; uyabisi. -er n. mashine ya kukausha +dual,adjective,a watu wawili -a vitu viwili +dubious,adjective,enye mashaka; si hakika; a wasiwasi; enye kuta wasiwasi +duck¹,noun,"bata; kootewe; sallie; mpenzi; mlibubu. make -s and drakes of, tapanva; fuja; tupa -tojali" +duct,noun,"1. mchirizi; kifereji; nyweleo. 2. neli au tyubu ya kupitishia kioevu, gesi, hewa, waya, etc. 3. tyubu ipitishayo vioevu mwilini" +due,adjective,"a haki; a halali. When is the ship ~? meli yatajamiwa lini? to, kwa sababu ya;" +due,adverb,"barabara; sawasawa. north, kaskazini barabara" +due,noun,haki; ushuru; kodi; ada +duet,noun,wimbo wa watu wawili +dull,adjective,siong'aa; sio kali; zito; pumbavu; pocho; goigoi; butu +dumb,adjective,bubu +dummy,noun,mfano; mwigo; sanamu +dummy,adjective,~a uwongo; a kuigiza; a bandia +dump,noun,jaa la taka; dampo; jalala; ghala la zana za vita +dump,verb transitive,tupa takataka; angusha ghafla; uza kwa ya kutupa +dung,noun,mavi; kinyesi; samadi +duodenum,noun,duodeni: sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo mwembamba kutoka kwenye tumbo +duplicate,verb transitive/noun,nakili; rudufu; zidisha kuwa mbili; nakala; kopi. -adj. sawa na ya kwanza +durable,adjective,a kudumu sana; a dumu; sioharibika upesi +duration,noun,maisha; muda; wakati; kipindi +during,preposition,wakati wa +dusk,noun,giza la jioni; magharibi; utusitusi +dust,noun,"vumbi; tifutifu; unga. throw ~ in sb.'s eyes, danganya; kosesha; laghai. shake the ~ off one's feet, ondoka kwa hasira" +dust,verb transitive/intransitive,pangusa; nyunyiza; kung'uta +duty,noun,"wajibu; kazi; haki; ushuru; kodi. it is my ~, ni wajibu wangu. -bids me, inanibidi. dutiful" +duty,adjective,-ti; -tifu; -sikivu; -sikizi +dwarf,noun,mblilikimo +dwarf,adjective,dogo kuliko kawaida +dwarf,verb transitive,dumaza; viza +dwindle,verb intransitive,pungua; dhoofika; punguka; sinyaa; fifia +dye,verb transitive/intransitive,tia rangi; tilika rangi +dye,noun,dutu sanisia au asilia inayotumika kutia rangi; rangi. fast ~ rangi isiyochujuka +dynamic,adjective,enye nguvu; enye bidii; mkakamavu +dynamite,noun,aina ya baruti yenye nguvu nyingi +dynamo,noun,dainamo; chombo cha kuzalishia umeme +eager,adjective,-enye bidii; -enye shauku +eagle,noun,tai; koho; furukombe +ear,noun,"sikio; shuke la nafaka. give ~, tega sikio. bring about ~s, letea matatizo" +early,adjective,a kale; a zamani +early,adverb,mapema; mwanzo; mwanzoni +earn,verb transitive,pata ujira au tijara +earnest,adjective,-enye juhudi; -a enye bidii; -a enye ari; -enye ukweli. in ~ kwa moyo mmoja. -ly adv. kwa bidii +earth,noun,1. dunia; ulimwengu. 2. nchi; bara; nchi kavu. 3. ardhi; udongo. 4. pango la mnyama wa mwituni +earth,verb transitive,fukia. -en adj. a udongo. -enware n. vyombo vya udongo. -ing n. uunganishaji kifaa cha umeme na +ease,noun,raha; utulivu; amani; faraja nafuu; ahueni. be at starehe; poa; burudika. be ill at fadhaiha; ona wasiwasi. vt./i. tuliza; fariji; pumzisha; legeza; punguza; legea; punguza; pumzika +easel,noun,kiegeomeo cha picha au ubao wa kuandikia +Easter,noun,Pasaka; sikukuu ya kufufuka kwa Yesu Kristo +eat,verb transitive/intransitive,"(ate, eaten) -la; tafuna; haribu" +eaten,adjective,liotobolewa na funza +eatery,noun,mkahawa; hoteli +ebony,noun,mpingo; enye rangi nyeusi tititi +eccentric,adjective,si a kawaida; gen.~nity +eccentric,noun,ajabu; ugeni; upekee wa tabia +ecclesiastic,noun,kasisi; padri +echo,noun,mwangwi; mfano; itiko. v.i.t. toa mwangwi; fuatisha maneno; kariri. ~ sounder +echo,noun,kipima kina: kifaa kitumiacho mwangwi kupima kina cha bahari +eclipse,noun,"kupatwa mwezi au jua; (fig.) onekana kupunguka akili, nguvu, sifa njema" +eclipse,verb transitive,"pinga; shinda; pita; acha nyuma. be -d, patwa; liwa; shindwa" +ecology,noun,ikolojia: sayansi ya mahusiano ya viumbe na mazingira yao. ecosystem +ecology,noun,mfumo ikolojia +economics,noun,sayansi kimu +economy,noun,uchumi. economic +economy,adjective,a uchumi. economics +economy,noun,"uchumi; sayansi ya uzalishaji, usambazaji, utumaji bidhaa na fedha. economical" +economy,adjective,rahisi; a gharama ndogo. economize +economy,verb transitive/intransitive,punguza gharama; bana matumizi +ecosystem,noun,mfumo-kolojia: mfumo unaohusisha mitagusano kati ya jamii na mazingira yake ikiwa vitu visivyo kuwa hai +ecstasy,noun,1. upeo wa furaha; hali ya kurukwa na akili. 2. aina ya dawa ya kulevya sanisia ya kupumbaza hisia na akili +ectopic,adjective,a mahali si pa kawaida +ectoplasm,noun,uteselinishe: sehemu ya nje ya uteseli inayopakana na kiwamboseli +eczema,noun,ukurutu +edge,noun,"1. makali. His nerves were on - alikuwa amefaidhika sana. 2. ukingo; upindo; mpaka. give an - to, noa. ways, wise" +edge,adverb,"kwa upande, ubavuni. I could not get a word in -ways sikuweza kusema hata neno moja kwani alikuwa akindikaluliza kila niliposema" +edible,adjective,a kulika na wanadamu +edification,noun,wema; maadili +edify,verb transitive,fundisha mema; adilisha; ongoza vizuri kimaadili +edit,verb transitive,hariri; panga data ili iingizwe kwenye kompyuta +educate,verb transitive,funza; elimisha; fundisha; somehesha +education,noun,elimu; mafundisho; malezi. educationist +education,noun,mtaalamu wa elimu +educator,noun,mwalimu +eel,noun,mkunga nyoka maji +efface,verb transitive,futa; ondoa; haribu kabisa. ~oneself jinywezea +effect,noun,"athari; matokeo. of no -, bure; sifoda. in -, kwa kweli. take -, anza kufanya kazi. talk for -" +effervesce,verb intransitive,chemka; fanya povu; umuka; fofomoka +efficiency,noun,ufanisi; uwiano wa ufanisi juu ya zao la kazi na kazi iliyoingizwa kwenye mashine +efficient,adjective,-a kufaa; stadi; madhubuti; fanisi +effort,noun,bidii; nguvu; jitihada; juhudi; idili +effusion,noun,utokaji; umwagaji; umwagikaji +effusive,adjective,kunjufu; changamfu +egestion,noun,ijesheni; utoaji wa vitu visivyotumika au takataka kutoka mwilini +egg,noun,"yai. white of an ~, ute mweupe wa yai" +egg2,verb transitive,"-sb. on, sukuma; sukumizia; chochea; himiza; harakisha" +ejaculation,noun,utoaji manii wakati wa kujamiiana +eject,verb transitive,fukuza; toa; tapika; fuka; ondosha +El Nino,noun,Elninyo: mfumo wa hali ya hewa katika bahari ya Pasifiki unaoathiri kwa namna tofauti dunia nzima +elaborate,adjective,liochanganuliwa; liofafanuliwa; lionakishiwa +elaborate,verb transitive,tia madoido; fafanua; eleza kinaganaga +elapse,verb intransitive,pita kwa wakati +elastic,adjective,nyumbufu; -a kunyumbulika; -a kunepa; kunyauka +elastic,noun,mpira +elbow,noun,"kisugudi; kiwiko. out at ~s, (kwa mavazi) kuu-kuu" +elbow,verb transitive,piga kikumbi +elder,adjective,mzee; kubwa +elder,noun,mzee; mwenye umri zaidi ya mwingine +elect,verb transitive,chagua; +elect,adjective,"-teule. president ~, rais mteule" +electricity,noun,"umeme. electric charge, chaji umeme: kiasi cha umeme kilichomo katika kitu. electric current, mkondo umeme: mtiririko au msongo wa elektroni au chaji umeme katika kipitishi umeme. electric motor, mota mashine inayogeuza nishati umeme kuwa nishati mwendo. electrical energy, nishati umeme: nishati inayotokana na nguvu za umeme. electrochemical cell," +electricity,noun,seli elektrokemikali: seli itengenezayo umeme kwa kutumia utendakazi wa kikemikali. electrocute +electricity,verb transitive,tia kwa umeme. electrode +electricity,noun,elektrod: kipitishi ambacho huingiza au kutoa mkondo umeme kwenye elektrokemikali seli kwa elektrolisisi au kwenye tao umeme au katika mwili au umbeo. electrolysis +electricity,noun,elektrolisi: uionishaji kikemikali utokanao na kupitishwa kwa umeme kwenye mmumunyo au myeyuko wa dutu. electrolyte +electricity,noun,elektroliti: msombo mmumunyo au myeyuko ambao hupitisha mkondo wa umeme. electromagnetic +electricity,adjective,-a sumakuumeme: enye kuhusisha umeme na usumaku pamoja +electromotive force,noun,kani mwendouememe: chanzo cha nishati cha kuumeme kinachotakiwa kuunda mkondo wa umeme katika mzunguko +electron,noun,elektroni: 1. chembe hasi ya kimsingi iliyomo katika kila atomu. 2. sehemu ya atomu yenye chaji hasi inayozunguka kiini katika mzunguko maalumu. ~ shell mzingoelektroni: mzunguko wa elektroni zilizopangwa kuzunguka kiini katika mizingo tofauti. ics +electron,noun,elektroniki: sayansi inayohusu tabia na nyendo za elektroni +electroplating,noun,mpakazokiumeme: mpakazo wa tabaka ya metali juu ya kitu kwa njia ya elektrolisi +elegant,adjective,nzuri; a madaha; usanifu +element,noun,1. elementi: dutu isiyoweza kugawanywa kikemikali katika dutu nyingine ndogo zaidi. 2. jambo la asili au msingi. He is in his ~s: anajihisi kama kwake +elephant,noun,tembo; ndovu +elevation,noun,mwinuko; kimo; ramani ya upande mmoja wa jengo +elevator,noun,lifti +eligible,adjective,-a kufaa; -a kustahiki. eligibility +eligible,noun,haki; ufaaji +eliminate,verb transitive,toa; futa; ondosha; acha. elimination +eliminate,noun,utoaji; ufutaji; uachaji +ellipse,noun,duaradufu; umbo la yai. ellipsis +ellipse,noun,ufutaji maneno katika maandishi au hotuba +elliptical,adjective,-enye umbo la yai; -liofuta maneno +elongation,noun,urefu; urefu shaji; nyongeza ya urefu +else,adverb,tena; zaidi; juu ya hayo; vinginevyo; ama sivyo +elsewhere,adverb,"pengine, penginepo" +elucidate,verb transitive,eleza; fafanua +elucidation,noun,maelezo; ufafanuzi +elude,verb transitive,epuka; epa; epusha; okoka kwa mbinu. elusion +elude,noun,hila; werevu; mbinu. elusive +elude,adjective,-a hila; -danganyifu; -telezi +emanate,verb transitive,tokea; anzia +emancipate,verb transitive,komboa; weka huru; toa utumwani +embankment,noun,boma la kuzuia maji; njia ya juu kwa juu; tuta la reli +embargo,noun,"(-oes) kikwazo; kizuizi. lay an ~ on, piga marufuku; zuia; funga; ekea vikwazo" +embark,verb transitive,"panda; ingia; pakia; ingiza chomboni. upon, on, anza; anzisha; ingia" +embarrass,verb transitive,fadhaisha; sumbua; taharisha; zuia +embassy,noun,ubalozi; ofisi na kazi za balozi; balozi na maofisa wake +embellish,verb transitive,pamba; remba; tia madodo; tia chumvi +embitter,verb transitive,chukiza; tia uchungu; kirihi +emblem,noun,nembo; mfano; alama; ishara +embody,verb transitive,"dhihirisha mawazo, maoni; jumuisha; unganisha. embodiment" +embody,noun,udhihirihi +embrace,verb transitive,kumbatia; kumbatiana; kubali; jumuisha; ingiza; fahamu; fuata +embrace,noun,kumbatio +embroider,verb intransitive,tarizi; nakshi; tia chumvi +embryo,noun,kiinitete; kitu kilicho katika hatua ya mwanzo ya ukuaji +emend,verb transitive,sahihisha; rekebisha +emerald,noun,kito cha zumaridi +emerge,verb intransitive,zuka; tokea; onekana; dhihirika; ibuka; julikana +EMF,noun,ufupisho wa electromotive force: kani mwendoulememe +emigrate,verb intransitive,hama; hajiri; hamia. emigrant +emigrate,noun,mhamiaji. emigration +emigrate,noun,uhamaji; uhamiaji +eminent,adjective,tukufu; maarufu; adhimu; mashuhuri +emir,noun,amiri; sheikh; kadh +emit,verb transitive,toa; tokeza. emission +emit,noun,utoaji; utokezaji +emotion,noun,hisia; jazba; mshtuko +emperor,noun,mfalme +emphasis,noun,mkazo; nguvu; msisitizo. emphasize +emphasis,verb transitive,sisitiza; tilia mkazo. emphatic +emphasis,adjective,-a nguvu; -a mkazo; -a msisitizo. emphatically +emphasis,adverb,kwa msisitizo; kwa nguvu +empire,noun,milki; ufalme; mamlaka +emplacement,noun,mahali pa kuweka silaha +employ,verb transitive,ajiri; tumia; tuma. ~ee mmojawapo; mfanyakazi; kibarua +empower,verb transitive,wezesha; pa idhini; pa mamlaka +empress,noun,"mtawala wa kike, yaani mke wa mfalme au mjane wa mfalme" +empty,verb transitive,mwagika; mimina; toa +empty,verb intransitive,mwagika; wa tupu +emulate,verb transitive,iga; igiza; fuatisha; husudu; shindana na +en route,adverb,njiani; katika safari +enable,verb transitive,wezesha +enact,verb transitive,tunga sheria; igiza +enamel,noun,enameli; sehemu ya nje ya jino iliyo ngumu na nyeupe yenye kung'aa; inayotokana na mgandamano maalumu wa kemikali ya kalisi +enamoured,adjective,ashiki; tamani; penda; pendezwa na; vutiwa na +encampment,noun,kituo; kambi +enchant,verb transitive,pendeza mno; liwaza; roga; zuga +encircle,verb transitive,zunguka; zungusha; zingira; zingira +enclose,verb transitive,zunguka kabisa; zungusha kabisa; tia ndani ya; ambatanisha. enclosure +enclose,noun,kiambatisho; eneo lililozungushiwa ukuta au uwa +encounter,verb transitive,kutana na; pigana na; pambana na; kuta; +encourage,verb transitive,tia moyo; tia nguvu; saidia; fariji +encroach,verb intransitive,nva- ng'anya; iba; jiingiza; jipenyeza +encyclopaedia,noun,ensaiklopidia: kitabu au seti ya vitabu vyenye taarifa kamili za mambo mengi +end,noun,"mwisho; kikomo; mpaka; ncha; kusudi; nia; madhumuni; matakwa; azma; mradi. for hours on ~ kwa muda wa saa nyingi bila kusita. make both ~s meet, muda kujikimu. put an ~ to, make an ~ of, komesha. be at a loose ~, wa bila kazi. to gain one's ~ pata mradi wako" +end,verb transitive,ishia koma; komesha; kata; maliza; hitimisha. ~less (ly) adj/adv. a daima; a milele; isiyo na mwisho. ~ways ~wise +end,adjective,kwa ncha; kiwima wima +endanger,verb transitive,hatarisha; ponza +endear,verb transitive,fanya kupendeka +endemic,noun,"ndwele: enye kuathiri watu au kiambo maalumu, kama vile ugonjwa wa malaria" +endocrine,adjective,(kwa tezi) enye kumwaga homoni moja kwa moja katika mkondo wa damu. ~ gland +endocrine,noun,tezi ndani: tezi inayotengeneza homoni na kuzitia moja kwa moja katika mfumo wa damu bila kupita kwenye vichirizi maalum +endorse,verb transitive,thibitisha; ridhia; kubali; unga mkono; idhinisha +endothermic reaction,noun,utendakazi nyonyajoto: utendakazi kemikali mmenyuko unaonyonya joto kutoka nje +endow,verb transitive,"weka wakfu. be ~ed with, jaliwa" +endure,noun,uvumilivu; ustahamilivu; jambo la kuwa mliwa +enemy,noun,adui; hasimu +energy,noun,"nguvu; bidii; nishati; uwezo wa kutenda kazi. atomic ~, nishati atomu. chemical ~, nishati kikemikali. kinetic ~, nishati mwendo. mechanical ~, nishati mekanika. nuclear ~, nishati nyuklia. potential ~, nishati tuli. solar ~, nishati ya mionzi ya jua. thermal ~, nishati joto. thermonuclear ~, nishati joto nyuklia. energetic" +energy,adjective,-enye nguvu; bidii; juhudi +enervate,verb transitive,dhoofisha; legeza; nyong'onyesha +enervate,adjective,dhaifu; tepetefu. enervation +enervate,noun,udhaifu; ulegevu; unyong'onyewu +enfeeble,verb transitive,dhoofisha; legeza; nyong'onyesha +enfold,verb transitive,kumbatia; funga kwa kuzungushia +enforce,verb transitive,shurutisha; utifu; lazimisha; tilia nguvu +enfranchise,verb transitive,-pa haki ya kupiga kura; toa katika utumwa +engage,verb transitive/intransitive,"1. tuma; ajiri. 2. ahidi. be ~d in, shugulika na. 3. pigana; piganishia. 4. (kwa sehemu za mashine) ingia; shika; ingiza" +engender,verb transitive,sababisha; zaa; fanya; anzisha +engine,noun,injini; mashine; chombo; mtambo. ~ driver +engine,noun,dereva (hasa wa treni) +engrave,verb transitive,chora; tia; kata nakshi. engraving +engrave,noun,"sanaa ya uchoraji, ukataji au utiaji nakshi katika vitu anuwai; sanaa iliyonakshiwa" +engulf,verb transitive,meza; dilimizwa; gharikisha +enhance,verb transitive,ongeza; kuza; zidisha; endeleza +enjoin,verb transitive,amuru; agiza; lazimisha +enjoy,verb transitive,penda; furahia; faidika na. ~ oneself furahi; jista- rehesha +enlighten,verb transitive,elimisha; taalamilisha; ongoa; angaza +enmity,noun,uadui; hasama +enormity,noun,ukubwa +enormous,adjective,kubwa mno; a kupita kiasi +enrage,verb transitive,kasirisha; ghadhabisha +enrich,verb transitive,tajirisha; sitawisha +enrol,verb transitive,andika; andikisha; orodhesha; changa +enslave,verb transitive,tia utumwani; tumikisha +ensue,verb intransitive,fuata; fuatana; tokea +ensure,verb transitive,hakikisha; salimisha +entail,verb transitive,lazimaisha; hitaji; taka; husisha;weka wakfu +entangle,verb transitive,tega; tatanisha; tatiza; zongomeza +enterprise,noun,1. jambo kubwa; kazi; uhodari; ujasiri. 2. shirika; kampuni; biashara. enterprising +enterprise,adjective,hodari; jasiri +enthral,verb transitive,(-ll-) vutia sana; furahisha sana; shangaza +enthrone,verb transitive,tawaza mfalme +enthusiasm,noun,shauku; idili. enthusiast +enthusiasm,noun,mwenye shauku. enthusiastic +enthusiasm,adjective,enye shauku; enye bidii. enthusiastically +enthusiasm,adverb,kwa shauku +entice,verb transitive,laghai; shawishi; bembelesa; rubuni +entire,adjective,zima; ote; kamili +entomology,noun,entomolojia; tawi la zuolojia kuhusu taaluma ya wadudu +entrance,verb transitive,n. 1. furahisha; vutia; pendeza; shangaza; pumbaza. 2. mlango; njia ya kupitia/kuingilia +entrant,noun,aingaye; mshindani +entrench,verb transitive,"zungushia handaki au boma. - oneself, ingia katika handaki; (fig.) jiweka salama mahali. -ment n. handaki; boma" +entropy,noun,entropi: kiasi fulani cha joto kinachowezesha mikokotoo na kueleza vizuri matokeo ya viendosho +enturst,verb transitive,amini; aminisha; kabidhi; wekea amana +enumerate,verb transitive,hesabu; taja kwa mpangilio +enumeration,noun,kuhesabu; kutaja moja moja +enunciate,verb transitive/intransitive,nena; tamka; nena wazi na kwa ufasaha; tangaza. enunciation +enunciate,noun,tamko; kunena wazi +envelop,verb transitive,"zunguka, zungusha; funga; gubika; funika. be -ed in smoke, zungukwa na moshi" +envelope,noun,bahasha +environment,noun,mazingira; hali +envisage,verb transitive,taamuli; hisi; fikiria; wazia +envoy,verb transitive/noun,mjumbe; balozi +epicentre,noun,mahali ambapo tetemeko la ardhi hutokea kwenye uso wa dunia +epidermis,noun,ngozi nje; seli za gamba la nje katika mimea na wanyama +epilepsy,noun,kifafa +epileptic,adjective,-a kifafa +epileptic,noun,mgonjwa wa kifafa +episode,noun,kisa; kipindi; tukio katika mfululizo wa matukio +epithet,noun,kivumishi; lakabu; kisifa +epoch,noun,kipindi maalumu chenye matukio muhimu katika historia +equable,adjective,"si a kubadilika; sawasawa. an - climate, hali ya hewa isiyobadilika mara kwa mara" +equal,adjective,sawa; sawasawa; -a kulingana na. hirim; rika +equal,verb transitive,(-ll-) -wa sawa na; lingana na. -ly adv. sawasawa. -ity n. usawa. -ize v.t. sawazisha; linganisha +equanimity,noun,utulivu wa moyo; upole; utaratibu hasa wakati wa matatizo +equate,verb transitive,linganisha na; sawazisha. equation +equate,noun,usawazishaji; mlinganyo +equator,noun,istiwa; ikweta. -ial adj. a ikweta; a karibu na ikweta +equidistant,adjective,enye umbali sawa +equilateral,adjective,"enye pande zote sawa. triangle, pande sawa tatu" +equilibrium,noun,"msawazisho; msawazo: hali tuli baina ya kani au athari zinazopingana. constant, msawazisho kibaki. neutral, msawazisho suluhu. stable, msawazisho thabiti. unstable, msawazisho dhaifu" +equinox,noun,"ikwinoksi, sikusare: siku mlingano ambapo jua huvuka mstari wa ikweta hivyo kufanya mchana na usiku uwe sawa. equinoctial" +equinox,adjective,a kiwinoksi +equip,verb transitive,(-pp-) tayarisha; andaa; zatiti. -ment n. vifaa; zana; vyombo +era,noun,"enzi; zama. the christian -, enzi ya dini au mwaka wa kikristo" +eradicate,verb transitive,ng'oa; futa; haribu +eradication,noun,uharibifu; ufutaji; ung'oaaji +erase,verb transitive,futa. erasable adj +erect,adverb,-a wima +erect,verb transitive,simamisha; jenga +erg,noun,kizio cha kani au kazi +erg²,noun,(ˈs_areg) eneo kubwa jangwani lenye milima ya mchanga inayohamahama kwa upepo hasa katika jangwa la Sahara +erode,verb transitive,mong’onyoa; momonyoa +erosio(n,noun,mmong’onyoko; mmomonyoko +err,verb intransitive,kosea; potoka; fanya dhambi +errand,noun,safari fupi; ujumbe. He has gone on an ~ ametumwa +erupt,verb intransitive,foka; bubujika; ripuka; fumuka +erythrocyte,noun,selidamu nyekundu: seli ya damu iliyo na protini yenye rangi nyekundu iitwayo hemoglobini +escalator,noun,eskeleta: ngazi ya umeme +escapade,noun,tendo la ujinga; utundu; ujasiri; upuuzi; utani unaosababisha matatizo; mwishowe +escort,noun,mlinda; mpambe; msindikizaji +escort,verb transitive,sindikiza; linda +especial,adjective,-a peke yake; bora; mahsusi; maalumu +essay,noun,1. insha +essence,noun,1. asili; nafsi; dhati. 2. mafuta; uturi; marashi +essential,adjective,-a lazima; muhimu; -a msingi +establish,verb transitive,amrisha; weka; asisi; anzisha; imarisha; thibitisha +estate,noun,shamba; mali; rasilimali +estimate,verb transitive,kadiri; kisia; pima +estimate,noun,kisio; makadirio +estimation,noun,"heshima; sifa; maoni; mtazamo. in my ~, ninavyo mimi, be held in high ~, heshimiwa sana" +estuary,noun,hori; mlango wa mto +et cetera,noun,(hufupishwa kuwa etc) na kadhalika (n.k.) +eternal,adjective,-a milele; -a daima. eternity +eternal,noun,milele; ahera +ethane,noun,"etheni, ethani: alkali au hidrokarboni iliyojaza hidrojeni yenye atomi mbili za kaboni" +ethanol,noun,etani ambayo atomu moja ya hidrojeni imebadilishwa na kikundi kimoja cha hidroksili +ether,noun,kioevu kisicho rangi kinachotengenezwa kwa asidi na alkoholi kinachotumika kama nusukaputi na pia kama kimunyunyishaji +ether,noun,anga ya juu; mbingu +ethics,noun,elimuadili; maadili. ethical +ethics,adjective,-a maadili +ethyl,noun,ethili: redikali ya kikaboni itokanayo na ethene +etiolate,verb transitive,fanya mmea upoteze rangi ya kijani kwa kuunyima mwangaza +etiquette,noun,adabu; taratibu za itifaki; miiko +etymological,adjective,= etimolojia +etymology,noun,etimolojia: taaluma inayochunguza historia ya maumbo na maana za maneno +eucalyptus,noun,"aina ya mti uitwao mkaratusi, huota sana Australia" +Eucharist,noun,"Ekaristi the ~, ushirika mtakatifu wa kikristo" +eulogize,verb transitive,sifu +eulogy,noun,maneno ya kusifu kwa maandishi au hotuba +euphemism,noun,tasfida: matumizi ya maneno mbadala ili kukwepa matusi au karaha +eureka,noun,mchanganyiko wa shaba na nikeli unaotumiwa kwenye filamenti na nyaya za umeme can +eutrophication,noun,utrofikesheni: uchafuzi wa mazingira wa maziwa ambapo mata oganiki iliyooza huifyonza oksijeni yote iliyomo kwenye maji na kuua viumbe hai vilivyo +evacuate,verb transitive,ondoka; hama; hamisha; kunya; toa kinyesi +evacuation,noun,uhamaji; uhamishaji. evacuee +evacuation,noun,mtu aliyehamishwa +evade,verb transitive,epa; epuka; piga chenga; kwepa; tegea +evaluate,verb transitive,tathmini; kadria. evaluation +evaluate,noun,tathmini; ukadiriaji; makadirio. evaluator +evaluate,noun,mkadiri +evangelical,adjective,-a kiinjili; -a kiprotestanti; -a kilokole +evangelical,noun,mlokole. evangelist +evangelical,noun,mmoja wa waandishi wa injili; mwinjilisti +evasion,noun,ukwepaji; uepukaji; kisingizio; hila +evasive,adjective,a kukwepakwepa +eve,noun,mkesha +even,noun,(poet) jioni; magharibi +even,adjective,sawasawa; laini; linganifu; -enye urari; tulivu; sawa; shufwa +even,adverb,"sawasawa; askama -vyo. as expected, kama ilivyotarajiwa; if, ijapokuwa; hata - if you die, hata ukifa" +evening,noun,jioni; magharibi -star; zuhura: (nyota) sayari ya pili katika mfumo wa jua inayonekana magharibi ya dunia +event,noun,jambo; tukio; mksasa +ever,adverb,"siku zote; daima; kila mara; wakati wowote. whoever, yeyote. now and for ever, maisha na milele. ~green n./adv. enye majani mabichi mwaka mzima" +every,adjective,kila +evidence,noun,"ushahidi. give, -toa ushahidi" +evident,adjective,"dhahiri, wazi. evidently" +evident,adverb,kidahiri +evil,adjective,ovu; baya; fisadi +evil,noun,uovu; dhambi; ubaya; ufisadi +evil,adverb,kwa uovu +evolution,noun,"ukuaiji, mabadiliko, mageuko. theory of ~, nadharia inayoshikilia kwamba viumbe hai changamano vilitokana na viumbe hai sahili" +evolve,verb transitive/intransitive,kua; endelea +ewe,noun,kondoo jike +exact,adjective,halisi; barabara; hasa; kamili; enye bidii +exact,verb transitive,toza; lipisha kwa nguvu; hitaji; taka. -ing adj. enye kuhitaji bidii nyingi; enye kuona +exaggerate,verb transitive/intransitive,tia chumvi; kuza jambo +exaggeration,noun,utiaji wa chumvi jambo; ukuzaji +exalt,verb transitive,kuza; sifu sana; tukuz +examination,noun,mtihani; ukaguzi; uchunguzi +examine,verb transitive,"hoji, saili ~eyed" +examine,adjective,enye makengeza. ~word (puzzle) +examine,noun,chemsho bongo ya maneno yaliyopangwa kwenye mraba +examine,verb transitive,kagua; chunguza; tahini +example,noun,"mfano; kielelezo; funzo. Let this be an ~ to you, hili liwe fundisho kwako. I will make an ~ of him, nitamwadhibu ili liwe funzo kwa wengine" +exasperate,verb transitive,kasirisha; udhi; ghadhabisha; kera +exasperation,noun,ghadhabu; uchungu; hasira +excavate,verb intransitive,chimba; chimbua; fukua. excavator +excavate,noun,m chimbaji; chimbulio +excavation,noun,"uchimbuzi, uchimbaji" +exceed,verb transitive,pita; shinda; ruka mpaka; zidi; wa zaidi ya +excel,verb transitive/intransitive,(-ll-) pita; wa bora kuliko tía fora; zidi +except,preposition,ila; isipokuwa +excerpt,noun,dondoo +excess,noun,"ziada; tendo lililopindukia mpaka. in ~ of, zaidi ya" +exchange,verb transitive,"badili; badilisha; badilishana. blows, pigana. words, zozana" +exchange,noun,"ubadilishaji; ubadilishanaji; ofisi, soko. the stock ~, soko la hisa. telephone ~, ofisi ya simu. labour ~, ofisi ya kazi. rate of ~, kima cha kubadilishana fedha. foreign ~, fedha za kigeni" +exchequer,noun,wizara ya fedha; waziri wa fedha; hazina hasa huko Uingereza +excise,noun,ushuru; kodi ya bidhaa. excisable +excise,adjective,enye kutozeka ushuru +excise,verb transitive,kata sehemu. excision +excise,noun,ukataji sehemu +excitable,adjective,-epesi a hisia; enye kuweza kusisimuliwa. excitability +excitable,noun,uwezo wa kusisimka +excite,verb transitive,sisimua; chochea +exclaim,verb transitive/intransitive,shangaa +exclamation,noun,"mshangao. exclamation mark, alama ya mshangao hii (!)" +exclude,verb transitive,"zuia; tenga; toa. sb. from membership of a club, zuia mtu uanachama wa klabu. exclusion" +exclude,noun,utoaji; kutolewa; uzuiaji. exclusive +exclude,adjective,"pweke; zuifu; -liojitenga; a watu maalumu, exclusive of, isipokuwa; minghairi; ghairi ya" +excrement,noun,mavi; kinyesi; choo kikubwa; haja kubwa +excrete,verb transitive,"kunya; toa takamwili; enda haja kubwa. excretory system, mfumo takamwili: mfumo wa maungo w a t u m i a y o w a n y a m a changamano kutoa taka mwilini" +excursion,noun,"matembezi; safari; pikniki. ticket, tiketi ya bei nafuu" +excuse,verb transitive,"samehe; wia radhi; ruhusu. - oneself from a duty, omba ruhusa ya kutofika kazini" +excuse,noun,sababu; udhuru; kisingizio +execute,verb transitive,1. tekeleza; timiza; fanya. 2. ua; nyonga. 3. tia saini; 4. cheza; onyesha jukwaani. executant +execute,noun,mtekelezaji jambo. execution +execute,noun,utekelezaji; utimizaji; uchezaji; upigaji; uuaji; unyongaji; unyongwaaji. executioner +execute,noun,mnyongaji; muuaji +executive,adjective,"a utendaji; enye amri; madaraka au mamlaka. the -, serikali. order, amri ya rais. executor" +executive,noun,kabilidhi wasii; msimamizi wa mirathi. executrix +executive,noun,kabilidhi wasii mwanamke +exemplary,adjective,a kupigiwa mfano; enye kufaa kufuatwa. exemplify +exemplary,verb transitive,onyesha kwa mfano; wa mfano +exercise,noun,"matumizi, zoezi; mazoezi; drili. the - of patience, subira; uvumilivu. - of the body and its limbs, mazoezi ya mwili na viungo vyake; mamacheza" +exercise,verb transitive/intransitive,"zoeza; jioeza; tumia; hangaisha; jaribu. - patience, subiri. He was -d about his faults, alihangaishwa na makosa yake" +exert,verb transitive,"tumia; weka; wekea; gandamiza. - oneself, fanya juhudi; jitahidi. -ion n. bidii; juhudi; jitihada; utumiaji; ugandamizaji" +exhale,verb transitive/intransitive,"toa pumzi; toa mvuke (harufu, uvundo); toka (kama mvuke, etc.)" +exhaust,verb transitive,maliza kabisa; toa -ote; ondoa -ote; tumia -ote; chosha kabisa; chemua +exhaust,noun,ekzozi; chemuo. -ion n. mavune; uchovu; umalizikaji. -ive adj. kamilifu; timilifu +exhibit,verb transitive,onyesha hadharani; tembeza; dhihirisha +exhibit,noun,"maonyesho; kizibiti; ushalidi. -ion n. tamasha; maonyesho; uonyeshaji; udhamini apewo mwanafunzi shule au chuoni. make an - of oneself, jiaibisha; fanya vituko hadharani" +exhilarate,verb transitive,"changamsha; furahisha; tia moyo; sisimua. exhilarating news, habari za kusisimua" +exile,verb transitive,fukuza; hamisha; kimbia kutoka nchi yake +exile,noun,ufuukzaji; uhamishaji; ukimbiaji kutoka nchi yake; mkimbizi +exist,verb intransitive,wa; ishi; -wako +exit,noun,mlango wa kutokea; utokaji +exocrine gland,noun,tezi kemikali; tezi ambayo hutoa kemikali na kuziingiza katika sehemu maalumu ya kiumbe kupitia kwenye mfumo au uwazi maalumu badala ya mkondo wa damu +exonerate,verb transitive,toa lawamani au hakiani kwa tamko rasmi; achilia huru +exorbitant,adjective,(kwa bei au haja) -a kupita sana kiasi; kubwa mno +exoskeleton,noun,kiunzi; gamba au manyoya yanayofunika kiwiliwili cha mnyama. e.g. gamba la kaa +exothermic reaction,noun,utendakazi toajoto; utendakazi unaotoa joto nje +expand,verb transitive/intransitive,panua; enea; panuka; enea; kuza; kunjua; funua; wa - kunjufu. expanse +expand,noun,eneo pana na wazi. expansion +expand,noun,upanuzi; nenezi; mpanuiko. expansive +expand,adjective,enye kupanua; enye kupanuka; -enye kuvimba; pana sana; -kunjufu +expect,verb transitive,tazamia; tarajia +expedite,verb transitive,harakisha; himiza +expedition,noun,safari; hima; wepesi; haraka; msafara maalumu +expel,verb transitive,(-ll-) fukuza; ondosha; toa. expulsion +expel,noun,"ufukuzaji; uondoaji, utoaji" +expend,verb transitive,tumia +expense,noun,gharama +expensive,adjective,ghali +experience,noun,uzoefu; tajiriba; maarifa; ustadi +experience,verb transitive,pata uzoefu katika jambo; pitia +experiment,noun,jaribio +experiment,verb intransitive,jaribu +expert,noun,mzoefu; stadi; bingwa. ~d -zoefu; stadi +expire,verb intransitive,1. koma; isha; malizika. 2. vuta pumzi; pumua; fa; kata roho. expiration +expire,noun,uvutaji pumzi; umalizikaji. expiry +expire,noun,"kikomo expiry date, tarehe ya mwisho wa matumizi" +explain,verb transitive,"eleza; fasiri; fasili; fafanua. oneself, jieleza. explanation" +explain,noun,maelezo; ufafanuzi; tafsiri; fasili. explanatory +explain,adjective,-a kueleza; fafanuzi +explicit,adjective,wazi; dhahiri; bayana +explode,verb transitive/intransitive,ripua; ripuka; tengua; haribu. ~ with laughter; angua kicheko +exploit,verb transitive,tumia; tumilia; nyonya; chimba madini; endeleza nguvu za asili +exploit,noun,tendo la ujasiri +explore,verb transitive,peleleza; vumbua; talii; tafiti; gundua; chunguza +explosion,noun,mlipuko +exponential growth,noun,ongezeko nambakipeo; ongezeko fulani la kasi ambalo hutegemea idadi ya viumbe vilivyo po +export,verb transitive,kuuza au kusafirisha bidhaa nchi nyingine +export,noun,bidhaa za nje +expose,verb transitive,funua; weka wazi; fichua; inua; tia mwanga; hatarisha; chongea; onyesha. exposure +expose,noun,uwazi; uingizaji mwangaza; ufunuaji; ufunuaji +express,verb transitive,"eleza; onyesha; dhihirisha; simulia; peleka kwa njia ya haraka. - one's feelings, eleza hisia zako" +express,adjective,"harisi; dhahiri; -a haraka; muhimu. an - command, agizo muhimu. an - train, treni ya mwendo wa kasi" +express,adverb,kwa haraka +exquisite,adjective,bora sana; kali sana; tamu sana +exquisite,noun,mmaridadi; mlilmbwende; mtanashati +extant,adjective,liopo +extend,verb transitive/intransitive,nyoosha; ongeza; refusha; tandaza; enea; ongeza. extension +extend,noun,"nyongeza; upanuzi; uenezi. an - to a hotel, sehemu iliyoongezwa ya hoteli. extensive" +extend,adjective,-enevu; kubwa; pana. extent +extend,noun,"urefu; eneo; kiasi. to a certain extent, kwa" +extenuate,verb transitive,punguza ukubwa au makali wa kosa. extenuation +extenuate,noun,udhuru wa kupunguza ukubwa wa kosa +exterminate,verb transitive,maliza; ua; ote; teketeza; angamiza. extermination +exterminate,noun,maangamizi +external,adjective,-a nje; lio nje +extinct,adjective,-liotoweka; -liozimika; -siyokuwepo tena +extinguish,verb transitive,zima; komesha; haribu; futa +extort,verb transitive,toza au lipisha kwa nguvu; pora; nyang'anya; pokonya +extra,adjective,-a ziada; -a nyongeza +extra,adverb,"zaidi. -special, zuri zaidi" +extra,noun,zaida ya nyongeza +extract,verb transitive,ngo'a; ondoa; toa; kongoa; chopoa; sindika; dondoa; zidua +extract,noun,kiziduo; dondoo; sehemu +extradite,verb transitive,rudisha mhalifu katika nchi aliyofanya makosa ili akahukumiwe. extradition +extradite,noun,urudishaji mhalifu namna hiyo +extraordinary,adjective,"-a ajabu; si -a kawaida; -a pekee; -a dharura. -beauty, uzuri wa ajabu; -meeting, mkutano wa dharura" +extravagant,adjective,badhirifu; -a kupita kiasi. extravagance +extravagant,noun,ubadhirifu +extreme,adjective,"mno, kabisa; -a kupindukia mpaka" +extreme,noun,"mwisho; upeo; kigezo ncha. the ~s of heat and cold, vipeo vya joto na baridi. go to ~s, vuka mpaka. extremist" +extreme,noun,enye siasa kali. extremely +extreme,noun,ncha; kikomo; mpaka; upeo; mwisho; (pl.) 1. mikono na miguu. 2. vitendo vya kiatili; hali ngumu na mashaka +extricate,verb transitive,toa; okoa; nasua. extrication +extricate,noun,uokoaji; unakoaji; unasuaaji +extrude,verb transitive,toa nje; sukumia nje; toka nje +exult,verb intransitive,"furahia sana, shangilia sana" +eye,noun,"jicho; tundu ya sindano. see - to - (sb), patana naye, have an (a good) - for, elewa; jua sana. with an -, to, enye kutumaini. make -s at, jipendekeza kwa; jikomba. -ball n. soketi ya jicho" +eye,verb transitive,tazama +fable,noun,ngano fupi; hekaya za maadili aghalabu wanyama huwa wahusika wakuu; habari za uzushi e.g. Aesop's ~. fabulous +fable,adjective,-a kubuni; -a uzushi; -a uongo +fabric,noun,kitambaa; kiunzi; mfumo; jengo. ~ate vt. jenga; zua; buni; tunga; ghushi; tengeneza +facade,noun,upande wa mbele wa nyumba +face,noun,"uso; sura; wajihi; upande wa mbele. make (pull) a (at), kunja uso; geuza uso. save ones ~, jiepusha na aibu. the ~ of a clock uso wa saa. value, thamani iliyondikwa. on the ~ of it, kama inavyoonekana. vt./i. tazama; elekea; kabil; tomea. the music, kabil hatari. -it out, kabil kishujaa. a stone wall ~d with cement, ukuta wa mawe uliotomewa kwa saruji" +facial,adjective,-a uso +facile,adjective,-epesi; rahisi; sahili; kufanyika au kupatikana; a juujuu tu; pole. facilitate vt. rahisisha; saidia; sahlilisha +facility,noun,urahisi; wepesi; kifaa; nyenzo; wekelevu; upole +fact,noun,"jambo la hakika; kweli; hakika. in (point of) ~, as a matter of ~, kwa kweli. -ual adj. -enye ukweli" +faction,noun,kikundi ndani ya kundi kubwa; ugomvi baina ya vikundi vya kundi moja. factious +faction,adjective,-a ugomvi wa mgawanyiko +factor,noun,"sababu; kipengele; kigawo; kigawanyo; zao mtiririko; e.g. 2, 3, 4, 6 ni vigawanyo vya 12" +factory,noun,kiwanda; karakana; banda la kazi +faculty,noun,"welekevu (ustadi, uwezo) wa kufanya jambo; nguvu; akili; kitivo cha chuo kikuu" +fade,verb transitive/intransitive,fifisha; chujusha; fifia; chujuka; chaka; pauka; paua; punguza; pungua +faeces,noun,kinyesi; mabaki ya chakula ambacho haki kumeng'enywa +perceptible,adjective,-a kuonekana; -a kutambulikana +fail,verb transitive,"shindwa; feli; felisha; kosekana; haribika; dhoofika; sahau kufanya; flisika. He ~ed me, alishindwa kutimimiza ahadi. Come without ~, usikose kuja" +faint,adjective,dhaifu; sioonekana vyema; si dhahiri; -a kuzimia; nyonge +faint,verb intransitive,zimia; zirai; fifia; dhoofu +faint,noun,"uzimaji; kuzirai. in a dead ~, zirai kabisa" +fair,adjective,"-a haki; -adilifu; -zuri; eupe; safi. a ~ chance, bahati nzuri" +fair,noun,soko lilfunguliwa katika vipindi maalumu: tamasha; maonyesho. a day before the mapema mno +fairy,noun,pepo; jini; zimwi; kibwengo. ~ tale +fairy,noun,ngano za mazimwi; ngano +faith,noun,"imani; itikadi; dini; ahadi; miadi; utiifu; uaminifu. in good ~, kwa nia safi; in bad ~, kwa nia mbaya" +fake,noun,iga; ghushi; mwigo; -a bandia +fall,verb intransitive,"anguka; poromoka; tekwa; punguka; nyesha; shuka; pukutika. -in love (with), penda. asleep, sinzia; lala. -shot (of), punguka. -back on, rudi nyuma; rudi -back on, rudi kutuma badala ya -ingine isiyofaa. -in, jiangia. -in with, kubaliana na. -off, punguka. -on, shambulia. out with" +fallacious,adjective,a uwongo; enye kupotosha; danganyifu +fallacy,noun,kosa; uwongo; hoja ya uwongo; dhana yenye kosa +fallible,adjective,a kuweza kukosa; a kuweza kuwa na kosa +fallopian tube,noun,neli ya falopi: neli inayounganisha ovari na uterasi +false,adjective,si kweli; ~ a uwongo; si halisi; danganyifu; nafiki; bandia +false,adverb,"kwa udanganyifu. play sb. ~, hain; danganya" +falsification,noun,uwongo; udanganyifu +falsify,verb transitive,1. danganya; ghushi; potosha. fears ~ wa kinyume cha vile alivyooogopa +falter,verb intransitive,sita; sema kwa kigugumizi +fame,noun,"umaarufu; sifa. house of ill ~, danguro" +familiar,adjective,"mashuhuri; -zoefu: a siku zote: ~a kawaida. be ~ with, jua sana" +family,noun,"familia; jamaa; ahali; aila; ukoo; masaba. a person of ~, mtoto wa watu. be in the ~ way, wa mja mzito" +famine,noun,njaa. famish v.i/t. ona njaa sana; shindisha na njaa +famous,adjective,maarufu; mashuhuri +fan,noun,feni; upepo; kipepeo. v.t/i. (~nn-) pepea; peta; pepeta; punga +fan?,noun,"(colloq.) shabiki. film ~, mashabiki wa sinema" +fancy,noun,wazo; fikira; ndoto; shauku; dhana +fancy,adjective,"-liorembewa; a kupendeza macho; ghali sana. dress, vazi la fahari" +fancy,verb transitive,waza; dhani; hisi; fikiri; penda +fang,noun,chonge; jino refu; jino lenye sumu la nyoka +fantastic,adjective,a ajabu; ~ a kutisha; ~ a kuchekesha; ~ a kuwazika tu +far,adverb,"1. mbali. in so ~ as, as ~ as, kwa kadiri" +fare,noun,"1. nauli; uchukuzi. 2. mlo. bill of ~, orodha ya vyakula" +fare,verb intransitive,"safiri; endelea; enda: How did you ~? uliendeleaje? He did well, alifanikiwa" +farm,noun,shamba; konde +fascinate,verb transitive,vutia sana. fascination +fascinate,noun,kuvuto; uzuri; mvuto +fashion,noun,mtindo. the Zanzibar ~s mitindo ipendwayo +fast,adjective,1. imara; madhubuti. 2. aminifu. 3. a kudumu +fast,adverb,"imara. be ~ asleep, lala fofo. play ~ and loose with, badilisha msimamo mara kwa mara. stand ~, simama imara; kataa kuyumbishwa" +fast2,adjective,-epesi; a haraka; badhirifu; a anasa; enye kukimbia +fast2,adverb,"upesi; haraka; hima. rain ~, nyesha sana. live ~, ishi kianasa" +fast3,verb intransitive,funga (kidini) kujizuia kula na kunywa na mambo mengine yaliyokatazwa wakati wa kufunga +fast3,noun,"funga; fungu; saum. break one's ~, futuru; fungua; fungua saum" +fasten,verb transitive/intransitive,funga; fungika; kaza; upon. shikilia +fat,noun,"mafuta; shahamu; uto. live on the ~ of the land, ishi maisha ya anasa" +fat,adjective,enye mafuta; nene; nono; iliojaa +fatal,adjective,a kuua; a ajali +fate,noun,majaliwa; jala; amri ya Mungu; mauti; maangamizi +father,noun,"1. baba. adoptive ~, baba wa kupangia. putative ~, baba wa kudhaniwa. step ~, baba wa kambo. 2. kasisi; padre. 3. mwanzilishi; kiongozi wa awali" +fathom,noun,pima; futi sita; mita 1.8 +fathom,verb transitive,pima kina cha; elewa +fathomless,adjective,isiopimika kina; sioleweka +fatigue,noun,uchovu; mavune; kazi ya sulubu +fatigue,verb transitive,chosha +fault,noun,"kosa; dosari; hitilafu; ila; kasoro. find with, lalamikia. be at ~, sitasita. It's your own ~, ni kosa lako mwenyewe" +faultless,adjective,bila kosa; kamili. ~y adj. -enye kosa. ~ily adv. kimakosa +fauna,noun,fauna; jumla ya wanyama wote katika mazingira fulani +favour,noun,"fadhila; hisani; neema; jamala. in ~ of, kwa upande wa; kwa faida ya; kwa ajili ya. do me a ~, nisaidie" +favour,verb transitive,pendelea; unga mkono; fadhili. ~ite n./adj. kipenzi; mpenzi +fax,noun,nukushi +fear,noun,"hofu; woga; chaji. the ~ of God, ucha Mungu" +fear,verb transitive/intransitive,ogopa; chelea; hof; cha; chelea +feasibility,noun,"uwezekano. feasibility study, uchunguzi wa kina" +feasible,adjective,enye kuwezekana; enye kuyumkinika +feast,noun,sikukuu; karamu; dhifa +feast,verb transitive/intransitive,furika. ~la karamu +feat,noun,tendo kubwa la ujasiri lililofanikiwa +feather,noun,"unyoya. birds of a ~, watu wa namna moja. show the white ~, onyesha hofu. in high ~, kwa furaha" +feather,verb transitive,tia manyoya +feature,noun,wasifu; sura; sifa; makala katika gazeti; filamu +February,noun,Februari: mwezi wa pili wa mwaka wa kizungu +federal,adjective,-a shirikisho; a kuhusu serikali ya shirikisho +fee,noun,"ada; karo; kingilio. estate in - simple, mali inayorithiwa bila ya masharti yoyote" +feeble,adjective,dhaifu; goigoi; hafifu. feebly +feeble,adverb,kidhaifu +felicity,noun,heri; furaha kuu; nyemi; suudi; baraka; ufasaha; maneno fasaha +fell,verb transitive,"angusha; kata mti. run and - a seam in sewing, piga bandi" +fellow,noun,1. (colloq.) mtu; jamala. 2. mwenza; mshiriki. 3. msomi; mwanazuoni +fellow,adjective,a namna moja +felt,noun,kitambaa cha manyoya ya mnyama yaliyo gandamizwa kwenye kitu kingine kwa gundi +female,adjective,"-ke, a mwanamke; -a kike" +female,noun,mke; mwanamke; jike +feminine,adjective,-a kike; ke. feminism +feminine,noun,harakati za kuleta haki na usawa wa kijinsia kwa wanawake. feminist +feminine,noun,mshawishi wa harakati hizo +fence1,verb transitive,"zungushia ua, boma au seng'enge" +fence1,noun,boma; ua; seng'enge +fence2,verb intransitive,1. cheza kwa panga au vitara. 2. (fig.) epuka kujibu swali. fencing +fence2,noun,"ua, vifaa vya kujenga ua; mchezo wa panga" +fern,noun,jamii ya mimea: dege la watoto; mkangaga; madole matano +ferocious,adjective,-a kali; katili. ferocity +ferocious,noun,ukali; ukatili +ferret,noun,"mnyama kama cheche au nguchiro. v.t/i. winda kwa kutumia mnyama huyo. -out sth, chunguza; peleleza" +ferric,noun,ferasi; ioni ya feri yenye chaji chanya tatu +ferrous,noun,ferasi; ioni ya feri yenye chaji chanya mbili +ferry,noun,kivuko; feri. v.t/i. vusha; vuka; safirisha +fertile,adjective,enye rutuba; zazi; enye akili za kivumbuzi; enye kuzaa sana. fertility +fertile,noun,rutuba; uzaji. fertilize +fertile,noun,rutubisha; tungisha mimba. fertilization +fertile,noun,urutubishaji; tungishaji. fertilizer +fertile,noun,mbolea +festival,noun,sikukuu; sherehe; tamasha +festive,adjective,a sikukuu; a sherehe; kunjufu; changamfu +festivity,noun,"shangwe; furaha; shamrashamra. wedding festivities, shamrashamra za arusi" +fetch,verb transitive/intransitive,leta; toza; (kwa bidhaa) tewa; kwa; pata +fetish,noun,miungu ya sanamu; mizimu +fetter,noun,pingu za miguu; kizuizi +fetter,verb transitive,"tia pingu; zuia. make a ~ of, penda mno; husudu" +fever,noun,"homa; wasiwasi. yellow ~, homa ya manjano" +fez,noun,tarbush; tunga +fiancé(e),noun,mchumba mwanamume; mchumba mwanamke +fibre,noun,uzi. fibrous +fibre,adjective,a nyuzinyuzi +fiction,noun,hadithi ya kubuni; riwaya; habari ya kubuni +fictitious,adjective,a kubuni; a uwongo +fiddle,noun,"fidla; udi. be fit as a ~, wa mzima sana; play second ~, wa msaidizi. v.t/i. piga fidla; piga udi; cheza chezea na; cheza chezechezea. ~sticks int. upuuzi mtupu" +fidelity,noun,uaminifu +field,noun,"konde; shamba; uwanja; tawi la taaluma; machimbo; eneo; mbuga ya malisho. rice ~, shamba la mpunga. landing ~, eneo la kutulia ndege. events, mashindano ya michezo isipokuwa ya mbio. v.i/t. wa tayari kudaka au kuzuia mpira" +fierce,adjective,kali; a nguvu; katili +fiery,adjective,a moto; kali; a joto; enye hasira +fig,noun,"tree, mtini; fruit, tini. don't care a ~, haidhuru hata kidogo, haina faida yoyote" +figure,noun,"1. tarakimu. 2. bei. buy sth. at a low ~, nunua kitu kwa bei ndogo. 3. umbo, have a fine ~, wa na umbo zuri. 4. mtu mashuhuri. Nyerere is a great ~ of our times, Nyerere ni mtu mashuhuri wa zama zetu. 5. sanamu ya kuchonga au ya kuchora" +filament,noun,filamenti; nyaya nyembamba ndani ya balbu +file1,noun,jalada; faili +file1,verb transitive,hifadhi katika jalada; faili; sajili; andikisha jambo mahakamani +file2,noun,tupa +file2,verb transitive,piga tupa; chonga; kata kwa tupo. filings +file2,noun,vumbitupa +file3,noun,safu +file3,verb intransitive,fuatana; andamana katika safu +film,noun,utando; filamu; sinema. v.tˈfɪlmi/ +film,adjective,-mbamba; -a utando; -epesi +filter,noun,chujio; kichujio; kung'utuo. v.t/i chuj a; (fig) penya; sambaa; ingia; enea; rishai; vuja +filth,noun,uchafu; taka; kinyaa; najisi. -thy adj. -chafu; najisi. -ily adv. kichafu +fin,noun,"pezi la samaki. -ny adj. -enye mapezi. tail -, mkia wa ndege" +final,adjective,-a mwisho; -a kukata maneno +final,noun,mtihani wa mwisho; fainali. -e n. -a mwisho katika mfululizo. -ly mwishowe; hatimaye +finance,noun,"usimamizi wa fedha; fedha za serikali/kampuni. company, kampuni ya kushughulikia gharama za fedha," +finance,noun,gharimia. financial +finance,adjective,"-ya fedha. -year, mwaka wa fedha. financier" +finance,noun,mtaalamu wa mambo ya fedha; mgharamiaji; mdhamini +fine,noun,faini; fidia +fine,verb transitive,toza faini +fine,adjective,"-zuri; -embamba; -kali; laini; -ororo; safi. -art(s), sanaa za uchoraji. call sb. by -names, ita mtu kwa kutukana tasfida" +finger,noun,"kidole; chanda. have a - in, shiriki. burn one's -s, pata matatizo" +finish,verb transitive/intransitive,maliza; timiza; hitimisha kamilisha +finish,noun,mwisho; ukamilifu +finite,adjective,"-enye mpaka au kikomo; -enye kukubaliana kimahesabu kiidadi na pia kinasfi. state grammar, sarufi miundo ukomo. verb, kitenzi ukomo" +fire,noun,1. moto. 2. milio wa bunduki. 3. hasira; hasara +fire,verb transitive/intransitive,1. washa moto; unguz a; choma; teketeza; kaanga; oka katika tanuri. 2. piga silaha yoyote ya risasi. 3. (colloq.) fukuza (mtumishi). ~ alarm +fire,noun,king'ora +firm,adjective,1. -gumu; thabiti; imara. 2. -shupavu; -siotetereka; -sioyumba; madhubuti +firm,adverb,imara; madhubuti. -ly imara; madhubuti. -ness n. uthabiti; uimara +firmament,noun,mbingu; anga +firm²,noun,kampuni; shirika; washirika; wabia +fission,noun,uatukaji; mwatuko; ubandukaji; ugawikaji; umegukaji; ugawanyika katika sehemu. nuclear ~ mwatuko unaosababisha kiini cha atomu nzito kama ya urani kugawanyika katika sehemu mbili na kutoa nishati ya nyuklia +fissure,noun,ufa +fist,noun,"ngumi; konde. put up one's ~, jitayarisha kupigana" +fit²,noun,"ugonjwa wa ghafula wa muda mfupi, ~a of coughing kipindi cha kukohoa. epileptic ~ kifafa. hysteria ~ kicheko au kilio cha ghafula. by ~s and starts, kwa vipindi vifupivifupi. ~ful" +fit²,adjective,~a kuegukeaguka; enye kutokea kwa vipindi vifupi +fit¹,adjective,1. ~a kufaa; enye kustahili. 2. ~ting +fit¹,adjective,~a kufaa; stahiki; kifa. ~a electric light ~ mfumo wa vifaa vya taa za umeme +fix,verb transitive/intransitive,kaza; imarisha; amua; tengeneza; vutia; toa picha; honga; lipiza kisasi. ~ture n +flagrant,adjective,~siyo na haya; dhahiri; shahiri +flake,noun,"chembe; vipande vidogovidogo. snow ~s, chembechembe za theluji" +flame,noun,"mwale; mwako; ulimi, mrija wa moto" +flame,verb intransitive,waka; ripuka; fanana na miale kwa rangi +flamingo,noun,"korongo, flamingo" +flank,noun,"ubavu; upande wa mtu, mnyama au mlima" +flannel,noun,kitambaa cha kusafishia; fulana; suruali na fulana vya michezo +flare,verb intransitive,waka; ripuka; tanuka +flash,noun,"mwako, umweso; nuru ya mwanga unaomulika ghafla. in a ~, kufumba na kufumbua" +flat,adjective,1. sawa; bapa. ~sio tamu; chapwa. 3. (kwa muziki) ~a sauti ya kuteremka +flavour,noun,ladha. vt. tia viungo; chapua +flaw,noun,kombo; ufa; hitilafu; dosari; ila. less +flaw,adjective,kamili; bila kasoro +flea,noun,kiroboto +flee²,adjective,"epesi, enye kasi" +flesh,noun,"1. nyama, one's own and blood, ndugu wa damu. 2. mwili; asili the sins of the dhambi za matamanio ya kimwili" +flex,noun,waya wa umeme +flex,verb transitive/intransitive,nepa; nyoosha; nyumbua +flick,verb transitive/noun,piga kidogo; papasa; pigo jepesi; ufyekuzaji +flicker,verb intransitive,1. (kwa nuru) sinzia. 2. yumbayumba; tikisika +flight,noun,"1. kuruka; masafa ya mruko. 2. safari ya angani. 3. kundi la ndege warukao pamoja a ~ of pigeons, kundi la njiwa warukao pamoja. 4. ngazi" +flight²,noun,"ukimbiaji; ukimbizi. put to ~, fukaza; kimbiza. take to ~, kimbia" +flimsy,adjective,"(kwa karatasi au kitambaa) ~epesi; ~embamba; shashi. a ~ excuse, udhuru wa kizembe" +flinch,verb intransitive,nywea; epa; jikunyata; jikuna +flint,noun,namna ya jiwe gumu sana +flit,verb intransitive,(-tt) rukaruka harakaharaka; hama kimyakimya ili kukimbia waden +flock,noun,kundi; umati; jeshi +flock,verb intransitive,"kusanyika. -out, toka kwa makundi. The people around ~ed to see the accident, watu walio kuwepo walikusanyika kutazama ajali ile" +flood,noun,"gharika; mafuriko; leleji; mwingi; mbubujiko. -of anger, wingi wa hasira. -tide, maji kujaa; maji majale; maji makuu" +floor,noun,"1. sakafu. 2. ghorofa. 3. ukumbi wa bunge take ~, pata nafasi ya kuongea katika mjadala" +floor,verb transitive,"sakafu; shinda; tatiza. - a man in a boxing match, angusha mtu kwenye ndondi" +flora,noun,flora: jumla ya mimea katika mazingira fulani. –al +flora,adjective,-a maua. floriculture +flora,noun,kilimo cha maua. florist +flora,noun,muuza maua +flour,noun,unga. → mill mashine ya kusagia nafaka +flourish,verb transitive/intransitive,1. sitawi; shamiri; fanikiwa; tononoka. 2. punga; tikisa +flourish,noun,upungaji; urembo; usitawi; mtindo; cheko; urekeb +flow,verb intransitive,tiririka; bubujika; (kwa nywele au nguo) ning'inia +flow,noun,"mkondo; mtiririko; mbubujiko. chart, chati mtiririko" +flower,noun,1. ua. in~ enye maua +flu,noun,makamasí; mafua; homa ya mafua +fluctuate,verb intransitive,badilikabadilika; panda na kushuka. fluctuation +fluctuate,noun,mabadiliko +fluent,adjective,epesi kusema; semaji; fasaha. fluency +fluent,noun,ufasaha +fluff,noun,kibonge cha sufi; manyoya; malaika; pamba +fluorescent,adjective,memetevu; mulikaji; enye kutoa nuru ya rangirangi baada ya kupigwa na mnururisho fulani; enye kuakisi mwanga +fluorine,noun,florini elementi ya kikemikali katika hali ya gesi yenye rangi ya manjano kavu nyepsi katika kutenda kuliko zote +flush,verb transitive/intransitive,iva uso; vuta maji; piga bomba. ~ed with happiness iva uso kwa furaha +flush,noun,wekundu usoni; ufurikaji; ububujikaji; msisimko; ustawi +flush,adjective,enye kulingana na; ~a kujaa pomoni +flute,noun,filimbi; zumari. flutist +flute,noun,mpiga moja wapo ya ala hizo +flutter,verb transitive/intransitive,pigapiga mabawa. papatika; pepesuka; hangika +flutter,noun,upapatikaji; wasiwasi; fadhaha +fly,verb transitive/intransitive,(flew flown) 1. ruka; chukuliwa na upepo. 2. (kwa bendera) pepewa hewani; pandisha. 3. kimbia; pita upesi +fly,noun,inzi +foal,noun,farasi au punda mchanga. in~ (kwa farasi) zaa au wa na mimba pevu +focus,noun,"(focuses, foci) 1. fokasi, kitovu; nukta ya mkutano wa miali baada ya kukengeuka. 2. mahali kitu kinapoonekana vizuri. 3. uwekeji kitu mahali kinapoonekana vizuri. 4. mahali" +fodder,noun,chakula cha mifugo +foe,noun,adui; hasimu +foetus,noun,kijiusi: mtoto wa binadamu katika hatua zake za awali za ukuaji katika tumbo la mama kwenye umri wa takriban wiki nane au zaidi kidogo +fog,noun,"ukungu. -horn n. parapanda inayoashiria hatari ya ukungu, hasa baharini. -gy adj. -enye ukungu" +foil,verb transitive,kwamisha; zuia +fold,verb transitive/intransitive,kunja; kunjana; pindika; pinda +fold,noun,mkunjo; pindo. -er n. folda; brosha +foliage,noun,majani +folk,noun,1. watu. 2. (colloq.) ndugu au jamaa +follow,verb transitive/intransitive,"1. fuata; andama. 2. fahamu; elewa. 3. fanya (kazi). -the sea, fanya kazi ya ubaharia. 4. iga, fuatisha. 5. tokana na. -it's s from what you say, kutokana na maelezo yako. That does not ~ at all, haiendani kabisa. sth. up, fuatilia. as ~s, kama ifuatavyo. -er n. mfuasi; msaidizi" +folly,noun,upuuzi; upumbavu +fond,adjective,"-enye kupenda. be very ~ of, penda sana" +font,noun,1. chombo kitiliwacho maji wa ubatizo. 2. aina ya herufi za chapa +food,noun,chakula; maakuli +fool,noun,"mpumbavu; mjinga. make a ~ of, danganya; make a ~ of oneself, jipumbaza. -'s errand, kazi isiyo faida. -'s paradise, -wa na furaha ya kipumbavu isiyodumu" +fool,verb transitive/intransitive,"jipumbaza; fanya upuuzi. 2. danganya. -away one's time, poteza wakati. -ery n. upuuzi. hardy" +fool,adjective,jasiri mno: -enye kujihatarisha bure. -ish adj. pumbavu; jinga; puuzi. -ishly adv. kipuuzi; kipumbavu. -proof adj. isiyo na hitilafu +foot,noun,"(feet). 1. mguu; sole of~, wayo; unyayo. cloven ~, ukwato. on ~, kwa miguu. set sth. on~, anzisha jambo, set (sb.) on his feet, saidia mtu kujitegemea. fall on one's feet, fanikiwa bahatika. put one's ~ down, kataa; pinga; shikilia msimamo. carry sb. off his feet, athiri sana mtu. put one's ~ in it, kosea. 2. upande wa chini. the ~ of" +for,conjunction,kwa kuwa; kwa maana; maana +for,preposition,"kwa; kwa ajili ya; badala ya; muda wa; mwendo wa. fight ~ pigania. -my sake, kwa ajili yangu. -nothing bure" +forbear,noun,babu; mhenga +forbid,verb transitive,(forbade forbidden) gomezea; kataza; kanya; piga marufuku; asa; zuia. -ding adj. -a kuogofya; -kali; -chungu +force,noun,"1. nguvu; kani; nguvu. -the ~ of a blow, nguvu ya pigo. -the ~s of nature, nguvu za maumbile. 2. bidii, jitihada, juhudi. 3. jeshi. join the ~s, jiunga na jeshi. 4. amri, uwezo. put a law into ~, fanya sheria itumike" +force,verb transitive,"1. lazimisha; shurutisha; vunjia, pasua kwa nguvu. -a person's hand, lazimisha mtu kufanya kitu. -d march, mwendo wa kijeshi. 2. otesha; ivisha; pevuisha kabla ya wakati" +forceps,noun,koleo ya kungolea meno +forcible,adjective,"-liofanywa kwa nguvu. forcible entry, kuingia kwa nguvu. forcibly" +forcible,adverb,kwa nguvu +ford,noun,kivuko +ford,verb transitive,vuka kwa miguu +fore1,noun,"mbele; upande wa mbele. come to the ~, -wa maarufu. adj./adv. -a mbele; a omo; a kutangulia; kwa mbele" +forearm,noun,"kigasha, mkono toka kiko mpaka kitanga" +forecast,verb transitive,tabiri +forecast,noun,"utabiri. the weather ~, utabiri wa hali ya hewa" +forehead,noun,paji la uso; kikomo cha uso +foreign,adjective,"1. -geni, -a nchi za nje; -a kigeni. 2. -siohus. 3. -a nje. -the body in the eye, kitu cha nje kilichoingia jichoni; dodo; puku. -er n. mgeni" +foreman,noun,msimamizi; mnyapara; kiongozi wa baraza la wazee +forensic medicine,noun,tiba forensiki; matumizi ya taaluma ya tiba katika kutafuta ushahidi unaoweza kutumika mahakamani unaothibitisha kuwa uhalifu umetendeka +foresight,noun,uono wa mbele; busara +forest,noun,msitu. -er n. msimamizi wa misitu; bwana misitu. -ry n. elimu ya upandaji na usimamizi wa misitu +forestall,verb transitive,1. vuruga mambo kwa kufanya kitu mapema bila kutegemewa. 2. ficha bidhaa ili kuuza baadaye kwa bei ya juu; langua +foretell,verb transitive,tabiri; bashiri; agua +forethought,noun,busara; uono wa mbele +foreword,noun,dibaji; utangulizi +forfeit,verb transitive,tozwa faini kwa adhabu ya kosa +forfeit,noun,faini; fida. -ure n. utozwaji kikombozi +forge1,verb intransitive,endelea mbele polepole; ongoza +forge2,noun,kiwanda cha muhunzi +forge2,verb transitive,fua chuma +forge3,verb transitive/intransitive,ghushi; buni. -ry n. mdanganyifu. -ry n. udanganyifu +forget,verb transitive/intransitive,"(forgot forgotten) sahau; pitikiwa; oneself, jisahau. ~ful adj" +forgo,verb transitive,(forwent forgone) samehe; acha +fork,noun,uma; panda. vt.i twaa kwa uma; (kwa njia) gawanyika. ~lift truck +fork,noun,foko +form,noun,"1. umbo; sura; jinsi. 2. taratibu; kawaida; desturi. 3. muundo; aina. 4. fomu income tax ~, fomu ya kodi ya mapato. be in good ~, wa katika afya nzuri. be out of ~, wa katika hali ya uchovu. 5. fomu; benchi. 6. kidato; darasa" +form,verb transitive/intransitive,1. umba; umbika; unda. 2. tengeneza; tengenea; tunga. 3. wa sehemu ya. 4. anzisha +former,adjective,liopita; a zamani; ilotajwa mwanz +formidable,adjective,1. -a kutisha; -a kuogofya. 2. kubwa; -gumu +formula,noun,1. virai vitumikavyo sana kwenye mazungumzo; e.g. How do you do? 2. fomula; kanuni; kawaida; taratibu; maelezo ya kufanya jambo. ~te vt. changanua kanuni au taratibu za kufanya jambo +forsake,verb transitive,(forsook forsaken) kataa; acha; tupa; telekeza; toroka +fort,noun,ngome; boma; husuni +forth,adverb,"1. nje. 2. mbele; kwenda mbele. from this day ~, kutoka leo na kuendelea. back and ~, nyuma na mbele. and so ~, kadhalika" +fortification,noun,uongezaji nguvu; uimarishaji; ngome; boma +fortify,verb transitive,imarisha; ongeza nguvu +fortitude,noun,uvumilivu wa maumivu na shida; ushujaa; ustahamilivu +fortnight,noun,wiki mbili; siku kumi na nne. ~ly adj./adv. a wiki mbili; kila wiki mbili +fortress,noun,mji uliojengwa kama ngome; boma; ngome; husuni +fortunate,adjective,-a bahati; enye bahati +fortune,noun,"bahati; mafanikio; neema; baraka; ustawi; utajiri; rasilimali. have ~ on one's side, -wa na bahati njema. tell sb.'s ~, -agua; bashiri; piga ramli" +forward,adjective,a mbele; a kutangulia; -a kuendeleza +forward,noun,fowadi; mchezaji wa mbele. vt. saidia; himiza; endeleza mbele; peleka; safirisha barua +forward,adverb,"mbele. bring sth. ~, wasilisha jambo kwa wengine" +"fossil , sil",noun,kisukuku; mabaki na alama za kale za kiumbe +foster,verb transitive,lea; tunza; kimu. ~brother (sister) +foster,noun,ndugu wa kulea +foul,adjective,"1. -a kuchukiza; -a kunuka; chafu. 2. -ovu; -potovu; -a matusi; -a dhoruba. - play, tendo au mchezo uliokiuka sheria" +foul,adverb,"fall ~ of, (kwa meli) gongana na (fig.)" +fountain,noun,chemchemi; bomba la kurusha maji juu kwa nguvu. ~ pen +fountain,noun,kalamu ya wino +fovea,noun,kibonye; kishimo katika mfupe au kiungo kingine katika mwili hasa katika retina ya jicho +fowl,noun,1. (la zamani) ndege yoyote. 2. kuku +fox,noun,1. mbweha. 2. majanja; ayari; laghai +fraction,noun,"sehemu; kipande; tarakimu isiyo kamili; e.g. 0.76. decimal ~, sehemu desimali. ~ distillation mwevuusho sehemu: mchakato wa kuevusha kwa ajili ya kubaidisha viowevu vyenye viwango vya kuchemka vinavyokaribiana. ~ating column chubu wima inayotumiwa kupokea mivuke mbalimbali na kuwezesha kila aina ya mvuke kuoweivishwa katika kiwango chake tofauti" +fracture,noun,"mivunjiko; uvunjikaji. He has a ~ of the leg, amevunjika mguu. vt./i. vunja, vunjika" +fragile,noun,-a kuvunjika upesi; dhaifu. fragility +fragile,noun,hali ya kuvunjika upesi +fragment,noun,kipande; sehemu +frail,adjective,dhaifu; enye kuvunjika upesi +frame,noun,"kiunzi; fremu; mwili; umbo; gimba. -of mind, hali ya akili. vt./i. tunga; buni; tengeneza; tia fremu; singiza" +franc,noun,faranga; aina ya pesa +franchise,noun,haki apewayo raia na nchi yake +frank1,adjective,nyofu; enye kusema kweli +frantic,adjective,kama -enye wazimu +fraternal,adjective,-a ndugu; -a kidugu. fraternity +fraternal,noun,1. udugu. 2. chama; shirika; jamii ya watu wenye hali moja. fraternize +fraternal,verb intransitive,suthubiana na; fanya urafiki +fraud,noun,udanganyifu; hila; ulaghai; mdanganyifu. laghai +freak,noun,"1. kioja; wazo tendo, jambo lisilo la kawaida. 2. kiumbe kisicho cha kawaida, e.g. kuku mwenye vichwa viwili" +free,adjective,"huru; enye hiari; siozuiwa; huria; bure; wazi. have a ~ hand, fanya upendavyo. the ~ church, kanisa huria. a ~ port, bandari huria" +freeze,verb transitive,"(froze frozen) ganda; wa baridi sana. frozen roads; barabara zilizofunikwa na barafu. -the blood, ogofya. -drying, ukaushaji baridi: namna ya ukaushaji ambapo maji hutolewa katika dutu iliyokatika halijoto ya chini bila ya kubakia. freezing point" +freeze,noun,kiwango cha kuganda: kiasi cha halijoto wakati dutu inapoanza na kuendelea kuganda na kuwa mango +freight,noun,gharama za uchukuzi wa mizigo; mizigo; shehena. -er n. meli au ndege ya mizigo +frequent,adjective,-a mara nyingi; -a kawaida; -a mara kwa mara +frequent,verb transitive,"enda mahali mara nyingi; zoea kwenda (kuka, kuzuru) mara kwa mara. -ly adv. mara kwa mara. frequency" +frequent,noun,1. kadiri ya urudiaji; urudiaji. 2. Kasimawimbi: idadi ya mibembeo katika kizio kimoja kwa muda fulani. resonant ~ kasimawimbi pata: marudio ya kulingana na marudio asili ya kitu +fresh,adjective,"-bichi; pya; -ingine; (kwa chakula) -tamu, -siotiwa chumvi; (kwa maji) -siokuwa ya bahari; (kwa sura mtu) safi, -enye afya nzuri; (kwa hali ya hewa) baridi. -air hewa safi. -ly adv. sasa hivi; mapema. -ness n. upya; ubaridi" +friction,noun,"1. usuguanaji wa vitu au mawazo 2. msuguano: hali ya kuwepo kani inayozuia msogeo kati ya vitu vinavyogusana. coefficient of ~, kizio cha msuguano. fluid ~, msuguano kimiminiko. kinetic ~, msuguano mwendo. static ~, msuguano tuli" +Friday,noun,"Ijumaa. Good ~, Ijumaa Kuu" +friend,noun,"rafiki; sahibu; msaidizi; mhisani. make ~s with, wa marafiki. -ly adj. -a kirafiki; -ema. -liness n. urafiki; upole; wema. -ship n. urafiki; usuhuba" +frigate,noun,manowari sindikizaji +fright,noun,"hofu; woga; mshutuko kichekesho; mzaha. give sb. a ~, shtusha. -en v.t. ogofya; shtusha. -ful adj. -a kuogofya; -a kuchukiza; -a kutisha. -fully adv. kwa hofu sana" +frigid,adjective,baridi; si kunjufu; -si na ashiki. -ity n. ubardi; ukosefu wa ashiki +frisk,verb transitive,1. rukaruka; cheza cheza; randa. -y adj. -enye kurukaruka; -enye kucheza cheza. 2. pekua; tafuta kitu au silaha harakaharaka +frivolous,adjective,-a kipuuzi; -enye kupenda anasa; -a puuzi. frivolity +frivolous,noun,upuuzi +frog,noun,"chura. have a ~ in the throat, koroma. -man n. mpiga mbizi; mzamiaji" +from,preposition,"kwa; katika; toka; kutoka; tangu; kutoka kwa; tokana na. He is ~ home, ametokana. What is it? sababu yake nini?" +fronds,noun,"majani makubwa ya miti ya aina ya mikangaga, minazi etc" +front,noun,"upande wa mbele; mbele; medani; uwanja; barabara ya ufukweni; uso; umoja. put on a bold ~, kabilili kwa ujasiri" +front,verb transitive/intransitive,kabilili; kabiliana na; tazama; elekea; pinga. -age n. upande wa mbele wa nyumba au shamba. -al adj. -a mbele +frontier,noun,mpaka; kikomo +frost,noun,1. theluji; ukungu. 2. jambo lisilofanikiwa. -bite n. ugonjwa wa kuganda tishu kwa baridi kali na huweza kusababisha gangrini +froth,noun,povu; upuuzi +froth,verb intransitive,toa povu; foka; fotomoka; umuka +fruit,noun,tunda; faida; mapato; chumo; mafanikio; matokeo +fruit,verb intransitive,zaa matunda. -erer n. mzao wa matunda. -ful adj. -enye kuzaa matunda; (fig.) -a faida; -a kufaa +frustrate,verb transitive,zuia; changanya mtu kisaikolojia; vunja moyo; katisha tamaa. frustration +frustrate,noun,kizuizi; uvunjikaji moyo +fry,verb transitive/intransitive,kaanga; kaangika +fry,noun,samaki wachanga +fuel,noun,fueli; kitu chochote kitoacho nishati; (fig.) kichochezi +fuel,verb transitive/intransitive,"tia fueli; tia mafuta. add to the flames, chochea; palilia" +fulcrum,noun,msingi; mahali ambapo wenzo hugeemea +fulfil,verb transitive,(-ll-) timiza; tekeleza; kamilisha +full,adjective,"-enye kujaa; tele; -zima; -ote; kamili. -face, uso wote; uso wa moon" +full,noun,"mwezi mpevu: umbo la mwezi la duara kamili kama linavyoonekana tarehe 14 mwandamo. in -ote. to the -, kabisa. at - speed, kwa kasi sana" +full,adverb,kamili. ~grown -liopevuka. ~blown (kwa maua) -liochanua +fumble,verb transitive/intransitive,papasa; shikashika; babalisha; sitasita +fume,noun,moshi; mvuke; hasira; ghadhabu +fume,verb transitive/intransitive,toa mvuke; fuka; kasirika; foka +fumigate,verb transitive,fukiza; tia buhuri. fumigation +fumigate,noun,ufukizaji. fumigator +fumigate,noun,chetezo; mfukizaji +fun,noun,"mchezo; furaha; burudani; raha; mzaha; kichekesho. make -of, poke -at, fanyia mzaha. -fair, kiwanja cha michezo" +function,noun,kazi; shuguli; tamasha; adhimisho; tafrija. vi. fanya kazi; faa +fund,noun,"akiba; hazina; mfuko. a - of common sense, akiba ya maarifa. public ~s, hazina ya serikali. social security ~, mfuko wa hifadhi ya jamii" +fundamental,adjective,-a asili; muhimu; -a msingi +fundamental,noun,msingi; kanuni; asili +funeral,noun,maziko; mazishi +fungicide,noun,dawa ya kuulia kuvu +fungus,noun,ukungu; kuvu; uyoga +funk,noun,hofu kubwa; mwoga +funk,verb transitive/intransitive,ogopa +funnel,noun,faneli; bomba; dohani +funny,adjective,-a kuchekesha; geni; -a ajabu; -gumu kufahamika +fur,noun,manyoya (ya wanyama); ngozi ya mnyama yenye manyoya koya +furious,adjective,-a ghadhabu; -kali mno +furmace,noun,joko; kalibu; tanuru +furnish,verb transitive,toa; patia; pamba; pa +furniture,noun,samani; fanicha +furrow,noun,mfuo; mfereji; mtaro; kunyazi +furrow,verb transitive,fanya kunyazi; tengeneza mtaro +further,adverb,mbele zaidi; mbali; zaidi; tena; juu ya hayo; zaidi ya hayo +further,adjective,-a zaidi +further,verb transitive,saidia; endeleza. furthest adj./adv. mbali kabisa +furtive,adjective,"-a siri; -a hila; -a chinichini. a glance, kijicho upembe" +fury,noun,ghadhabu kali; mwanamke mkali +fuse,verb transitive/intransitive,yeyungana; yevusha; yevuka; ungana; unganika +fuse,noun,fyuzi; umtibu +fuselage,noun,kiunzi cha eropleni +fusion,noun,"miyeyungano, uveyunganishaji. the ~ of copper and tin, uveyunganishaji wa shaba na bati" +fuss,noun,udhia; wasiwasi; kihererehere. vi/t. shugulika; shugulikia; sumbua; sumbuka; hangaika +futile,adjective,-sioleta manufaa; -sio na maana; -siyefanya lolote la maana. futility +futile,noun,"upuuzi, hali ya kutokuwa na manufaa yoyote" +futurity,noun,wakati ujao; jambo la baadaye +gable,noun,gebo; ukuta wa pembetatu baina ya mapaa ya nyumba ya mngono +gadget,noun,chombo cha kazi; ala; zana +gag,noun,1. namna ya kitamba kinachofanya kinywa kikae wazi wakati wa matibabu ya meno au upasuaji. 2. kichekesho katika maigizo +galaxy,noun,"1. galeksi; kundi la nyota linalo mfumo huru katika anga. the ~, mfumo huru wa nyota ambao ndani yake imo ardhi. the milky way ~, mfumo wa nyota nyingi ndogo zionekanazo kama wingu mbinguni. 2. kundi la watu maarufu" +gale,noun,upepo mwingi; dhoruba +gall bladder,noun,kibofu-nyongo; kifuko kinachohifadhi nyongo karibu na ini la wanyama +gallery,noun,1. nyumba ya sanaa. 2. watu wanaokaa kwenye sehemu rahisi katika thieta. 3. ghorofa ya juu. 4. uja ulioezekwa +gallium,noun,galiaumu; elementi laini ya metali ya rangi ya bahari inayotumiwa kutengenezea vipitishi katika transista +gallon,noun,galoni +gallows,noun,kiunzi cha miti cha kunyongea +galvanized iron,noun,chuma galvaniwa; kipande cha bamba la feri lililopakazwa tabaka la zinki ili kuzuia lisiliike na kutu +galvanometer,noun,galvanometa; chombo cha kuonyesha au kupima mikondo midogo dhaifu ya umeme +gambling,noun,kamari +game,noun,"1. mchezo. play the ~, fuata kanuni za jambo. 2. mashindano ya michezo. the Olympic ~s, michezo ya Olimpiki. 3. raundi. win three ~s, shinda raundi tatu. 4. hila. make ~ of, fanya mzaha; dhihaki. The ~ is up, shauri limeshindikana. 5. wanyama wa kuwinda" +gamete,noun,gameti; seli +gamma radiation,noun,mnururisho gama: mnururisho unaosababishwa na miali gamma +gander,noun,bata bukini dume +gang,noun,kundi la watu wafanyao jambo pamoja; gengo; gengi +gangrene,noun,gangrini; kidonda kinachosababisha wafu kuzoa minofu. gangrenous +gangrene,adjective,liooza +gaol,noun,"gereza; jela. --bird n. mfungwa mzoefu. --er n. askari jela; mlinzi wa gereza. 1. chumba kirefu chumbani. 2. njia ndani ya machimbo ya madini. play to the ~, jipendekeze kwa wafungwa" +gap,noun,ufa; nafasi; hitilafu; uwazi; pengo; mwanya +gape,verb intransitive,achama; pasuka; fanya ufa; piga miayo +gape,noun,miayo +garage,noun,gereji +garden,noun,"bustani ya maua, mboga au matunda. kitchen garden bustani ya mboga" +garden,verb intransitive,lima bustani +garland,noun,shada la maua; koaj; diwani mchanganyiko +garland,verb transitive,visha shada la maua +garlic,noun,"kitunguu saumu. a clove of ~, tumba la kitunguu saumu" +garment,noun,vazi; nguo +garrison,noun,"askari walinzi wa mji, ngome, au boma" +garrison,verb transitive,linda kwa askari hao +gas,noun,"gesi: dutu yenye chembechembe zitembeazo huru na ambazo hazigeuki kioevu au maada katika joto la kawaida; petroli; nusu kaputi; soga. laughing ~, gesi ya kuchekesha" +gas,verb transitive,"ua, kufa kwa gesi; bwabwaja" +gash,noun,toja; keketa; chanjo +gash,noun,jeraha kubwa +gash,verb transitive,jeruhi kwa kukata; keketa; chanjo +gasoline,noun,petroli +gasp,noun,"kutweta; kuhama. be at one's last ~, choka kabisa; gharihari ya kufa; sakarati ya mauti" +gasp,verb intransitive,tweta; hema; vuta pumzi kwa shida +gastric,adjective,"a tumbo. fever, homa ya tumbo" +gastropod,noun,moluska (mfano konokono) atembeaye kwa tumbo na ana macho na minyiri +gate,noun,geti; mlango; lango +gather,verb transitive,1. kusanya; kusanyika. 2. chuma. 3. fahamu; elewa. What did you ~ from his statement? ulifahamu nini kutokana na maelezo yake? 4. tunga usha. 5. tia marinda +gaudy,adjective,a urembo mwingi hadi kuchusha +gauge,noun,geji; kipimo; upana wa pau au baina ya gurudumu za gari la moshi; unene. chombo cha kupimia +gauge,verb transitive,pima; kadiria; kisia +gaunt,adjective,-liokonda sana; lichokizika sana +gauze,noun,shashi; kitambaa chembamba sana kinachochanyesha wavu wa nyuzi kama chandarua +gay,adjective,"a furaha, changamfu;" +gazelle,noun,paa; swala +gazette,noun,gazeti la serikali +gazette,verb transitive,tangaza katika gazeti. -er n. faharasa ya majina ya kijiografia +gear,noun,"1. zana za kazi maalumu. hunting ~, vifaa vya kuwindia. steering ~, usukani. the landing ~ of an aircraft, miguu ya kutulia ndege. 2. gia. be in ~, wa katika gia. be out of ~, kutokuwemo katika gia. high ~, gia ya nguvu. low ~, gia ndogo" +Geiger counter,noun,"kimesabio Geiger: ala ya kupimia harakatiredio na nguvu ya miali ya alfa, beta na gama" +gem,noun,kito; johari; kitu kithaminiwacho sana kwa sababu ya uzuri wake +gemometry,noun,"jiometri: tawi la hisabati linaloshughulika na tabia, uhusiano na upimaji wa nukta, mistari, maumbo na miongo. plane ~ jiometria bapa. motion ~ jiometria jongo" +gender,noun,"jins; jinsia. feminine ~, jinsia ya kike. masculine ~, jinsia ya kiume. neuter ~, jinsia si ya kike wala ya kiume; huntha" +gene,noun,jeni; sehemu ya DNA inayorithisha tabia au umile fulani +general,adjective,"1. a jumla; a juujuu; kuu; a ote; si maalumu. a ~ matter of ~ interest, lhusulo watu wote" +generate,verb transitive,fanyiza; tokeza; leta; zalisha; heat: toa joto +generator,noun,jenereta +generous,adjective,karimu; paji; ema; zuri; -ingi; enye kutoa nyingi. generosity +generous,noun,ukarimu +genesis,noun,asili; mwanzo; chimbuko +genetic,adjective,a uzazi; a kizazi +genius,noun,kipaji; mtu mwenye kipaji asilia +gentle,adjective,pole; tulivu; raufu; latifu; uungwana +gentry,noun,waungwana +genuine,adjective,a kweli; halisi +genus,noun,"(genera) 1. jenasi (genera) uainishaji wa spishi zenye sifa zinazofanana genus homo, binadamu. 2. jinsi; namna; aina; jamii" +geodesy,noun,"tawi la hisabati kuhusu umbo, ukubwa na vipimo vya dunia. geodesic" +geodesy,adjective,a umbo au ukubwa wa dunia +geographer,noun,mtaalamu wa jiografia. geographical +geographer,adjective,a jiografia +geography,noun,jiografia: sayansi ya habari za maeneo ya uso wa dunia na viumbe viliyomo +geography,noun,jiografia ya umbo la dunia. strength nguvu za mwili. impossibility to be in two places at once haivezekani kuwepo mahali pawili wakati mmoja +geology,noun,jiolojia: sayansi inayohusu umbo na historia ya miamba inayounda dunia. geological +geology,adjective,"a jiolojia. geological time scale, kipimo wakati kijiolojia: kipimo wakati ambacho kinadhibitisha historia ya dunia kijiolojia. geologist" +geology,noun,mtaalamu wa jiolojia +geometric(al),adjective,-a jiometri +geomorphology,noun,sayansi ya umbo la uso wa sayari inayojumuisha uhusiano na umile lake kijiolojia +geostationary satellite,noun,"setilaiti: setilaiti inayozunguka dunia mara moja kwa kila saa 24, na iliyo umbali takriban wa kilomita 35,800 kutoka uso wa dunia" +geosyncline,noun,bonde kubwa kama beseni lililofanyika kwenye uso wa ardhi kutokana na ushukaji wa tabaka za miamba +geothermal energy,noun,nishatitjoto ardhi: nguvu za joto zitokanazo na majabali yaliyoeyuka chini ya ardhi +germ,noun,1. kiini; mbegu; vai; asili; mwanzo. cell selizazi. 2. kijidudu kinachosababisha ugonjwa. ~inate v.t/i ota; mea; chipua +germanium,noun,"jemani: elementi metali adimu, aghalabu tetravalensia, yenye rangi kijivu-cheupe" +gestation,noun,ujauzito: kipindi cha kuwa katika fuko la uzazi hadi kuzaliwa kwa kiumbe +gesture,noun,ishara ya kichwa au mikono +gesture,verb intransitive,ashiria +geyser,noun,1. chemchemi ya maji moto. 2. chombo cha kupashia maji moto +ghost,noun,"1. mzuka; pepo; zimwi. 2. (la zamani) roho, give up the ~, kata roho. The Holy ~, Roho Mtakatifu. not the ~ of an opportunity, hakuna fursa hata ndogo" +giant,noun,jitu; jibaba; mwenye sifa inayopindukia mipaka ya kawaida +giddiness,noun,kizunguzungu; kisunzi +giddy,noun,kupenda raha; -sio na makini; -sio na msimamo thabiti +gift,noun,"zawadi; hiba; kipaji; kipawa. a person with a ~ for foreign languages, mtu mwenye kipaji cha lugha za kigeni" +gigantic,adjective,-a kupita kiasi; kubwa mno; refu mno +gild,noun,mpako wa dhahabu; rangi ya dhahabu +gild,verb transitive,paka dhahabu; chovya katika maji ya dhahabu; pamba; remba +gill,noun,uzavu la samaki +gill,noun,kipimo cha robo painti +gimlet,noun,"keke ndogo. eyes, macho makali" +ginger,noun,tangawizi +gin²,noun,1. kinu cha kuchambulia pamba. 2. mtego wa wanyama; fyuka; kidato +gin²,verb transitive,(nn-) chambua pamba kwa kinu; tega kwa fyuka +gin¹,noun,jini; aina ya pombe kali +giraffe,noun,twiga +girder,noun,boriti mhimili (wa ubao au chuma) +girdle,noun,1. mshipi; ukanda. 2. kitu kizungukacho kama ukanda; utunda; ukama; mkaja; kiumaji. v.t./v.i. zunguka; zingira +girl,noun,"msichana. house msichana wa ndani wa kike. scout, skauti wa kike" +gizzard,noun,firigisi; finingi +glacial,adjective,-a theluji; -a barafu; -a zama za barafu +glaciated,adjective,-liofunikwa na mito ya barafu. glacier +glaciated,noun,mto wa barafu uendao polepole +glad,adjective,enye furaha; kunjufu; changamfu. -den v.t. furahisha. -ly adv. kwa furaha. -ness furaha; uchangamfu; hasha; shangwe; nderemo +glamour,noun,haiba; heba; uzuri. -ous adj. (colloq.) (kwa wanawake tu) -zuri sana +glance,noun,"mtazamo; mng'aro. v.t./1. tupia jicho, angalia kidogo. 2. (kwa vitu vyenye kung'aa) ng'aa. 3. (kwa silaha) parura" +gland,noun,tezi; sehemu ya mwili inayochambua vitu vya kutumika au kutolewa mwilini. -ular adj. -a tezi au kama tezi +glaring,adjective,wazi; dhahiri; bayana; a kutia kiwi +glass,noun,"1. kioo. 2. bilauri; gilasi. 3. darubini. 4. boramita etc. -es, miwani. house, jengo la kioo kwa ajili ya kuoteshea mimea. -y adj. -a kama kioo; (kwa macho) meupe" +glee,noun,furaha; shangwe; kwaya. -ful adj. enye furaha. -fully adv. kwa furaha +glib,adjective,-epesi wa kusema maneno ya udanganyifu; enye maneno mengi +glide,noun,utelezaji; unyere- rekaji; mtiririko +glide,verb intransitive,teleza; nyerereka; tiririka. -rr n. nyiririko +gliding,noun,mchezo wa kunyiririka +glisten,verb intransitive,ng'aa; meremeta +globalization,noun,utandawazi +globe,noun,ramani ya tufe; tufe; mviringo. the ~dunia - fish +globe,noun,bunju. ~ warming ongezeko joto la dunia; ongezekaji wa hali joto katika mazingira wa dunia usababishwazo na gesi za viwandani. globular +globe,adjective,-enye umbo la mviringo. globule +globe,noun,tone +glomerulus,noun,(glomeruli) mkusanyiko wa vijishipa vya damu hasa katika figo au mishipa ya fahamu +gloom,noun,utusitusi; huzuni; majonzi; ghamu ~y +gloom,adjective,a huzuni; a gizagiza +glorify,verb transitive,tukuza; kuza; adhimisha; faharisha. glorious +glorify,adjective,adhimu; a kupendeza; a kufurahisha +glory,noun,sifa kuu; uzuri; fahari; utukufu. vi. furahia; jivunia +glove,noun,"glavu. be hand in ~with, -wa chanda na pete" +glucose,noun,glukosi +glue,noun,gundi +glue,verb transitive,gandisha kwa gundi. glutinous +glue,adjective,a kunata +glycogen,noun,glikojeni: 1. aina ya polisakaridi ambayo hutengenezwa na ini kutokana na kuunganishwa kikemikali kwa sukari ya glukosi iliyomo ndani ya damu. 2. aina ya wanga unaopatikana kwenye mimea au wanyama +GMT,noun,"ufupisho wa Greenwich Mean Time: wakati juu ya mstari wa longitudo upitao Greenwich, hutumiwa kuwa ni msingi wa nyakati za nchi zote duniani" +gnat,noun,aina ya usubi +gnaw,verb transitive/intransitive,tafuna; guguna; sumbua; udhi +GNP,noun,ufupisho wa gross national product: jumla ya pato la nchi kutoka ndani na nje +gnu,noun,kongoni +go,verb intransitive,"(went; gone) 1. enda. 2. fika. How far does this road ~? njia hii inaishia wapi? 3. pata kuwa. - blind, pofuka. - bad, oza. - asleep, sinzia. 4. fanya kazi; enda vizuri. Is your clock ~ing? saa yako inakwenda? 5" +goal,noun,1. goli; bao. 2. kusudi; nia; lengo; shabaha; maradi +goat,noun,mbuzi +God,noun,1. Mungu. 2. Mola; (kwa Waislamu) Allah +godown,noun,ghala; bohari +goggle,noun,miwani ya kuzuia mavumbi +goggle,verb intransitive,kodolea macho +gold,noun,"dhahabu; elementi ya kemikali yenye namba atomia 79 ya rangi ya manjano kavu, hutumika kama mapambo na kama kizio cha thamani ya fedha. ~wedding maadhimisho ya miaka 50 ya ndoa" +golf,noun,mchezo wa gofu +gong,noun,upatu; mbíu +gonorrhoea,noun,kisonono-ugonjwa wa zinaa wa kuambukiza unaotungua usaha kwenye sehemu za siri +good,noun,wema; uzuri; heri; faida +goose,noun,(geese) bata bukini; sallie; mjinga; darabuni; mbumbulu +gorge,noun,1. koo; umio. 2. korongo; genge +gorge,verb transitive/intransitive,vimibisha kwa chakula kingi. ~l. kwa pupa +gorgeous,adjective,zuri sana; enye marembo mengi +gorilla,noun,sokwe +gospel,noun,"injili. -truth, kweli kabisa" +gossip,noun,mbeya; mdaku; umbeya; udaku; soga +gossip,verb intransitive,ongea; piga domo; seng'anya +gouge,noun,patasi +gouge,verb transitive,piga mfu; toa; ng'oa +gourd,noun,kibuyu; jamii ya mung'unye; tungo +gown,noun,gauni; joho +grab,noun,unyakazi +grab,verb transitive/intransitive,(-bb-) nyakua; pokonya; nyang'anya +grace,noun,uzuri; madaha; adili; adabu; hisani; neema; rehema; dua; neema. be in sb's good ~ tendewa hisani na. do sth. with a good ~ fanya jambo kwa moyo safi +graduate,noun,mhitimu +graduate,verb transitive,panga kwa daraja; pata shahada; hitimu. graduation +graduate,noun,mahafali +graft,noun,"1. kipandikizi: kitawi cha mti kilichopandikizwa kwenye mti mwingine. 2. kipande cha ngozi au mfupa, cha mtu au cha mnyama, kilichotolewa mwilini au katika sehemu nyingine ya mwili uleule" +graft,verb transitive/intransitive,pandikiza +graft,noun,rushwa; udanganyifu +graft,verb intransitive,laa rushwa; danganya +grain,noun,"punje; chembe; nafaka; kizio kidogo kabisa cha uzito; mpangilio asili wa fumwale katika mbao. without a of sense, bila akili hata. against the , vigumu; haipendezi. go against the , chukiza; kasirisha" +gram(me),noun,gramu: kizio cha uzito katika mfumo wa metiriki +grammar,noun,sarufi. grammatical +grammar,adjective,"-a sarufi, -enye kufuata kanuni za sarufi" +granary,noun,ghala ya nafaka +grand,adjective,"-kubwa; kuu; muhimu; maalumu; kamili; -zima; tukufu; -a fahari; -a heshima; ashrafu. -zuri sana; -adilifu. have a time, furahi sana. -eur n. fahari; utukufu. child, mjukuu. daughter, mjukuu wa kike. son, mjukuu wa kiume. parent, babu au bibi. father, babu. mother, bibi" +granite,noun,itale: aina ya mawe magumu ya kijivu yanayotumika sana katika ujenzi +grant,noun,hiba; ruzuku +grant,verb transitive,"ruhusu; idhinisha; ridhia; kubali. take sth. for -ed, chukulia kuwa jambo ni la kweli au litatokea" +granulocyte,noun,seli nyeupe ya damu yenye punjepunje katika uteseli +grape,noun,zabibu. grapefruit +grape,noun,balungi. vine +grape,noun,mzabibu +graph,noun,grafu. ic +graph,adjective,-a alama zinazoonekana; bayana; -a dhahiri. ically +graph,adverb,kwa kuandika au kuchora bayana; waziwazi; dhahiri +graphite,noun,grafiti: aina ya kaboni laini nyeusi itengenezwayo penseli +grapple,verb transitive/intransitive,"kamatana na; ng'ang'ania: (fig.) shughulikia, jitahidi sana kutatua jambo fulani" +grasp,noun,"uwe wa kushika; ufahamu. v.t/i. shika; fumbata; fahamu; -a at, jaribu kukamata; pokea kwa bidii. ing" +grasp,adjective,-choyo; bahili +grass,noun,majani. hopper +grass,noun,panzi +grate,noun,chanja za chuma kwenye tanuri. grating +grate,noun,kiunzi cha nondo kitumikacho kuwa kinga +grateful,adjective,-enye shukrani; -a kupendeza; tamu +gratify,verb transitive,pendeza; furahisha; ridhisha. gratitude +gratify,noun,shukrani +grave,noun,kaburi; ziara. have +grave,adjective,"-enye kuhitaji makini; kubwa; a hatari. a offence, kosa kubwa" +gravel,noun,changarawe; kokoto +gravity,noun,uzito; utaratibu; ukubwa; mvutano +gravy,noun,mchuzi; rojo +graze,noun,mchubuko; mkwaruza +graze,verb transitive,paruza; chubua kidogo +grease,noun,shahamu iliyoyeyushwa; grisi +grease,verb transitive,tia mafuta (hasa katika mashine) +great,adjective,-kubwa; kuu; maarufu; ingi; adhimu; muhimu +greed,noun,choyo; ulafi; uroho +green,noun,1. rangi ya kijani. 2. mboga za kijani. 3. kiwanja cha kuchezea +green,adjective,"kijani kibichi; chanikivit; bichi, (kwa miti) -bichi; zuzu; jinga. ~house gas" +green,noun,gesijoto: gesi yoyote katika hewa inayofyonza nishati joto inayotolewa na ardhi +greet,verb transitive,salimu; amkia; pokea +gregarious,adjective,-enye kukaa makundi makundi +grenade,noun,kombora +grid,noun,1. gridi: mfumo wa nyaya zipitishazo umeme 2. mstariramani: mfumo wa miraba ya mistari katika ramani 3. chanja za chuma za kukaangia nyama +grief,noun,"huzuni; majonzi; kibuhuti; kihoro, kitu kiletachohuzuni. come to -, pata hasara" +grievance,noun,"malalamiko; dai. grieve v.t./v.i. sikitisha, huzunisha; sikitika; huzunika" +grievous,adjective,-a kuhuzunisha; -a kusikitisha +grim,adjective,-kali; -zito; -katili; -a kuogofya +grind,noun,kazi ngumu ya muda mrefu v.t./v.i. saga; sagika; onea; dhulumu; chua; noa; fanya kazi kwa bidii +grip,noun,ushikaji; ukamataji; nguvu; uwezo; klachi +grip,verb transitive/intransitive,"(-pp-) shika; kamata sana; fahamu; shikamana. have a good of a problem, fahamu vyema tatizo. come to -s with the enemy, shambulia adui kwa nguvu" +grit,noun,mchanga; changarawe +groan,noun,kite; uuguaji; koroma; gumia; piga kororo. vi. ugua; piga kite +grocer,noun,muuza vyakula ~n. biashara ya kuuza vyakula; bidhaa za vyakula +groin,noun,maneno; kinema +gross,noun,dazeni kumi na mbili +gross,adjective,"1. sio na adabu. 2. baya sana. 3. nene; zito. eater, lafi kamili. 4. jumla; kamili; yote. amount, jumla yote" +ground,noun,"1. nchi; ardhi. Our plans fell to the ~, mipango yetu iliharibika. hold one's ~, simama imara; shikilia msimamo. shift one's ~, ghairi; badili msimamo. suit sb. down to the ~, falia sana mtu. cover ~, safiri; eleza mambo mengi. 2. kiwanja. cricket, kiwanja cha kuchezea kriketi. fishing ~s, vuo. 3. eneo; nafasi. 4. sababu ya kusema, kufanya au kusadiki jambo. v.t./1. 1. pweleza; pwelewa; (kwa mashine) kuka bila kufanya kazi kwa sababu ya ubovu. 2. panda mwamba. 3. zoeza katika jambo. ~(s) man" +ground,noun,mtu atumaye kiwanja cha kuchezea ~nut +ground,noun,njugu mawe +group,noun,jamii; kundi; kikosi; bendi; kikundi; fungu +group,verb transitive,panga katika makundi +group,verb intransitive,kusanyika pamoja +grove,noun,kichaka +grow,verb transitive/intransitive,"(grew, grown)" +growl,noun,ngurumo; manung'uniko; mvumo. vi. nguruma; vuma; nung'unika +gruano,noun,guano; kinyesi cha ndege wa bahari kitumikacho kama mbolea +grudge,noun,fundo; kinyongo +grudge,verb transitive,"nyima; husudi. bear ~ against, kamia; chukia; wa na kinyongo kwa; wa na kisasi kwa" +grudgingly,adverb,kwa unyimivu; kwa chuki +gruff,adjective,(kwa mtu) wa tabia mbaya; (kwa sauti) a kukwaruza +grumble,noun,nung'uniko; lalamiko. vi. nung'unika; lalamika +grumpy,adjective,enye kisirani; enye hasira +guaranter,noun,mdhamini +guard,noun,"1. hadhari; lindo. be ~ on one's, jihadhari; keep, linda. 2. mlinzi. 3. kinga e.g. fire, kingamoto. mud, kinga matope" +guard,verb transitive/intransitive,"linda; hifadhi. against, kinga; epuka kwa hadhari" +guerilla,noun,mpiganaji wa msituni +guest,noun,"mgeni. -house, hoteli; nyumba ya wageni. -of honour, mgeni wa heshima. -room, chumba cha wageni" +guide,noun,"kiongozi; kielekezi; kiashirio; kishawishi. girl, skauti wa kike. -book, kitabu cha kuongoza wageni. -line, mwongozo, maelekezo. vt. ongoza; elekeza; onyesha njia. guidance" +guide,noun,mwongozo; elekezo; ushauri +guild,noun,chama; ushirika; jumuiya +guilt,noun,"kosa; hatia; uovu. -y adj. -enye kosa. he is -y, ana hatia" +guitar,noun,gitaa +gulf,noun,"hori; ghuba; shimo kubwa; korongo. (fig) tofauti kubwa baina. Persian ~, Ghuba ya Uajemi" +gull,noun,shakwe; membre +gullet,noun,umio; koo; kimio +gully,noun,"mfereji, mfereji wa maji machafu" +gum²,noun,"gundi; urimbo; sandarusi. chewing ~, ubani" +gum¹,noun,ufizi; sine +gun,noun,"bunduki. stick to one's ~s, shikilia msimamo wako" +gurgle,noun,mbubujiko wa maji +gurgle,verb intransitive,sukutua; gugumia; bubujika +gust,noun,"dharuba; mvua ya ghafla; moto wa ghafla. -of anger, hasira -a ghafla" +gusto,noun,furaha; pupa +gut,noun,"1. matumbo; utumbo. 2. (fig) ujasiri. He has no ~s, hana ujasiri. 3. uzi wa utumbo wa mnyama, utumikao kwa kutengenezea zeze" +gut,verb transitive,"(-tt-) teketeza. a house ~ted by fire, nyumba iliyoteketezwa kwa moto" +gutter,noun,mchirizi; mfereji; mlizamu +gutter,verb intransitive,(kwa mshumaa) waka kwa vipindi +guttural,adjective,"(sauti) -a kooni, (kama sauti ya gh katika ghafla)" +gymkhana,noun,tamasha ya michezo; kiwanja cha michezo +gymnasium,noun,ukumbi wa michezo ya mazoezi ya viungo. gymnast +gymnasium,noun,mwanamichezo stadi wa michezo hiyo. gymnastic +gymnasium,adjective,-a mazoezi ya viungo +Haber process,noun,mfanikytotendani wa Haber: mfanikytotendani wa kutengeneza amonia kutokana na hidrojeni na nitrojeni kwa uwiano wa 1:3 (moja kwa tatu) +habit,noun,"mazoea; desturi; mwenendo; tabia; hali; vazi; nguo. riding-, mavazi ya kuvaliwa kwa kupanda farasi. -able adj. -a kukalika. -at n. makazi; mazingira. ~uate vt. zoeza" +hack,noun,"farasi wa kukodi, mtu aliyeajiriwa kufanya kazi ngumu isiyopendeza" +hacker,noun,gwiji wa kompyuta; mwizi wa taarifa na data za kompyuta +haemoglobin,noun,hemoglobini: kemikali katika seli nyekundu za damu inayosafirisha oksijeni mwilini +haemophilia,noun,hemofilia: ugonjwa wa kurithi unaotokana na ukosefu wa kemikali zinazozuia damu kutoka kwa wingi mtu anapojeruhiwa +haemorrhage,noun,utokaji damu +haggard,adjective,liokonda; liosawijika; liochoka +hail,noun,"mvua ya mawe; wingi, mfululizo" +hail,verb transitive,nya mvua ya mawe; -ja kwa wingi +hail,noun,salamu; wito +hail,verb transitive/intransitive,salimu; ita; pigia kelele pongeza +hair,noun,"unywele; nywele; malaika; manyoya; singa, not turn a ~, kutoogopa hata kidogo. make sb.'s ~ stand on end, tisha sana. ~ follicle" +hair,noun,shina la nywele: kishimo kama tyubu katika ngozi ya mamalia kwenye mizizi inayo sababisha nywele kuota. ~pin bend +hair,noun,kona kali +hall,noun,ukumbi; bwalo; bweni; sebule +Halley's comet,noun,nyotamkia ya Halley: nyota mkia inayoonekana katika anga la dunia kila baada ya miaka 76 +halogen,noun,halojeni: elementi simetali yenye nafasi saba za valensi kwenye elektroni juu wa mzingo wake wa nje +halter,noun,hatamu +halve,verb transitive,gawa nusu nusu; punguza kwa nusu yake +ham,noun,hemu: paja la nguruwe lilio kaushwa; paja la mnyama +hammer,noun,"nyundo; mnada. go at sth. and tongs, fanya kwa bidii nyingi; gombana kwa kelele. come under the ~, uzwa mnadani" +hammer,verb transitive/intransitive,songomea; piga nyundo; piga mfululizo +hammock,noun,kitanda cha bembea +hamper,verb transitive,zuia; tatanisha +hand,noun,"mkono; uwezo; mamlaka; madaraka; ustadi; mshiriki; mozefu; akrabu; upande; mwandishi. at ~, karibu. live from hand to mouth, ishi maisha ya kujungumeko. in tayari" +handicap,noun,kikwazo; kilema; upungufu +handkerchief,noun,leso; hanjifu +handle,noun,mpini; mkono; kipete +handle,verb transitive,gusa; shika; simamia; tendea; nunua; uza +handsome,adjective,zuri; kubwa +hang,noun,"mning'inio; maana. get the ~ of sth., elewa kilichosemwa au kuandikwa; elewa jinsi ya kutumia kitu. He doesn't care a ~, hajali kabisa" +hang,verb transitive/intransitive,(hung hanged) tundika; ning'iniza; ning'inia; nyongwa +hangar,noun,banda la ndege +hangdog,adjective,danganyifu tena -a kuona aibu; a kufedheheka. ~er n. henga. ~on n. mdoezi. ~ings n. mapazia +happen,verb intransitive,tokea; jiri; tendeka +happy,adjective,a furaha; a bahati; liordihika +harass,verb transitive,udhi; sumbua; bughudhi; shambulia mara nyingi +harbour,noun,bandari; (fig.) kimbilio; kituo +harbour,verb transitive,linda; ficha; hodhi; tia nanga; hifadhi +hard,adjective,"gumu; -isiyokuwa rahisi; -a tabu; -a dhiki; -a shida; kali; korofi; kavut; kakamavu; enye juhudi. -cash fedha taslimu. water, maji magumu. be out of hearing, tosika vyema. labour, kazi ngumu. and fast rules, kanuni zisizobadilika. -luck, bahati mbaya. times, siku za dhiki au shida" +hard,adverb,"be ~up, ziditwa; wa bila ya fedha. be put to it, wa katika shida. -by, karibu. upon, sio nyuma sana. -en v.t./i. fanya gumu; -wa gumu" +hare,noun,sungura. -brained adj. pumbavu +harem,noun,harimu; nyumba ya wake na masuria +hark,verb intransitive,sikiliza kwa makini +harmonious,adjective,patananishi; linganifu +harmonium,noun,kinanda; harmoni +harmonize,verb transitive/intransitive,patanisha; linganisha; lingana; patana +harmony,noun,upatanifu; amani; ulinganifu; mwafaka +harpoon,noun,chusa +harpoon,verb transitive,vua +harrow,noun,haro +harrow,verb transitive,lima kwa haro. (fig.) huzunisha; udhi +harsh,adjective,a kuchukiza; kali; katili +harvest,noun,mavuno; mazao; matokeo. -er n. mvuunaji mashine ya kuvunia +hasp,noun,kipete; pete ya kufungia +haste,noun,wepesi; haraka; hima. make ~ fanya hima. -n v.t/i. fanya hima; himiza; jhimuti; harakisha. hasty +haste,adjective,a haraka; a ghafla +hat,noun,kofia; chepeu; heti. talk through one's ~ (colloq.) bwabwaja +hatchet,noun,"kishoka; shoka. bury the ~, acha ugomvi; patana" +haughty,adjective,-enye kiburi; -enye kujivuna; -enye maringo +haul,noun,vuu; pato; gharama ya usafirishaji +haul,verb transitive,"kokota; burura; buruta. - sb. over the coals, karipia; kemea" +haunch,noun,paja la mnyama au binadamu +haunt,noun,maskani; makazi; makao +haunt,verb transitive,"rudia tembelea mara kwa mara. the ~ of criminals, makao ya wahalifu. -ed adj. pa kuzururiwa sana na mashetani" +haven,noun,kimbilio; kituo; mahali pa usalama +havoc,noun,maangamizi; uharibifu mkubwa; vurumai; nakama +hawk,noun,shakevale; kozi; mwewe +hawker,noun,mchuzi; mmachinga +hay,noun,nyasi kavu +hazard,noun,hatari +hazard,verb transitive,hatarisha; bahatisha; jaribu. -ous adj. -enye hatari +haze,noun,ukungu; mvuke; umande; utusitusi. hazy +haze,adjective,-enye ukungu; (fig.) si bayana +HCF,noun,"ufupisho wa highest common factor, kigawanyo kikubwa cha pamoja" +he,pronoun,yeye mwanamme +head,noun,"1. kichwa; kitu chenye umbo la kichwa. 2. akili. lose one's ~, changanyikiwa. off one's ~, -enye wazimu. take it into one's ~, amini kuwa. talk above their ~s, zungumza kwa maneno magumu wasiyoelewa. 3. nmtu crowned, s., wafalme, malkia. 4. Fifty ~ of sheep, kondoo hamsini. 5. juu at the ~ of the list, juu katika orodha. 6. mkuu. the ~ of the school, mkuu wa shule. 7. sura. 8. kipeo; upeo. v.t/i. ongoza; wa juu; wa mwanzo; piga kichwa; elekea; endea. -ing n. anwani; dibaji; kichwa cha habari. -land n. rasi. -quarters n. makao makuu. strong ~" +head,adjective,"kaidi, siyesikia shauri la mtu. -ship n. uongozi. -way n. maendeleo. -y adj. a kulevya harakahara" +heap,noun,"fungu; chungu; rundo; (colloq.) ingi; tele. There were ~s of things there, palikuwa na chungu nzima ya vitu" +heap,verb transitive,rundika; limbikiza +heart,noun,"moyo; tabia; roho; nia; bidii; huruma; asili; kiini; kipenzi; katikati. have the ~ to, thubutu. lose ~, kata tamaa. take ~, jipa moyo. ache sth., kuathiriwa na jambo. change of ~, majuto after one's own ~, a kupendeza hasa. in the ~ of the forest, katikati ya mwitu" +hearth,noun,meko; moto +heat,noun,moto; joto; hasira; kushurutufu; (kwa mashindano) mara; zamu +heat,verb transitive/intransitive,pasha moto; pata joto +heave,noun,uvurumishaji; unyanyuaaji +heave,verb transitive/intransitive,inua; tupa; vurumisha; puma +heaven,noun,pepo; mbinguni; anga; mbingu; mahali pa raha zote. good ~s! Mungu wangu! ~ly +heaven,adjective,a mbinguni +heavy,adjective,zito; kubwa; pumbavu. heavily +heavy,adverb,"time hanging ~on his hands, saa zikpita polepole. heaviness" +heavy,noun,uzito; uzani +heckle,verb transitive,hanikiza; dakizadakiza +hectare,noun,"hekita; kipimo cha eneo sawa na mita za mraba 10,000" +hedge,noun,uwa wa miti iliyooteshwa +hedge,verb transitive/intransitive,zungushia uwa; jibu kwa hadhari sana +hedgehog,noun,nungu +hedgerow,noun,uwa +heel,noun,"kisigino. take to one's ~s, kimbia. cool one's ~s, lazimishwa kungoja. come to ~, fuata karibu sana. (fig.) tili down at (kwa viatu) vilivyokalia visigino" +heifer,noun,mtamba wa ng'ombe +height,noun,"kimo; kilele; ukomo; upeo. the ~ of folly, upeo wa ujinga" +heighten,verb transitive/intransitive,refusha; refuka; zidi; zidisha +heir,noun,mrithi +helical,adjective,enye hesi; msokoto +helicopter,noun,helikopta +helium,noun,heli; gesi bvetee nyepezi isiyo na rangi itumiwavo katika vyombo vya anga +helix,noun,(helices) hesi; msokoto; mzungo ndani ya sikio +hell,noun,"jahanamu; motoni; mahali pa mateso. go to ~, potelea mbali" +helmet,noun,helmeti; kofia ya chuma au plastiki ngumu +help,noun,msaada; msaidizi +help,verb transitive/intransitive,"saidia; auni; zuia; jizuia. I can't doing it, sina budi kufanya. It can't be ~ed, hakuzuiliki. There's no ~ for, haiwezekani chochote. yourself, jisaidie mwenyewe" +hem,noun,pindo; upindo +hem,verb transitive,"kunga; pinda; -in, zingia" +hen,noun,kuku; ndege mke +henna,noun,hina; mhina +hepatic,adjective,a kuhusuu ini +hepatitis,noun,homa ya manjano +heptagon,noun,umbo bapa lenye pembe saba +herb,noun,mmea; mtishamba +herbivore,noun,mlamea; mnyama ambaye hula mimea tu +herd,noun,1. kundi la wanyama. 2. makabwela +here,adverb,"huku; humu; hapa. - and there, huku na huko. It's neither ~ nor there, si hapa wala pale. ~after adv./n. baadaye; ahera" +heredity,noun,urithi. heritage +heredity,noun,urithi +heresy,noun,uasi wa kidini. heretic +heresy,noun,mwasi. heretical +heresy,adjective,a uasi wa kidini +heri,verb transitive,"takia heri; pongeza. drink a -, kunywa kwa kumpongeza fulani" +hermaphrodite,noun,huntha; kiumbe chenye mifumo yote ya uzazi wa kike na wa kiume +hermetic,adjective,-liozibwa kabisa hata hewa haiwezi kupita +hermit,noun,mtawa; walli; anayekaa pweke +hero,noun,shujaa; jasiri +heron,noun,kulastara +hertz,noun,hezi; kipimo cha mzunguko mmoja kwa nukta +hesitant,adjective,enye kusita +hesitate,verb intransitive,sita +hesitation,noun,kusita; wasiwasi; usitiji +hew,verb transitive,tema; kata; chanja +hexagon,noun,umbo lenye pembe sita +hibernate,verb intransitive,bumbwaa; kaa bila kazi; (kwa wanyama) kaa bila harakati nyakati za majira ya baridi +hide2,noun,ngozi ya mnyama +hideous,adjective,enye sura mbaya sana; -a kutisha +high,adjective,1. a juu; refu (kwa kwenda juu). ~brow n./adj. enye akili kali +hill,noun,kilima +him,pronoun,yeye mwanamume +hind²,adjective,"a nyuma. the - legs, miguu ya nyuma. -most adj. -a nyuma kabisa. -er v.t. zuia; pinga; kawilisha. hindrance" +hind²,noun,kizuizi; kipingamizi; pingamizi +hind¹,noun,paa mke +hinge,noun,pete; bawaba +hinge,verb transitive/intransitive,funga kwa pete. -on tegemea +hint,noun,dokezo; ishara +hint,verb transitive/intransitive,dokeza; ashiria +hinterland,noun,bara +hip,noun,nyonga +hippopotamus,noun,kiboko +hire,noun,ujira; kodi +hire,verb transitive,kodi; kodisha; panga; pangisha. -ling n. mamluki; mfanyakazi wa kukodiwa +his,pronoun,-ake mwanamme +histogram,noun,histogramu: chati inayotumiwa katika takwimu kuonyesha thamani ya data kwa kutumia miraba +historian,noun,mtaalamu wa historia; mwanahistoria. historic +historian,adjective,-a historia. historical +historian,adjective,-a historia; -a kutegemea matukio ya kweli ya kihistoria +history,noun,historia +hit,noun,pigo; ushindi +hit,verb transitive/intransitive,"(-tt-hit) piga; gonga; pata. -it off with sb., patana be hard-, hasirika. -on, pata kwa bahati. lucky - jambo la bahati. make a -, pendeza sana kwa mtu" +hitch,noun,mvuto; fundo; kikwazo +hitch,verb transitive/intransitive,"vuta; fungia; fungata; nasa. Everything went off without a -, mambo yote yalikwenda sawasawa" +HIV,noun,"ufupisho wa human immunodeficiency virus: kirusi kinachosababisha ukosefu wa kinga mwilini (ukimwi). positive, mwenye virusi vya ukimwi: hali ya kuwa na virusi vya ukimwi katika damu na hivyo kuwa tayari kuweza kuathirika na ukimwi" +hive,noun,mzinga wa nyuki +hoard,noun,akiba; hazina +hoard,verb transitive/intransitive,weka akiba; hodhi +hoarse,adjective,(kwa sauti) a gonda; -a madernde; (kwa mtu) enye sauti gonda +hoax,noun,ubishi; mzaha; shere; dhihaki; hila +hoax,verb transitive,danganya; dhihaki; cheza shere +hobble,noun,mwendo wa kuchechemea +hobble,verb transitive/intransitive,chechemea; tawa mnyama; funga miguu +hobby,noun,jambo afanyalo mtu kuwa ni burudani +hock,noun,goti la mguu wa nyuma wa mnyama +hockey,noun,hoki; mpira wa magongo +hoe,noun,jembe +hoe,verb transitive,lima; palilia +hog,noun,"nguruwe; (fig.) mtu mchafu; mlafi; mchoyo. go the whole -, fanya jambo kwa ukamilifu" +hoist,verb transitive,inua; tweka; pandisha kwa roda +hold²,noun,ngama (ya meli); tumbo (la meli); falka +hold¹,noun,mshiko; kushika; uwezo; wa kushika; amri; madaraka; shikio +hold¹,verb transitive/intransitive,"(held) 1. shika; kamata; nasa. -back, sita. -sth. back, fanya kitu kisite; -oneself back, jizuia. -by, fuata. -forth, jigamba; sema kwa kujikweza; hubiri mno. -off, jitenga; kaa mbali; cheleweshea. -out, vumilia; stahimili; endelea kuwepo. -out sth., toa. -sb. or sth. up, chelewesha; shika; zuia; shikilia kwa nguvu. -with, kali. 2. weka; chukua. 3. dhani; dhania; chukulia. -the view that a promise is a debt, nachukulia kuwa ahadi ni deni. 4. zuia. -the breath, zuia pumzi. -one's tongue, nyamaza. 5. -wa na; wa mwenyewe wa. 6. fanya. -a meeting, fanya mkutano. -a. dumu. -good, wa na nguvu; faa. -hard (collog.) ngoja kwanza! -one's own ground, simama imara" +hole,noun,tundu; shimo; pango +holiday,noun,siku ya mapumziko; sikukuu; likizo +holiness,noun,utakatifu; usufi; uwali +hollow,noun,shimo; mvungu; bonde +hollow,adjective,1. wazi ndani; tupu. 2. si kweli; si halisi; enye hila. beat sb. pata ushindi usio na thamani yoyote. -ware kibia chungu +holy,adjective,1. a. kuhusiana na Mungu au dini. 2. takatifu +homage,noun,heshima kuu; taa; staha. pay - toa heshima +homeostasis,noun,"1. tabia ya miili ya viumbe hai kusawazisha mahitaji yao yote (joto, mapigo ya moyo, sukari, etc.) katika kiwango kinachohitajika kimaumbile. 2. tabia ya idadi ya viumbe hai kubakia ileile katika eneo fulani" +homicide,noun,kuua mtu; muuaji mtu. homicidal +homicide,adjective,a mauaji +hominoid,noun,hominidi; wanyama wa familiasafu wa binadamu na wanaofanana nao (masokwe) +homogeneous,adjective,a namna sawa; a muundo sawa; lioundwa kwa sehemu za namna moja +homoiotherm,noun,mnyama mwenye uwezo wa kusawazisha joto mwilini mwake na kubaki katika kiwango kinachostahili hata kama hali ya mazingira yake imebadilika +honest,adjective,amilifu; mnyofu; kweli. -ly adv. kwa uaminifu. -y n. uaminifu; ukweli +honey,noun,asali ya nyuki. -comb n. sega +honey,verb transitive,toboa tundu. -moon n. fungate +honour,noun,1. heshima; utukufu. 2. sifa njema; uaminifu; uadilifu. on my ~ +honour,noun,ahadi; diet of - +honour,noun,"ya ahadi, si ya sharti. 3. mhesimiwa; mtukufu. Your (His) ~, mhesimiwa. 4. mtu (au kitu) aletaye heshima. an - to the school, fahari ya shule. 5. nishani; cheo. the ~'s list, orodha ya vyuo vya heshima vilivyotolewa na mtawala. an ~'s degree, digrii ya daraja la juu" +honour,verb transitive,"heshimu; tukuza; adhimiisha; pokea na lipa kwa wakati uliopangwa. -a promise, timiza ahadi. -able adj. a heshima; tukufu; mhesimiwa" +hood,noun,kifuniko; ukaya; shela; skafu; boneti +hoof,noun,"ukwato: cattle on the ~, ng'ombe" +hook,noun,"kingoe; ndoana. by - or by crook, kwa vyovyote vile" +hook,verb transitive,"vua; ngoeka. -a fish, vua samaki. -ed adj. kama ndoana. -worm n. tegu" +hop,noun,pete kubwa ya met; chuma au plastiki; gurudumu; duara +hop,noun,mruko mfupi; mruko wa mguu mmoja; nyunyui. v.t./(-pp-) ruka kwa mguu mmoja; chupa; piga nyunyui +hope,noun,tumaini; tarajio; tegemeo +hope,verb transitive/intransitive,tumaini; tarajia; tegemea. -ful adj. enye kutumaini; a kutia matumaini. -less adj. a kukata tamaa; sio na matumaini +horde,noun,kundi kubwa +horizon,noun,mstari wa upeo wa macho; upeo. -tal adj. a kwenda sambamba na upeo wa +hormone,noun,homoni: kampaundi anuwai za kemikali zinazosafirishwa na tezi ndani na huleta mabadiliko maalumu kwenye kiungo fulani mwilini au kwenye mimea +horn,noun,pembe ya mnyama; baragumu; honi +hornet,noun,"nyigu; uvi, zinengo, mbrurunzi" +horror,noun,kitisho; hofu; chukizo. horrible +horror,adjective,a. kuogofya; a kuchukiza. horrid +horror,adjective,a kutisha; a kuchukiza; a kuudhi. horrify +horror,verb transitive,"ogofya; shtusha, tisha" +horse,noun,farasi +horseplay,noun,mchezo wenye ghasia +horsepower,noun,nguvu ya farasi: nguvu sawa na wati 750 kwa sekunde +horticulture,noun,kilimo cha bustani +hose,noun,mpira wa maji +hose²,noun,soksi +hosier,noun,muuza soksi na nguo za ndani. hosepipe +hosiery,noun,bidhaa za muuza nguo za ndani kama chupi na soksi +hospitable,adjective,karimu +hospital,noun,hospitali +hospitality,noun,ukarimu +host,noun,1. mwenyeji; kimelea +hostile,adjective,a adui; a uhasama +hot,noun,mlio wa bundi; mlio wa honi +hot,verb transitive,somea; piga honi; lia kama bundi. -er n. king'ora; honi. -hop n. mhopi; imeaa mrefu wa kutambaa; maua ya mhopi +hot,adjective,"a moto; enye joto; kali; enye hasira; enye ashiki nyingi. get into ~ water, ingia matatani; air, maneno matupu; ahadi za uwongo" +hotel,noun,hoteli +hotheaded,adjective,a harara; epesi wa hasira. ~house n. kibanda cha kuoteshea maua na matunda +hound,noun,mbwa mkubwa wa kuwinda; mtu mbaya +hound,verb transitive,fukuza; winda kwa mbwa +hour,noun,"1. saa. at the eleventh ~, katika dakika za mwisho. the small ~s, usiku wa manane. 2. muda; kipindi; wakati; saa. what is the ~? saa ngapi? 3. vipindi vya kazi, office ~s, saa za kazi ofisini. keep good ~s, lala mapema. 4. wakati maalumu. in the ~ of danger, wakati wa hatari. questions of the ~, mambo ya leo. ~ly adj./adv. a kila saa; baada ya kila saa" +house,noun,"1. nyumba; makazi. keep ~, kimu familia. 2. bunge" +hover,verb intransitive,(kwa ndege) simama mahali pamoja angani; ngojea; zenzea +how,adverb,jee? jinsi gani? vipi? ~ever +how,adverb,kwa hali yoyote. He will +howl,noun,"mlio; mvumo. - of laughter, kwakwa. v.i lia; bweka. v.t lia kwa kelele; piga kwakwa, vuma, somea. - a speaker down, somea msemaji" +hub,noun,kitovu cha gurudumu; habu; kituo cha shughuli +hug,noun,kumbatio. v.t (-gg-) kumbatia; shikilia; ng'ang'ania (kwa meli) ambaa pwani +huge,adjective,kubwa mno +hull,noun,1. fremu ya merikebu. 2. ganda; kumbi; kumbi. v.t menya; papatua; koboa +hum,noun,mvumo. v.t/i (-mm-) vuma kama nyuki; imba hali midomo imefunba +human,adjective,"a binadamu; -a watu; enye utu. - being, mtu. rights haki za binadamu" +humble,adjective,nyenyekevu; nyonge; maskini; duni; -siotaka makuu. v.t dunisha; dhalilisha +humerus,noun,humerusi: mfupa mkubwa utokao begani hadi kwenye kiko cha mkono +humid,adjective,yenyeunyefu +humiliate,verb transitive,fedhehesha; aibisha; dhalilisha; tweza +humility,noun,unyenyekevu; uvumilivu; haya +humorist,noun,mcheshi; mchekeshaji +humorous,adjective,"-epesi kuona, kufahamu na kufahamu mambo ya mzaha; -a kuchekesha" +humour,noun,"kichekesho; uchekeshaji; ucheshi; hali ya mtu. sense of ~, ucheshi. He is in a good ~, yu mchangamfu. He is not in the ~ for work, hana mwanya wa kufanya kazi. aqueous ~, ute maji: ute mwepesi wa jicho unaojaza kati ya konea na ute mzito, ndani yake kuna lenzi na irisi. vitreous ~, ute ng'arifu jeli inayojaza sehemu ya nyuma ya jicho la vetebra" +humour,verb transitive,bembeleza; changamsha +hump,noun,nundu; kigongo; kibyongo. -back n. embyikibongo +humus,noun,mbolea yenye rangi nyeusi inayotokana na mchanganuo wa mata za mimea au wanyama +hunch,noun,"kigongo; kibyongo; nundu; kipande kimene. have a ~ that, hisi kwamba" +hunch,verb transitive,pinda mgongo. -back n. kibyongo +hundred,adjective,mia +hunger,noun,"njaa; tamaa; hamu; shauku. go on a ~ strike, goma kula. -march, maandamano ya wasio na kazi" +hunger,verb intransitive,tamani sana +hungry,adjective,-enye njaa. hungrily +hungry,adverb,kinjaa +hunt,noun,msako; uwindaji. v.t/i winda; tafuta; saka; fukuza +hurdle,noun,kiunzi; kikwazo. ~race mbio za kuruka viunzi +utupanishaji,verb transitive,tupa kwa nguvu; vurumisha; vakutiza +hurrah,noun,heri int. hure! +hurricane,noun,"tufani; kimbunga. -lamp, kandili" +hurry,noun,haraka; hima. v.t/i. himiza; harakisha; fanya haraka. haraka; -enye haraka +hurt,noun,maumivu; madhara. v.t/i dhuru; umiza; uma; sononesha +husband,noun,mume +husband,verb transitive,tumia kwa uangalifu; hifadhi +hush,noun,ganda; kapi; kumbi; kumbi +hustle,noun,kikumbo; msukumo +hustle,verb transitive,songa; sukuma; sukumiza +hut,noun,kibanda. -ment n. ago; dago; kambi ya vibanda +hydrate,noun,hidirati: msonobari wenye maji yalivyo ungano kikemikali na dutu +hydraulic,adjective,hidroliki -enye kuhusiana na kanieneo katika kimiminiko; a maji; -enye kuendeshwa kwa maji +hydrocarbon,noun,hidrokarboni: kampaundi mahuluku yenye kaboni na hidrojeni tu +hydrochloric acid,noun,asidi hidrokloriki: mumunyo wa gesi isiyokuwa na rangi yenye harufu inayounguza +hydroelectric,adjective,-a umeme wa nguvu za maji +hydrogen,noun,hidrojeni: gesi inayowaka isiyo harufu wala rangi. Huuunga na oksijeni kikemikali kufanya maji +hydrosphere,noun,hidrosfia: tabaka yote ya maji iliyoko juu ya ardhi pamoja na mvuke ulioko angani +hydroxide,noun,hidroksidi: besi au alkali yenye ioni +hyena,noun,fisi +hygiene,noun,elimusihna; usafi. hygienic +hygiene,adjective,-a afya; a kuleta afya +hygrometer,noun,kipimaunyevu: chombo kinachopima unyevu wiani wa angalewa +hymn,noun,wimbo wa kidini +hyperbola,noun,hipabola: mchirizo unaofanywa na bapa wakati linapokata uso wa pia +hyperbole,noun,mubalagh: kutia chumvi sana katika kueleza jambo +hyperlink,noun,kiungo-hipa; kiungo +hypertext,noun,waraka wenye habari au data unaowakilishwa na kiungo-hipa; kiungwa +hypha,noun,"kikungunyanz: mojawapo ya vijiuzi katika mwili wa kuvu vinavyosambaa ndani au juu ya vitu vilivyokufa, ambavyo vinavyofyonza chakula katika vitu vinavyoza" +hyphen,noun,alama hii (-) katika maandishi +hypnotism,noun,uzugaji; ulazaji; upumbazaji +hypocrisy,noun,unafiki; uzandiki. hypocrite +hypocrisy,noun,mnafiki; mzandiki +hypodermic,adjective,-a chini ya ngozi. ~ syringe sindano ya kuingiza chini ya ngozi +hypotenuse,noun,kiegeama: upande mrefu wa pembetatu +hypothermia,noun,hipothemia: hali ya kuanguka halijoto ya mwili na kuwa chini ya kiwango chake cha kawaida +hypothesis,noun,nadharia tete +hypothetic(al),adjective,-a nadharia tete; a kubuni; sio na uhakika bado +hysteria,noun,hali ya kupagawa. hysterical +hysteria,adjective,-enye kupagawa +ice,noun,"barafu. break the ~, anza kitu kigumu; vunja ukimya" +ice,verb transitive,gandisha kwa baridi; funika kwa barafu; ikiza keki sukari +idea,noun,wazo; fikra; shauri; dhana; nia; lengo; mpango; azimio; imani; hisia +identical,adjective,sawa sawa; pacha; -a kufanana +identification,noun,kuthibitisha (kutambulishwa) nafsi +identify,verb transitive,tambua; tambulisha; jihusisha; fananisha; shirikisha; funganisha +identity,noun,sura; kufanana; kuwa sawa kabisa +ideology,noun,itikadi. ideological +ideology,adjective,-a itikadi +idiom,noun,lugha; lahaja; nahau; usemi +idiot,noun,mpumbavu; mjinga; zuzu; juha. idiocy +idiot,noun,upumbavu; uzuzu +idle,adjective,-siofaa; -a bure; sio na kazi; vivu; legevu +if,conjunction,"kama; ikiwa, iwapo, even - hata kama, as - kama kwamba; kama vile. -only, laiti; endapo tu" +ignite,verb transitive/intransitive,washa; waka; tia moto. ignition +ignite,noun,mwako; uwashaji; uwakaji +ignorant,adjective,jinga; kosefu wa maarifa; -siojua. ignorance +ignorant,noun,ujinga. ignorant +ignorant,adjective,jinga; -siojua; -a kijinga +illicit,adjective,haramu; marufuku; -liokatazwa +illuminate,verb transitive,1. tia nuru; angaza; mulika; fafanua. 2. pamba kwa taa; pamba kwa rangi ya dhahabu. illumination +illuminate,noun,kupamba mji kwa taa; taa za mapambo. illumine +illuminate,verb transitive,tia nuru +illusion,noun,"njozi; uongo; mauzauza; udanganyifu; mazingara; ombwe. illusive, illusory" +illusion,adjective,-a njozi; -a uongo +illustrate,verb transitive,"eleza kwa mifano, picha, au vielezo; chora vielezo katika kitabu au jarida. illustration" +illustrate,noun,kielezi; kueleza kwa mifano. illustrator +illustrate,noun,mchora picha +image,noun,"sanamu; picha; kifani; mfano; nakala; sura. be the very ~ of sb., fanana kabisa na fulani" +imaginable,adjective,-a kuwezakufikirika; -a kuweza kubunika +imaginary,adjective,-a mawazo tu; -a kufikirika; -a kubuni +imagination,noun,ubunifu; wazo; fikra; dhana +imaginative,adjective,bunifu; enye mawazo mengi +imagine,verb transitive,waza; dhania; fikiria; dhani; kisia; amini +imago,noun,"mdudu kamili; hatua ya mwisho ya kukua kwa mdudu na kukamilika, baada ya kupitia hatua zote za ukuaji kuanzia yai" +imbecile,noun,punguani; bozi; mzembe; mpumbavu +imbecile,adjective,punguani; mpumbavu +imbecility,noun,upungufu; upuuzi +imitate,verb transitive,iga; fuatisha; nakili; fanana; wa kama; fananishana. imitation +imitate,noun,"wigo; mfano; nakala; uigaji; mfano; bandia. imitation gold, dhahabu bandia. imitative" +imitate,adjective,-a kuiga; a kufuatisha +immediate,adjective,"-a jirani; -a karibu sana; -a mara moja; -a sasa hivi. my ~ neighbours, jirani zangu wa karibu. an - answer, majibu ya mara moja" +immense,adjective,kubwa sana +immerse,verb transitive,"chovya; tosa; zamisha; tumbukiza; shugulisha. be ~d in, shugulika sana na; wa katika shida sana ya. immersion" +immerse,noun,mchoavyo; mzamo; utumbukiaji; mshughuliko +immortal,adjective,"-a kuishi milele; -siosahaulika; -siokufa. the -s, miungu ya Kiyunani na ya Kirumi. -ity n. maisha ya milele; kutokufa. -ize v.t. -pa maisha ya milele; -pa sifa ya daima" +immovable,adjective,-siohamishika; imara; thabiti; madhubuti +immune,adjective,huru -sioweza kupatwa na ugonjwa +impact,noun,mgongano; athari; matokeo; nguvu zipatikanazo wakati vitu viwili viogongapo; nguvu zipatikanazo kutokana na athari ya mawazo fulani +impair,verb transitive,haribu; dhoofisha +impartial,adjective,-adilifu; -siopendelea; -enye haki. -ity n. uadilifu. -ly adv. kwa uadilifu +impassable,adjective,siopitika +impassioned,adjective,-enye hamaki; -enye hamasa +impassive,adjective,baridi; tulivu; -sioonyesha hisia +impeccable,adjective,maasumu; -siokosea; bila kosa +impedance,noun,ukinzani-jumla; jumla ya ukinzani katika saketi ya umeme unaopinga mwendo wa umeme ndani +impede,verb transitive,zua; pinga; kwamisha. impediment +impede,noun,kizuizi; kikwazo; kigugumizi +impending,adjective,"-a karibu sana; -a kuelekea kutokea upesi. the ~ storm, dhoruba ya karibu sana" +imperative,adjective,-a lazima; -a kuangaliwa mara moja; -a kusikilwa; -a kutiiwa; muhimu; -a kimaamuru; -a sharti; -tiolewa kwa uthabiti; (sarufi) -a amri +imperial,adjective,-a kifalme; +imperil,verb transitive,(fll-) hatarisha; ponza +impermeable,adjective,-siopenywa na maji +impersonate,verb transitive,iga; geuka; jifanya; jisingizia +imperturbable,adjective,-siosisika; -siohangaika; -tulivu +impervious,adjective,-sio penye ka; -siosikia; -siokubali ushauri +impetus,noun,nguvu; kichocheo; msukumo +implant,verb transitive,tia fikra moyoni; kaza ndani imara; pandikiza +implement,noun,kifaa; chombo cha kazi +implement,verb transitive,tekeleza +implicate,verb transitive,tia hatiani; ingiza lawamani; ingiza hatiani. implication +implicate,noun,kutia hatiani; maana; kidokezi +imply,verb transitive,"dokeza; husika na; wa na maana; onyesha bila kutaja. Silence implies consent, kunyamaza ami sawa na kukubali" +import,noun,bidhaa; bidhaa ziingizwazo nchini; maana; uingizaji +import,verb transitive,leta bidhaa nchini kutoka nchi nyingine; maanish a; onyesha +important,adjective,a maana; muhimu; kuu; enye amri +importunity,noun,usumbufu wa kuombaomba +impose,verb transitive/intransitive,1. toza; amuru; lazimisha; lipisha. 2 +impossible,adjective,-siowezekana; -siofan yika +impostor,noun,ayari; mpunjaji; laghai; jambazi. imposture +impostor,noun,ulaghai; utapeli +impotent,adjective,bila nguvu; -siofaa neno; dhaifu. impotence +impotent,noun,udhaifu wa nguvu za kiume +impound,verb transitive,piga mali tanji; zuia katika kituo cha polisi +impoverish,verb transitive,fanya kuwa maskini; fukarisha; punguza nguvu; dhoofisha; chakaza +impracticable,adjective,sitotekelezeka; -siopitika; muhal +impregnable,adjective,-sioshindika; -sioingilika; -a kuweza kustahimili mashambulio yote +impregnate,verb transitive,tia mimba; jaza; kifu +impress,verb transitive,"1. gandamiza; tia chapa; piga muhuri. 2. shawishi; vuta; athiri. I was not much -ed, sikuvutiwa sana" +imprint,noun,alama; wazo moyoni +imprint,verb transitive,"chapa; piga muhuri; tia moyoni. ideas ~ed on the mind, fikra zilizotiwa moyoni" +imprison,verb transitive,funga; tia jela +improve,verb transitive/intransitive,endeleza; wa zuri zaidi; sitawisha; tengeneza vizuri zaidi +improvise,verb transitive/intransitive,buni; tunga papo hapo +impudent,adjective,fedhuli; jivu; safihi. impudence +impudent,noun,ufedhuli; ujeuri; usafi hi +impugn,verb transitive,bisha; kana; tilia mashaka +impulse,noun,msukumo; raghaba; hamu; mhemko wa ghafla. impulsive +impulse,adjective,-a msukumo; -a kuamua ghafla +impurity,noun,uchafu; takataka; najisi +in vitro,adjective,a halighushi - a mchakato wa kibiolojia unaotokea nje ya kiumbe hai kama kwenye tesitubu au kiolezio +in vivo,adjective,a kiasili - a mchakato unaotokea ndani ya kiumbe hai +inadvertence,noun,kupitikiwa +inadvertent,adjective,si •angalifu; -a kughafalika. •ly +inadvertent,adverb,si •a makusudi +inane,adjective,"-sio na maana, puuzi; pumbavu. •ly" +inane,adverb,kipuuzi. inanilty +inane,noun,upuuzi +inanimate,adjective,"-fu; si •enye uhai; liopooza; chapwa. conversation, mazungumzo chapwa" +inapt,adjective,si stadi; -siohusiana na jambo linalozungumzwa +inaugurate,verb transitive,fungua; zindua; ingia rasmi; anzisha; simika; tawaza; tambulisha rasmi. inaugural +inaugurate,adjective,-a kuzindua; -a kuanzisha; -a kufungua. inauguration +inaugurate,noun,ufunguzi; uzinduzi +inborn,adjective,-a asili; -a kuzaliwa nao; -a silka; -a maumbile +inbred,adjective,-a asili; -a kuzaliwa nao; liozaliwa na wazazi wa nasaba moja. inbreeding +inbred,noun,uzao baina wa wazazi wa nasaba moja +incandescent,adjective,-enye kung'aa kwa joto jingi +incapacity,noun,kutoweza; ukosefu wa uwezo +incense,verb transitive,kasirisha; ghadhabisha +incense²,noun,ubani; uvumba; udi; buhuri +incentive,noun,kichocheo; kishawishi; motisha; kifuta jasho; marupurupu +incessant,adjective,bila kukoma; -a kufululiza; -a daima +incest,noun,zinaa baina ya maharimu wasioruhusiwa kuoana kwa mujibu wa dini au utamaduni wao. -uous adj. -a uzinzi wa maharimu +inch,noun,"inchi; kiasi kidogo; chembe; by -es, kidogo kidogo. every - a soldier, askari mzuri kabisa" +incidence,noun,"jinsi jambo linavyoathiri mambo; tukio. the - of a disease, jinsi ugonjwa unavyoathiri watu. the - of a tax, jinsi kodi inavyoathiri walipaji" +incident,noun,jambo; neno; tukio; kadhia. incidental +incident,adjective,-dogodogo; -a dharura; -a ziada; -inayoweza kutokea; inayohusiana na +incinerate,verb transitive,choma; teketeza. incinerator +incinerate,noun,tanuri la kuchomea taka +incision,noun,mkato; chanjo; mtai; chale. incisive +incision,adjective,-kali; -enye kukata; -erevu. incisor +incision,noun,jino la mbele; chonge +incite,verb transitive,chochea; shawishi; vuta. -ment n. kichocheo; kishawishi +inclination,noun,mwelekeo; -mapenzi; tamaa; matakwa; mbetuko; mwinamo +include,verb transitive,"tia, weka ndani; -wa pamoja na. price is 2,000/- postage -d, bei ni elfu mbili pamoja na gharama ya posta" +inclusion,noun,uwekeji ndani. inclusive +inclusion,adjective,-ote pamoja; pamoja na +income,noun,"mapato; chumo; pato; kipato. national - pato la taifa. - tax, kodi ya mapato" +incongruity,noun,hitilafu; tofauti. incongruous +incongruity,adjective,-siopatana; -siofaa mahali +inconvenient,adjective,-sumbufu; -siofaa; -sio na raha +incorporate,verb transitive,"unga; unganisha; shirikisha; ungana na; -wa shirika," +incorporate,adjective,-liounganishwa; lioshirikishwa. incorporation +incorporate,noun,ushirikiano +increase,noun,nyongeza; ziada; ongezeko +increase,verb transitive/intransitive,ongeza; zidisha; kithiri +increment,noun,nyongeza; ongezeko +incriminate,verb transitive,ponza; tia hatiani; chongea +incubate,verb transitive,atamiza +inculcate,verb transitive,"fundisha kwa marudio, hasa juu ya maadili ya jamii" +incumbent,noun,padri wa mji; kasisi; mtu ashikilaye cheo +incumbent,adjective,"a kubidi. It is upon me, inanipasa; inanibidi" +incur,verb transitive,(-rr-) pata; patwa na +indebted,adjective,enye kuiwiwa; enye deni; a kupaswa kushukuru +indeed,adverb,kweli; hasa; ndio; naam +indefatigable,adjective,-siochoka; siochosha +indefinite,adjective,"sio dhahiri; sio na mwisho, sio mipaka" +indelible,adjective,-sio futika; siosahalulika +indemnify,verb transitive,lipa fidia; linda; kinga. indemnity +indemnify,noun,fidia; bima +indent,noun,hati ya kuagizia bidhaa +indent,verb transitive,"tia pengo; bonyeza; jonegeza mstari ndani, agiza bidhaa kwa agizo maalumu" +independent,adjective,enye kujitawala; huru; enye kujitegemea. independence +independent,noun,uhuru; upekee; kujitegemea +index,noun,"(-es, indices) kielezo; alama; ishara; faharasa; mambapeo" +index,verb transitive,orodhesha; fahirisiha +indicate,verb transitive,elekeza; onyesha; dokeza; ashiria +indication,noun,alama; dalili; ishara. indicative +indication,adjective,-kuarifu; wa alama ya. indicator +indication,noun,alama; indiketa; ishara; dalili +indifferent,adjective,-siojali; a kawaida. indifference +indifferent,noun,"kutojali; kutohusisha; kutojiingiza. It's a matter of complete to me, ni mamojakwangukwani hayanhusu" +indigenous,adjective,"-zalia, -a asili; -enyeji" +indigestion,noun,vimbizi; kuvimbikwa +indignant,adjective,-enye uchungu; -a kuudhi +indigo,noun,nili +indispensable,adjective,-a lazima +indisposed,adjective,gonjwa; a kutopenda; a kutotaka. indisposition +indisposed,noun,ugonjwa mdogo +individual,noun,mtu binafsi; mtu; binadamu +individual,adjective,"-a mmoja mmoja, a kitu kimoja" +indoor,adjective,a ndani ya nyumba; a kufanywa ndani ya nyumba +induce,verb transitive,1. vuta; shawishi; asababisha; sababisha; dukuza; toa umeme +induction,noun,"udukuzaji; tendo la kitu kupatwa na tabia ya kitu kingine kilichopo karibu yake bila ya kugusana. electric ~, udukuzaji umeme. electrostatic ~, udukuzaji umemetetamo. electromagnetic ~, udukuzaji sumakuumeme. magnetic ~, udukuzaji sumaku. mutual ~, udukuzaji. self ~, kujidukiza" +indulge,verb transitive,pendelea; endekeza; deka; jiingiza +industrial,adjective,-a kiwanda +industry,noun,utendaji; bidii; uchapaji kazi; kiwanda; tasnia +inert,adjective,"fu; kama kifu; kama kufa; tepetewu. — gas, gesi ajizi: kundi la elementi sita za heli, neoni, agoni, kriptoni, xenoni, na radoni zilizomo kwenye kundi sifuri la jedwali mrudio. -ia n. inesha: tabia ya gimba kutokubadilika mwendo kwa shinikizo la kani" +inevitable,adjective,sioepukika; -siozuilika +inexperience,noun,ukosefu wa uzoefu; ukosefu wa ujuzi +inexpressible,adjective,-sioelezeka +infallible,adjective,-sioweza kukosa; -nye hakika; -siokosea; -a uhakika +infant,noun,mtoto mchanga; mtoto; -changa; -a kitoto. infancy +infant,noun,"utoto; uchanga; ukemebe; mwanzo. Aviation is no longer in its infancy, urukaji hewani umepvuka. -icide n. uuaji mtoto mchanga mara tu anapozaliwa. -ile adj. -a kitoto; -a mwanzoni" +infantry,noun,askari wa miguu +infect,verb transitive,ambukiza; enea; chafua. -ion n. uambukizaji; ugonjwa wa kuambukiza. -ious adj. -a kuambukiza; -a kuenea; enye kushawishi +inferior,noun,mtu duni +inferior,adjective,-a chini; duni; dhalili. -ity n. udhalili +infernal,adjective,-a jehanamuuu; a shetani; -baya sana; -lilolaaniwa. inferno +infernal,noun,jahanamu; moto; tukio la kutisha +infest,verb transitive,"tapakaa; zagaa; jaa tele. warehouses -d with rats, ghala zilizojawa panya" +infidel,noun,kafiri. -ity n. ukafiri; uzinzi +infiltrate,verb intransitive,penyeza; penya +infiltration,noun,upenyaji +infinite,adjective,-siyokoma; sio na kikomo; sio na mwisho; -siopimika; -kubwa sana; -ingi sana. the-. Mungu. -ly adv. mno. -simal adj. -dogo mno; -siopimika +infinitive,noun,kitenzijiina; kitenzijiina +infinity,noun,pasipo mwisho au kikomo. (maths) namba isiyo na kikomo +infirm,adjective,dhaifu; -lemavu; gonjwa; -mara; +infirm,noun,(la zamani) hospitali. -ity n. udhaifu; ugonjwa; ulemavu +inflame,verb transitive/intransitive,hamasisha; hamakisha; chochea; kasirisha; washa; waka; choma; vimba; vimbisha. inflammable +inflame,adjective,-a kuwaka; -a kuwashika; -a kushika moto; -a kukasirika; -a kuchomeka +inflammation,noun,mwako; moto; uvimbeuchungu. inflammatory +inflammation,adjective,-a kuwasha; -a kuchochea; -a kuhamakisha; -enye uvimbe +inflate,verb transitive/intransitive,"jaza upepo; tia pumzi; vimbisha; panua; ongeza; kuza. -d with pride, liovimba kwa kiburi. inflation" +inflate,noun,kuvimbia; kupanda gharama za maisha; mfumuko wa bei +inflect,verb transitive,"badili; geuza; (grammar) ambisha. -ion, inflexion" +inflect,noun,uambishaji +inflict,verb transitive,"piga, umiza; tesa; lazimisha; shurutisha. -oneself on sb. fuatana na mtu bila hiari yake. -ion n. adhabu; mateso" +influence,noun,mvuto; ushawishi; athari; uwezo wa kuathiri. influential +influence,adjective,enye uwezo; -enye kuvutia; -enye kushawishi +influenza,noun,homa ya mafua; makamasi; mafua +influx,noun,uingiaji kwa wingi +informal,adjective,si rasmi; si- +infrared,adjective,"infraredi: aina ya miali ya rangi nyekundu ya nuru ya lukoka ndefu ambayo haiwezi kuonekana lakini hutoka joto ~ rays, miali ya infrared" +infringe,verb transitive/intransitive,"v unja; asi, halifu" +infuriate,verb transitive,ghadhibisha; kasirisha +infusion,noun,kumwagia maji; unyweshaji +ingenious,adjective,erevu; vumbuzi; stadi; bunifu: -liofanywa kwa ustadi. ingenuity +ingenious,noun,ustadi; ubunifu; umahiri +ingenous,adjective,-sio na hila; adilifu; kweli +ingestion,noun,kula; uingizaji chakula katika kiwiliwili +ingot,noun,kinoo; kipande; kidonge; kibongometali +ingrained,adjective,-liotopea; liokolea sana; -ingi; -liojazana; lioshika +ingredient,noun,kiambato; sehemu; kichanganyiko +inhabit,verb transitive,kaa katika; kalia; ishi. ~able +inhabit,adjective,~ kuakalika +inherent,adjective,-a ndani; -a asili +inherit,verb transitive,rithi +inhuman,adjective,katili; -a kinyama +inimitable,adjective,-sio na kifani; -siogika +iniquitous,adjective,-ovu sana; dhalimu. iniquity +iniquitous,noun,uovu; udhalimu +initial,noun,herufi ya kwanza ya jina la mtu +initial,adjective,"-a mwanzo; -a kwanza, -a awali" +initial,verb transitive,tia saini kwa kutumia herufi za kwanza za majina. initiate +initial,noun,mwnzi; mtu aliyeingizwa katika kundi au chama +initial,verb transitive,anza; anzisha; ingiza; fundisha; tia jandoni; kumbini au unyagoni. initiation +initial,noun,mwanzo; ufunzwaaji; uingizwaji; jando; unyago. initiative +initial,noun,"ari, uwezo wa kuanzisha jambo; moyo wa kujituma; haki ya raia kutunga sheria zao nje ya bunge" +inject,verb transitive,ingiza kwa nguvu; piga sindano +injure,verb transitive,dhuru; umiza; jeruhi. injurious +injure,adjective,-a kudhuru; -a kutia hasara; -a kuumiza. injury +injure,noun,madhara; hasara; maumivu; jeraha +injustice,noun,udhalimu; tendo lisilo la haki; ~ do sb. an ~ -tomtendea haki +ink,noun,wino +ink,verb transitive,"paka, tia wino" +inland,adjective,-a bara; -a ndani ya nchi +inland,adverb,kuelekea bara +inlet,noun,hori; ghuba ndogo; njia; mlango +inmate,noun,mkazi mwenza +inmost,adjective,-a ndani kabisa +inn,noun,hoteli; mkahawa +inner,adjective,-a ndani; -a ndani zaidi +innocent,adjective,maasumu; sio na kosa; -siodhuru; -siojaa uovu; -jinga. innocence +innocent,noun,ujinga; hali ya kutokuwa na hatia +innocuous,adjective,-siodhuru; -sioumiza; -sio na madhara +innovation,noun,uzushi; bidaa; uvumbuzi +innumerable,adjective,siohesabika; -ingi mno +inoculate,verb transitive,chanjo +inorganic,adjective,"si -a kikaboni; sio na uhai; sioelezeka kietimolojia. compound, kampaundi simahuluku; kampaundi yoyote isiyokuwa na atomu za kaboni" +inquest,noun,uchunguzi rasmi wa kisheria +inquire,verb transitive,"uliza; taftishi; taftiti. into, chunguza; peleleza; dadisi. after, ulizia hali. for, taka; omba" +inquisition,noun,uchunguzi rasmi +inquisitive,adjective,pekuzi; enye udaku; dadisi +insatiable,adjective,sitosheki; siordhika; sioshibika +inscribe,verb transitive,andika; chora. inscription +inscribe,noun,mwandiko; maandiko +inscrutable,adjective,siofahamika; a fumbo; a siri +insect,noun,mdudu. -cide n. dawa ya kuua wadudu +inselberg,noun,mlima uliojitenga ulio imara wenye kilele cha duara +insensible,adjective,-siohisi; liozirai; siofahamu; siojali; liokufa ganzi; dogo sana. insensibility +insensible,noun,kutokua; kutotambua; kutohisi +insert,noun,kitu kilichoingizwa +insert,verb transitive,tia; penyeza; ingiza; weka +insidious,adjective,enye kudhuru kwa siri +insight,noun,busara; umaizi; utambuzi +insinuate,verb transitive,penyeza kidogo kidogo kianja; dokeza; singizia +insipid,adjective,chapwa; sio na ladha +insolent,adjective,fedhuli; enye jeuri; enye dharau; enye kutakabari. insolence +insolent,noun,ujeuri; takaburi +insoluble,noun,isomumunyika: isiyoweza kuunda mimumunyo katika maji au kimumunyishaji kingine makhsusi +insomnia,noun,ukosefu wa usingizi; kurukwa wa usingizi +inspect,verb transitive,kagua; angalia. -ion n. ukaguzi. -or n. mkaguzi; mrakibu +inspector,noun,m. inspekta mkuu +inspectority,noun,ujumla; kawaida. ~ize v.t. jumlisha; hitimisha; sambaza. ~ization n. ~ly adv. mara nyingi; kwa kawaida +inspire,verb transitive,shajihisha; ongoza; tia moyo. inspiration +inspire,noun,ilhamu; maongozi; mtu aongozae +install,verb transitive,funga chombo sehemu. -ation n. uwekaji; chombo kilichowekwa +instalment,noun,sehemu; fungu; kipingili +instance,noun,"mfano; namna. for - kwa mfano. at the -, of, kwa ombi la fulani" +instance,verb transitive,toa kama mfano; taja +instant,adjective,"a mara moja; a mwezi huu; a haraka; a papo hapo. this - sasa hivi. the - that, mara. -ly adv. mara moja. -aneous adj. a mara moja; a papo hapo" +instead,adverb,mahali pa; badala ya +instep,noun,kiganja cha mguu (juu ya unyayo) +instigate,verb transitive,chochea. instigation +instigate,noun,uchochezi. instigator +instigate,noun,mchochozi +instinct,noun,silka. -ive adj. a silka; bila kufikiri +institute,noun,"taasisi, chuo. of Kiswahili and Foreign Languages, Taasisi ya Kiswahili na Lugha za Kigeni" +institute,verb transitive,anzisha; weka asisi. institution +institute,noun,desturi; chama; shirika; asasi; sheria +instruct,verb transitive,fundisha; funza; amuru; agiza; arifu. -ion n. mafunzo. -ive adj. a kufundisha; a kueleimisha. -or n. mwalimu +instrument,noun,chombo; ala; zana; kifaa; hati rasmi; mtumishi. -al adj. -a ala; -a +insubordinate,adjective,asi; kaidi. insubordination +insubordinate,noun,uasi; kuasi uhalifu; ukaidi +insufferable,adjective,enye kujiona sana; enye majivuno sana; -siovumilika; -siostahamilika +insular,adjective,a kisiwa; enye maarifa finyu; enye tabia za watu wa visiwa kwa kuwa mbali na wenzao +insulate,verb transitive,funika kwa mpira; tenga; hami; kinga +insulation,noun,kutengwa; kukingwa. insulator +insulation,noun,kihami; mata au dutu inayozuia umeme au sauti kupita +insulin,noun,"insulini; homoni inayorekebisha kiwango cha sukari katika damu, hutengenezwa katika tezi zinazoitwa vijisiwa vya Langerhans vilivyopo katika kongosho ya wanyama wenye uti wa mgongo" +insult,noun,tusi +insult,verb transitive,tukana +insuperable,adjective,sioshindika; -sioondoleka +insurance,noun,bima; malipo ya bima; kinga. ~ policy +insurance,noun,hati ya bima. insure +insurance,verb transitive,kata bima +insurrection,noun,uasi; upinzani dhidi ya serikali +intact,adjective,zima; kamili; sioharibika +intake,noun,mlango; kipenyo; kiingizio; idadi iingayo mahali kwa muda fulani +intangible,adjective,sioshikwa; sioeleweka kirahisi; tatanishi +integer,noun,kitu kizima; namba kamili. integral +integer,adjective,a lazima; muhimu; kamilifu; zima; enye namba kamili; rejeo +integrate,verb transitive,kamilisha; uganisha; changanya +integrity,noun,uadilifu; uaminifu; ukamilifu +intellect,noun,akili +intelligence,noun,akili; ufahamu; ujuzi. intelligent +intelligence,adjective,enye akili. intelligentsia +intelligence,noun,tabaka la wasomi. intelligible +intelligence,adjective,dhahiri; a kufahamika. intelligibility +intelligence,noun,udhahiri; ufahamikaji +intend,verb transitive,kusudia; nuia; dhamiria; azimu +intense,adjective,a nguvu; kali sana. intensity v.t.i. ongeza; zidisha; zidi; ongezeka. intensity +intense,noun,nguvu; mkazo; ukali +intention,noun,nia; azimo; dhamira; kusudi +intention,adjective,enye bidii; enye dhamira. intention +intention,noun,nia; kusudi; dhamira +inter,verb transitive,(-rr-) zika +intercede,verb intransitive,ombea; tetea. intercession +intercede,noun,maombezi; utetezi +intercept,verb transitive,kamata; zuia njiani; ingilia kati +interchange,noun,badiliko; ubadilishaji +interchange,verb transitive,badilishana; badili +intercourse,noun,ushirikiano; maingiliano; biashara; kubadilishana vitu; kujamiana +interest,noun,"1. moyo wa kutaka kujua; 2. udadisi; mvuto; raghba. 3. upendeleo. His chief interests are business and football, anapenda sana biashara na kandanda. 4. faida; riba; hisa. He charges 5 per cent., anatosa asilimia tano" +interfere,verb intransitive,jiingiza; jitia kati; jidukiza; ingilia; zuia +interim,noun,"muda wakaa. in the ~, kwa wakati huu" +interior,noun,ndani; upande wa ndani; bara +interior,adjective,"-a ndani; -a bara; si -a pwani; a nchi, si -a kigeni" +interlude,noun,mapumziko; nafasi kati ya matukio mawili +intermediate,adjective,a kati; a baina ya +interminable,adjective,sio mwisho; a kuchosha; a kuchusha +intermittent,adjective,a vipindi +intern,verb transitive,funga; zuia. ~ combustion engine injini mwako ndani: injini ambayo mchanganyiko wa petroli na hewa huingia kwenye silinda ya injini na kuripuliwa na cheche +international,adjective,a kati ya mataifa; a mataifa; a kimataifa +internet,noun,mdahalishi (mtandao): mtandao wa kimataifa wa mawasiliano wa habari na data unaounganisha kompyuta duniani kwa kutumia modemu na setilaiti. ~ cafe +internet,noun,kituo cha huduma za mdahalishi (mtandao) +interplanetary space,noun,masafa baina ya jua na sayari nyingine katika mfumo wa jua +interpret,verb transitive/intransitive,fasiri; agua; eleza; fafanua +interrogate,verb transitive,hoji; saili; dodosa +interrogation,noun,kuhoji; usaili. interrogative +interrogation,adjective,a kuuliza +interrupt,verb transitive/intransitive,dakiza; katiza; dakuliza; ingilia kati; pinga +intersect,verb transitive/intransitive,gawa kwa kukata; katana +interval,noun,wakati baina ya matukio mawili; nafasi baina ya vitu au vituo viwili; tofauti ya sauti baina ya noti mbili. a.s. kwa vipindi +intervene,verb intransitive,ingilia kati; jitia kati; wa kati ya. intervention +intervene,noun,uingilaji kati +interview,noun,mahojiano; usaili +interview,verb transitive,hoji; saili +intestine,noun,"matumbo. small ~, utumbo mwembamba. large ~, utumbo mpana" +intimate,adjective,a moyoni; a ndani; a siri; a moyo +intimidate,verb transitive,tisha; ogofya. intimidation +intimidate,noun,kitisho +intoxicate,verb transitive,levya; lewesha; rusha akili; tia jazba +intricate,adjective,tatanishi; enye matatizo. intricacy +intricate,noun,matatizo; utatanishi +intrigue,noun,hila; werevu; njama +intrigue,verb intransitive,la njama; vutia sana +introduce,verb transitive,leta; anz; julisha; anzisha; ingiza; penyeza. introduction +introduce,noun,uingizaji; utangulizi; dibaji; utambulisho; ufahamisjo. introductory +introduce,adjective,a mwanzo; a kuanzisha; a utambulisho +introspection,noun,kujingalia nafsi +intrude,verb transitive/intransitive,dukiza; ingia bila kukaribishwa +intrusion,noun,kujiudikiza; kuingilia +intuition,noun,uwezo wa kuelewa haraka; welewa bila ya kufikiri +inundate,verb transitive,gharikisha +inundation,noun,gharika; mafuriko +invade,verb transitive,shambulia; vami; ingilia; hujumu; ingilia haki ya mtu +invalid,adjective,(leg.) batili; lioatnguka; a bure +invaluable,adjective,a thamani +invent,verb transitive,vumbua; buni; tunga; unda +inventory,noun,orodha; hesabu +inversion,noun,upinduzi; ugeuzi; mpindu; matokeo ya kubadili utaratibu wa kawaida wa mpangilio wa maneno katika sentensi. invert +inversion,verb transitive,pindua; weka kinyume; geuza +invertebrate,noun,mnyama asiye na uti wa mgongo +invertebrate,adjective,sio na uti wa mgongo; +invest,verb transitive/intransitive,tega uchumi; wekeza; nunua; pa; vika; pamba; zingira; fanya mazingara. ~ment kitega uchumi +investigate,verb transitive,chunguza; peleleza. investigation +investigate,noun,"upelelezi, uchunguzi" +invincible,adjective,-sioshindika +invite,verb transitive,alika; omba; taka; vuta; shawishi; karibisha. invitation +invite,noun,mwaliko. inviting +invite,adjective,a kuvutia +invoke,verb transitive,"omba kwa Mungu, mizimu etc.; omba; sihi; ita mashetani. invocation" +invoke,noun,maombi; dua; utambikaji +involuntary,adjective,-siokusudiwa; bila kujua; bila hiari +involve,verb transitive,husisha; ingiza matatani; sababisha; -wa sababu ya; maanisha +inward,adjective,-a ndani; -a rohoni +iodine,noun,"aidini, madini ya joto" +ion,noun,ioni: molekuli au atomu iliyo na chaji kutokana na kupokea au kutoa elektroni. ~ic bond muungo kioni; muungo kikemikali ulioundwa kwa njia ya kiume-metatua wa ioni. ~ic compound kampaundi ionia; kampaundi iliyoundwa na ioni zenye chaji chanya na zenye chaji hasi. ~izing radiation mnuururisho ioni: mnururisho unaobadilisha kampaundi kemikali kuwa ioni +ionosphere,noun,"tabaka ya tatu toka angahewa ya dunia baada ya tabakastrato, hutumika sana kwa mawasiliano ya redio" +irate,adjective,-a hasira +ire,noun,(liter.) hasira +iris,noun,duara ya rangi izungukayo mboni ya jicho +iron,noun,"chuma; pasi. Strike while the is hot, udongo upate ungali maji (rekebisha kasoro katika hatua za awali). a man of ~, katili. have too many ~s in the fire, shugulikia mambo mengi kwa wakati mmoja" +irony,noun,"kejeli; kinaya; jambo la kinyume. the ~ of fate, dhihaka ya majaliwa. ironic(al)" +irony,adjective,-a kejeli; -a kinaya +irradiation,noun,unururikai; unang'anaikaji kutokana na miali ya nuru inayopiga uso wa gimba +irresistible,adjective,-siokatalika; -sozulika; -siovumilika +irrespective,adjective,bila kujali; bila kuzingatia; bila kuangalia +irresponsible,adjective,siopaswa; -siowajibika; -sioaminika +irrigate,verb transitive,mwagilia; jenga mfumo wa umwagiliaji maji +irrigation,noun,umwagiliaji +irritate,verb transitive,washa; kasirisha; choma; udhi; kera; sumbua. irritable +irritate,adjective,-epesi wa hasira. irritant n.adj. kitu kinachowasha; -enye kuwasha; enye kukera. irritation +irritate,noun,mwasho; kichomi; uchungu +island,noun,kisiwa. -er n. mzaliwa au mkazi wa kisiwa +isle,noun,kisiwa. islet +isle,noun,kisiwa kidogo +ismuths,noun,shingo ya nchi iliyounganisha mabara mawili +isobar,noun,isobaa; msawakani: mstari unaounganisha sehemu zenye kanieneo ya angahewa inayolingana; mstarianki +isohyte,noun,isohiti: mstari unaounganisha sehemu zote zenye kiwango sawa cha mvua kwa kipindi fulani +isolate,verb transitive,tenga +isolation,noun,utengaji; upweke; upekee +isomer,noun,isoma: mojawapo ya misombo yenye mtungo wa uzito wa molekuli sawa lakini hutofautiana katika muundo +isosceles,adjective,"enye pande mbili sawa. triangle, pembetatu yenye pande mbili sawa. safari; njia ya safari" +isotherm,noun,msawajoto: mstari unaounganisha sehemu zenye halijoto inayolingana +isotope,noun,isotopu: atomi yenye uzito tofauti na atomi nyingine +issue,noun,kutoka; kitokeacho; utoaji; toleo; suala; hoja; matokeo v.i/t. toka; -ja; tokea; toa; chapisha; gawanya. die without - kufa bila ya mtoto +it,pronoun,hii; hiki; hicho; huyu; huyo; huu; kile; ile; ule; etc +italic,adjective,-a italiki; -a mlazo; a herufi hizi +itch,noun,mwasho; shauku +itch,verb intransitive,chochea; washa; -wa na shauku +item,noun,kitu kimoja; aya; kipengele; maelezo +itenerant,adjective,-a kutembeatembea; -a kuzunguka zunguka +itinerary,noun,mpango wa safari; njia ya safari +ivory,noun,pembe ya ndovu +jab,noun,kipigo cha nguvu; dhoruba +jab,verb transitive,(-bb) piga kwa nguvu +jack,noun,"jeki; bendera ya meli; kikombe cha ngozi; baharia. -up, inua kwa jeki" +jackal,noun,mbweha +jacket,noun,"jaketi, kifuniko, kidhihiti joto; maganda ya viazi; gamba" +jaded,adjective,hoi +jag,noun,chonge; ncha; jino la msumeno +jaguar,noun,aina ya chui wa Amerika +jail,noun,jela; gereza +jam,noun,"msongano; ukwamaji; hali ngumu. v.t/i. (-mm-) bana; kwamisha; kwama; shindilia; funga kwa nguvu; songamana; rundika; ingilia mawimbi ya sauti. He ~med on the brakes, alifunga breki ghafla" +jam,noun,mraba; jamu; jemu +January,noun,Januari; mwezi wa kwanza wa mwaka wa kizungu +jar,noun,mkwaruza; mtetemeko; mshtuko; mtungi; gudulia; kasiki; chupa +jar,verb transitive,(-rr-) soriga na kutoa sauti ya kukera; shtua; shtuka +jargon,noun,istilahi; lugha ya kitaalam; lugha ya mtaa +jaundice,noun,homa ya manjano; wivu; husuda +javelin,noun,javelini; mkuki +jaw,noun,"taya; utaye; kinywa. (fig.) mwingilio wa bonde, pango hasa wa mahali pa hatari; jirwa. (colloq.) hotuba ndefu na ya kuchosha. v.t.i (colloq.) piga domo; karipia" +jazz,noun,jazi +jealous,adjective,"enye wivu; enye husuda; ona wivu, be ~ ona wivu. be ~ of sb. else's success, ona kijicho dhidi ya mafanikio ya mwenzio. be ~ of reputation, wa mwangalifu wa heshima. ~" +jealous,noun,wivu; husuda +jeer,noun,dhihaka; mzaha; cheko +jeer,verb intransitive,dhihaki; cheka; zomea +jelly,noun,ute; jeli +jeopardize,verb transitive,hatarisha +jeopardy,noun,hatari; mashaka. put in ~ tia hatarini +jersey,noun,fulana nzi to; jezi; sweta +jet,noun,"mchirizi wa ghafla wa maji, etc. utokao kwenye kipenyo; upewno wa kutokae maji etc. ~propulsion usukuma ji wa jeti; mbinu ya kuleta kasi ya usukuma ji kwenye chombo cha hewani au majini kwa kutumia mjibutiko wa jeti va velositi ya juu" +jewel,noun,kito; johari; almasi; jiwe la thamani; kitu (au mtu) cha thamani. ~lery ~ry +jewel,noun,mapambo va vito +jig,noun,dansi ya mtindo wa yosayosa. v.t.i. (-gg-) cheza yosayosa; rukaruka; rusharush. ~saw puzzle +jig,noun,chemshabongo +jigger,noun,chepu; funza +job,noun,kazi; ajira; wadhifa. That's a good ~ ni kazi zuri. v.t.i. (-bb-) fanya kazi ndogondogo za namna nyingi. ~bing gardener +job,noun,mlima ji bustani +jockey,noun,mpanda farasi katika mashindano +jockey,verb transitive,hadaa; ghilibu; danganya; laghai +join,noun,kiungo; fundo. v.t.i. unga; ingia; ungana; fuatana; na; changamka; kaa +joke,noun,mzaha; masihara; kichekesho; dhihaka. It's no ~ mchezo; si utani +jokingly,adverb,kimzaha; kimashihara +jollity,noun,furaha +jolly,adjective,a furaha; changamfu; a kupendeza; zuri +jolly,adverb,sana. jollification shangwe; sherehe +jot,noun,"kipande kidogo; nukta. He hasn't a ~ of honesty, hana hata chembe va uaminifu" +jot,verb transitive,(-tt-) andika; down; andika upesiupesi +joule,noun,juli; kizio cha kazi +journal,noun,gazeti; jarida; kitabu cha mambo ya kila siku etc +journal,noun,lugha chapwa ya kiozeti +journey,noun,safari; mwendo. vi. safiri +jovial,adjective,"kunjufu; changamfu. -ity n. ukunjuifu, bashasha; furaha" +joy,noun,furaha; shangwe; nderemo. -ful adj. a furaha -a kufurahia. -fully adv. kwa furaha. -less adj. huzuni. -lessly adv. bila furaha. -ous adj. a furaha +jubilant,adjective,"a shangwe, furaha" +jubilee,noun,"jubilei; sikukuu ya ukumbusho. silver jubilee jubilei ya miaka wa 25, golden jubilei ya miaka wa 50, diamond jubilei ya miaka wa 60 au wa 75" +judge,noun,"jaji; hakimu; mwamuzi. v.t/i. hukumu; toa hukumu; amua; dhani; ona. - It better to postpone a meeting nadhani afadhali kuahirisha mkutano. - a man by his actions, pima mtu kwa vitendo vyake. -ment n. hukumu; maamuzi; akili; busara; ujuzi; maoni" +judicial,adjective,a jaji; a haki; a kimahakama +judicious,adjective,"enye akili, a busara. judiciously" +judicious,adverb,khekima. judiciousness +judicious,noun,hekima; busara +juice,noun,juisi; utomvu. coconut- maji ya dafu; tui. gastric- majitumbo. juicy +juice,adjective,enye maji mengi +July,noun,Julai; mwezi wa saba wa mwaka wa kizungu +jumble,noun,fujo; mchanganyiko; vurugu. v.t/i. changanya; chafua; chafuka; fuja; vuruga; paraganya. sale seli ya vitu vikuu kuu +jump,noun,"mruko; mchupo; mshtuo; upandaji wa ghafla. v.t/i. ruka; chupa; shtuka; panda ghafla. -at pokea kwa furaha. - up at sb. karipia. There was a - in the price of rice, bei ya mchele ilipanda ghafla. -er n. mrukaji; sweta; aproni. -y adj. epesi kushtuka" +junction,noun,"njia panda; kiungio; junctura = munganiko; hali ya jambo, at this hapa sasa; katika hali hii" +June,noun,Juni; mwezi wa sita wa mwaka wa kizungu +jungle,noun,kichaka; msitu. law of the- sheria ya mahavu +junk,noun,takataka; vikorokoro +junk²,noun,jahazi la kichina +jupiter,noun,simbula; sayari ya tano kutoka kwenye jua iliyokubwa kupita zote +jurassic,adjective,"a kijura: a zama za kijilojia ilipoanza miamba ya chokaa, mijusi mikubwa na ndege. period kipindi cha kijura; kipindi cha kijilojia katika historia ya miaka 140 hadi 190 milioni iliyopita" +jurisdiction,noun,hukumu; amri; mamlaka; mamlaka ya kisheria +jurisprudence,noun,maarifa ya sheria; sayansi na falsafa ya sheria ya binadamu +jurist,noun,mwanasheria +jury,noun,mzee wa baraza. jury +jury,noun,baraza la wazee wa mahakama; waamuzi; mtu anayeapishwa +juryman,noun,mzee wa baraza. jury-mast n. mlingoti wa muda +just,adverb,barabara +justifiable,adjective,a kuthibitishika kuwa -a haki. justification +justifiable,noun,haki; uhalali; ithibati. justify +justifiable,verb transitive,thibitisha uhalali wa jambo; halalishe; -wa sababu ya kufanya jambo +jut,noun,utokezaji +jut,verb intransitive,"(-tt-) ~ out, tokeza; chomoza" +juvenile,noun,kijana; mtoto +juvenile,adjective,-a kitoto; -a kijana +juxtapose,verb transitive,weka sambamba. juxtaposition +juxtapose,noun,hali ya kuwa sambamba +kahaba,verb transitive,tumia vibaya; fanya ukahaba. prostitution +kahaba,noun,ukahaba; umalaya +kangaroo,noun,kangaruu +karst,noun,eneo lenye miamba ya chokaa yenye mivungu mingi chini yake ipitayo michirizi ya maji +keel,noun,mkuuk. be on an even ~ (fig.) tulia +keen,adjective,"-kali; -enye bidii; hodari; -enye kupenda sana. (fig.) a ~ wind, upepo mkali" +kelvin,noun,kelvini: kizio cha SI cha halijoto halisi +kennel,noun,tundu la mbwa; kibanda cha mbwa +kernel,noun,kiini +kerosene,noun,kerosini; mafuta ya taa +kettle,noun,"birika; buli. This is a pretty ~ of fish, mambo vameparaganyika. -drum n. ngoma ndogo ya shaba nyeupe" +key,noun,"1. ufunguo. 2. (fig) ufumbuzi; tafsiri; majawabu. industries, viwanda muhimu. 3. kibonyoza cha kinanda, tapureta; kompyuta; piano etc. cha kugigwa kwa vidole. ~board safu ya vibonyozo hivyo. 4. mfululizo wa noti au sauti za muziki. ~ up (fig) chochea" +kHz,noun,ufupisho wa kilohertz; hezi 1000 +kick,noun,teke; kiki; msisimko; mshtuko. v.t/i. piga teke +kid,noun,1. mwana mbuzi. 2. ngozi ya mwana mbuzi. 3. (colloq) mtoto ~dy +kid,noun,mtoto +kidnap,verb transitive,(-pp-) iba mtoto; teka nyara +kidney,noun,figo +kiln,noun,tanuri; joko +kilohertz,noun,hezi 1000 +kilometre,noun,mita 1000 +kilowatt,noun,wati 1000 +kin,noun,"ukoo; jamaa; ndugu. next of ~, ndugu wa karibu zaidi" +kind,noun,"namna; aina; kabila; ngeli; asili; tabia. in kind, kwa vitu. pay in ~, lipa kwa vitu. repay sb. in ~, tendea jinsi alivyokutendea" +kindergarten,noun,skuli ya watoto wadogo +kindle,verb transitive/intransitive,1. washa; waka. 2. (fig.) raghibisha; chochea +kind²,adjective,-ema; -pole; enye huruma; -karimu +kinetic,adjective,a. mwendo; -a kuhusiana na mwendo. ~ energy nishati mwendo: nishati inayotokana na mwendo wa kiolwa au gimba +king,noun,mfalme; mtu mashuhuri; kete kuu +kiosk,noun,kioski; kibanda cha kuuza bidhaa; kibanda cha simu +kiss,noun,busu +kiss,verb transitive/intransitive,busu +kit,noun,"vyombo; vifaa; zana za askari, baharia, msafiri au fundi; vifaa vya mchezo" +kitchen,noun,jiko +kite,noun,mwewe; kozi; kipanga; tiara; kishada +kitten,noun,"mtoto wa paka. have ~s, wa na wahaka" +knack,noun,ubingwa; wepesi; weledi; welekevu; ustadi +knead,verb transitive,"kanda; ponda; sukuma, hasa unga wakati wa kutengeneza mkate, chapati, maandazi" +knee,noun,goti. ~-deep adv.adv. -a magotini +knife,noun,(knives) kisu +knit,verb transitive/intransitive,(-tt-) suka; sokota; fuma; unganisha; unga +knob,noun,kirungu; kinundu; kifundo +knock,noun,pigo; kipigo; hodi +knock,verb transitive/intransitive,gonga; gota; bisha; piga +knot,noun,"fundo; kifundo; tindi; shida; tabu; kikundi; noti. tie oneself up into ~s, wa katika matata. a ship of 16 ~s meli iendayo noti 16 kwa saa" +knot,verb transitive,funga fundo; piga fundo +knuckle,noun,konde; konzi +knuckle,verb intransitive,under; salimu amri +kowtow,verb intransitive,nyenyekea; sujudia kwa ishara ya heshima. tabia hii hufuatwa na Wachina +krypton,noun,kriptoni: aina ya gesi isiyo na rangi wala harufu inayotumiwa katika taa za mishumaa na glopu +provoking,adjective,-a kuudhi +kudu,noun,tandala +laboratory,noun,lebo; maabara +labour,noun,kazi; wafanyakazi; nguvu kazi; uchungu wa uzazi +lac1,noun,aina ya utomvu mwekundu wa miti utumiwazo kutengenezea rangi +lac2,noun,"laki; 100,000" +lace,noun,lasi; uzi; kimia +lace,verb transitive,funga viatu kwa nyuzi; pamba nguo kwa lasi. Kitambaa chenye urembo kinaochungwa kwenye kitambaa/nguo ili kuongeza mapambo +lack,noun,"uhitaji; upungufu; ukosefu. no ~ of, tele. for ~ of, kwa ukosefu wa" +lack,verb transitive,"hitaji; pungukiwa na; kosa. be ~ing, kosekana" +ladder,noun,ngazi; ufumukaji wa soksi +ladder,verb transitive,(kwa soksi) fumuka +laden,adjective,"enye mizigo, enye shehena; tele; iliojaa. lading" +laden,noun,"mizigo; shehena. bill of lading, orodha ya mizigo; iliojaa ya kutoa mizigo" +ladle,noun,upawa +ladle,verb transitive,(out) teka kwa upawa +lady,noun,bibi; bibiye; mke +ladylike,adjective,"a adabu; a heshima. Your, Her, ~ship, mheshimiwa, mtukufu (mwanamke)" +lager,noun,bia isiyokuwa kali sana +lagoon,noun,mlangwa +lair,noun,liya; malalo ya mnyama wa mwitu +lake,noun,ziwa +lamb,noun,mwana wa kondoo; nyama ya kondoo +lament,noun,masikitiko; maombolezo; kilio +lament,verb transitive/intransitive,lia; lia; omboleza; sikitika +lamp,noun,taa +lance,noun,mkuki; fumo +lance,verb transitive,"tumbua; pasua (jipu, etc.)" +land,noun,nchi; ardhi; shamba; +language,noun,lugha. laboratory maabara ya lugha. bad strong matatu; lugha chafu. technical lugha ya kitalamu +languid,adjective,-chovu; tepetefu; nyong’onyewu; legevu +lantern,noun,kandili; fanusi. jawed -enye taya ndefu nyembamba +lap,noun,paja; pajani. live in the - of luxury ishi maisha ya anasa +lap,noun,mzunguko +lap,verb transitive,zungusha; funga; kunja; pita; pitana; -nywa kwa ulimi kama paka. –ed +lap,noun,mkunjo wa koti kifuani +lapse,noun,1. kuteleza kwa ulimi; kosa dogo. a. of memory kupititwna. 2. (kwa wakati) kupita. 3. (law) kuisha (kwa sababu ya kutotumiwa) +lapse,verb intransitive,potoka; shuka hadhi; rudia dhambi; poteza haki kwa kutodai +lard,noun,mafuta ya nguruwe +larder,noun,chumba au kabati la kuhifadhia chakula na nyama +large,adjective,kubwa; kuu; ingi; karimu: -ena at. -a hurur people at. - watu kwa jumla. by and - kwa kufikiri mambo yote. -ly adv. hasa; zaidi +larva,noun,(larvae) mtoto wa mdudu; kiwavi; buu; kiluwiluwi; funza +larynx,noun,zoloto: mwanzo wa koromeo panapohusika na utoaji sauti +laser,noun,"chombo cha kukuza na kushadidia miale kuelekea upande mmoja. beams, mwangaza leza" +lash,noun,mjeledi; kiboko; mchapo; kipigo cha kiboko; ukopoe. v.t/i. chap; piga +lass,noun,msichana; mpenzi +last²,verb intransitive,"endelea; dumu; tosha kwa; ishi. enough food to us three days, chakula cha kutosha kwa siku tatu. –ing" +last²,adjective,-a aushi; -enye kudumu +latch,noun,kia; komeza; kitasa; kikomeo +latch,verb transitive,funga kwa kia au komeo +late,adjective,"-liochelewa; liokawia. -he, - kawia; chelewa; taahari. 2. marehemu; wafu. -liopita, liokwishia, - kisasa; - karibu. of hivi karibu; majuzi. -ly adv. hivi karibuni; juzi juzi. –st" +late,adjective,"-a kisasa. the - fashion, mtindo wa kisasa. at the -, kabla ya siyo zaidi ya" +latent,adjective,"-sioonekana. –heat, joto fichi: kiasi cha joto kimaohitajika kubadili dutu kutoka hali moja hadi nyingine bila ya kuathiri halijoto yake" +lateral,adjective,"-a upande; -a mbavuni; -a kando. –root, mzizi tanzu; tawi la mzizi mkuu" +lath,noun,uwasa; upapi +lathe,noun,kerezo +Latin,noun,Kirumi; Kilatini +Latin,adjective,-a kirumi; -a kilatini +latitude,noun,1. latitudo. 2. nafasi; hiari; uhuru. 3. maeneo +latrine,noun,"choo. go to the - enda msalani, chooni" +latter,adjective,karibuuni; lifuata; -a pili +lattice,noun,"kimia: 1. mpangilio mahsusi wa atomu katika muundo wa fuwele wa mango. 2. vitu vimwatukaji na visovimwatukaji, hususani vitulizi, vilivyopangwa" +lattitudinarian,noun,adj. mvumilivu; mwenye upana wa mawazo +laud,verb transitive,sifa +laugh,noun,"kicheko. v.i/t. cheka, chekelea; furahi. - in one's sleeve cheka kwa siri. ~ing-stock n mpumbavu. ~tern kicheko" +launch,noun,"ushuaji; mashua kubwa ya meli; motaboti. v.t/i cheleza; shua; anzisha; anza; zindua; peleka chombo angani. out into, anza" +launder,noun,dobi. v.t/i fua nguo. laundry +launder,noun,nguo chafu; mahali pa kufulia nguo; udobi +lava,noun,lava +lavatory,noun,choo +law,noun,sheria; kanuni. ~ of conservation of energy kaida ya hifadhi nishati: kaida inayoeleza kuwa nishati haiundwi wala haiharibiki ila hubadilika katika maumbo mbalimbali. ~ abiding +law,adjective,tiifu +lawn,noun,"bustani ya majani, bafta. ~ tennis" +lawn,noun,tenisi +lax,adjective,-zembe; si -angalifu; legevu. laxative n/adj. haluli; dawa ya kuharisha; ~a kuharisha; ~a kuendesha +lay,adjective,-a kawaida; si -eledi +laze,verb intransitive,wa-vivu; jikalia kivivu. lazily +laze,adverb,kivivu. ~d. laziness +laze,noun,uvivu. lazy +laze,adjective,-vivu +leaching,noun,uchujaji; kuosha na kuondoa kijenzi kimuumunyaji katika mchanganyiko +lead,noun,risasi; chubwi; timazi. ~acid cell +lead,noun,seli ya asidi risasi: aina ya kilimbikizi ambacho ndani yake mna kathodi za sifongo ya risasi na anodi za plumbi dioksidi +lead,noun,uongozi; usimamizi; mwongozo. v.t/i tangulia; ongoza; simamia +leaf,noun,"(leaves) jani; karatasi. (fig.) turn over a ~ of a table, ubao unaweza kufanya meza iwe ndogo zaidi" +leak,noun,ufa; tundu; uvujaji +leak,verb intransitive,vuja (fig.) kujulikana; fichuka +lean,noun,mnofu +lean,adjective,-embamba; -liokonda; hafifu. ~ harvests mavuno hafifu +learn,verb transitive/intransitive,"(learnt, learned) jifunza; arifiwa; pata habari. -ed adj. -enye elimu; msomi" +lease,noun,"hati ya kukodisha; mkataba wa kukodisha. a new ~ of life, nguvu mpya" +lease,verb transitive,"panga, kodisha; pangisha; kodi. ~hold n./adj. mali iliyokodishwa; a kukodi; a kupanga. lessee" +lease,noun,mwenye kukodi. lessor +lease,noun,mwenye kukodisha +least,adjective,-dogo kuliko -ote +leather,noun,ngozi iliyotengenezwa iwe laini na ili isioze +leave,noun,ruhusa; idhini; likizo; livu +leave,verb transitive/intransitive,(left) toka; ondoka; acha; baki; bakisha; achia; pa; kabidhi; pita; rithisha +leaven,noun,chachu; hamira +leaven,verb transitive,chacha; chachua; umua kwa hamira +leavings,noun,"mbaki; makombo. take ~, agana na. take ~ of one's senses, jitia hamnazo; pata wazimu" +ledge,noun,shubaka; mwamba chini ya maji +ledger,noun,leja; daftari kubwa ya hesabu ya matumizi +lee,noun,mahali pasipoelekea upepo; upande wa demani +leek,noun,liki; aina ya kitunguu kidogo +leg,noun,"mguu; tendegu. give sb. a ~ up, saidia mtu. pull sb.'s ~, fanya mzaha, dhihaki. not to have a ~ to stand on, shindwa kabisa katika kesi. on its last ~s, wa karibu kuisha" +legal,adjective,-a kisheria; halali; -a haki +legend,noun,"ngano; hekaya; maandishi katika sarafu, medali au ramani" +legible,adjective,a kusomeka; dhahiri. legibility +legible,noun,usomekaji. legibly +legible,adverb,kwa kusomeka +legitimate,adjective,halali; -a haki; -a sheria; -a halali; halisi. legitimacy +legitimate,noun,uhalali; haki +legume,noun,jamii/kunde mimea jamii ya kunde +leguminous,adjective,-a jamii ya kunde +leisure,noun,wasaa; wakati wa mapumziko; nafasi. -ed adj. -enye wasaa +lemon,noun,limau +lemur,noun,komba wa bukini +lend,verb transitive,"(lent) azima; kopesha, karidhi; toa; pa" +length,noun,"urefu; kipande cha kitu kinachotosha kwa kazi fulani. at ~, mwishowe; hatimaye; kwa undani; at full ~, kwa urefu wote; kwa kunyooka. keep sb. at arm's ~, kataa urafiki na tenga; sukumia mbali. go to all ~s, (any ~) fanya kila linalowezekana. ~en vt./i. refusha; refuka" +lens,noun,lenzi +lent,noun,kwaresima +leopard,noun,chui +leper,noun,mkoma. leprosy +leper,noun,ukoma. leprous +leper,adjective,enye ukoma +less,adjective,dogo zaidi +less,adverb,kidogo +less,preposition,"kasoro. $10 ~ $3 for taxes, dola 10 kasoro dola 3 za kodi. ~en v.t/i. punguza; punguka" +lesson,noun,"somo; sura; funzo; onyo. Let that be a ~ to you, naliwe funzo kwako" +lethal,adjective,a kuua +letter,noun,"herufi; barua; waraka; elimu; fasihi. keep the ~ of the law (an agreement), fuata sheria (mkataba). a man of ~s, msomi; mwandishi" +lettuce,noun,saladi +leucocyte,noun,lukosaiti; selidamu nyeupe +levee,noun,baraza lililojengwa kimaumbile pembeni mwa mto; ukuta uliojengwa kuzuia mafuriko; lambo +level,noun,"usawa; kiwango; pimamaji. on a ~ with, sawa na" +level,adjective,"sawa. - crossing, njia panda ya reli na barabara; tambuka reli. have a ~ head, be ~ headed, wa mtulivu. do one's ~ best, fanya vizuri uwezavyo. a ~ race, nguwu sawa" +level,verb transitive,(-ll-) sawazisha; fanya sawa; bomoa; elekeza; lenga. - up (down) linganisha +lever,noun,wenzo +levy,noun,ada; kodi +levy,verb transitive,toza; changisha +liability,noun,"deni; mwelekeo; madaraka. unlimited liability, madaraka yasiyo mpaka" +liable,adjective,a kupaswa; a kuwajibika kisheria; a kustahili +liaison,noun,"kiungo; ushirikiano; uhusiano. officer, ofisa ushirikiano; ofisa mahusiano" +liar,noun,mwongo +libel,noun,maandishi ya kashfa; kashfa +libel,verb transitive,(-ll-) kashifu kimaandishi +liberal,adjective,paji; karimu; ema; enye mawazo mapana; a kupanua mawazo; +liberal,noun,upaji; wema; ukarimu; upana wa mawazo +liberate,verb transitive,komboa; fanya huru. liberty +liberate,noun,"uhuru. take liberties with, fanya vasiyofaa" +library,noun,maktaba. librarian +library,noun,mktubuti +licence,noun,"leseni; ruhusa; hati. - to drive a car, leseni ya kuendesha gari" +license2,verb transitive,"pa leseni. shops licensed to sell linen, maduka yenye leseni ya kuuza vitambaa. licensed premises, mahali paliporuhusiwa kuuza (ulevi)" +lichen,noun,kuvuvumiani; mimea ya jamii ya kuvu na mwani +lick,noun,umbalaji; mchakato; mifugo wanaporamba magadi +lick,verb transitive/intransitive,ramba; gusagusa. (colloq.) kinda; piga sana. sing +lick,noun,(colloq.) kupiga; kupigwa; kushinda; kushindwa +lid,noun,kifuniko; ukope (wa jicho) +lie,noun,"hali, the ~ of the land hali ya nchi ilivyo" +lie,verb intransitive,"(lay lain) lala; jinyoshea; wa juu ya, wa; wa katika hali fulani; wa mahali; kaa; baki; enea; zaga; tanda. The mistake ~s at your door ni kosa lako. The trouble ~s in the lack of goods, tatizo liko katika ukosefu wa bidhaa. - down under, vumilia. - in, kawia kusema; wa katika uchungu. - low, (colloq.) kaa kimya. - up, lala kwa ugonjwa" +lie,noun,(of the land) hali ya nchi; jinsi mambo yalivyo +lieutenant,noun,luteni; naibu. ~colonel luteni kanali +life,noun,uhai; viumbe hai; maisha; uzima; starehe; uhusiano; uchangamfu; kipindi cha maisha +lift,noun,kuinjua; msaada +lift,verb transitive/intransitive,"inua; pandisha; kweza; nyanyua; tweka; ruka; ondoka; panda; paa; be; ondoa. - up one's voice, paza sauti. give sb a ~, pa mtu lifti; saidia mtu" +ligament,noun,nyugwa; mkano; tishu ambayo huunganisha viungo mbalimbali vya mwili +light,noun,"nuru; weupe; mwanga; taa; uchangamfu; ufananuzi; mtazamo; uwezo; kipaji; mtu mashuhuri; uangavu. come to ~, be brought to ~ bainika. strike a ~, washa kiberiti" +light,adjective,-enye nuru; mwangaza; eupe; epesi; siyozito +light,verb transitive/intransitive,"(lit) washa; waka; angaza; mulika; ongoza. - dependent resistor (LDR), kikinzanishi tegemezi mwanga: kifaa cha elektroniki kilicho na ukinzani mdogo katika mwangaza kuliko katika giza" +lignite,noun,ligniti: kisukuku chenye rangi ya hudhurungi nyeusi kinachofanana na mkaa wa mawe +like,adjective,"sawa; -a kufanana. nothing ~ as good, sifanani hata kidogo kwa uzuri" +like,adverb,"I don't feel ~ working today, sisikii kufanya kazi leo" +like,conjunction,sawa na; mfano wa; kama; kama vile; kama kawaida. -ly adj. -a kuelekea; -a kutaka kuwa +like,verb transitive,"penda; taka; pendelea. I didn't ~ to trouble him, sikutaka kumsumbua. They would ~ to come, wangependa kuja. likeable (likeable)" +like,adjective,-a kupendeka. liking +like,noun,"mapenzi; upendeleo; matakwa. have a liking for, penda to one's liking kama apendavyo" +lily,noun,"yungi, nympungi" +limb,noun,kiungo; tawi +lime,noun,chokaa +lime,noun,mdtimu +limit,noun,mpaka; upeo; kikomo; kiasi +limit,verb transitive,wekea mpaka; zuia +limp,adjective,tetekete; legev; nyong'onyewu +line,noun,"mstari; safu; foleni; uzi; kamba; waya; kunyai; kontéua; mpaka; shirika la usafiri; mwelekeo; ukoo; mstari wa maneno; kazi. fishing ~ mshipi. telephone ~s, nyuzi za simu. Send me a ~ to say you have arrived, nitumie habari ya kunifahamisba ya kuwa umeewasili. hard ~ sl' pole; bahati mbaya. v.t.i. piga mstari; panga safu. roads ~d with trees, barabara zenye safu za miti. ~ combination mtangamano mstari. ~ equation mlinganyo mstari. ~ transformation mabadiliko mstari" +linen,noun,"kitani, nguo ya kitani, hasa shati na nguo za meza na kitanda" +linger,verb intransitive,kawia; kaa karibu; zenqea +linguist,noun,mtu ajaye lugha nyingi; mwanaisimu +liniment,noun,fututa; dawa ya mafuta ya kusugua au kuchukua +link,noun,pete; kiungo; kifungo +link,verb transitive/intransitive,ungana na; unga +lion,noun,"simba dume. the ~'s share, fungu kubwa" +lipase,noun,lipasi: aina ya kimeng'enya chenye uwezo wa kumeng'enya kikemikali chakula cha asili ya mafuta na kukigeuza kuwa gliseroli na asidi ya mafuta +lipid,noun,kundi la misombo ya kaboni ambalo ni esta za asidi shalhamu na ambazo haimumunyiki katika maji lakini humumunyika katika vimunyunishaji vya mafuta +liquid,noun,kioevu; maji; kimiminiko +liquid,adjective,oevu; a majimaji; e'upe; angavu; enye kubadilika-badilika; laini; ororo; epesi kusafirika. liquefaction +liquid,noun,kueguka maji; kuyevuka. liquefy +liquid,verb transitive/intransitive,yeyusha; yeyuka +liquidate,verb transitive,lipa deni; filisi; filisika +liquor,noun,pombe; ulevi +list,noun,orodha; hesabu +list,verb transitive,orodhesha +list?,noun,kula ubavu; +list?,verb intransitive,"(meli, merikebu) lala ubavu" +literacy,noun,kujua kuandika na kusoma. literal +literacy,adjective,"a herufi; halisi; a maneno yenyewe; si bunifu. a literal copy, nakala halisi. literal translation, tafsiri sisisi" +literary,adjective,a fasihi; a maandishi; -a waandishi +literature,noun,fasihi; maandiko mbalimbali ya nchi; maelezo +lithium,noun,"lithi, lithiamu" +lithosphere,noun,tabaka mwamba; sehemu mango ya dunia ya nje kabisa ambayo hufunika sehemu moto zaidi za ndani +litmus,noun,"litmasi; dutu mumunyikaji ya rangi ya zambarau ambayo hugeuka wekundu ikikutana na asidi au buluu ikikutana na alkali, hutumika kama kiashirio" +litre,noun,lita +litter,noun,machela; takataka; fujo; (kwa wanyama) majari ya kulalia; watoto wa mnyama wa fuko moja. v.t/i. chafua; fuja; tia takataka; (kwa wanyama) zaa +little,noun,kidogo +little,adjective,"dogo; haba; chache; fupi. the finger, kidole cha hda. after (for) a, baadaye kidogo" +little,adverb,"kidogo. He's a ~ better doctor, Joe hajambo kidogo" +liver,noun,ini +livid,adjective,-a rangi ya risasi; -a kijivu; -a samawati; -liokasirika sana +living,noun,riziki +living,adjective,"hai; -zima; hasa; halisi; enye kusisimua. make a living as a farmer; ishi kwa kutegemea kilimo. plain living, maisha ya kawaida. high living, maisha ya anasa. a living wage, mshahara wa kukimu mahitaji" +lizard,noun,"mjusi; guruguru. lizard monitor, kenge" +load,noun,"mzigo; shehena; kiwango cha kazi. (fig.) ~ of sorrow, huzuni nyingi. v.t/i. pakia; sheheni; tia risasi" +loaf,noun,"(loaves), mkate; boflo" +loan,noun,karadha; mkopo; ukopeshaji +loan,verb transitive,karidhi; kopesha +loath,adjective,"be ~ totaka nothing, -enye kutaka; kwa hiari" +loathe,verb transitive,chukia kabisa +loathing,noun,uchukivu; karaha +loathsome,adjective,-a kuchukiza mno +lobby,noun,sebule; ukumbi; ushinikizaji +lobe,noun,ndewe +lobster,noun,kamba +local,adjective,-a mahali maalumu; -a sehemu +locate,verb transitive,"onyesha mahali pa; tambua. be -d, wekwa mahali" +lock,noun,"kufuli; kitasa; komeo; kifungio; mtambo; ukwamaji; mlangoo. v.t/i. komea, funga kwa kufuli; shikamanisha" +locomotion,noun,mwendo; uwezo wa kwenda +locomotive,noun,garimoshi +locomotive,adjective,enye uwezo wa kwenda +locus,noun,1. lokasi; nafasi au nukta inayowesha nafasi ya kitu fulani. 2. nafasi maalumu ya jeni fulani katika kromosomu +locust,noun,nzige +lodge,noun,nyumba ndogo; nyumba ya chama; klabu. v.t/i +loft,noun,ghorofa ya juu kabisa; darini. lofty +loft,adjective,-a juu sana; refu; bora; ema; akburi; -a fahari +log,noun,gogo la mti +logarithm,noun,logi: mambakipeo ya namba ambavyo namba msingi (kizio) haina budi kupandishwa kupata namba fulani (antilogi) +logic,noun,tawi la falsafa linalosuluhisha mantiki; mantiki +log²,noun,kipimamwendo wa meli baharini. - book batli; kitabu chenye habari zote za safari ya chombo +lone,adjective,-a pekee; pweke +longitude,noun,"longitudo. longitudinal wave, wimbi mtambaa: wimbi lenye chembechembe za midia zinazotetemeka mbele na nyuma kufuata pitio ambamo wimbi husafiria kwenye njia yake" +long²,verb intransitive,tamani sana +long,noun,maisha marefu +look,noun,"mtazamo; utazamaji; sura. v.i/t. tazama; angalia; onekana; elekea; tafuta. - after, tunza. - down on, dharau. - for, tafuta. - forward to, ngojea kwa hamu. - in (on), zuru; tembelea. into, chungulia; chunguza; peleleza. - on, tazama; wa mtazamaji. - (up) on, sb. or sth. as, ona kuwa. - out, jihadhari. sth. over, kagua sehemu. - sth. through, kagua kitu kwa makini. - to, tazamia. - up, angalia juu; ongezeka ufanisi. - sth. up, tafuta. - up to, heshimu. - like, elekea. it's ~ like rain, inaelekea kutanyesha mvua. - alive (sharp) changamka. good ~s, sura nzuri" +loom²,verb intransitive,onekana kama kubwa kwa kutisha; tisha kwa kuonekana kama kubwa +loom¹,noun,kitanda cha mfumi; mtande +loop,noun,"kitanzi; shwara. v.t/i. piga kitanzi. sth. up loop (back), funga kitanzi nyuma. ~ hole" +loop,noun,kitundu cha kupenyezea bunduki katika ukuta; (fig.) njia ya kukoka; mwanya +loose,adjective,"liofunguka; a kulegea; potovu; baya. be at a ~ end, wa bila ya shuguli" +loot,noun,nyara; mateka; uporaji; atekaji nyara; nyara. v.t/i. teka; teka nyara; pora +lord,noun,"mtawala mkuu; Mwenyezi Mungu; lodi; maulana; bwana; mwinyi; mheshimiwa. the mayor, mstahiwa meya. v.i" +lorry,noun,lori +loss,noun,"hasara; msiba; upoteaji; upotezaji. be at a loss, fadhaika" +lot,noun,-ote; idadi yote +lot,noun,"kura bahati nasibu; ajali; bahati; jumla ya vitu viuzwavyo kwa pamoja mnadani. to draw (cast) ~s, piga kura. a bad ~ (colloq.) mtu mbaya" +lotion,noun,losheni +loud,adjective,enye sauti kubwa; a makelele; ~a mvuto; a kujitangaza. ~ speaker +loud,noun,bomba; kipaza sauti +lounge,noun,ukumbi; sebule +lounge,verb intransitive,kaa kivivu; jikalie. ~ chair +lounge,noun,kiti cha kupumzikia +louse,noun,(lice) chawa; utitiri +lousy,adjective,enye chawa; (colloq.) bovu; ovyo +love,noun,"upendo; huba; mapenzi; mahaba. be in ~ (with), penda mwanamke au mwanamume. make ~ to, lala; jamiana; fanya mapenzi; onyesha kupendana na" +love,verb transitive,penda; furahia; chunuka; taka. lovable +love,adjective,a kupendeka +low,adjective,a chini; fupi; ~nyonge; dhaifu; a kishenzi +low,adverb,"be running ~, punguza" +loyal,adjective,-tifu; aminifu +lubricate,verb transitive,lainisha; legeza kwa mafuta; rahisisha kufanya jambo. lubricant +lubricate,noun,mafuta ya kulainisha. lubrication +lubricate,noun,ulainishaji +luck,noun,"bahati; sudi. in ~, enye bahati nzuri. out of ~, enye bahati mbaya. for ~, kwa kuleta heri" +ludicrous,adjective,a kuchekesha; a mzaha; puuzi; pumbavu +luggage,noun,mizigo +lumber,noun,"magogo, mbao; makorokoro" +lumber,verb transitive/intransitive,"along (by, past) -enda kwa mwendo mzito. up, jaza makorokoro" +luminary,noun,jua; mwezi; nyota; kitu king'acho angani; mtu mashuhuri kwa busara na akili. luminescence +luminary,noun,mng'aro; mwanga wa kutoka kwenye kitu kwa njia yoyote isiyokuwa ya kukwza halijoto yake +luminous,adjective,dhahiri; a kung'aa. luminosity +luminous,noun,mng'aro; utoaji mwanga +lump,noun,"bonge; jumla; uvimbe. a ~ sum, malipo ya jumla" +lump,verb transitive/intransitive,"together, jumulisha; tuttika; changanya. If you don't like it, you can ~ it, ni lazima uvumilie upende usipende" +lunar,adjective,"a mwezi. a ~ month, kadiri ya siku 29 na nusu, mwezi wa mwandamo" +lunatic,noun,mwendawazimu; kichaa. lunacy +lunatic,noun,wazimu; kichaa +lunch,noun,chakula cha +lung,noun,"pafu. fish, kamba/remamba" +lurch,noun,msepetuko +lurch,verb intransitive,pepesuka; sepetuka; enda mrama; +luxurious,adjective,-a anasa +luxury,noun,anasa +lymph,noun,limfu: kioevu kisicho na seli nyekundu na ambacho husafiri katika mishipa limfu +lymphnodes,noun,"fundo limfu: kiogani kwenye mlimfu chenye tishu ya kiimfu. ~atic system n. mfumo wa limfu: mpangilio wa neli ndogo sana zinazoitwa kapilari za limfu, huchukua gigili za tishu" +lymphocyte,noun,limfosit: seli nyeupe ya damu inayoumbika kwenye tishu za limfu +macaroni,noun,makaroni: aina ya tambi +mach,noun,machi +machine,noun,mashine; mtambo; kikundi kinachoongoza chama cha siasa +mad,adjective,-enye wazimu; -enye kichaa; liojaa jazba; -enye hasira +madam,noun,bibi; mama +magazine,noun,ghala; stoo; bohari ya silaha; chemba ya risasi katika bunduki; jarida +maggot,noun,buu; funza +magic,noun,uchawi; kiini macho; mazingamombe. uramali +magic,adjective,-a uchawi; -enye uchawi +magisterial,adjective,-a hakimu; -enye amri; -enye mamlaka +magistrate,noun,hakimu; mwamuzi. district +magistrate,noun,"hakimu wa wilaya. resident hakimu mkazi. the ~, mahakimu" +magma,noun,magima: lahanu yenye mata mango na oevu; maunzi teketeke chini au ndani ya ganda la dunia ambako mwamvuko moto huimbika +magnesium,noun,magnesi: elementi metalia nyepesi ya rangi ya fedha ya mfululizo wa madini alkalini ambayo huunga moto mkali mweupe +magnet,noun,"sumaku, sumaku" +magnificent,adjective,-zuri kabisa; -tukufu; -adhimu. magnificence +magnificent,noun,utukufu; adhama; fahari; uzuri +magnify,verb transitive,kuza; tia +magnitude,noun,ukubwa; cheo; ubora; ukuu +mahogany,noun,mkan­gazi; mbambakofi +maid,noun,mwanamwali; mwanamwari; mwali; mwari; msichana; mtumishi wa kike +mail,noun,"barua za posta; posta. - bag, mfuko wa barua za posta. - box, sanduku la posta" +mail,verb transitive,"postia; peleka kwa posta. -ing list, orodha ya watu wanaopelekewa kitu kwa posta" +main,noun,bomba kuu la maji; njia kuu ya umeme; bomba kuu la maji machafu +main,adjective,"kubwa; -kuu. have an eye on the - chance, fikiria faida yako tu katika jambo. a ~ s et, simu utumiao umeme. with might and ~, kwa bidii kubwa. in the ~, kwa kiasi kikubwa; kwa jumla; aghalabu" +maintain,verb transitive,hifadhi; dumisha; endeleza; linda; shikilia; kimu; gharimia; sisitiza; sema +maintenance,noun,kiam; matengenezo +maize,noun,"mahindi; plant, muhindi" +major,noun,"meja. general, meja jenerali" +major,adjective,kubwa; -kuu. -enye maana zaidi. -ity n. wingi; zaidi ya nusu; umri wa utu uzima +make,noun,"namna; aina; mtindo. This computer is of a good ~, kompyuta hii ni ya aina nzuri" +make,verb transitive/intransitive,"(made) umba; fanya; tunga; tengeneza; sababisha; lazimisha; dhani; fikiria; kadiria; chukua­na; pata; funga; shinda; fanikiwa. -wa sawa na; chagua; teua. - cloth, fuma nguo. - a hole in sth, tobua. - a noise, fanya kelele. made of wood, -liotengenezwa kwa mbao. - money, pata pesa. - tea, pika chai" +malaria,noun,malaria +male,noun,dume +male,adjective,dume; a kiume +malleability,noun,ufulikaji +malleable,adjective,-a kufulika (fig.) elekevu; epesi kuongozwa +mallet,noun,nyundo ya mti; rungu ya kuchezea polo +malnutrition,noun,utapiamlo +malt,noun,kimea cha pombe +maltreat,verb transitive,onea; dhulumu. -ment n. uonevu; dhuluma +mamma,noun,neno la kitoto kwa mama +mammal,noun,"mamalia; mnyama anayenyonyesha watoto wake. -ia n. chuchu: kichomozo kwenye titi, ambacho ni kizio cha vichirizi kutoka kwenye titi hadi kwenye mfereji wa kutoa maziwa" +mammary glands,noun,"matiti; tezi ambazo wakati fulani hutoa maziwa, hasa kwa wanyama majike" +man,noun,"(men) mtu; watu; binadamu; mwanaume; mume. the ~ in the street, mtu wa kawaida. of the world, mjuzi wa mambo ya ulimwengu" +manacle,noun,pingu +manage,verb transitive/intransitive,"ongoza; simamia; endesha; tawala; weza; fanikiwa; tazama. I can't ~ without help, siwezi bila msaada" +mandate,noun,mamlaka; uwakili; agizo; hukumu; udhamini +manganese,noun,mangani; manganizi: metali ya rangi ya kijivu na kechu +mange,noun,ugonjwa wa upele wa wanyama. mangy +mange,adjective,enye upele huu; duni; liochaka; dhaifu +manger,noun,"hori, chombo cha kulishia wanyama kama vile ng'ombe chenye umbo la mtumbwi" +mango,noun,(-oes) mwembe; embe +mangrove,noun,mkandaa; mkoko; msitu; msindi +mania,noun,wazimu; ushabiki mkubwa; shauku kubwa. -c n. mwenye wazimu +manifest,adjective,dhahiri; wazi; bayana +manifest,verb transitive,onyesha; dhihirisha; jidhihirisha +manifest,noun,orodha ya shehena melini +manifold,adjective,a namna nyingi; a-mara nyingi +manipulate,verb transitive,endesha; tengeneza; fanya; tawala kwa ufundi. manipulation +manipulate,noun,kufanya kwa ufundi +manner,noun,"jinsi; njia; namna; mwenendo; tabia; adabu. be ~less, hana adabu. all ~ of, kila namna ya. ill-(well-) mannered" +manner,adjective,bila (enye) adabu +manoeuvre,noun,manuva; werevu; hila; ujanja +manoeuvre,verb transitive/intransitive,fanya manuva; tuma werevu; shawishi +mansion,noun,nyumba +mantle,noun,"utando mzito wa tabaka la miamba yenye mango oevu ya wastani wa kati, takriban umbali wa kilomita 2900 chini ya ganda la dunia" +manual,noun,kitabu kinachotoa maelekezo ya namna ya kutumia kitu fulani kama vile mashine +manufacture,noun,utengenezaji; uzalishaji; vitu vilivyozalishwa kiwandani +manufacture,verb transitive,tengeneza; zalisha; buni +manure,noun,mbolea; samadi +manure,verb transitive,tia mbolea +map,noun,"ramani. scale, skeli" +map,verb transitive,"chora ramani; onesha kwenye ramani; out, panga" +marathon,noun,marathoni; mbio za masafa marefu; (fig.) jaribio la ustahamilivu +maraud,verb intransitive,nyang'anya; iba; teka nyara +marble,noun,"marmaru; gololi. a - breast, katili" +March,noun,Machi: mwezi wa tatu wa mwaka wa kizungu +march,noun,"mwendo wa kijeshi; mwendo; safari. a - past, gwariade. (fig) matukio. the ~ of events, maendeleo ya mambo; matukio v.i/t. tembea kama askari; peleka" +mare,noun,farasi jike. 's nest +mare,noun,uvumbuzi wa uwongo au usio na maana +margarine,noun,majarini; siagi +margin,noun,1. pambizo; nafasi ya pembeni katika kitabu. 2. ukingo. 3. ziada ya ~al +margin,adjective,-a pembezo; - kando +marine,noun,askari wa manowari +marine,adjective,"-a bahari; mambo ya bahari; -a baharini. merchant - jumla ya meli zote za taifa fulani. corps, jeshi la wanamaji" +mark,noun,"1. alama; dalili; ishara; athari. 2. doa; bovu; waa; kovu chale. 3. chapa; nembo. 4. hesabu. 5. shabaha. beside (wide off) the ~, haimo; haihusiki. 6. kiwango. up to the ~, kiasi kinachohitajika. 7. cheo. make one's ~, pata wa mashuhuri" +mark,verb transitive,tia alama; pigia chapa; sahihisha; tia maksi; zingatia; -wa dalili ya; +mark,verb transitive,"kitambulisho cha - how it is done, angalia jinsi lifanywavyo" +market,noun,"soko; kutawka kwa bidhaa; ununuzi na uuzaji, the coffee ~, soko la kahawa. a lively ~, hali nzuri ya biashara. v.i/t. uza; nunua; peleka kuuza" +marmalade,noun,mamaledi; jemu ya machungwa +marriage,noun,ndoa; nikahi +marrow,noun,"uloto. vegetable ~, mung'unye. chilled to the ~, ona baridi kali" +Mars,noun,Mirihi; sayari ya nne kutoka kwenye jua +marsh,noun,bwawa; ziwa lenye matope; kinamasi +marsupials,noun,wanyamapochi; mamalia wanaozaa watoto na kuwalewa katika mfuko maalumu uliomo katika miili yao e.g. kangaru +martial,adjective,"-a vita; -a kupenda vita; -a kijeshi. law, sheria za kijeshi" +martyr,noun,"mfiadini; shahidi. be a ~ to a complaint, wateswa sana" +martyr,verb transitive,"tua, tesha kihali" +marvel,noun,ajabu; muujiza; mtu au kitu a kushangaza +marvel,verb intransitive,(ill-) shangaa +masculine,adjective,"-ume; -a kiume; dume. gender, jinsia ya kiume. masculinity" +masculine,noun,uume +maser,noun,meza; chombo cha kuongeza wimbi miakro +mash,noun,ponde; mponda; seta +mash,verb transitive,ponda; seta +mask,noun,kinyago; barakoa +mask,verb transitive,vaa kinyago; ficha; geuza; sitiri +mason,noun,mwashi. ~ry n +massacre,noun,mauaji ya kinyama ya halaiki +massacre,verb transitive,au oya watu wengi +massage,noun,ukandaji; uchuaji; upuanaji; usingaji +massage,verb transitive,kanda; singa; puna; chua +masseur,noun,msingaji mwana mme. masseuse +masseur,noun,msingaji mwanamke +massif,noun,mkusanyiko wa vilele vya milima +mass²,noun,"misa. high ~, misa kuu. low ~, misa ndogo" +mass¹,noun,"masi; fungu; chungu; wingi; bonge. the -es, umma" +mast,noun,mlingoti +master,noun,1. bwana. 2. shahada ya pili +mat,noun,mkeka; jamvi; kirago; kitanga; busati masala +match²,noun,"1. mechi; shindano. a football -, mechi ya mpira. return -, mechi ya marudiano. 2. mwenza; sawa; mshindani; sawa. 3. ndoa; mwenza wa ndoa. They made the - of it, walioana. 4. ulinganifu" +match²,verb transitive/intransitive,lingana na; linganisha; pambanisha; shindanisha; oza; oana +match¹,noun,ujeti wa kiberiti. ~box kiberiti +mate,noun,"mwenza; rafiki; sarahangi; msaidizi; mume; mke; dume; jike. the lioness and her -, simba jike na dume wake" +mate,verb transitive/intransitive,pandana +material,noun,"nyenzo; vifaa. raw ~s, malighafi" +material,adjective,a mwili; yakinifu; muhimu. ~al kiini +maternal,adjective,a mama; a kike +mathematics,noun,hesabu; hisabati. mathematical +mathematics,adjective,a hisabati. mathematician +mathematics,noun,mtaalamu wa hisabati +matriculate,verb transitive/intransitive,ingia chuo kikuu; ingizwa chuo kikuu; pasi mtihani wa kuingia chuo kikuu +matriculation,noun,kuingia au kuingizwa chuo kikuu; mtihani wa kuingia chuo kikuu +matrimony,noun,ndoa; kuoana. matrimonial +matrimony,adjective,a ndoa +matrix,noun,(matrices ) kalibu; mawe ya asili yenye madini; chanzo; solo; matriki +matron,noun,matroni; mwanamke anayetuza bweni; mwanamke anayesimamia wauguzi wa hospitali; mwanamke aliyeolewa +matter,noun,"mata; maada; maudhui; machapisho; maandishi; jambo; kisa; hoja; habari; umuhimu; maana; kadiri. printed ~, machapisho. money ~s, mambo ya fedha. as a - of fact, kwa kweli. a - of course, jambo la kawaida; jambo la kutarajiwa. be the - (with), wa na. What is the - with him?, ana nini? no ~ what, lolote liwalo. no ~ when, siku yoyote itwayo" +matter,verb intransitive,faa +mattress,noun,godoro +mature,verb transitive,baligha; pevuisha. pevuika. the karimika. wa tajari +mature,adjective,pevu. -zima. bovu. kiorgesenzwa tajari. maturity +mature,noun,upevu; baligha; ukuvu; ukarimifu +maxim,noun,kanuni; mithali; neno la hekima +May,noun,Mei mwezi wa tano wa mwaka wa kiingereza. May Mosi: sikukuu ya wafanyakazi duniani +mayor,noun,meya. -alty n. umeya; kipindi cha umeya. -ess n. mke wa meya +maze,noun,mzunguko; mwanya mwingi; msokota; fadhaa +mchana,verb intransitive,-la chakula cha mchana +mchoro,verb transitive,(-rnn) nuia: panga kabla; chora ramani +meadow,noun,shamba la majani +meal,noun,chakula; mlo; unga wa nafaka; -ie n. unga wa mahindi. mealy +meal,adjective,a unga; wa unga +measly,adjective,-e n. unga wa mahindi. measles +measly,noun,surua; chunua; tegu +measure,noun,kiasi; kadiri; kiwango; kipimo; kimo; mapigo; mwendo; hatua; mashauri; mstari; kipao; in some -s: kwa kiasi fulani. in a great -: zaidi. take -s: chukua hatua +measure,verb transitive/intransitive,pima; tathmini; to out: pambanua; tia alama. It -s six metres: urefu wake ni mita sita. -ed adj. a taratibu; lofikiria; sawasawa. measuring cylinder: silinda kipimio. kifaa kidongezewa; chombo; kioo kinene au plastiki kinachotumiwa kupimia maji ya viowevu. -ment n. kipimo +meat,noun,nyama; chakula; mlo +meat,noun,nyama; chakula; mlo. -ball n. kababu +mechanic,noun,fundi mitambo; mekanika; mbinu. -al adj. a mekanika; umekanika; enye kutenda bila kufikiri; a kufanya kama mashine. -energy n. nishati ya mitambo; jumla ya nishati weza na aikasit mwendo. -s n. umekanika +mechanism,noun,mashine; mtambo; utaratibu wa kufanya jambo. mechanize +mechanism,verb transitive,tumia mashine +medal,noun,nishani. -list n. mtunukiwa nishani +median nkati,adjective,a kati +medical,adjective,a tabibu; a tiba; the medicine +medical,noun,sayansi ya tiba; uganga; tiba; udaktari; dawa; adhabu inayostahili. medicine +medical,noun,duni; mchawi; mganga +meditate,verb transitive/intransitive,zingatia +meditation,noun,usuluhishi. mediator +meditation,noun,msuluhishi +medium,noun,(media) njia; chombo; wastani; mazingira +medium,adjective,a kati; a kadiri; a wastani. ~ wave +medium,noun,masafa ya kati; mawimbi ya kati (ya urefu wa mita 100-1000) +meet,verb transitive/intransitive,"kuta; kutana; fahamiana; pokea; laki; faa; tosheleza mahitaji; kabili. Will this ~ the case? hili itafaa? ~ a person's wishes, ridha matakwa ya mtu" +megahertz,noun,megahezi: hezi milioni moja +megaphone,noun,megafoni; bomba; kipaza sauti +megawatt,noun,megawati: wati milioni moja +meiosis,noun,meiosisi utaratibu wa mgawanyiko wa kukamilika ambapo kromosomu hupunguzwa kutoka kwenye gameti +melody,noun,"lahani; tuni, mpangilio wa nota na maneno kimuziki. melodious" +melody,adjective,a- sauti tamu; a- inayopendeza +melon,noun,tikiti maji +melt,verb transitive/intransitive,yeyusha; yeyuka; lainisha; tia huruma; fifia; toweka +member,noun,mwana- chama; mjumbe; kiungo cha mwili +membrane,noun,kiwambo; ngozi nyembamba inayoweza kupenyeza molekuli za ukubwa fulani; utando +memorandum,noun,maandiko ya kumbukumbu; taarifa. memorial n./adj. kumbukumbu; hati ya maombi +memorize,verb transitive,hifadhi kwa moyo +memory,noun,"uwezo wa kukumbuka; masafa ya kuwea kukumbukia; kumbukumbu; ukubukaji; mambo yaliyopita. have a good ~, wa na uwezo mkubwa wa kukumbuka. within living ~, wakati huu; wakati wetu. memorable" +memory,adjective,a- kukumbukwa; mashuhuri; a sifa kubwa +menace,noun,hatari; tishio; hamaniko; kamio +menace,verb transitive,tisha; kamia; hamanisha. menacingly +menace,adverb,kwa namna ya kutisha +mend,verb transitive/intransitive,"tengeneza; rekebisha; ongoka; pona. He is on the ~, ameanza kupona" +meniscus,noun,meniskasi: uso wa kiowevu uliopinda ndani ya bomba au chombo chembamba +menstrual cycle,noun,mzunguko hedhi: kipindi maalum kutoka hedhi mpaka hedhi +mensuration,noun,upimaji wa urefu na maeneo +mental,adjective,a- akili; a- kichwa +menu,noun,menyu; orodha ya vyakula +merchandise,noun,bidhaa; biashara. mercantile +merchandise,adjective,"a- biashara. mercantile marine, meli ya abiria na bidhaa" +merchant,noun,mfanya biashara. ~ marine +merchant,noun,meli ya biashara ya kupakia bidhaa +merciless,adjective,-sio na huruma; katili +mercury,noun,zebaki; hidrargiri. mercurial +mercury,adjective,a- zebaki; -geugeu +mercy,noun,rehema; huruma; upole; wema; msamaha. merciful +mere,adjective,tupu; tu. -ly adv. tu +merge,verb transitive/intransitive,unganisha; ungana. -r n. muungano; kuungana; kuunganisha +meridian,noun,"meridiani; mstari kutoka kaskazini kusini ya dunia; upeo; usitawi; kipeo. the ~ of Greenwich, meridiani ipitayo Greenwich" +merit,noun,sifa njema; tabia nzuri; stahili; matendo mema +mesh,noun,jicho la wavu +mesh,verb transitive/intransitive,tega; nasa; umana; ingiana +mesolithic,adjective,"a zama za mawe kijilojia, nao ni mwisho wa utando wa theluji na mwanzo wa kilimo" +mess,noun,"matata; fujo; machafuko; takataka. make a ~ of sth., fuja; haribu; tatanisha. get into a ~, ingia matatizoni" +mess,verb transitive/intransitive,"chafua; vuruga; fuja. about, chezea; fanya purukushani; fanya jambo bila mpango. -y adj. -chafu; -a fujo" +mess,noun,mesi; bwalo la kulia chakula; watu walao pamoja +mess,verb intransitive,la biaj.; kikoo; la pamoja +message,noun,habari; maneno; taarifa; barua; ujumbe +messenger,noun,mjumbe; tarishi; mtume +metabolism,noun,metaboli; umetaboli: hali ya ujenzi na uwanjaivunjaji kemikali katika viumbe hai +metal,noun,metali; kitu cha metali; kokoto za kutengenezea barabara +metamorphic,adjective,(kwa majabali) enye kubadilika umbo au sifa zake kutokana na kani za maumbile +metamorphosis,noun,metamorofosisi; mgeuko mkubwa wa umile la kiumbe katika utaratibu wao wa kukua kutoka hali ya yai mpaka kufikia kiumbe kamili +metaphor,noun,"sitiari; mtindo wa usemaji ambao hulinganisha bila ya kutumia vilinganishi. She has a heart of stone, ana moyo wa jiwe" +meteor,noun,kimondo; gimba la kumetameta kutoka anga za mbali +meter,noun,"mita; chombo cha kupimia umeme, masafa, kasi ya mwendo etc" +methane,noun,methani; gesi ya kihidrokarboni ya chini kabisa iliyojaa hidrojeni ambayo haina rangi na hushika moto haraka +method,noun,njia; mbinu; utaratibu; desturi +methodism,noun,umethodisti; madhehebu ya Kikristo ya kiprotestanti yaliyoanzishwa na John Wesley na wenzake. methodist n./adj. umethodisti; a methodisti +methylated spirit,noun,"spiriti iliyo methilishiwa: mchanganyiko wa ethanoli, piridini, petroli na rangi" +metre,noun,1. mita: kizio cha msingi cha urefu katika mfumo wa SI sawa na inchi 39.4. 2. mita: mpangilio wa silabi zenye mkazo na zisizo mkazo ili kuunda mfuatano maalumu katika shairi +metropolis,noun,mji mkuu wa nchi; makao makuu ya nchi. metropolitan +metropolis,adjective,-a mji mkuu +mica,noun,madini aina ya ulanga +microbe,noun,kijiududu maradhi +microbiology,noun,mikrobiolojia: tanzu ya biolojia inayohusika na muundo na kazi za viumbe vidogovidogo kama bakteria na virusi +microchip,noun,mikrochip: kipande kidogo sana cha silikoni kinachotumika kama saketi changamano ya umeme +micrometer,noun,mikromita: chombo cha kupimia vitu vidogo sana kwa kiwango cha sehemu moja katika milioni +microphone,noun,maikrofoni: chombo cha kugeuza mawimbi sauti kuwa mawimbi umeme na kugeuzwa tena kuwa sauti baada ya kurushwa +microprocessor,noun,mikroprosesor: kompyuta ndogo yenye mikrochipu moja au zaidi +microscope,noun,hadubini: chombo kinachofanya vitu vidogo visivyoonekana kwa macho kuonekana vikubwa +microscopic,adjective,-dogo mno kuweza kuonekana kwa macho matupu +microwave,noun,"wimbi-mikro, kijimwimbi: kimwili sumaku umeme kinachotumika katika mawasiliano" +microwave oven,noun,chombo kinachotumika kupikia kwa kutumia mawimbi ya umeme +mid,adjective,"kati. -day n. saa sita ya mchana; adhuhuri. -night n. saa sita ya usiku; usiku wa manane. burn the night oil -kesha. --ocean ridge, tutabahari: tuta la milima lililo chini ya bahari" +midst,noun,"in the midst, katikati ya; wakati wa; in our midst miongoni mwetu" +midwife,noun,"(f. -wives) mkunga, mtu anayewasaidia akina mama wakati wa kujifungua. -ry n. ukunga" +might,noun,"uwezo; nguvu; ukuu. -y adj. -enye uwezo, nguvu, amri na ukuu" +migrate,verb intransitive,hama; hama; hajiri. migratory n./adj. mhamaji; -hamaji +migration,noun,uhamaji; uhamiaji. migratory +migration,adjective,"-enye tabia ya kuhama. migratory birds, ndege wahamao na kurudi kila mwaka" +mild,adjective,-pole; sio kali; laini; -dogo. -ly adv. kwa upole; -ness n. upole; ulaini +mile,noun,maili. -age n. maili zilizoendwa; posho la usafiri; malipo ya usafirishaji kwa maili. -stone n. jiwe la maili; tukio +militant,noun,mpigan-ia hak; mpiganaji +militant,adjective,"-a kupigana, -a kutaka vita" +militarism,noun,tabia ya kupenda vita. militate +militarism,verb intransitive,wa mbali na; pinga; zuia +military,adjective,-a kijeshi; -a kivita. the military. jeshi; wanajeshi; askari +milk,noun,"maziwa. butter- mtindi. condensed ~, maziwa ya kopo. powder, maziwa ya unga" +milk,verb transitive,kama; toa maziwa +mill,noun,"kinu. flower ~, kinu cha kusagia unga" +millenium,noun,milenia; miaka elfu moja +millet,noun,mtama; wimbi; serena; ulez; lulu; wele +millibar,noun,milibaa: kizio cha kanienco kitumikaacho katika metrolajia ambacho ni sawa na daini 1000 kwa kila sentimita ya mraba +milligram,noun,miligramu: sehemu ya 1/1000 ya gramu moja +millilitre,noun,mililita: sehemu moja katika elfu ya lita moja +millimetre,noun,milimita: sehemu moja katika elfu ya mita moja +million,noun,milioni +mimic,noun,mwigaji; mwigo wa lafudhi +mimic,adjective,- liyogwa +mimic,verb transitive,"iga, hasa kwa kuchekesha; fanana kabisa" +minaret,noun,mnara wa msikiti +mince,noun,"kima (nyama ya kusaga). v.t./i 1. kata vipande vidogovidogo. 2. tafuna maneno; tembea kwa mikogo. not to ~ matters, sema waziwazi" +mind,noun,"1. ukumbukaji; kumbukumbu. keep (bear) sth in ~, kumbuka jambo fulani. call to ~, kumbuka put sb in ~ of, kumbusha mtu. 2. nia; dhamiri. make up one's ~, amua kufanya jambo. change one's ~, ghairi. be in two ~s (about sth), sita; wa na mashaka. speak one's ~, sema ukweli. be of one ~, afikiana. have a good ~ to, taka; elekea. take sb's ~ off (the matter), sahaui. angalia; tunza; kirihika. (out!) tahadhari! Do you ~ my smoking? hutajali nikivuta? Would you ~ shutting the door? tafadhali ufunge mlango" +minded,adjective,enye mawazo finyu +mine,pronoun,-angu +mine,noun,1. machimbo; mgodi; kware; bonna la kutega +mine,verb transitive/intransitive,chimbua madini; tega mabomu. ~salts chumvi madini: kemikali zenye madini yahitajikayo kwa maisha na ukuaji wa wanyama na miti +mine,adjective,ya madini. ~ral water +mine,noun,maji yaliyotwa madini +mingle,verb transitive/intransitive,changanya; changanyika +miniature,noun,kisanamu; mfano mdogo +minister,noun,"waziri; balozi; mchungaji; kasisi. prime ~, waziri mkuu" +minister,verb intransitive,saidia; tumikia +ministration,noun,utumishi; msaada +ministry,noun,"wizara; jamii ya makasisi. enter the ministry, wa kasisi" +minor,noun,mtoto wa chini ya miaka kumi na nane +minor,adjective,dogo; hafifu; -a chini +mint,noun,"kiwanda cha kutengenezea pesa. vt. tengeneza pesa, sarafu" +minus,preposition,kasoro; bila +minus,adjective,"ya kutoa. the - sign, alama ya kutoa hii (-)" +minute²,adjective,dogo sana; halisi +minute¹,noun,"dakika; kumbukumbu; taarifa. in a ~, sasa hivi" +miracle,noun,muujiza; ajabu +miraculous,adjective,a muujiza; a kustaajabisha +mirage,noun,mazigazi; mangazimwbe. (fig.) mazingiraombwe +mirror,noun,"kioo cha kujitazamia. -image, taswira geu" +miscarriage,noun,"uharibikaji mimba; kutowasilisha; kutofika mahali utakiwapo. -of justice, potosha haki. -of goods, bidhaa kutofika ziliko pangiwa" +miscarry,verb intransitive,haribika; tofaulu; tokea vibaya; tofika salama +miscellaneous,adjective,anuwai; a namna nyingi pamoja +miscellany,noun,mchanganyiko wa vitu vya namna mbalimbali +mischief,noun,"madhara; hasara; fitina; utundu; utukutu. make ~ between, tia fitina, gombanisha. mischievous" +mischief,adjective,tundu; fitinishaji +misconduct,noun,tabia mbaya; uongozi mbaya; mwenendo mbaya +misconduct,verb transitive,ongoza vibaya; -wa na tabia mbaya +misdeed,noun,tendo baya; kosa +miser,noun,bahili +misfire,noun,kutoripuka; kutowaka; kutofaulu; kutofyatuka; kutolia +misfire,verb intransitive,tolia; toripuka; towaka; tofaulu +misfit,noun,vazi lisilo sawa na kimo; (fig.) mtu asiye faa; mtu asiye patana na wenzimwe +misfortune,noun,msiba; taabu; bahati mbaya; mkosi; belaa +misguide,verb transitive,ongoza vibaya; elekeza vibaya +mishap,noun,bahati mbaya; ajali +mislay,verb transitive,(-laid-) weka (kitu) pasipo pake; poteza +mislead,verb transitive,ongoza vibaya; kosesha; potosha +misrule,noun,utawala mbaya +misrule,verb transitive,tawala vibaya +miss,noun,msichana; binti +miss,verb transitive/intransitive,"(-ed) kosa. Fire at a lion and ~ it, piga risasi simba na kumkosa. Try to catch a ball and ~ it, jaribu kudaka mpira na kuukosa. He ~ed the train, alikosa treni. sth. out, ruka; acha; toingize; sahau" +missile,noun,"kombora guided ~, kombora linaloongozwa na mitambo ya elektroniki" +mission,noun,"ujumbe, misheni, kazi maalumu" +mist,noun,ukungu; umande kiwi +mistake,noun,"kosa. by ~, kwa makosa" +mistake,verb transitive/intransitive,"(mistook, mistaken) kosea; kosa; dhania visivyo; tofahamu vyema" +mistress,noun,"bibi; kimada; hawara; mpenzi, mweleidi wa kike; mwalimu wa kike; mkuu wa kaya wa kike" +mitochondria,noun,mitokondria: oganeliseli ambamo utoaji wa nishati kutokana na chakula sahili hufanyika +mitosis,noun,mitosisi: utaratibu wa mgawanyiko wa seli za kawaida na baada ya mgawanyiko huo seli moja huwa mbili +mitre,noun,kofia ya kiaskofu +mix,verb transitive/intransitive,changanya; changanyika; vuruga; boronga. be ~ed up in (with) jihusisha na jambo fulani. feel ~ed up (about sth.) changanyikiwa +moan,noun,kite; kilio; uguaji. v. uguza; lia; piga kite +mob,noun,kundi la watu wenye fujo +mobile,adjective,a kwenda; a kuwea kwenda; epesi kueguka. phone +mobile,noun,"simu ya mkononi, simu tamba. mobility" +mobile,noun,"mwendo, wepesi wa kueguka. mobilize" +mobile,verb transitive,hamasisha. mobilization +mobile,noun,uhamasishaji +mode,noun,jinsi; namna; mtindo; hali. modal +mode,adjective,a hali; modi. modality +mode,noun,hali; namna. =1 +mode,noun,modeli kifani; mfano; kielelezo; mtindo; kigezo. a ~ wife mke wa kuigwa +mode,verb transitive,(ll-) finyanga kwa kufuata mfano; iga mtu mwingine; onyesha mtindo +modem,noun,modemu: chombo kinachounganisha kompyuta na simu ili data iweze kurushwa toka kompyuta hadi nyingine +moderate,adjective,a kiasi; a wastani +moderate,verb transitive/intransitive,punguza; tuliza; punguza; tulia simamia mtihani; ongoza mjadala; rekebisha mtihani +moderation,noun,kiasi; kadiri; wastani; uongozaji mjadala; usimamiji mtihani +modern,adjective,a siku hizi; pya; a kisasa +modest,adjective,-siojivuna- a kadiri; a wastani; a staha +modify,verb transitive,geuza; badilisha; badili kidogo; punguza; vumisha. modification +modify,noun,ubadilishaji; badiliko; uvumishaji +modulate,verb transitive/intransitive,rekebisha; geuza; rekebua. modulation +modulate,noun,ubadilishaji sauti; urekeubasauti namnaisho. modulator +modulate,noun,modulator; kirekebuasauti +moist,adjective,a majimaji; enye unyevu +molasses,noun,molasi +mole,noun,fuko; ~hill +mole,noun,chungu ya udongo ifanywayo na fuko +molecule,noun,molekuli: chembe ndogo sana ya msombo inayoweza kushiriki katika mabadiliko ya kikemikali +mollusc,noun,"moluska: kabila safu ya wanyama kama vile konokono, ngisi, pweza na chaza ambao huishi baharini, kwenye maji baridi na hata nchi kavu" +molten,adjective,"iliyeyuka; molten gold, dhahabu iliyoyeyushwa" +moment,noun,1. kitambo kidogo; muda mfupi sana; kufumba na kufumbua; mara; maana. affairs of great ~ mambo ya maana sana +monastery,noun,nyumba ya watawa +Monday,noun,Jumatatu +money,noun,"fedha (sarafu, noti) itumikayo katika kuuza na kununua; pesa" +mongoose,noun,nguchiro +mongrel,noun,mbwa chotara +monitor,noun,1. kiongozi; msimamizi. 2. mwanafunzi kidogo. 3. msikilizaji na mtoaji habari za kituo cha nipe. 4. chombo cha kufuatilia urukaji wa makombora. 5. chombo cha kufuatilia urushaji wa matangazo ya redio na televisheni. 6. chombo mfano wa seti ya televisheni cha kompyuta +monk,noun,mtawa wa kiume; sufii +monkey,noun,kima; tumbili; ngedere; mbega. v i chezeachezea; iga +monocotyledon,noun,monokotiledoni: mmea ambao mbegu yake ina kotiledoni moja +monocyte,noun,"monosit: aina kubwa ya seli damu nyeupe ambayo inaweza kumeza bakteria, virusi na vipande vya seli" +monogamy,noun,ndoa ya mke mmoja kwa wakati mmoja +monohybrid cross,noun,kizazi kitokanacho na wazazi wawili kila mmoja mwenye jeni tawaliwa moja na jeni tawaliwa moja +monologue,noun,mazungumzo binafsi ya mtu peke yake hasa katika maigizo +monopoly,noun,"ukiritimba; uhodhi. capitalism, ubepari kiritiimba. monopolist" +monopoly,noun,mkiritimba; mhodhi. monopolize +monopoly,verb transitive,hodhi +monosyllable,noun,silabi moja. monosyllabic +monosyllable,adjective,-a silabi moja +monotone,noun,toni moja; kidatu bainifu kimoja cha sauti +monotreme,noun,"mtundumwe: mamalia wa oda monotremata ambaye ogani za jinsia, mkojo na mmeng'enyo vina tundu moja kwa nje" +monoxide,noun,monoksaidi: oksaidi yenye atomu moja ya oksijeni +monsoon,noun,monsuni: pepo za msimu; kaskazi +monster,noun,dubwana; kiumbe cha kutisha kutokana na umbo lake lisilo la kawaida; mtu katili mno +monstrosity,noun,kioja; dubwana. monstrous +monstrosity,adjective,kubwa mno; -a ajabu +month,noun,mwezi +monument,noun,jengo au sanamu ya ukumbusho; kazi ya mfano bora +mood,noun,hali; hali ya moyo +moon,noun,mwezi. new~ mwezi mwandamo; mwezi mchanga. full~ mwezi mpevu. moor +moon,noun,nyika; mbuga; nanga +moose,noun,tanzi; shemere; shwara +mop,noun,ufagio; tamvua; nywele za matimutimutu +mop,verb transitive,(-pp-) piga deki; pangusa kwa tamvua. ~sth up. futa; maliza +moraine,noun,takataka na mawe mawe zinazokokotwa na kutuliiwa na mto wa barafu +moral,noun,fundisho; maadili; murua +moral,adjective,"adilifu; -ema; zuri; nyofu; enye hiari ya kuchagua mema au mabaya. a - life, maisha mema. - books, vitabu vyenye kufunza maadili. - victory, ushindi wa utu. certainty jambo lielekealo kuwa kweli kabisa. -ist n. mwalimu wa maadili; mwadilifu. -ity n. uadilifu; murua; maadili. -ize v.i. shajihisha uadilifu. -ly adv. kwa maadili" +morbid,adjective,gonjwa; chafu; enye kuwaza mambo mabaya. -ity n. ugonjwa. -ly adj. kigonjwa +more,adjective,zaidi +more,adverb,"zaidi; tena. a little - zaidi kidogo. - than, kuliko; zaidi ya, be no - fa; isha, or less, takriban. grow (get, be) zaidi kuwa. -over adv. tena; aidha; zaidi ya" +moribund,adjective,a-karibu na kufa; machututi +morning,noun,asubuhi. early - alfajiri; mapambazuko +morse,noun,"- code, namna ya kupeleka habari kwa mapigo marefu na mafupi ya sauti au ya vimulimuli vya taa" +mortal,noun,binadamu +mortal,adjective,"enye kufa; -a kufisha; -a kudumu hadi kifo. hatred, chuki ya kudumu. combat, mapambano ya kufa na kupona. in - fear of death, enye kuogopa sana mauti. -ly adv. kwa kufisha; sana; mno. -ity n. maut; vifo; hali ya kuwezà kufa. rate, kiwango cha vifo" +mortar,noun,mota; kinu; kombora. - board +mortar,noun,chano; ubao wa kuweka udongo; kofia ivalwayo na wanafunzi wa chuo +mortuary,noun,nyumba ya maiti; mochari +mosque,noun,msikiti +mosquito,noun,mbu. -net n. chandarua. - proof +mosquito,adjective,siopitisha mbu +moss,noun,kuvu; mwani; kuvumwani +most,adjective,"-ingi kupita -ote; ingi sana. make the - of, tumia vizuri. for the - part, zaidi; kwa kawaida; aghalabu; kwa jumla. -ly adv. kwa kawaida; hasa; karibu yote" +moth,noun,mdudu aina ya nondo +mother,noun,"mama mzazi; kiongozi wa jamiiua ya watawa; kiini; chanzo. tongue, lugha mama" +mother,verb transitive,tunza; lea kama mama. -in-law n. mkwe. -hood n. umama. -less adj. bila mama. -ly adj. kama mama +motion,noun,"wendo; msogeo; hoja pendekezo. move a -, toa hoja" +motion,verb transitive,ashiria; elekeza; ongoza. -less adj. tuli; siongea +motive,noun,nia; kusudio; matilaba; maarubali; sababu; lengo +motive,adjective,"-enye kuendesha. power, nguvu za kuendesha jambo. motivate" +motive,verb transitive,hamasisha; pa motisha; sababisha +motor,noun,"mota; kitumi; musuli wa mwendo. neuron, mshipa wa fahamu unaoratibu mwendo wa viungo. -cycle, pikipiki. -cade, msafara wa vipando vya moto. -car, motokaa. -boat, motaboti" +motor,verb transitive,safiri kwa motokaa; safirisha kwa motokaa +motto,noun,(-oes) wito; tamko +mould,noun,kalibu; kielezo; tabia +mould,verb transitive,finyanga; subu kwa kalibu. (fig.) ongoza; nyoosha; ongoa +mould,noun,udongo wa mboji; udongo mweusi wenye rutuba +mould,noun,kuvu. -er v.i. ota kuvu; oza; liwa na kutu; vunjakavunjika; chakaa +moult,verb intransitive,jigeuza rangi ya manyoya; nyonyoka manyoya +mound,noun,chungu; kilima; tuta; rundo; kichuguu +mount,noun,"mlima; kiunzi; farasi; baiskeli. v.t.i. panda; kwea; fanya; onyesha mchezo jukwaani; weka mahali pake; tundika picha — up, zidi; ongezeka - guard over, linda — ain" +mount,noun,mlima. —eer +mount,noun,"mkaa milimani, mpanda milima. —ous" +mount,adjective,a milima mingi +mouse,noun,(mice) panya +moustache,noun,sharubu +move,noun,"mwendo, zamutendo; jambo; uhamisho. v.t.i. sogeza; sogea; hamisha; hamasisha; gusa hisi prechekeza; toa hoja; chukua hatua; endelea. — sb to do sth, shawishi mtu kufanya jambo. He is always on the ~, hana kituo; daima yumo mbioni. —ment" +move,noun,mwendo; tapo; tendo; maendeleo; uhamaji +Mr,noun,ufupisho wa mister: bwana. Mrs +Mr,noun,ufupisho wa missis: bibi +mtindi,verb transitive/intransitive,chacha; chachuka; chachua +muck,noun,"samadi; taka; uchafu; mbolea. v.t.i. —suh, tap buruga; fuja; chafua. about, zurura. —y" +muck,adjective,chafu +mucous membrane,noun,kiwambo-ute; sehemu ya kiwambo cha seli inayozunguka mfereji wa chakula +mucus,noun,"uteute; aina ya kemikali nzito inayoteleza inayotokana na teziute yenye kazi ya kulinda tishu za tabaka-nje zisikauke, na pia kuzuia viumbe maradhi visidhnru kiumbe" +mud,noun,"tope. — hut, kibanda cha udongo. — wall, ukuta wa udongo. —dy" +mud,adjective,enye matope; liochafuka. —guard +mud,noun,madigadi; (kwa baiskeli) panga +muddle,noun,fujo; mkanganyo. v.t.i. chafua; fuja; tatiza; kanganya; tibua; vuruga; adong; boronga +mufti,noun,mufti; nguo za kiria avazao mtu anayevaa sare +mug,noun,magi; kopo. (collog.) baradhuli; mjinga; uso +mulch,noun,matandazo; majani yanayotandazwa shambani mwa mche kuhifadhi unyevu +mulch,verb transitive,weka matandazo +mule,noun,nyumbu; baghala +mulish,adjective,kadri; sufuwa +multiple,noun,kigawe +multiple,adjective,enye sehemu nyingi; a mara nyingi +multiplicand,noun,kizidishi; hesabu ya kuzidishwa +multiplication,noun,kuzidisha +multitude,noun,wingi; umati; thel kaumu. multitudinous +multitude,adjective,ingi; tele +mummy,noun,mumiani; maiti iliyotiwa mumiani au dawa wa kuhifadhi maiti ili isiharibike; mama (hutumiwa hasa na watoto) +mumps,noun,ugonjwa wa m a t u b w i t u b w i; matukwi; matu-mbwitumbwi +munch,verb transitive/intransitive,tafunatafuna; guguña; mumunya +municipal,adjective,a manispaa +munitions,noun,zana za vita +mural,noun,picha iliyochorwa ukutani +mural,adjective,a ukutani +murder,noun,uuaji wa mtu kwa kusudi +murder,verb transitive,ua kwa kusudi +murky,adjective,enye kiza +murmur,noun,"mvumo, mnong'ono; maung'uniko" +murmur,verb transitive,vuma; nonga; nunga'unika +muscle,noun,misuli; msuli; mnofu; mkano. muscular +muscle,adjective,a msuli; enye nguvu ya misuli +museum,noun,makumbusho +mushroom,noun,uyoga +music,noun,"muziki. face the ~, kabili matatizo kijasiri" +must,noun,"jambo la lazima. aux.v. hapana budi; sharti; lazima; yapasa. I ~ go, sina budi kwenda" +mustard,noun,haradali; mharadali +mutation,noun,ubadilishaji; mabadiliko wa ghafla wa muundo wa kikemikali wa jeni au kromo-somu katika seli za kiumbe +mute,noun,bubu +mute,adjective,kimya; bubu; siotamkwa +mutilate,verb transitive,kata; haribu; kata kiungo cha mwili; lemazwa. mutilation +mutilate,noun,kilema; ukataji +mutiny,noun,maasi; uasi +mutiny,verb intransitive,asi; halifu. mutineer +mutiny,noun,mwasi. mutinous +mutiny,adjective,a kuasi; halifu +mutter,verb transitive/intransitive,nung'unika; sema chinichini +mutton,noun,nyama ya kondoo +mutual,adjective,a pande mbili; a wenyewe; a wote wawili +muzzle,noun,pua na mdomo wa mnyama; kitunga; kitundu cha kasiba; mtutu wa bunduki au mzinga +mystery,noun,siri; muujiza; fumbo. mysterious +mystery,adjective,a siri; a muujiza; -sioelezeka +mystify,verb transitive,fumba; tatanisha; tatiza. mystification +mystify,noun,utatanishaji; kitu cha kutatanisha +myth,noun,kisasili; ngano zinazoelezwa asili ya ulimwengu na vilivyo ndani yake; uwongo; jambo lililobuniwa +muhtasari,adjective,a papo hapo; bila kukawia; a mara moja. -mation n. kujumulisha; jumla; muhtasari +nail,noun,"kucha; msumari. on the ~, mara moja. hit the ~ on the head, sema au kufanya kama itakivyavyo" +nail,verb transitive,"gongomea, pigilia the ~ eye, kwa macho angavu" +naive,adjective,nyofu; sio na hila; jinga; shamba +naked,adjective,"tupu; uchi; siofunikwa. with the ~, kwa macho angavu" +name,noun,jina; sifa; mtu mashuhuri. call sb +nape,noun,ukosi; kikosi +napkin,noun,1. kitambaa cha kufutia mikono hasa mezani; winda; kitambaa avlishwacho mtoto mchanga kupitia mapajani kuzuia mkojo; 2. nepi +narrate,verb transitive,"hadithia, simulia. narration" +narrate,noun,masimulizi; usimulaji. narrative n./adj. masimulizi; hadithi; a masimulizi. narrator +narrate,noun,msimuliaji +narrow,adjective,"-embamba; dogo; a shida; chache; chupu chupu; finyu. a - escape, ponea chupuchupu" +nasal,noun,nazali +nasal,adjective,"a pua, -a puani; -a nazali" +nasty,adjective,chafu; -a kuchukiza; -enye chuki; -enye hatari; -sio murua; bayana +nation,noun,taifa +native,noun,mwenyeji; mzalia +native,adjective,"-enyeji; -a asili; -a kimaumbile. your ~ land, nchi yako ulipozaliwa" +natural,adjective,-a asili; -a kawaida; -a maumbile; -a lazima; -a haramu +nature,noun,ulimwengu; viumbe vyote; asili; nguvu za asili; hulka; maumbile; desturi; mzoea; jinsi; namna; aina +naughty,adjective,tundu; tukutu. naughtiness +naughty,noun,utundu; utukutu +nausea,noun,kichefuchefu +nautical,adjective,a baharia; a ubaharia +naval,adjective,a manowari; a mwanamaji +nave,noun,ukumbi wa kanisa au msikiti +navel,noun,kitovu +navigate,verb transitive,ongoza chombo; safiri baharini. navigable +navigate,adjective,a kupitika kwa chombo; a kuwea kusafiri. navigation +navigate,noun,usafiri wa angani au baharini; uongozaji vyombo baharini au angani. navigator +navigate,noun,nahodha; baharia; miongoza njia +navy,noun,jeshi la wanamaji; wanamaji +near,adverb,karibu +near,preposition,karibu na; karibu ya +near,adjective,"a karibu; -a upande uliokuelekea; -a choyo; -a bahili; -nyimivu. a ~ escape, okoka kwa shida" +neat,adjective,liopangwa vizuri; nadhifu; maridadi; -zuri; kavu +nebulas,noun,(~e) jamii ya nyota nyingi ndogo kama wingu +nebulous,adjective,kama wingu si wazi; si dhahiri +necessarily,adverb,kwa lazima; sharti. necessitate +necessarily,verb transitive,lazimisha +necessary,noun,mahitaji muhimu wa lazima +necessary,adjective,a lazima; a sharti; -a kujuuz; a wajibu +necessity,noun,ulazima; haja; shida +neck,noun,shingo; rasi +nectar,noun,nekta maji yenye utamu katika maua ambayo nyuki hutengenezea asali +need,noun,mahitaji; haja; matakwa; umaskini; ufukara; ukata +need,verb transitive,"hitaji; taka. There is no ~ to hurry, hakuna haja kukimbiliza" +needle,noun,"sindano; ncha. packing ~, shazia. magnetic compass ~, dira. thread a ~, tunga sindano" +negative,noun,ukanaji; negativu; hasuo; uhasi; +negative,adjective,a kukanusha; hasi +neglect,noun,upuuzaji; uzembe; tetelekezaji; hali ya kutotunzwa +neglect,verb transitive,totunza; toangalia; tojali; telekeza; tofanya; acha; puuza; zembea +negotiate,verb intransitive/transitive,shauriana; jadiliana; patana bei; hadili kwa fedha; pita. negotiable +negotiate,adjective,a kupitika; a kubadilishika; a kuwea kujadiliwa. negotiation +negotiate,noun,majadiliano; mashauriano; mapa- +negotiator,noun,mpatanishi; msuluhishi +neigh,noun,mlio wa farasi +neigh,verb intransitive,lia (kama farasi) +neighbour,noun,jirani +neither,adjective,"ote of the two - man lived, wote wawili hawakuishi" +neither,pronoun,moja. I can see - siwezi kuona hata -moja +neither,conjunction,"wala; si wala. -this nor that, si hili wala lile. We are not working - are they, sisi hatufanyi kazi wala wao hawafanyi" +nematocyst,noun,"seliuzi: aina maalumu ya seli katika ngozi/nje ya baadhi ya wanyama katika ngeli selenterata, ambayo ina kifuko kilichojaa sumu ya kuulia mawindo yao au ya kujihami dhidi ya adui" +nematode,noun,nematodi: mnyoo +neolithic,adjective,neolithiki: a mwishoni mwa zama za mawe +neon,noun,neoni: elementi gesi isiyo na rangi. -lamp taa ya neoni: taa ya mshumaa ambayo hutumia gesi ya neoni na ambayo hutoa mwanga mwekundu wakati umeme unapopitishwa ndani yake +nephew,noun,"mpwa, yaani mtoto wa kiume wa dada au kaka" +Neptune,noun,Neptuni: sayari ya nane katika mfumo wa jua +nerve,noun,"1. neva: mkusanyiko wa nyuroni. 2. mshipafahamu: mshi'pa wa fahamu ambao hukamilisha mawasiliano baina ya mfumo neva mkuu na sehemu za mwili. -cell, nyuroni: mkusanyiko wa seli ambazo huunda tishu ya neva" +nest,noun,kiota; mahali pa mapumziko; maficho +net,noun,"wavu; nyavu; jarife; juya; kimia; mtego. mosquito ~, chandarua" +net,verb transitive,(-tt-) vua kwa wavu; tega kwa wavu; funika kwa wavu +neuron,noun,nyuroni: mkusanyiko wa seli ambazo huunda tishu ya neva +neutal,adjective,sifoungamana na upande wowote; siopendelea upande wowote; sio na sifa bainifu +neutrino,noun,nyutrino: punje ya kimsingi imara isiyokuwa na chaji yoyote ya umeme au masi tuli lakini yenye piamzunguko nusu +neutron,noun,nyutroni: chembe zisizo na chaji zilizokatika nyuklia ya atomu +never,adverb,kamwe; asilani; hata kidogo; hata. ~mind! haidhuru! well! -! lahuala! ~more +never,adverb,si tena kabisa. ~theless +never,conjunction,hata hivyo +new,adjective,pya; ngeni; -a siku hizi; -a kisasa +new,adverb,karibu +news,noun,habari +newton,noun,nyutoni: kizio cha kazi kinachofafanuliwa kuwa kani ambayo ikitumwa kwa masi ya kilogramu moja hupatia mchapuko wa mita moja kwa sekunde +next,adjective,"enye kufuata, kando; jao" +next,adverb,tena; baadaye +next,preposition,karibu ya +nexus,noun,kiungo; mfululizo +nib,noun,nibu +nice,adjective,-a kupendeza; -zuri; -ema; -a kuhitaji uangalifu; chaguzi; -teuzi +nickel,noun,nikeli: aina ya madini nyeupe ngumu kama fedha +nickname,noun,jina la utani; lakabu +nicotine,noun,nikotini: sumu iliyomo katika tumbaku +niece,noun,mpwa mwanamke +night,noun,"usiku. make a ~ of it, kesha kwenye starehe. ~dress ~gown" +night,noun,vazi la kulalia usiku +nil,noun,"sifuri; bila. The result of the game was 3 - nil, matokeo ya mchezo yalikuwa goli tatu kwa bila" +nimble,adjective,-epesi; -elekevu; hodari; (kwa akili) -kali. nimbly +nimble,adverb,kwa wepesi +nip,noun,"mminyo; mfinyo; mbinyo; mkato. a - in the air, baridi kali. vt./i. (-pp-) minya; finya; binya; nyakua; uma; haribu. - in the bud, haribu toka mwanzoni" +nipple,noun,chuchu: kitu chenye umbo la chuchu +nitrate,noun,nitrati: chumvi au esta ya asidi nitriki. nitric +nitrate,adjective,nitriki: a nitrojeni; enye nitrojeni +nitrogen,noun,nitrojeni: elementi gesi ambayo sio metali +no,adjective,hapana; hakuna; hamna; haiwezekani; marufuku; siyo; si +no,adverb,zaidi. int. la! hasha! hapana! +no,noun,ufupisho wa number: namba; nambari +noble,noun,sharifu; lodi +noble,adjective,sharifu; a kilodi; bora; enye tabia nzuri; adilifu +nocturnal,adjective,-a usiku +nod,noun,ishara ya kichwa +nod,verb transitive/intransitive,"(-dd-) inamisha kichwa; tikisa kichwa; sinzia; kubali. have a -ding acquaintance with, jua mtu juujuu tu. the land of -, ndoto; usingizi" +node,noun,1. kifundo: sehemu ya wimbi ambapo tambo lina thamani ya sifuri. 2. fundo: sehemu ya shina ambapo majani huchipukia +nodule,noun,tezi kwenye mizizi ya baadhi ya mimea ambazo hufuga bakteria watengenezao nitrojeni +Noel,noun,Noeli; Krismasi +noise,noun,kelele; ghasia; sauti; mlio; kishindo; myumo. -less adj. -a kimya. noisily +noise,adverb,kwa kelele. noisy +noise,adjective,-a makelele +nomad,noun,mhamahamaji. nomadic +nomad,adjective,a kuhamahama +nominal,adjective,"-a jina tu; si halisi; -liotajwa; dogo; -a nomino. the - ruler, mtawala wa jina tu. a -rent, kodi ndogo tu. -ly adv. kwa jina; kwa maneno tu" +nominate,noun,teua; chagua; pendekeza +nomination,noun,uteuzi; pendekezo; chaguo +nominee,noun,mtu aliyependekezwa; mteuliwa +non-renewable energy,noun,nishati hulu: vyanzo vya nishati ambavyo havina mbadala kimaumbile vikishakutumiwa +nonsensical,adjective,-a upuuzi +noon,noun,adhuhuri; saa sita mchana +nor,conjunction,wala +normal,adjective,"-a kawaida; -a desturi; -a siku zote. above -, zaidi kuliko kawaida" +north,noun,kaskazini; kibla +north,adjective,-a kaskazini; -a kibla +north,adverb,upande wa kaskazi. -ern adj. -a kaskazini. -wards adv. kuelekea kaskazi +nose,noun,"pua. pay through the -, lipa thamani kubwa sana" +nose,verb transitive/intransitive,"nusa; endelea mbele polepole. The ship -d its way through the ice, meli iliendelea polepole katika barafu. -dive v.i. anguka kichwakichwa. -gay n. shada la maua" +nostril,noun,chochwe; tundu ya pua +not,adverb,si; sio; hapana +notable,noun,mtu mashuhuri +notable,adjective,-a kujulikana sana; -enye sifa; mashuhuri. notably +notable,adverb,hasa; zaidi. notability +notable,noun,umashuhuri; mtu mashuhuri +notch,noun,keo; pengo +notch,verb transitive,piga keo; tia pengo +note,noun,"ukumbusho; muhtasari; barua; noti; maoni; ishara; dalili; fahamu; sifa; cheo. A - of self satisfaction was heard in his speech, aliashiria kuridhika katika hotuba yake. of exclamation, alama ya mshangao hii (!). a family of -, familia bora. It is worthy of -, yafaa izingatiwe. Take ~ of what I say, fahamu vyema ninalosema" +note,verb transitive,"angalia; ona; kumbuka; andika. set down, andika. noted" +note,adjective,mashuhuri. -worthy adj. -a kufaa kuzingatiwa +nothing,noun,"si kitu; hakuna kitu. come to -, tofaulu. make ~ of, toka kapa; toleewa. - but, tu" +notice,noun,"tangazo, notisi; taarifa; uzingatiaji. give a servant a month ~: pa mtumishi notisi ya mwezi mmoja. Take no ~ of what they say, msiyatilie maanani maneno yao. v.t/i. angalia; ona" +notify,verb transitive,tangaza; arifu; julisha. notifiable +notify,adjective,ilolazimu kutangazwa. notification +notify,noun,taarifa; tangazo; ilani +notion,noun,wazo; dhana; fikira +notorious,adjective,-enye kuvuma kwa ubaya; -enye sifa mbaya. notoriety +notorious,noun,sifa mbaya; ubaya +notwithstanding,preposition,licha +notwithstanding,conjunction,ijapokuwa +notwithstanding,adverb,"hata hivyo. - advice he went, ijapokuwa aliondwa bado alikwenda" +nought,noun,si kitu; si neno; sifuri. come to ~ shindikana; tanguka; batilika +noun,noun,(grammar) jina; nomino +nourish,verb transitive,lisha; chunga; lea; stawisha; rutubisha; tunza moyoni +nova,noun,nova; nyota ambavyo nuru yake huwa kubwa sana na baada ya muda hufifia +novel,noun,riwaya +novel,adjective,pya; geni +November,noun,Novemba; mwezi wa kumi na moja wa mwaka wa kizunguzungu +now,adverb,"sasa; mara moja; sasa hivi. - and again, and then, mara kwa mara. now then! now now! sasa" +nowhere,adjective,"si popote. I went ~, sikwenda popote. The man is ~ to be seen, mtu mwenyewe haonekani mahali popote" +nozzle,noun,nozzeli; kizibo cha chuma kilichounganishwa kwenye ncha ya reli ya mpira +nuclear,adjective,-a kiini; nyuklia. ~ fission mwatuko nyuklia: utendaji wa kinyuklia unaosababisha kiini kizito cha atomu kumeguka katika sehemu mbili na kutoa nishati +nucleic acid,noun,asidi kiiniishi: asidi muhimu iliyomo katika kila seli ya kiumbe hai yenye kuhifadhi na kuhamisha mfumo wa jeni +nucleon,noun,"nyuklioni: kijenzi cha kiini cha atomu, yaani protoni au nyutroni" +nucleus,noun,(nuclei) kiini; asili; chanzo +nude,noun,uchi +nude,adjective,-tupu; uchi; bila kuvaa nguo; bila mapambo +nudge,noun,kikumbo +nudge,verb transitive,piga kikumbo +nudist,noun,mtu ahusuduye kukaa uchi +nugget,noun,kipande cha dhahabu +nuisance,noun,udhia; usumbufu; adha; kero +numb,verb transitive,fanya ganzi +numb,adjective,"-enye ganzi; -zito; -legevu. fingers ~ed with cold, vidole vilivyokuwa ganzi kwa baridi" +number,noun,namba; +numeral,noun,tarakimu; herufi ya hesabu; nyumerali +numerator,noun,kiasi. numerical +numerator,adjective,-a nambari +numerous,adjective,-ingi sana +nun,noun,mtawa wa kike +nurse,noun,mlezi; yaya; muuguzi; nesi +nurse,verb transitive,"ugza, nyonyesha; lea; tunza" +nurture,noun,malezi; elimu; mafunzo +nurture,verb transitive,lea; elimisha +nut,noun,"kokwa; njugu; lozi; nati. ground ~, pea ~, njugu-nyasa; karanga, coco-, nazi, cashew-, korosho" +nutmeg,noun,kungumanga; basibasi +nutriment,noun,chakula bora +nutrition,noun,lishe +nutritious,adjective,rutubishi +nylon,noun,nailoni +nymph,noun,"tunutu; wadudu wachanga walio na maumbile yanayofanana na wazazi wao, ila hawajapevuka" +oak,noun,mti aina ya mwaloni +oar,noun,kasia; kafi +oasis,noun,(oases) oasisi; mahali penye miti na chemchemi katika jangwa +oath,noun,(~s) kiapo; yamini; laana; apizo +oats,noun,"shayiri. sow one's wild ~, ponda maisha ujanaoni. oatmeal" +oats,noun,unga wa shayiri +obedience,noun,utii; usikivu. obedient +obedience,adjective,-tiifu; -sikivu. obediently +obedience,adverb,kwa utii +obey,verb transitive/intransitive,tii; sikia; tumikia +object,noun,"kitu; jambo; nia; kusudi; madhumuni; shabaha; kilolwa. an ~ lesson, somo lenye vielelezo vya vitu halisi. with no ~ in life, bila lengo lolote katika maisha. succeed in one's ~, timiza lengo. Money is no ~, lengo si fedha; fedha si kitu" +object,verb transitive,kataa; bisha ping; zuia +objective,noun,"lengo; shabaha. adj. bila upendeleo; -a kuhusu jambo. My advice is quite ~, nasaha yangu haina upendeleo. My statement on the purpose of the war is quite ~, tamko langu kuhusu vita halimlengi yeyote" +obligation,noun,wajibu; faradhi; jukumu +obligatory,adjective,-a lazima; faradhi; -a wajibu +oblige,verb transitive,lazimisha; shurutisha; fadhili. obliging +oblige,adjective,tayari kusaidia; karimu +oblique,adjective,-a mshazari; -a kukingama; -a kuzunguka si wazi +obliterate,verb transitive,futilia mbali; ondoa kabisa; haribu +oblivion,noun,"hali ya kusahaulika kabisa; -a msaha yangu haina upendeleo. My statement on the purpose of the war is quite ~, tamko langu kuhusu vita halimlengi yeyote. sio na kumbukumbu; -liosahau kabisa" +obscene,adjective,"(kwa maneno, desturi) -chafu; pujufu. obscenity" +obscene,noun,maneno au matendo machafu; matusi ya wazi +obscure,adjective,-a giza; -a kujificha; sioonekana wala kufahamika vyema; sijulikana vizuri +obscure,verb transitive,tia giza; fumba; ficha. obscurity +obscure,noun,giza; fumbo +observe,noun,kuangalia; uangalizi; maoni; ugunduzi. observatory +observe,noun,"mahali pa kuchunguzia sayari na nyota. -r n. mtazamaji; mchunguzi, mwa­ngalizi" +obsess,verb transitive,"shika, shikilia, jaza katika akili au moyo. -ion n. tamaa; shauku isiyozuilika; kupagawa" +obsolescent,adjective,liopitwa na wakati; -siofaa tena +obsolete,adjective,-siotumika tena; -liopita wa wakati; -siofaa; kongwe +obstacle,noun,kizuizi; pingamizi; kikwazo +obstinate,adjective,-kaidi; bishi; -sugu; -nye inadi; -shupavu. -ly adv. kikaidi; kishupavu. obstinacy +obstinate,noun,ukaidi; usugu; inadi +obstruct,verb transitive,"zuia; pinga; kataza. - a bill in the parliament, zuia mswada bungeni. -ion n. uzui­aji; kizuizi; pingamizi. -ive adj. -a kuzuia; -a kupinga; -enye pingamizi" +obtain,verb transitive/intransitive,nunua; pata; jipatia; kubalika; enea; tumika. -able adj. -a kupatikana +obtrude,verb transitive/intransitive,jiingiza; jitia kati; jidukiza. obtrusive +obtrude,adjective,-a kuingilia kati; -a kujidukiza +obtuse,adjective,"butu; dugi; pumbavu. -angle, pembetubatu" +obviate,verb transitive,ondoa; katiza; toa +obvious,adjective,wazi; dhahiri; -a kuonekana; -a kueleweka +occasion,noun,"fursa; wasaa; nafasi; sababu; haja; tukio. not an ~ for laughter, si wakati wa kucheka. rise to the ~, patia; onyesha uwezo unaohitajika. There's no ~ for you to lose your temper, huna sababu ya kukasirika" +occasion,verb transitive,"sababisha; fanya; leta. He was late and this ~ed anxiety, alichelewa na jambo hilo lilileta wasiwasi. -al adj. mara moja; -a kufaa wakati fulani. -ally adv. pengine; mara mojamoja" +occupy,verb transitive,"kalia; shika; miliki; chukua; shugulikia na kushughulisha; tumia; -wa na. He was occupied with his work, alishughulika na kazi yake. Many thoughts occupied my mind, nilishughulishwa na mawazo mengi. occupant" +occupy,noun,mkaji; mwenyeji; mmiliki. occupation +occupy,noun,utwaaji; umiliki; shuguli; kazi; biashara +occur,verb intransitive,"(-rr-) tokea; pitikia akilini; wa. Which letter of the alphabet ~s most commonly?, herufi ipi hutokea mara nyingi katika alfabeti? to, pitikia akilini. -rence n. tukio; kadhia" +ocean,noun,"bahari. -going, enye kusafiri baharini. -ography n. sayansi ya bahari. trench, handaki bahari; handaki refu jembamba lililopo chini ya bahari" +octagon,noun,pembenane. -al adj. enye pembe nane +october,noun,Oktoba: mwezi wa kumi wa mwaka wa kizungu +octopus,noun,pweza +ocular,adjective,"-a macho; kwa kuona; kwa macho. -proof, uthibitisho kwa macho" +odd,adjective,"witiri; moja pasipo mwenzake; moja peke yake; -ngeni; -a ajabu; -a kuchekesha; -a mzaha; sio -a kawaida; -a muda mfupi; pamoja na -ngine liobaki. a hundred shillings and some cents, shilingi mia moja na senti kidogo. - jobs, kazi anuwai. at ~ times, nyakati za dhiki" +odour,noun,"harufu; sifa; upendeleo. be in good ~ with, pendelewa ma" +oesophagus,noun,umio: sehemu ya mfereji wa chakula iliyoko kati ya kinywa na tumbo +of,preposition,-a; kwa; katika; kuhusu +off,preposition,"katika; kwa; -ni; mbali na; juu ya; karibu na; iliochupuka kutoka. an island - the south coast, kisiwa karibu na pwani ya kusini. a small street - the main road, kiochoro kilichochupuka kutoka barabara kuu. -colour, one's food, bila tamaa ya chakula. -one's head, (slang) -enye wazimu" +off,adverb,"mbali; si juu. -and on, mara mojamoja" +off,adjective,"-a upande wa kuume. the ~ side, upande wa kuume. on the chance, kwa bahati. the ~ season, msimu wa shughuli haba. in one's ~ time, wakati wa mapumziko" +offal,noun,matumbo ya mnyama; takataka +offence,noun,"kosa; dhambi; uhalifu; hatia; chuki; uchungu; mashambulizi. weapons of ~, silaha za vita" +offensive,noun,shambulio; mashambulizi +offensive,adjective,"-a kuchokoza; -a kusumbua; -a kushambulia; -a kuanzisha vita; -a kuchukiza. take the offensive, anzisha vita. offensively" +offensive,adverb,kivita; kiuchokozi +offer,noun,ahadi; mwaliko; bei; zabuni; pendekezo +offer,verb transitive,toa; tolea; toa bei; jitolea; -wa tayari; nunua; toa sadaka; tambika; zabuni +offhand,adjective,sioandaliwa. ~adv. kwa haraka; bila maandalizi; bila kufikiri; ghafla +office,noun,ofisi; wizara; idara; madaraka; cheo; dhamana; wajibu; kazi; fadhila; msaada; huduma +official,noun,ofisa +official,adjective,rasmi; -a serikali; -enye madaraka +officiate,verb intransitive,fanya kazi kwa cheo fulani +officious,adjective,-a kujidukiza; -a kujititia; -a kujingilia +offshoot,noun,chipukizi; chipwi +offspring,noun,mtoto; kizazi; kinda +often,adverb,mara kwa mara; mara nyingi +ohm,noun,"omu: kizio cha SI cha ukinzani sawa na uwiano kati ya volteji na mkondo umeme. Ohm's law, kaida ya Ohm: kaida inayoeleza kuwa volteji inayopita katika kipitishi ikiongezeka maradufu basi umeme unaopita katika kipitishi utaongezeka maradufu" +oil,noun,mafuta +oil,verb transitive,"tia mafuta, paka mafuta" +ointment,noun,malihamu; dawa ya kuchua +old,noun,zamani; kale +old,adjective,-zee; kongwe; -enye umri wa; -a zamani; +olive,noun,"mzeituni; zeituni. hold out the ~ branch, onyesha ishara ya amani" +omelette,noun,kimanda; yai la kukaanga +omen,noun,"ishara; dalili; njozi. a good ~, njozi njema. a bad ~, njozi mbaya. ominous" +omen,adjective,-a ndege mbaya; -a kisirani; -a nuhusi +omit,verb transitive,(tt-) acha; pitiliza; ruka; kosea. omission +omit,noun,urukaji; upitilizaji; koseo; lioachwa +omnipotence,noun,kudura. omnipotent +omnipotence,adjective,"-enye kudura. The Omnipotent God, Mungu mwenye uwezo wa yote" +omniscient,adjective,"-a kujua yote. The ~ God, Mungu mjuzi wa yote. omniscience" +omniscient,noun,ujuzi wa yote +omnivorous,adjective,-enye kula chochote +on,preposition,juu ya; katika; -ni; kuhusu; kwenye +on,adverb,juu; mbele +once,adverb,mara moja; hapo kale; hapo nyuma; wakati fulani; mara tu +one,adjective,-moja; -a kwanza; fulani +one,pronoun,"moja; mojawapo; fulani; mtu. - by ~, moja-moja. It's all ~ to me, ni mamoja kwangu. -self pron. mwenyewe. please -self, jifurahisha. -sided adj. -a upande mmoja; -a upendeleo. -a argument, hoja zinazopendelea upande mmoja" +onerous,adjective,-enye kuhitaji jitihada nyingi -a kutaabisha +onion,noun,kitunguu maji +onlooker,noun,mtazamaji +only,adjective,tu; -a pekee +only,adverb,tu; basi +only,conjunction,ila; lakini; isipokuwa +ooze,noun,matope; kinamasi +ooze,verb intransitive,"vuja; tona; tiririka. (fig.) Their courage ~d away, uhodari wao uliyeyuka" +opacity,noun,hali ya kutopitisha nuru; utatanishi wa maana +opaque,adjective,-siopitisha nuru; -enye utatanishi wa maana +opaque,adjective,buye. -enye tabia ya kuttoruhusu nuru kupita +open,noun,nje +open,adjective,"wazi; -siozingirwa; -siofunikwa; -sio tigua; -sio kizuizi; -liochanua in the ~ air, nje. with ~ arms, kwa mikono miwili. an ~ boat, mashua isiyo na sitaha" +opera,noun,opera; mchezo wa kuigiza +operate,verb transitive/intransitive,endesha; tenda kazi; pasua; fanya operesheni; fanya manuva +operation,noun,"utendaji; upasuaji; kazi; shughuli; ukokotoaji; operesheni; kampeni. come into operation, anza kufanya kazi; tumika. operative" +operation,noun,"mfanyakazi, fundi mitambo" +operation,adjective,-enye kutenda kazi; -enye kutumika -a nguvu za +opinion,noun,maoni; wazo; dhana. get a lawyer's ~ pata ushauri wa mwanasheria. -ated adj. -shupavu; -enye kushikilia maoni yake +opium,noun,afyuni; kasumba; aina ya dawa ya kulevya itokanayo na mmea uitwao mpopi +opose,verb transitive,pinga; kataa; shindana +opponent,noun,mshindani; adui; mpinzani +opportune,adjective,-a kufaa; -liotokea -lipohitajika; -a wakati muafaka +opportunity,noun,nafasi; wasaa; fursa +opposite,adjective,-enye kukabiliana; kinyume; -enye kuelekeana; +opposition,noun,"upinzani; ushindani; uelekeanaji. the opposition, kambi ya upinzani" +oppress,verb transitive,"dhulumu; kandamiza; onea; taabisha. -ion n. udhalimu; ukandamizaji; mateso. -ive adj. dhalimu; -kandamizaji; -a kutesa. -zito -a tabu. -or n. mkandamizaji, dhalimu" +optic,adjective,"-a macho. -al adj. -a macho. -al fibre, fiba maonzi: fiba ndefu nyembamba ya kioo ambamo mwangaza unaweza kupita na kupoteza kiasi kidogo sana cha mng'aro wake" +optimism,noun,imani ya matumaini mema. optimist +optimism,noun,mtu mwenye imani ya matumaini mema. optimistic +optimism,noun,-enye imani ya matumaini mema +option,noun,chaguzi; hiari; haki ya kutenda; chaguo. -al adj. -a hiari; si a lazima +or,conjunction,au; ama; kama sivyo; la sivyo +oracle,noun,mzimu; uaguzi; kahini; mwaguzi; mshauri; mtu mwenye hekima. oracular +oracle,adjective,-a mizimu; -a uaguzi; -a hekima; -a fumbo +oral,adjective,"-a mdomo, -sioandikwa; simulizi; -a kusemwa" +orange,noun,"chungwa, - tree, mchungwa; danzi" +orange,adjective,-a rangi ya chungwa. -ry n. shamba la michungwa +oratory,noun,ufasaha wa kusema +orbit,noun,"mzunguko; mzungo. the earth's ~, round the sun, mzungo wa dunia kuzunguka jua" +orchard,noun,shamba la miti ya matunda +orchestra,noun,"okestra: kundi la watu wapigao muziki kwa pamoja. -pit, ukumbi wa wapiga muziki kwenye thieta. orchestral" +orchestra,adjective,-a okestra +ordeal,noun,"mateso; majaribu. by fire, jaribu la moto. trial by ~, mtihani wa majaribu" +order,noun,"taratibu; mpango; usahihi; usawa; amani; utulivu; nidhamu; amri; agizo; aina; jinsi; cheo; tabaka; daraja; upadri; chama cha wacha kanuni; oda; maagizo; hundi; hati; madhumuni; kusudi; kibali. by ~ of the president, kwa amri ya rais. goods on ~, bidhaa zilizoaagizwa. in ~ that, ili. the holy ~s, wa padri" +order,verb transitive,amuru; agiza; panga. -ly n. mhudumu wa hospitali; askari mtumishi +order,adjective,-enye adabu; -enye taratibu; makini; -a amani +ordinary,adjective,"-a desturi; -a kawaida. out of the ~, si a kawaida. ordinarily" +ordinary,adverb,aghalabu; mara nyingi; kwa kawaida; kwa desturi +ordination,noun,kufanya kasisi +ore,noun,"mbale: mawe yenye madini. - body, mbalekwimbi: kiasi kikubwa cha mbale za madini ghafi" +organ,noun,chombo; kinanda; ogani: sehemu ya mwili wa kiumbe hai ifanyayo kazi maalumu. the -s of speech viungo vya matamshi +organization,noun,mfumo; utaratibu; mpangilio; chama; shirika. organize +organization,verb transitive,tunga; anzisha; simamia; andaa; pangaratibu +organize,verb transitive,tunga; tengeneza +orgasm,noun,kilele cha hamu wanachofikia viumbe katika kujamiiana +orient,noun,nchi za mashariki +orifice,noun,tundu; mlango; kipenyo +origin,noun,asili; mwanzo; chimbuko; chanzo; wazazi; ukoo; jadi; nasaba; sababu. original +origin,noun,lugha ya kwanza ya utungo; asili mbunifu; mtu wa mtindo wa pekee +origin,adjective,~a kwanza; ~a asili; pya; enye akili za kubuni; bunifu. ~ate v.t/i. anza; anzisha; tokana; umba; tunga +ornament,noun,"pambo, madoido, urembo. v.t/i. pambo, remba; tia madoido" +orphan,noun,yatima +orphan,verb transitive,fanya yatima +orthodox,adjective,enye imani kamili; sahihi; barabara; halisi +orthography,noun,tahajia +osmosis,noun,"osimosisi; mfyono, mnyonyo, mnyweshelezo wa uoevu" +ostentation,noun,majivuno; fahari; ushuafu +ostentatious,adjective,shaufu; a mikogo; a kujidai +ostracize,verb transitive,"fukuza nchini, tenga toka kwenye jamii, tenganisha" +ostrich,noun,mbuni +otter,noun,mnyama anyoyesheaye anayeshi mtoni na nchi kavu ambaye hula samaki +ounce,noun,wakia; aunsi +out,adverb,nje. ~of +out,preposition,kutoka kwa +outbreak,noun,mripuko; kuanza kwa nguvu +outburst,noun,kutoka kwa ghafla; mripuko +outcome,noun,matokeo +outcry,noun,makele; mayowe; kilio +outdo,verb transitive,"pita; shinda; zidi; fanya vyema zaidi. He was not to be ~ne, hakutaka kushindwa" +outfit,noun,zana kwa kazi maalumu; sare ya kazi maalumu +outgrow,verb transitive,kua sana; pita kwa kukua upesi; acha kwa vile umeshakua +outlaw,noun,haramia; mhalifu +outlaw,verb transitive,haramisha; fukuza kwenye jamii +outlay,noun,gharama; matumizi +outlet,noun,"mlango; tundu la kutokea maji, mvuke, etc.; fursa ya kutoa dukuduku" +outline,noun,mstari wa kuonyesha umbo au mpaka; muhtasari. a map in ~ ramani ya mistari +outline,verb transitive,chora mstari; eleza kwa muhtasari +outlive,verb transitive,ishi au dumu kuliko; dumu hata jambo lisahauliwe +outlook,noun,mandhari; matarajio; mtazamo; msimamo +output,noun,uzalishaji; habari zitokazo kwenye kompyuta +outrage,noun,tendo la ukatili au jeuri; tendo la kufedhehesha +outrage,verb transitive,tenda uovu; halifu +outright,adverb,"mara; papo hapo; moja kwa moja. He killed him ~, alimuua papo hapo" +outright,adjective,-a wazi +outset,noun,mwanzo. at the ~ mwanzoni. from the ~ toka mwanzo +outskirts,noun,kiunga cha mji; kando; pembezoni +outspoken,adjective,-enye kusema vilevyo; -nyofu +outstanding,adjective,"-liyojipambanua; -liobaki, -siolipwa; liosalia; -lipo" +outward,adjective,upande wa nje; -a usoni; -a kuonekana; -a kuelekea nje. -(s) +outward,adverb,kuelekea nje; usoni. -ly adv. kwa juu juu; kwa nje +outwit,verb transitive,(-tt-) shinda kwa akili au ujanja +ovary,noun,ovari: oval +ovation,noun,shangwe; vifijo; makofi +ove,verb transitive,"wiwa; -wa na deni; wajibika; paswa; pata kwa; tokana na. He ~s me money, namwia; namdia. (fig.) I ~ my success to hardwork, kufanikia kwangu ni kwa jitihada zangu. I ~ loyalty to my president, napaswa kumtii Rais wangu" +oven,noun,jiko; oveni +over,noun,"(katika kriketi) idadi ya mipira inayotupwa mfululizo. adv./prep. juu; juu ya; zaidi; kupita; zaidi ya; kuhusu. - and above, zaidi. - polite, -enye adabu kupita kiasi. -tired, -liochoka kupita kiasi. -do v.t. (-did -done) fanya kupita kiasi; piga chuku" +overall (s),noun,ovaroli; bwelauti +overboard,adverb,"kutoka chomboni. fall ~, anguka baharini" +overcoat,noun,koti kubwa la kuvaa juu ya nguo nyingine +overcome,verb transitive,"(overcame, overcome) shinda; pita; weza; dhoofisha; thibiti" +overdraft,noun,ovadrafti: deni katika akaunti ya benki +overdue,adjective,-a kuchelewa; -a kupitiliza muda +overgrown,adjective,"liokua upesi zaidi; -liofunikwa kwa majani. garden beds with weeds, matuta yaliyo funikwa na magugu" +overhang,noun,sehemu iliyotokeza +overhang,verb transitive/intransitive,(-hung) tokeza juu ya; elekea kutokeza +overhaul,noun,ukaguzi wa jumla; utengenezaji +overhaul,verb transitive,chunguza kwa makini; suka upya +overhead,adjective,"a. juu; a. uendeshaji. -expenses, gharama za uendeshaji" +overhead,adverb,"juu ya kichwa. the stars ~, nyota mbinguni" +overhear,verb transitive,(overheard) sikia bila kukusudia; dukiza +overlap,noun,sehemu inayolingana: kitu kilicho juu ya +overlook,verb transitive,"tazama kutoka juu; toangalia; samehe; simamia; togundua; totolia maanaani. - an error, samehe kosa" +overnight,adverb,usiku kucha +overnight,adjective,-a usiku kucha; -a ghafla sana +overpower,verb transitive,shinda; tiisha +overrule,verb transitive,tangua; batilisha +overrun,verb transitive,"(overran, overrun) enea; tanda; pitiliza muda uliopangwa. The weeds have ~the whole garden, magugu yameneea bustani yote" +overseas,adjective,"-a ng'ambo; a nje; -a ughaibuni. go ~s, enda ng'ambo" +oversee,verb transitive,"(oversaw, overseen) simamia; angalia" +oversight,noun,usimamizi; uangalizi; koseo; usahualifu +oversleep,verb intransitive,lala mno; chelewa kuamka; pitiliza usingizi +overt,adjective,-a wazi; -a hadharani +overtake,verb transitive,(over-took overtaken) pita; kuta; pata kwa ghafla +overthrow,verb transitive,"(overthrew, overthrown) shinda angamiza; angusha; pindua" +overthrow,noun,maangamizi +overwhelm,verb transitive,gharikisha; angamiza; shinda kabisa; funikiza; funika +oviduct,noun,kirijavoya: jozi ya virija ambavyo hutokea kwenye tungu la mwili kwenda nje kwa majike na hatimaya kazi ya kuisafirisha na kulisha ova +ovipositor,noun,ovipozita: ungo kwenye ncha ya nyuma ya wadudu ambapo mayai hutolewa yanapotagwa +ovulation,noun,uovishaji: uzalishaji au utoaji mayai kutoka kwenye ovari +ovule,noun,chembe kikigimba kinachokuwà na kifuko cha kiinitete na kwa hivyo seli ya kike baada ya utungishaji hukua na kuwa mbegu +ovum,noun,ova: gameti ya kike kwa wanyama inayotolewa na ovari +owl,noun,bundi; babewatototo +own,adjective,"enyewe, my ~, angu. your ~, ako" +own,verb transitive,miliki +own,verb intransitive,kiri; tambua +ox,noun,(-en) ng'ombe; maksai +oxidation,noun,"uoksidishaji: utaratibu wa kuongeza oksijeni, kupunguza hidrojeni au elektroni kwenye kemikali yoyote au madini" +oxide,noun,oksaidi: kampaundi yoyote ya oksijeni na elementi nyingine. oxidize +oxide,verb transitive/intransitive,ung'anika au unganisha na oksijeni +oxygen,noun,"oksijeni: hewa safi isiyo na harufu, rangi wala ladha" +oyster,noun,chaza; kombe +ozone,noun,ozoni: aina ya oksijeni yenye atomu tatu kwenye molekuli na ina harufu inayolingana na ile ya klorini +pace,noun,"hatua; mwendo wa kutembea au kukimbia. keep ~with (sb.), enda sambamba na. v.t/i. tembea polepole; pima kwa hatua; pima mwendo wa mkimbiaji katika mashindano" +pacific,adjective,-a amani; tulivu; pole +pack,noun,mzigo; mtumba; robota; furushi; bunda; genge; kundi; jozi ya karata. ~ing fukuza +pad,noun,1. pedi; kinga; mamba ya kitambaa laini kitumikacho kunyonya vitu vya majimaji; fungu la karatasi za kuandikia. 2. pedi ya wino wa muhuri. 3. unyayo laini wa mnyama. 4. jukwaa la kurushia makombora; 5. mto mdogo. 6. kata +pad,verb transitive,tia pedi ili kukinga +paddle,noun,kafi; kasia. v.t/i. piga kafi; tembeatembea majini +paddy,noun,mpunga +padlock,noun,kufuli +padlock,verb transitive,funga kwa kufuli +padre,noun,kasisi; padiri +page,noun,ukurasa; laha; mtoto mtumishi; tarishi +page,verb transitive,tia namba za kurasa +pail,noun,ndoo +pain,noun,maumivu; uchungu; huzuni; sikitiko +paint,noun,rangi; dalia. v.t/i. paka rangi; chora picha ya rangi; remba; fafanua habari +pair,noun,"jozi; pea; doti; mume na mke. a ~ of shoes, pea ya viatu. a ~ of scissors, mkasi. a ~ of trousers, suruali. a ~ of spectacles, miwani. in ~s wawili wawili; mbili mbili; etc" +palace,noun,ikulu; kasri; hekalu; jumba kubwa +palaeolithic,adjective,paliolithiki: a enzi ya zana za mawe +palaeontology,noun,paleontolojia: elimu ya viumbe vilivyomo ardhini vilivyogeuka kuwa mawe miaka mingi iliyopita +palatable,adjective,tamu: a kupendeza hasa kwa kula; a kukubalika +palate,noun,kaakaa; maonjo. soft ~ kaakaa laini. hard ~ kaakaa gumu +palatial,adjective,a kasri; a jumba kubwa; a anasa +pale,adjective,-liokwajuka; ranga; enye rangi nyepezi +palisade cells,noun,seli palisadi: seli za jani zenye kloroplasti nyingi ambamo usanisi mwanga hutendeka +pallet,noun,godoro la majani makavu +palm1,noun,1. kiganja; kitanga cha mkono; gao +palm1,verb transitive,fumbata +palm2,noun,"mti wa jamii ya mnazi, mvumo, etc; date ~ mtendematawi" +palpitate,verb intransitive,pigapiga; puma; tetemeka. palpitation +palpitate,noun,kihererehe au mpapatiko wa moyo +pamper,verb transitive,dekeza; endekeza +pamphlet,noun,kijitabu; kabrasha +pan1,noun,chungu; sufuria; chuma; kikaango. frying ~ kikaango +pancreas,noun,kongosho: tezi iliyo karibu sana na tumbo ambayo kazi yake ni kutengeneza vimeng'enya kadhaa ambavyo husaidia kumeng'enya chakula +pane,noun,kioo cha dirisha +panel,noun,penteri; paneli; jopo; kundi la wanenaji wakuu katika majadiliano +pang,noun,kichomi; maumivu makali ya ghafla +panic,noun,hofu ya ghafla. stricken +panic,adjective,-lioshikwa na woga mkuu wa ghafla +pant,noun,utwetaji; uhemaji. v.i/t. tweta; hema; kukutika +pantry,noun,stoo ya vyombo vya kulia; stoo ya chakula +papa,noun,(neno la kitoto) baba +paper,noun,karatasi; gazeti; hati; risala; taarifa; makala; maswali ya mtihani +paper,verb transitive,bandika karatasi ukutani; kitanika kwa karatasi +papyrus,noun,mafunjo; aina ya karatasi za kizamani huko Misri +par,noun,"wastani; kiwango cha kawaida. on ~ with, sawa na" +parable,noun,fumbo; hadithi ya fumbo yenye maadili +parabola,noun,parabola: mchirizo bapa unaofanywa kwa kukata pia kwenye bapa sambamba na upande wake. parabolic +parabola,adjective,parabola: enye kuhusiana au kufanana na pidadfu +parachute,noun,mwavuli; +parachutist,noun,mtu arukaye kwa parachuti; askari wa parachuti +parade,noun,"gwaride; paredi; maonyesho; fahari; njia ya kutembelea pwani au bandari. ground, uwanja wa gwaride. make a ~ of one's virtues, jaribu kuvavutia watu kwa kujionyesha" +parade,verb transitive/intransitive,"panga kwa ajili ya gwaride; pangana; andamana; tembeza; onyesha. He ~s his strength on every occasion, aonyesha nguvu zake kila wakati" +paradise,noun,"peponi; mahali pa raha. the gate of ~, nyota ya jaha" +paradox,noun,kweli iliyokama uwongo; kitendawili; neno linaloonekana kama kinyume kumbe ni sahihi; fumbo la maneno +paraffin,noun,mafuta ya taa +paragraph,noun,aya; ibara +parallel,noun,"mfano; kifani; mlinganisho; msambamba. circuit, saketi sambamba; vipenzi vya saketi vilivyounganishwa kwa kuelekeana. of latitude, msambamba wa latitudo" +parallel,adjective,sambamba; a kulingana; sawa +parallel,verb transitive,fananisha; wa sambamba +paralyse,verb transitive,poozesha; pooza; duwaza; fadhaiisha +paralysis,noun,kiharusi; maradhi ya baridi; upoozaji +paralytic,noun,/adj. mtu aliyepooza +parameter,noun,parameta; kigezo; mfiko +paramount,adjective,kuu; kubwa +parapet,noun,ukingo au ukuta mfupi pembeni mwa daraja +parasite,noun,kimelea; kupe; mnyonyaji. parasitic +parasite,adjective,enye kunyonga. -enye kuishi kwa kudusa. parasitism +parasite,noun,uemela: hali ambapo kiumbe mmoja huishi kwa kumtegemea mwingine +parcel,noun,"kifurushi. part and ~ of, sehemu muhimu ya" +parcel,verb transitive,"(-ll-) out, gawanya; gawa katika mafungu" +parch,verb transitive,ungua; tia joto; kausha; choma +pardon,noun,msamaha; samahani +pardon,verb transitive,samehe +parent,noun,mzazi. -age n. nasaba; ukoo; uzawa. of unknown ~age -siojulikana ukoo halisi +parenthesis,noun,"mabano; alama hii () au hii {} au hii []. in ~, katika mabano. parenthetic(al)" +parenthesis,adjective,a mabano; a katika mabano +parish,noun,parokia; mtaa. -ioner n. mkazi wa parokia +park,noun,"bustani; mbuga; kiwanja cha kuweka silaha za vita. car ~, maegesho ya gari. national ~, mbuga ya taifa" +park,verb transitive,"egesha. -ing n. maegesho. a lot, maegesho" +Parkinson's disease,noun,ugonjwa wa kutetemeka au kukutakutika +Parkinson's law,noun,nadharia kwamba kasi ya kazi hufuatana na muda uliotengwa +parliament,noun,bunge. -arian n. mbunge. -ary adj. -a bunge +parlour,noun,sebule; ukumbi; chumba cha wateja +parody,noun,mwigo wa kubeza +parody,verb transitive,iga kwa kubeza +parrot,noun,kasuku; mtu aigaye kikaksuku +parrot,verb transitive,iga kikaksuku +parse,verb transitive,changanua; pambanua maneno kisarufi +parsley,noun,kotimiri; aina ya +parsnip,noun,aina ya mboga kama kiazi +part,noun,"sehemu; kipande; kiasi; janibu; nafasi; wajibu; upande; aina. on my ~, kwa upande wangu. on the ~ of Asha, kwa upande wa Asha. take ~ in, shiriki; act ~ in play, igiza katika mchezo. take sb.'s ~, unga mkono. take sth in good ~, kubali bila kinyongo. (grammar) ~s of speech, aina za maneno. v.tadv. ~ muda maalumu. ~ial adj" +partake,verb intransitive,"(partook, partaken) shiriki; onja; chukua sehemu ya; -wa na sifa fulani" +participant,noun,mshiriki +participate,verb intransitive,shiriki +participation,noun,ushiriki +participle,noun,badiliko la kitenzi kuonyesha hali inayoendelea present ~ wakati uliopo; hali ya kuendelea +particle,noun,chembe; (grammar) kishirikishi +particular,noun,habari kwa ukamilifu; odh. s. eleza kwa urefu +particular,adjective,"mahsusi; maalumu; -a pekee; -aaguzi; -angalifu. He's very ~ in what he eats, ni mchaguzi sana kwa chakula chake. in ~, hasa" +particularize,verb transitive,taja -moja -moja; orodhesha; pambanua. ~ly adv. zaidi; hasa +partisan,noun,"mfuasi mwenye ari, mpiganaji mzalendo" +partner,noun,mshirika; mwenza; mbia; patna +partner,verb transitive,wa mbia +partridge,noun,kwale +parturition,noun,kuzaa; tendo la kutoa mtoto kutoka tumboni +party,noun,"chama; mtu mmoja miongoni mwa wengi; jopo; dhifa; karamu; pati. the ~ system, mfumo wa utawala kwa vyama vya siasa. one ~ system, mfumo wa chama kimoja. multi ~ system, mfumo wa vyama vingi. put public interest before ~, weka mbele maslahi ya umma kuliko chama. He was a ~ to their actions, alishirikiana nao" +pascal,noun,paskali; kizio cha kanieneo sawa na nyutoni moja kwa kila mita ya eneo +pass,noun,kufaulu mtihani; pasikibali; pasipoti; njia nyembamba. v.t/i. pita; pitisha; ruka; malizika; pa; tawanya; idhinisha; kubali; -fa; tokea; fanyika; pasia; zidi +passable,adjective,"(kwa njia, etc.) a kuendeka; a kupitika; a kadiriki; wastani. ~ably adv. kwa kupitika; kwa kiwango cha wastani. ~age n. upitaji; njia; safari; mlia; dodondo; fungu la maneno. ~ the ~ of times, kupita kwa wakati. book one's ~ to" +passenger,noun,abiria; msafiri +passion,noun,hisia kali; hamaki; uchu +passive,adjective,-a kutoonyesha hisia; -a kukaa tu; baridi +passivity,noun,hali ya kutoonyesha hisia; uvumilivu +passover,noun,pasaka; ni sherehe ya Kiyahudi kukumbuka kukombolewa kwa Wayahudi toka utumwani Misri +past,noun,zamani; wakati uliopita; mambo yaliopita zamani +past,adjective,-a zamani; iliyopita +paste,noun,lahanu; gundi; unga uliopondwa; vyakula vilivyopondwa; vitobandia +paste,verb transitive,gandamisha; ponda kuwa laini +pasteurize,verb transitive,ondoa vijidudu vya maradhi katika maziwa kwa kupasha moto +pastry,noun,unga uliopondwa +pasture,noun,malisho +pasture,verb transitive,chunga. pasturage +pasture,noun,machunga; malisho +pat,noun,kifoki; kibonge cha siagi +pat,verb transitive,pigapiga +pata,noun,mkutano; pambano; pigano +patch,noun,"kiraka; plasta; pechi; kidoa; kikatao. not a ~ on, haifikii hata kidogo" +patch,verb transitive,tia kiraka +patella,noun,kilegeambavu; kipaji; kifupa kidogo cha bapa na mviringo katika kiungo cha goti +patent,noun,hati; kibali rasmi kinachotolewa kwa kutengeneza au kutuza bidhaa fulani; namna mpya ya kutengeneza bidhaa +patent,adjective,"dhahiri; wazi; bayana; enye kulindwa na serikali -sigewe na wengine; -a asili; -a akili. defect, dosari alahiri. letter ~, amri ya serikali ya kuruhusu utengenezaji wa kitu na kukilinda kisiigwe na wengine" +paternal,adjective,-a kuumeni; -a baba; -a kama baba +paternity,noun,ubaba; kuumeni +path,noun,(wa mti) njia +pathetic,adjective,-a kutia huruma +pathogen,noun,pathojeni: kiumbe ambacho huleta ugonjwa katika mwili wa kiumbe kingine +pathological,adjective,-a patholojia; -a maradhi +pathologist,noun,mwanapatholojia +pathology,noun,patholojia: sayansi ya magonjwa +patience,noun,subira; uvumilivu; ustahamilivu; mchezo wa karata wa mtu peke yake +patient,noun,mgonjwa; mwele +patient,adjective,stahamili; -enye subira +patriot,noun,mzalendo. -ic adj. -a uzalendo. -ism n. uzalendo +patrol,noun,doria; vyombo vya doria; watu wa doria. vt./i. (-ll-) fanya doria +patron,noun,mlezi; mteja wa kila siku dukani; mfadhili. ~ize vt. lea; linda; a mteja wa kudumu +patter,noun,"1. vishindo vidogovidogo vya mfululizo: the ~ of rain on a roof, vishindo vya mvua kwenye paa. 2. kiwizi; lugha ya kikundi cha watu fulani. vi/t. fanya vishindo vidogovidogo kama mvua; sema upesiupesi" +pattern,noun,kiolezo; ruwaza; ruwazi; sampuli; nakshi; mkondo; mwelekeo; mpangilio +pauper,noun,maskini; fukara; mkata; ombaomba; lofa. ~ize vt. fukarisha +pause,noun,"kikomo; kituo; kipumziko; mapumziko. give ~ to, fanya mtu asite na afikiri kwanza" +pause,verb intransitive,pumzika kidogo; sita; tua kwa muda +pavilion,noun,banda la maonyesho; kibanda cha wachezaji na watazamaji +paw,noun,unyayo wa mnyama mwenye makucha. vt. parua; papasa +pawn1,noun,kitunda; (fig.) kibaraka +pawn2,noun,rehani; uwekaji rehani +pawn2,verb transitive,"weka rehani. His watch is in ~, saa yake ameiweka rehani" +pay,noun,"malipo; mshahara; ujira; haki. vt./i (paid) lipa; fidia. • for, lipia; adhibiwa kwa. • attention, angalia; sikiliza. • a visit, zuru. • a compliment to sb, salimu; sifu out, (kwa kamba) legeza polepole. ~able" +pay,adjective,~e ee +pay,noun,mlipwaji +pea,noun,njegere; mbaazi; choroko; dengu; adesi; kunde +peace,noun,amani; salama; raha; utulivu. ~pole ably +peace,adverb,kwa amani +peacock,noun,tausi +peak,noun,kilele; upeo; kikomo +pear,noun,pea; piasi/peasi; aina ya tunda lenye nyama laini na majimaji. ~tree mpera +pearl,noun,"lulu. white, nyeupe" +peasant,noun,mkulima mdogo +pebble,noun,mbwe; changarawe +peck,noun,"dono; udonoaji; busu la haraka. vt./i. dono; gogota; anjonga. (collog.) ~ at one's food, la chakula kidogo" +pecked,adjective,enye kutawaliwa na mkewe +peculiar,adjective,geni; a ajabu; a peke yake; a vili hasa; zaidi; kigeni; kijabu +pedal,noun,pedeli. v.t./i endesha kwa pedeli +pedestrian,noun,mwenda kwa miguu +pedestrian,adjective,a kwenda kwa miguu; (kwa maandishi au hotuba) siovutia. ~crossing kivuko cha waenda kwa miguu barabarani +peel,noun,ganda; gamba +peel,verb transitive,menya; chuna; papatua; bambua +peel,verb intransitive,banduka; chunika +peep,noun,"budi; kuchungulia; mapambazuko. vi. chungulia; piga budi; onekana; chomoza. The sun ~ed out from the clouds, jua lili chomoza kidogo tu" +peer,noun,mwenza; rika; aliye sawa kwa cheo etc +peg,noun,"kigingi; mambo; kibanio; hesi; hoja; kisa; sababu; pegi. a square ~ in a round hole, mtu asiyeweza kwa kazi afanyayo. v.t./- (gg-) pigilia vigingi; weka kimasharti; bei au malipo. -away at. fanya kazi sana. -out, (colloq.)-fa; kata kamba" +pelican,noun,ndege aitwaye mwari +pelt,noun,ngozi ya mnyama ikiwa na manyoya; kasi +pelt,verb transitive/intransitive,1. shambulia kwa kutupia vitu. 2. nysesha kwa nguvu. at full ~ mbio sana; haraka iwezekanavyo +pen,noun,kalamu ya wino mwandiko; kazi ya uandishi +pen,verb transitive,"(nn-) andika barua, etc" +pen,noun,zizi; ua; tunduu kizimba +pen,verb transitive,"(-nn-) fungia. -sb up, fungia ndani" +penal,adjective,"-a adhabu, servitude, kazi ngumu. -ize v.t. adhibu; tia hatiani; one" +penance,noun,toba +pencil,noun,penseli +pencil,verb transitive,"(-ll-) andika kwa penseli. sharpener, kichongeo. eyebrow ~, wanja wa penseli" +pending,adjective,siokwisha bado +pending,preposition,mpaka; wakati wa; kabla +pendulum,noun,"penduli; mizani ya saa; timazi. compound ~, penduli changamano. simple ~, penduli sahili" +penetrate,verb transitive,ingia; penya; enea; (fig.) fahamu +penetrating,adjective,-elekevu; enye akili nyingi; -enye kupenya +penetration,noun,upenyaji; uingilaji; welekevu; nguvu ya kupenya +penguin,noun,pengwini; ndege wa maji mwenye miguu mifupi asiyeweza kuruka juu +penicillin,noun,penisilini; aina ya dawa itengenezwavyo kutokana na kuvu +peninsula,noun,rasi; mkono wa nchi; sehemu ya ardhi iliyojingiza/tokeza baharini au ziwani +penis,noun,uume; dhakari; mboo +penniless,adjective,fukara +penny,noun,"(pennies, pence) peni; sarafu ya Kiingereza" +pension,noun,pensheni; kiinua mgongo; malipo ya uzeeni +pension,verb transitive,lipa pensheni +pensive,adjective,-liyezama katika mawazo; enye kufikiri kwa makini +pentagon,noun,pembetano +penumbra,noun,kivuli chepesi; kisuka +people,noun,watu; jamii; taifa; kabila; wananchi; jamaa; ndugu +people,verb transitive,jaza watu +pep,noun,"(slang) nguvu; bidii; msisimko. pill, kidonge cha kuchangamsha mwili. put some ~ into sb., hamasisha mtu" +pepper,noun,"pilipili corn ~, pilipili manga. red ~, pilipili hoho" +pepper,verb transitive,"tia pilipili. -sb. with stones, rushia mtu mawe. -sb. with questions, lenga mtu maswali" +peptide,noun,pepetidi; msombo wa asidi amino ulioundwa kwa jozi moja au zaidi na hivyo kufanya mnyororo +per,preposition,kwa kila -moja +percentage,noun,asilimia: uwiano wenye kuchukua namba 100 kuwa ndio msingi; sehemu +perception,noun,uono; utambuzi. perceptive +perception,adjective,ng'amzi; tambuzi +perch,noun,kitulio cha ndege; wadhifa wa juu. Nile (samaki) sangara +perch,verb transitive/intransitive,tua; kaa juu ya; wa juu ya +percolate,verb transitive,(kwa viowevu) penya; penyeza; chujua; vuja +percolator,noun,kichujio; chujio; kung'uto; mashine ya kutengenezea kahawa +percussion,noun,mgongano; ugonganishaji. -ist n. mpiga ngoma +perennial,adjective,-a kudumu; -a kuishi zaidi ya miaka miwili +perfect,adjective,kamili; -zima; salihi; safi; bila kasoro; timilifu +perfect,verb transitive,kamilisha. -ion n. uepo; ukamilifu; ustawi +perforate,verb transitive,toboa; pekech; perforation +perforate,noun,"kitobo, utoboaji. perforator" +perforate,noun,kitoboleo +perform,verb transitive,"fanya; tenda; tekeleza; onyesha penye hadhira; (hasa) mbele ya watu; piga, cheza, imba muziki. -er n. mcheza;ji; mwimbaji; mtumbu" +perfume,noun,manukato; uturi +perfume,verb transitive,tia manukato. -r n. muuza manukato +perhaps,adverb,labda; huenda; pengine +pericarp,noun,"ganda; perikapi, ukutatunda: ukuta wa nje ya tunda ambao chanzo chake ni tishu za ukuta wa ovari" +peril,noun,hatari; kitu kisababishacho hatari. -ous adj. enye hatari +perimeter,noun,mzingompito wa nje kupakana na ubapa wa umbo +period,noun,"kipindi; nukta; wakati; kituo kikuu; muda wa mzunguko mmoja; sentensi kamili; hedi. -nic, -ical adj. -a kipindi; -a muhula; -a kurudiarudia; jarida litolewalo kila baada ya kipindi fulani. -ic acid, asidi periodiki. - law, kaida mrudio. - table, jedwali ya elementi kulingana na uzito na tabia zao. -ically adv. kila baada ya kipindi fulani" +periscope,noun,"periskopu: darubini ya kuona juu ya uepo wa macho, hutumika sana katika nyambizi" +perish,verb intransitive,"fa; potea; haribika; hiliki; chakaa; angamia; fifia; toweka; isha. -ed with cold, naosumbuliwa na baridi. -able adj. -a kuharibika upesi; si enye kudumu" +peristalsis,noun,mnyeso; usagaji chakula katika utumbo kwa namna yake maalumu kusogeza au kujiongea kwa chakula tumboni kwa mwendo kama wa mawimbi +permanent,adjective,"-a kudumu. the ~ wave, njia ya reli. wave, mtindo wa nywele wa kutia mawimbi ya kudumu. -ly adv. bila kubadilika. permanence" +permanent,noun,kudumu +permeable,adjective,enye kupitisha maji +permeate,verb transitive/intransitive,sambaa; penya; enea na kujaza sehemu zote +permissible,adjective,halali; -enye kukubalika; enye kuruhusika +permission,noun,ruhusa; idhini +permit,noun,kibali; ruhusa; idhini +permit,verb transitive/intransitive,(-tt-) ruhusu +peroxide,noun,peroksidi: oksidi inayounda peroksidi ya hidrojeni inapopendana na asidi +perpendicular,noun,mstari sulubi; mstari wima; hali ya kuwa sulubi au wima +perpendicular,adjective,-a wima. -a mstali; -a sulubi. -ity n. usulubi +perpetrate,verb transitive,fanya kosa. perpetrator +perpetrate,noun,mkosaji +perpetration,noun,ukosefu; ukosaji +perpetuate,verb transitive,dumisha; endeleza. perpetuity +perpetuate,noun,"milele; dawamū, aushi. in perpetuity, milele" +perplex,verb transitive,"tatiza; fadhilisha; kanganya; tatani­sha; emea. -ed adj. -enye kufadhaika; enye kukanganyika. -edly adv. kwa fadhāa; kwa uemewu. -ity n. fadhāa; uemewu; mkanganyiko, kitu kisababishacho fadhāa" +perquisite,noun,marupurupu; bahshishi +persecute,verb transitive,tesa; sumbua; adhibu. persecutor +persecute,noun,mtesaji. persecution +persecute,noun,"usumbufu, mateso" +persevere,verb intransitive,vumilia; stahamili. perseverance +persevere,noun,uvumilivu +persist,verb intransitive,"shikilia; kataa kubadili msimamo; chagua endelea kuwapo. He -ed in turning them away, alishikilia kuwafukuza. -ence n. ushikiliaji; jitihada; chagizo. -ent adj. -enye kushikilia thabiti; -enye kuendelea bila mabadiliko" +person,noun,"mtu; mwenyewe; mwili; mashika kivimilivi; nafsi. He was present in, alihudhuria mwenyewe. -able adj. maridhia; -enye sura nzuri. -age n. mtu mashuhuri; mhusika. -al adj. -enyewe; -a mtu binafsi; -a mwili. He paid him a visit, alikwenda mwenyewe kumzuru. He made remarks about me, alinishkifu. -ally adv. kibinafsi. -ality n. nafsi dhati; wasifu; haiba; hulka; tabia mtu mashuhuri. a strong -, haiba. a man with little -, mtu mwenye haiba ndogo" +personel,noun,watumishi; utumishi +personification,noun,tashihisi +personify,verb transitive,-pa nafsi; wa mfano wa +perspective,noun,taswira; uhusiano; mtazamo; wazo; matumaini; uono +perspiration,noun,jasho; utokaji jasho +perspire,verb intransitive,toka jasho +persuade,verb transitive,shawishi; fanya mtu aamni. persuasion +persuade,noun,ushawishi; imani; madhehebu; itikadi. persuasive +persuade,adjective,-enye kushawishi; -a kuaminisha; -a kutoa wasiwasi +pertain,verb intransitive,"husu; fungamana na, to, -wa mali au sehemu ya; husiana na" +pertinent,adjective,-a kuhusu; -a kufungamana na; -a kufaa; -a kupasa +pervade,verb transitive,sambaa; zaga; enea kote +pervert,noun,murtadi; mpotofu +pervert,verb transitive,potosha; ongoza vibaya. perversion +pervert,noun,upotofu; kuritadi +pervious,adjective,-enye kupenye­ka; -enye kupitika; -enye kufikika; -enye kuruhusu kitu kupenya +pessimism,noun,ukosefu wa rajua; imani kuwa mambo yote ni mabaya; hali ya kukata tamaa. pessimist +pessimism,noun,mtu aaminiye hivyo. pessimistic +pessimism,adjective,bila rajua +pest,noun,mnyama au mdudu mharibifu. -er v.t. sumbua; udhi; chokoza; chagiza. -icide n. dau­kud. dawa ya kuulia wadudu. -ilence n. maradhi ya kuambukiza; tauni. -ilent adj. -a kuleta madhara au maradhi; (collog.) -a kusumbua. -ology n. pestolojia; sayansi ya wadudu na mbinu za kupambana nao +pestle,noun,mchi wa kutwangia +pet,noun,kipenzi; mnyama kipenzi +pet,verb transitive,(-tt-) busu; tomasa-tomasa; papasapapasa; bembeleza +petal,noun,petali +petition,noun,ombi; rufaa; dua +petition,verb transitive,omba; omba dua; kata rufaa; shihi; lalamika. -er n. mlalamikaji +petrification,noun,ugeukajikisikuku; badiliko la kitu cha kaboni kuwa na umble la kijive au kimadini +petrochemicals,noun,petrokemikali: vitu vya kikemikali vinavyotokana na mafuta ya kiptroli au gesi asili +petrol,noun,petroli. -eum n +petticoat,noun,gwaguro; shimizi +petty,adjective,"dogo; siokuwa muhimu; uchwara; finyu. - cash, fedha kichele. officer, ofisa mdogo katika manowari" +petulance,noun,chuki; kinyongo +petulant,adjective,sio vumilivu; epesi kukasirika; a kasikasi. -ly adv. kichukichuki +pew,noun,benchi la kanisani +pewter,noun,pyuta: aloi ya bati na risasi +pH,noun,"kipimo cha uasidi au ukali katika mmununyo. - meter, kipima pH. - scale, kipimo pH. - value, thamani ya pH" +phagocyte,noun,fagosaiti: seli kama amiba au protozoa ambayo huzingira chembechembe au vidubini vinavyoshambulia tishu +phantom,noun,mzuka; mfano wa mwili wa mtu umtiwao na madaktari wanafunzi kujifunza upasuaji +pharaoh,noun,farauni; farao +pharmacy,noun,famasia: utayarishaji na utoaji dawa; duka la dawa. pharmaceutic +pharmacy,adjective,a madawa. pharmacist +pharmacy,noun,mfamasia. pharmacology +pharmacy,noun,"sayansi ya matumizi, athari na ufanayaji kazi wa dawa mwilini" +phase,noun,"mkupuo; awamu; sura. -s of the moon, awamu za mwezi: maumbo anuwai ya uso wa mwezi yanavyoonekana kutoka kwenye dunia" +phenomenon,noun,(phenomena) kitu; jambo; tukio; ajabu. phenomenal +phenomenon,adjective,a ajabu sana; si a kawaida +philanthropy,noun,huruma; hisani; fadhila; mapenzi kwa binadamu. philanthropist +philanthropy,noun,mtu mwenye kusaidia wengine. philanthropic +philanthropy,adjective,a hisani; -enye hisani +philology,noun,filolojia: taaluma ya ukaaji wa lugha. philologist +philology,noun,mwanafilolojia. philological +philology,adjective,a elimu ya lugha +philosophy,noun,falsafa; siasa; busara. philosopher +philosophy,noun,mwanafalsafa; mtu makini; mtulivu. philosophical +philosophy,adjective,a falsafa; -enye kufuata taratibu za kifalsafa +phlegm,noun,kohozi; utulivu; usiri; upole. -atic adj. -tulivu; -siri +phloem,noun,floemu: tishu katika mimea inayohusika na usafirishaji wa chakula kutoka kwenye majani kupitia kwenye shina hadi mizizini +phobia,noun,hofu; woga mwingi uso kitani juu ya kitu fulani +phone,noun,(linguistics) foni. (colloq.) simu v.t.fəˈnetɪks/ +phone,noun,fonetiki: elimu ya sauti za usemi +phosphate,noun,fosfati: chumvi ya asidi fosforiki; mbolea +phosphorescent,adjective,-a kung'aa gizani. phosphorescence +phosphorescent,noun,mmenetuko +phosphorus,noun,fosforasi: elementi ya njano sistemati ambayo huwaka haraka +photocell,noun,selimwanga: zana inayotumika kutambulia na kupimia mwanga kwa kutumia tabia yake ya kubadilika kiumeme inapothiriwa na mwanga +photochemical reaction,noun,"utendanjai kikemikali mwanga: utendanjai kikemikali unaoasiswa, kusaidiwa au kuchapushwa kwa kuangazwa kwenye mwanga" +photochemical smog,noun,ukungu kemikali: aina ya uchafuzi wa mazingira hewa unaosababishwa na moshi wa magari +photoelectric,noun,"-enye kupata umeme kutokana na mwanga; a umememwanga. cell, seli umememwanga: zana inayotumika kutambulia na" +photograph,noun,picha +photograph,verb transitive,piga picha fotoa +photon,noun,fotoni: chemchemi ya wimbi la sumakuumeme linalobeba nishati +photosensitive,adjective,a nyetimwanga; enye kuathiriwa na mwanga kwa urahisi +photosphere,noun,angamwanga: sehemu ya juu inayoonekana ambavyo ina mng'aro mkali sana na ambayo ina halijoto kubwa mno +photosynthesis,noun,usanidimwanga: ujenzi wa chakula katika seli za mimea kwa kutumia nishati ya mwanga na viyenyeo vingine +phototropism,noun,uelekeomwanga: hali ya kukua sehemu ya mmea kuelekea kwenye upande wa nuru +phrase,noun,kirai: fungu la maneno lililo sehemu wa sentensi; msemo; kitungu cha muziki +phylum,noun,failamgawanyo wa ngeli za viumbe wenye sifa zinazohusiana +physical,adjective,a kuonekana; a mwili: a viumbe: a maumbile +physician,noun,daktari; mgangwa tabibu +physicist,noun,mwanafizikia +physics,noun,fizikia +physique,noun,umbo; umbilie; maungo; gimba +piano,noun,piano. pianist +piano,noun,mpiga piano +pick ~axe,noun,sururu; chombo kidogo kama kijiti cha kiberiti. a tooth: kichokolea meno; uteuzi; uchaguzi; chaguo +pickle,noun,"achari; hali. in a sad ~, katika hali mbaya" +pickle,verb transitive,tengeneza achari +picnic,noun,mandari; pikniki +picnic,verb intransitive,enda mandari; enda pikniki +pictorial,adjective,a picha +picture,noun,"picha; sura; mchoro; taswira; uono; mfano; mithali; maelezo; sinema; filamu. be the picture of health, -wa mfano wa afya bora. the ~s, (colloq.) sinema" +picture,verb transitive,eleza kwa maneno; waza moyoni +pie,noun,"pai; sambusa; andazi. have a finger in the ~, ingilia kati; husika" +piece,noun,"kipande; sehemu; tukio; kipimo maalumu; kitu kimoja katika seti; sarafu in ~s, vipande vipande. take to ~s, vunja; kongoa. a ~ of luck, bahati. a ~ of news, habari. a ~ of cloth, kitambaa. cloth sold only by the ~, kitambaa kiuzwacho kwa jora tu. a ten-shillings ~, sarafu ya shilingi kumi" +piece,verb transitive,unganisha; kamilisha +pig,noun,nguruwe. (collog.) mchafu. pigheaded +pig,adjective,kaidi; kichwa ngumu; kichwa maji. pigsty +pig,noun,zizi la nguruwe +pigeon,noun,njiwa +pigment,noun,pigmenti; rangi ya asili +"pigmy, pygmy",noun,mblilikimo; mtu mfupi sana +pigtail,noun,nywele zilizofungwa nyuma na kuning'inia mabegani +pile,noun,nguzo; mhimili; fungu; chungu; rundo; biwi; jumba kubwa +pilgrim,noun,haji; hujaji +pill,noun,"kidonge; tembe. the ~ kidonge cha kuzuia mimba; kidonge cha majira. go on the ~, anza kutumia vidonge vya majira" +pillage,noun,utekaji nyara; uporaji; nyara +pillage,verb transitive,teka nyara; pora +pillar,noun,nguzo; mhimili; mwimo +pillion,noun,"kiti au kibao cha nyuma cha mtu baiskeli, skuta au pikipiki" +pillow,noun,mto; takia; mhimili +pin,noun,"pini; kipingwa; kiwi. I don’t care ~, sijali kabisa. My leg has got ~s and needles, mguu wangu umekufa ganzi" +pin,verb transitive,(-nn-) funga kwa pini; bandika kwa pini; bana +pincers,noun,koleo +pinch,noun,mfinyo; shida; mashaka; uokozi; kiasi kidogo +pinch,verb transitive/intransitive,"finya; bana; umia; hisi athari ya; iba; dokoa; bana matumizi; wa bahili; kamata. be ~ed for money, kosa fedha. a ~ of salt, chumvi kidogo" +pincushion,noun,kichomekea pini. ~money n. fedha apewayo mke kwa haja zake ndogondogo. ~prick n. (fig.) jambo dogo lenye kuchukiza +pine,noun,msonobari +pineapple,noun,nanasi; nanasi +pinhole camera,noun,kamera toboe; namna ya kamera sahili +pink,noun,rangi ya waridi +pinnacle,noun,mnara mrefu juu ya paa la nyumba; (fig.) kilele +pint,noun,"painti. a ~ of milk, painti ya maziwa" +pioneer,noun,"mtangulizi; mwanzilishi; mpelelezi; pavonia. young ~, pavonia; chipukizi. v.t/i. tangulia; ongoza; asisi; peleleza" +pious,adjective,~cha Mungu (la zamani); ~enye kutii wazazi +pip,noun,mbegu ya tunda +pipe,noun,paipu; bomba; zumari; filimbi; kiko; koromeo. v.t/i. pisha kioevu katika bomba; piga zumari; piga king’ora; pamba nguo kwa kichuruzio +piping,noun,kipande cha bomba; kichuruzio; sauti ya zumari +piping,adjective,-enye sauti ya filimbi; enye sauti nyembamba +piping,adverb,"piping hot, joto sana" +piracy,noun,uharamia; wizi +pirate,noun,haramia; mwizi wa haki miliki +pirate,verb transitive,iba kazi ya mwingine +Pisces,noun,1. samaki; oda inayojumuisha samaki wote. 2. Samaki; nyota ya unajimu ya thenashara +pistil,noun,pistili; sehemu ya ua inayotoca mbegu +pistol,noun,bastola +piston,noun,pistoni +pit,noun,shimo; mgodi; machimbo; mtego wa shimo; mwanya; gulio la biashara maalumu; uwanja wa kati wa thieta +pit,verb transitive,"(+tt-) fanya kovu. a face ~ed with smallpox, uso uliojaa kovu za ndui. - against, shindanishwa mtu au mnyama" +pitch,noun,"1. lami. 2. dark, giza totoro. - black, -eusi tititi; marama; msukosuko; mvurumisho; uwanja wa kuchezea; mahali pa kuzia vitu; mwanguko; mshuko; mteremko; mwinamo; kiwango; uzito wa sauti; nafasi baina ya meno ya gurudumu" +pitch,verb transitive/intransitive,"piga hema; tupa; vurumisha; angusha; enda mrama; rekebisha sauti; sukasuka; tia mwinamo katika paa. in, anza kwa bidii. into, shugulika kwa bidii; piga; - upon sb, chagua fulani kwa bahati. -ed battle, mapigano yaliyoandaliwa kabla" +pith,noun,moyomti; upande wa ndani wa ganda la chungwa; nguvu; juhudi; wepesi. (fig) kiini; maana +pittance,noun,ujira mdogo kuliko unaostahili +pituitary gland,noun,tezi pituitari; tezi homoni iliyopo katikati ya sehemu ya chini ya ubongo inayosaidia ukuaji na udhibiti wa tezi nyingine +pity,noun,"huruma; jambo la kusikitisha. What a ~, inasikitisha" +pity,verb transitive,hurumia; sikitikia. pitiable +pity,adjective,-a kutia huruma; -a kusikitisha. -a kuhuzunisha. pitifully +pity,adverb,kwa huruma; kwa masikitiko. pitiless +pity,adjective,katili; sio na huruma. pitilessly +pity,adverb,kikatili; bila huruma +pivot,noun,egemeo; (fig.) asili; chimbuko; kiini; msingi; mtu anendeshae kikosi cha askari +pivot,verb transitive/intransitive,egemea; geuka katika egemeo +placard,noun,bango +placard,verb transitive,bandika bango ukutani; tangaza habari kwa bango +place,noun,"mahali; mji; iji; kijiji; jengo; sehemu katika maandishi; nafasi; nyumba; mtaa. - of worship, mahali pa ibada. - of amusement, mahali mwa burudani. out of -, pasipo faa. take ~, tokea. give ~ to, pisha nafasi. in -, of, badala ya. lose one's ~, achishwa kazi au kusoma. keep sb in his ~, weka mtu badala yake" +place,verb transitive,weka; panga; teua; agiza bidhaa +placenta,noun,plasenta; tishu maalumu katika uterasi ambako kiungamwana kutoka tumboni mwa mtoto mchanga kimeunganika na tishu za mama mjazito katika ukuta wa uterasi +plague,noun,tauni; mateso; balaa; kitu kinachosumbua +plague,verb transitive,sumbua; udhi; kera sana +plain,noun,"uwanda; tambarare. -adj. dhahiri; wazi; -a kawaida; -sio na maremb; -sio na mapambo; nyofu; -a kweli; si zuri. - food, chakula bila kitoweo. - in clothes, katika vazi la kirai. - in words, to be - with you, kwa kusema kweli. -ly adv. kwa uwazi. -ness n. uwazi; udhahiri; udufu" +plaintiff,noun,mdai +plait,noun,unywele uliosukwa; msokoto +plait,verb transitive,suka; sokota +plan,noun,"ramani; picha," +plane,noun,bapa: uso mfuto; ubapa; hatua; kiwango; landa; ndege. vt./i. piga landa +plane,adjective,-enye uso mfuto +planet,noun,sayari. -arium n. jengo linalojenga nyendo za sayari. -oid n. sayari ndogo +plank,noun,ubao; hoja ya msingi katika sera. bed kitanda cha falka tupu bila godoro +plankton,noun,planktoni: jamii ya viumbe vidogo sana ya wanyama na mimea viishivyo katika maji. huonekana kwa hadubini tu +plant,noun,mmea; mche; mtambo; vi-faa; mashine; kiwanda; karakana; hila; mtego; askari kanzu aliyejiunga na majambazi ili awakamate +plant,verb transitive,panda; atika; pandikiza; otesha; ingiza wazo akilini; weka; kaza; simamisha; piga; anzisha; asisi; lowea. -ation n. shamba kubwa; mgunda +plantain,noun,ndizi; mgomba +plasma,noun,plazma: sehemu ya majimaji katika damu; limfu bila seli +plasmodium,noun,plasmodia: jamii ya protozoa waishio katika ini na damu ya binadamu na ambao husababisha malaria +plaster,noun,"plasta; ripo; mchanganyiko wa chokaa au saruji, mchanga na maji" +plaster,verb transitive,"piga plasta; piga ripo; bandika plasta; tia -ingi. His hair is -ed with oil, nywele zake zinachuruzika mafuta. -er n. mwashi" +plastic,noun,plastiki +plastic,adjective,"-a plastiki; -a kinamo; -a kutengeneza; -a kunyumbuka. The bag was made of ~ material, not of real leather, mkoba ule ulikuwa wa plastiki, si wa ngozi halisi. -s n. taaluma ya kutengeneza vitu vya plastiki. -ity n. uinyumbukaji" +plate,noun,sahani; bamba; pleti; picha ya kitabu; vyombo vya chahabu au fedha. dental ~ menobandia +plate,verb transitive,chovya vitu vya madini katika madini ya namna nyingine +plate tectonics,noun,nadharia ya vishani: nadharia inayodai kwamba ardhi imeundwa kwa vipande vya amango viitwayo vishani na ambavyo daima vimo katika mwendo +plateau,noun,uwanda wa juu; nchi tambarare iliyoinuka +platelet,noun,"chembelele; kigandishidamu: aina ya kigimba kidogo cha utehai chenye umbo la kisahani katika damu, hutoa kemikali yenye uwezo wa kugandisha damu" +platform,noun,jukwaa; ulingo; ilani ya uchaguzi ya chama cha siasa +platinum,noun,platinamu: madini nzito nyeupe ya thamani +plausibility,noun,ukubalika; uelekeaji +plausible,adjective,-enye kukubalika; -enye kuelekea; -enye kutoa hoja za kukubalika +play,noun,"mchezo; uchezaji; zamu katika mchezo; tamthilia; kamari; nafasi ya kufanya jambo; kazi; shughuli. in ~ kwa mzaha; -on words, cheza na maneno. the ~ing of sunlight, kurukaruka kwa mionzi ya jua. give your fancy full ~, fikiria kama upendavyo. a joint with too much ~ kiungo chenye nafasi ya kutembea. come into" +plead,verb transitive/intransitive,"tetea; toa hoja; tetea hoja; kiri; omba; sihi. -guilty, kiri kosa. -not guilty, kana kosa" +pleasant,adjective,a kupendeza; zuri; tamu +pleasing,adjective,a kupendeza; zuri; tamu +pleasurable,adjective,a kupendeza; enye kufurahisha +pleasure,noun,"furaha; raha. take in, furahia. with ~ kwa furaha. at his ~ atakapotaka" +pledge,noun,rehani; zawadi ya kuonyesha upendo; ahadi; kiapo; dhamana; mdhamini +pledge,verb transitive,weka rehani; apa; ahidi; nywa kwa afya ya +plenty,noun,wingi. plentiful +plenty,adjective,-ingi; maridhawa. plenteous +plenty,adjective,-a wingi; maridhawa +pleurisy,noun,ugonjwa wa ngozi ya nje ya mapafu +pliable,adjective,a kupindika kirahisi; enye kushawishika kirahisi. pliability +pliable,noun,sifa ya kupindika au kushawishika kirahisi +pliers,noun,koleo +plight,noun,hali mbaya; taabu +plod,noun,kazi ngumu +plod,verb intransitive,(dd-) jikokota +plot,noun,kiwanja; muundo wa riwaya; njama; shamba +plot,verb transitive,(-tt-) panga; kula njama; weka alama; panga matukio katika riwaya +plough,noun,plau; kundi la nyota saba zifanyazo umbo la plau +plough,verb transitive,"lima kwa plau; penya kwa nguvu. The ship ~ed through the heavy waves, meli ilikata mawimbi makubwa" +plow,noun,plau +pluck,noun,ushujaa; ujasiri; unyakuaji +pluck,verb transitive/intransitive,"nyonya manyoya; chuma matunda au maua. -up weeds, ng'oa magugu. -up courage, jipa moyo; piga moyo konde" +plug,noun,plagi; kizibo; msokoto wa tumbaku; tangazo la biashara la mara kwa mara +plug,verb transitive/intransitive,"(-gg-) ziba; funga. (colloq.) away at, shugulikia kwa juhudi. -in, chomeka plagi" +plum,noun,plamu; tunda kama zambarau; kitu bora. treemplaum +plumage,noun,manyoya ya ndege. plume +plumage,noun,"nyoya. plume oneself on sth., jipongea kwa" +plumb,noun,"timazi; chubwi. out of ~, tenge. v. vima" +plumb,adverb,hasa; sawasawa +plumb,verb transitive,(fig.) fikia kiini cha jambo +plumber,noun,fundi bomba +plumbing,noun,ufundi bomba; mabomba; matangi; etc +plump,adjective,nene; nono; a mviringo +plunge,noun,mbizi +plunge,verb transitive/intransitive,"tumbukiza; tumbukia; enda mrama; piga mbizi. (fig.) -a room into darkness, tia giza ghafla chumbani kwa kuzima taa" +plural,noun,wingi +plural,adjective,wingi; ~ism +plural,noun,"mfumo unaokubali watu wa mitazamo tofauti ya kisiasa, kitamaduni na kidini kuishi pamoja" +plus,preposition,na; pamoja na; zaidi +Pluto,noun,Utaridi: sayari ya tisa katika mfumo wa jua +plutonium,noun,platanionamu: elementi ya kikemikali yenye harakatiredio inayotumika katika vinua vya nyuklia +ply,noun,tabaka; uzi. three ~ wood mbao uliofanywa kwa tabaka tatu za mbao. three ~ wool for knitting uzi wa sufi uliofanywa kwa kusokotwa nyuzi tatu +pneumatic,adjective,-a hewa; -enye kuendeshwa kwa nguvu ya hewa. ~ tyres tairi hewa +pneumonia,noun,nimonia: homa ya mapafu +poach,verb transitive,"-an egg, tokosa ute na kiini cha yai katika maji yanayochemka" +poach*,noun,ujangili +poach*,verb transitive/intransitive,1. winda wanyama bila ruhusa. 2. tokosa yai. -ed egg yai la kutokosa +pocket,noun,mfuko; kishimo. be in ~ pata faida. be out of ~ pata hasara +pocket,verb transitive,tia mfukoni; ficha. -book n. kitabu kidogo cha kuandikia. money +pocket,noun,pesa za matumizi madogomadogo +pod,noun,kega; ganda +poem,noun,shairi. poet +poem,noun,mshairi. poetic (al) +poem,adjective,-a mashairi; -a kishairi. poetry +poem,noun,ushairi +poikilotherm,noun,mnyama ambaye halijoto ya damu yake huirekebisha kulingana na mazingira yake +point,noun,"ncha; nukta; alama; kizio cha kupimia ukubwa wa herufi; pointi; wazo; hoja; kusudio; sababu; sifa; sakiti ya umeme; umulimu. (fig.) of view, mtazamo. from their ~ of view, kwa mtazamo wao. at this ~, wakati huu; sasa; mahali hapa. on the ~ of, karibu na. when it comes to the ~, wakati ukiwadia" +poison,noun,sumu +poison,verb transitive,"tia, lisha sumu; (fig) potosha" +poke,verb transitive,sukuma; chochea; sukumia; chakura; subukuta. ~n. mchecholeo; mchezo wa karata wenye mizaha +polar,adjective,"-a ncha ya dunia; -a nchi ya baridi sana. coordinates, majiranuguzo. front, mkingamo wa ukanda wa baridi na joto. -ity n. jinsimcha tabia ya ncha ulimeme kuwa na ama chaji chanya au chaji hasi. -ize v.t. jinsishancha; fanya dutu au molekuli za dutu kuwa na ncha umeme; fanya nuru ya mitetemo kupita katika bapa fulani tu" +pole,noun,1. ncha ya kaskazini au kusini ya dunia +pole,noun,ufito; upau; boriti; upondo; mhlimili; mwimo; mwega +police,noun,"polisi. military police, polisi wa jeshi" +police,verb transitive,simamia kwa kutumia polisi +policy,noun,sera; busara; hati +polio,noun,polio: maradhi ya kupooza mwili +polish,noun,ulaini; mng'aro; polish. v.t.i. ng'arisha; kwatua; sugua; ongoza; noa. a +polite,adjective,a. adabu; ~taratibu; pole +political,adjective,a. siasa; a kisiasa. ~ly adv +politics,noun,"siasa. racial ~, siasa ya ubaguzi. politician" +politics,noun,mwanasiasa. politicize v.t.i. hamasisha au hamasika kisiasa +poll,noun,"kura; hesabu ya kura; mtu; maoni ya watu. go to the ~, piga kura. be at the head of the ~, shinda kura kuchaguliwa kwa wingi wa kura. ~ tax" +poll,noun,kodi ya kichwa +pollen,noun,chavua; chavuo +pollinate,verb transitive,chavusha; hamisha chavua kutoka chavulio hadi stigma +pollutant,noun,kichafuzi +pollute,verb transitive,tia taka; chafua +pollution,noun,"uchafuzi; uchafu. environmental ~, uchafuzi wa mazingira" +polygamy,noun,mitala: desturi ya mume kuwa na wake wawili au zaidi wakati mmoja +polyglot,adjective,a lugha nyingi: enye kuzungumza lugha nyingi +polygon,noun,poligoni; pembe nyingi +polymer,noun,polima: kampaundi yenye uzani mkubwa wa molekuli iliyotenguliwa ama kwa ongezaji wa molekuli au kwa kugandishiana molekuli +polysyllable,noun,neno lenye silabi nyingi +polytechnic,noun,chuo cha ufundi anuwai +pompous,adjective,enye majivuno; enye kiburi; enye kujidai. pomposity +pompous,noun,ushuafu; majivuno +pond,noun,kidimbwi; dimbwi +ponder,verb transitive/intransitive,fikiri; tafakari; waza +pontoon,noun,pantoni +pony,noun,farasi mdogo +pool,noun,kiziwa; kidimbwi; kilindi mtoni +pool,noun,fedha za dau katika kamari; mchango wa ubia; huduma za ubia +pool,verb transitive,changa fedha +poor,adjective,"maskini; fukara; ~nyonge; ~chache; duni hafifu. a ~ supply of teachers, walimu haba" +pop,noun,sauti inayotoka kizibo kinapofunguka ghafla +pop,verb transitive/intransitive,"(-pp-) ziba; tembelea; ingia; ingiza; kaanga bisi. He is always ~ping in and out, daima hatulii" +pope,noun,papa; baba mtakatifu +poplar,noun,mpopla: mti mrefu na mnyoofu unaokua haraka sana +poppy,noun,mpopi: mmea ambao maua yake hutengenezea kokeini na dawa anuwai za kulevya +populace,noun,watu; wananchi; umma +popular,adjective,a watu; -a +population,noun,watu; mimea au wanyama wa sehemu fulani. populous +population,adjective,enye watu wengi +porch,noun,ukumbi; baraza +porcupine,noun,nungu +pore,noun,"kinyweleo; tundu katika ngozi n.k. over, soma kwa makini" +pork,noun,nyama ya nguruwe +porous,adjective,enye vinyweleo; enye kunyonywa unyevu; enye kuruhusu maji kupenya +porridge,noun,uji +port,noun,"1. bandari; mji wenye bandari; mahali pa usalama. free ~ bandari huru. 2. mlango wa abavuni mwa meli. -hole, dirisha la ndege au meli. 3. upande wa kushoto wa meli ukikabili gubeti mbele. 4. poto; divai nyekundu nzito na tamu" +portable,adjective,a kuchukuliwa; epesi +portal,noun,mlango mkubwa +porter,noun,mchukuzi; mpagazi +portfolio,noun,"jalada la kuweka nyaraka; dhamana katika kazi, ofisi ya waziri wa nchi" +portion,noun,sehemu. vt. gawanya katika sehemu +portrait,noun,picha; taswira +portrayal,noun,uchoraji picha; uelezaji; ufafanuzi +pose,noun,mkao; sura; hali; uigizaji. vt/i kukaa namna maalumu; kujifanya; kujidai; kuiga; toa hoja au swali +poser,noun,mwendo; mkao; makini +poser,verb transitive/intransitive,tuliza sawasawa; tulia sawasawa +position,noun,mahali; hali; namna; msimamo; uwezo; nafasi; kazi; cheo. What's your ~ on this problem? una msimamo gani juu ya jambo hili? +positive,adjective,"a hakika; halisi; waziwazi; bayana; dhahiri; a kujenga; a kusaidia; a kuunga mkono; chanya. Are you ~ about what time it was? una hakika ilikuwa saa ngapi? ~ a suggestion, wazo la kufaa" +possibility,noun,uwezekano; kitu kiwezekanacho +possible,adjective,a kuwezekana; a kuyumkinika; a kufaa +possibly,adverb,kwa kadiri iwezekanavyo; labda +post1,noun,1. lindo. 2. mahali pa kufanya biashara. 3. cheo; daraja; nafasi katika kazi +post1,verb transitive,weka walinzi; weka mahali pa kazi. 4. posta. v.t/i. peleka kwa njia ya posta; andika katika daftari; enda kwa farasi +postpone,verb transitive,ahirisha +pot,noun,"chungu; sufuria. a coffee-, mchele. a tea-, buli" +potash,noun,shura; potashi +potassium,noun,potasiumu +potato,noun,(~es) kiazi; mbatata +potency,noun,nguvu; ate +potency,noun,mtu mwenye nguvu +potent,adjective,-enye nguvu +potter,verb intransitive,fanya kazi bila juhudi; cheza cheza na kazi +potter,noun,mfinyanzi +pouch,noun,pochi; kifuko; mbeleko wa kangaruu; kifuko cha mbegu katika mmea +poultry,noun,"jamii ya kuku, mabata, etc" +pounce,verb intransitive,rukia; shambulia ghafla; vamia +pounce,noun,mruko wa ghafla +pound,noun,1. ratili. 2. pauni. 3. zizi la kuhifadhia wanyama waliopotea +pound,verb transitive,twanga; ponda; funda +pour,verb transitive,mimina; mwaga; toa kwa wingi +pour,verb intransitive,"mimimika; mwagika; toka kwa wingi; nyesha sana. People ~ed into the town, watu walimiminika mjini" +powder,noun,"poda; unga; vumbi; baruti. gun ~, baruti. magazine, ghala ya baruti" +powder,verb transitive,tia poda; paka na poda; ponda; saga +power,noun,"uwezo; nguvu; enzi; amri; mamlaka; mwenye nguvu; madaraka; mzimu; kipeo. He gave me all the help in his-, alinisaidia kwa nguvu zake zote. have sth in your ~, dhibiti mtu" +practice,noun,"mazoezi; utekelezaji; utendaji; mazoea; desturi; weledi; hila. put a plan into ~, tekeleza mpango. the ~ of closing shops on Sundays, desturi ya kufunga maduka Jumapili. sharp ~, tendo la ujanja. practicable" +practice,adjective,-enye kuwea kufanyika; -enye kuwea kutumika; -a kupitika. practical +practice,adjective,"-utendaji; -a busara; -a kufa. practical difficulties, matatizo ya kiutendaji. practically" +practice,adverb,kwa busara; kwa kweli +practise,verb transitive,"fanya mazoezi; -wa na desturi; tenda; fanya kazi. practise the piano, jioeza kupiga piano. Practise what you preach, fanya unavyohubiri. practise the law, fanya kazi ya sheria. practised" +practise,adjective,-stadi; -zoefu +prairie,noun,uwanda; nyika +praise,noun,sifa; utukufu; +praise,verb transitive,"sifu; tukuza; himidi; adhihimisha. sing one's own ~s, jisifu" +prawn,noun,kamba +preach,verb transitive,hutubu; hutubia; hubiri; hubiria; shawishi; shauri +precaution,noun,"hadhari; uangalifu. take ~s, jihadhari" +precede,verb transitive,"tangulia; sabiki. -nce n. kipaumbele. This question takes ~ over all others, suala hili lipewe kipaumbele. -nt n. kigezo; kitangulizi" +precinct,noun,eneo; mahali jirani; mpaka; eneo +precious,adjective,a thamani; ghali; a tunu +precipice,noun,genge; jabali. precipitous +precipice,adjective,-a kama genge; enye mwinuko mkali sana +precipitate,noun,mango isomumunyika inayoundwa kwenye mumumunyo baada ya utendani au kimambo au kikemikali +precipitation,noun,ukapishaji; uundaji wa makapi wa msombo usiomumunyika kwa uvunjika jirejea maradufu +precis,noun,muhtasari; ufupisho wa maneno au maandishi +precise,adjective,sahihi; sawasawa kabisa; -a taratibu; -angalifu; wazi dhahiri; -a kushika kawaida barabara +precision,noun,usahihi; utaratibu +predator,noun,mwinda; mnyama anayewinda na kula wanyama wengine +predecessor,noun,mtangulizi; kitu kilichotangulia +predicament,noun,mashaka; hatari; shida; hali ngumu +predicate,noun,kiarifu; neno lenye maelezo ya kiima +predicate,verb transitive,semea; arifu; sababisha; leta +predict,verb transitive,bashiri; tabiri; agua +predominance,noun,ukuu; uzidi; kuwa na nguvu +predominant,adjective,kuu; enye kuzidi -ingine +predominate,verb intransitive,pita; shinda; zidi +preface,noun,utangulizi; dibaji +prefer,verb transitive,(-rr-) penda zaidi. -able adj. ema zaidi; bora; afadhali +prefix,noun,(grammar) kiambishi awali; lakabu +prefix,verb transitive,tia mwanzoni; tanguliza lakabu; ambisha awali +pregnancy,noun,mimba; ujauzito +pregnant,adjective,enye mimba; enye maana nyingi +prehensile,adjective,enye nguvu za kushika +prehistoric,adjective,a kabla ya historia +prejudice,noun,"hisia kuhusu mtu au kitu au jambo lisilo na uthibitisho; athari; madhara; dhuluma; to the ~ of sb, a kuelekea kumletea fulani madhara" +prejudice,verb transitive,chukia; pendelea; bagua; athiri; dhuru; haribu; punguza upendeleo wa mtu +prejudicial,adjective,a kudhuru +preliminary,noun,tendo la mwanzo +preliminary,adjective,a mwanzo; tangulizi +premature,adjective,a kabla ya wakati wake +premeditate,verb transitive,waza; panga mapema; azimia; dhamiria +premier,noun,waziri mkuu +premier,adjective,a kwanza; kuu +premium,noun,"malipo ya uhamasishaji; ada; zawadi; bonasi; thamani ya juu. put a ~ on good behaviour, ahidi zawadi kwa mwenendo mwema. be at a ~, zidi kuwa na thamani" +premolar,noun,sagego; jino ambalo kazi yake ni kusaga chakula na ambalo linakuwemo katika seti ya meno ya utotoni +preparation,noun,matayarisho; maandalizi; utayarishaji +preponderant,adjective,a kuzidi; kubwa -ingi. preponderance +preponderant,noun,"hali ya uzidifu, ukubwa au wingi" +preposition,noun,(grammar) kihusishi. -al adj. kihusishi +prerogative,noun,haki; ridhaa; hiari +prescription,noun,agizo; agizo la daktari +presence,noun,"kuwapo; sura; umbo; namna mtu anavyo onekana. in the presence of his friends, mbele ya rafiki zake. presence of mind, welekevu wa akili; busara. -able adj. -a kupendeza; -zuri; -a kutaa. -ation n. kupa; kutoa; kuwasilisha. -er n. mtangazaji wa vipindi vya redio au televisheni; mtoa zawadi. -ly adv. hivi karibuni; sasa hivi" +present,noun,1. siku hizi; wakati ulipo; wakati wa sasa. 2. zawadi; tunzo; hiba +present,adjective,"-liopo; cha sasa; a wakati huu; -a siku hizi; -a wakati mwafaka; -a mara moja. company, watu waliopo" +present,verb transitive,"toa; tunukia; tunza; fichua; onyesha; dhihirisha; hudhuria; fika; wasili. sb. to sb., tambulisha rasmi. - arms, toa heshima kwa silaha. - a cheque at the bank, peleka cheki benki kwa malipo. - oneself, hudhuria" +preservation,noun,"hifadhi, kulinda. preservative" +preservation,noun,kitu kinachozuia kitu kingine kisione +preservation,adjective,-enye kulinda; -enye kuhifadhi +preserve,noun,hifadhi +preserve,verb transitive,tunza; linda; hifadhi; weka +preside,verb intransitive,"-wa kiongozi; wa mkuu; -wa mwenyekiti. -ncy n. uraisi; ofisi ya raisi. -nt n. rais. -ntial adj. -a raisi. presidential commission, tume ya raisi" +press,noun,mgandamizo; shinikizo; mtambo wa kusindikia; magazeti; waandishi wa magazeti; upigaji chapa; msongamano wa watu. -the magazeti +press,verb transitive,"gandamiza; minya; bonyeza; kamua; sindika; piga pasi; nyoosha; bana; sisitiza; songamana. -for, omba sana; silihi; himiza. be -sed for time -wa na wakati mchache, the matter is -ing, jambo linahitajiika sana. time -es, wakati unasonga. sb.'s hand, shika mkono wa fulani. in the -, katika kupigwa chapa. -ing adj. muhimu; -a dharura -man n. mwandishi habari magazetini. -ure n. shinikizo; kanieneo; mkazo; mbano; ulemeaji" +prestige,noun,sifa njema; heshima; fahari; hadhi +presume,verb intransitive,"dhania; waza; kisia; thubutu. -upon, tumia vibaya ukarimu wa mtu" +presumption,noun,1. jambo linalowezekana. 2. ufeedhuli; usafihi; kiburi; ujuvi. presumptive +presumption,adjective,-a kutarajiwa; -a kusadikika. presumptuous +presumption,adjective,-enye kiburi; fedhuli; juvi; safihi; -enye kujiamini mno +pretence,noun,kujisingizia; kisingizio; uwongo; kujifanya; hila; ulaghai +pretend,verb intransitive,"jifanya; jisingizie; danganya. -er n. mtu anayejifanya, anayejidai, anayejidanganya ili anufaike" +pretext,noun,kisingizio +pretty,adjective,"-zuri; safi; -a kupendeza. /adv (colloq) -a kutosha. I'm well, sijambo byoyema. prettily" +pretty,adverb,vizuri. prettiness +pretty,noun,sura nzuri; uzuri +prevail,verb intransitive,"shinda; tapakaa; enea. upon sb. to do sth., shawishi" +prevalence,noun,uenevu; ushindi. prevalent +prevalence,adjective,enye kuenea; tele +previous,adjective,a kwanza; liotangulia; ~z zamani +prey,noun,"mateka; mawindo; nyama. bird of ~ ndege mbuawi, e.g. tai. be a ~ to fears, shikwa na hofu" +price,noun,thamani; bei +price,verb transitive,"tia,weka, panga bei" +prick,noun,mchomo; maumivu; kitobo; kichomi. v.ti. chomachoma; washa +pride,noun,fahari; heshima; kitu cha kujivunia; kiburi; majivuno. v.t +priest,noun,kasisi; kuhani; padri +primary,adjective,a kwanza; a msingi; a awali +primate,noun,mamalia wa hali ya juu; askofu mkuu +prime,noun,"mwanzo; upeo; ustawi; ukamilifu; sehemu, iliyobora; sala ya alfajiri" +prime,adjective,"kuu; bora; a kwanza; tasa; a asili; a msingi. number, namba tasa" +prime,verb transitive,tengeneza; andaa +primer,noun,kitabu cha masomo ya kwanza +primitive,adjective,a kale; a asili; ~siostadarabika +prince,noun,mwana wa kiume wa mfalme +principal,noun,mkuu; mtaji; wakala; mhalifu mkuu; mhimili mkuu +principle,noun,kanuni; maadili; msimamo +print,noun,chapa; alama; kitabu; chapisho; kitambaa cha maua; picha; mchoro; mwandiko wa wima +print,verb transitive,"piga chapa; safisha picha; tia,weka alama; tia nino; chapisha. finger ~s, alama za vidole. foot ~s, nyayo. ~ing press" +print,noun,matbaa; kiwanda cha kupigia chapa +prior,noun,mkuu wa nyumba ya watawa +prior,adjective,a kwanza; liotangulia +prism,noun,prizimu; umbo lenye ncha sambamba na sawa +prison,noun,jela; gereza +privacy,noun,faragha; upweke; siri +private,noun,"askari; faragha; siri. in ~, kwa siri" +private,adjective,"a binafsi; a faragha; a ~, serikali ~ soldier, askari asiye cheo" +privation,noun,upungufu; ukosefu; ufukara; shida; taabu +privilege,noun,fursa +prize,noun,1. tunzo; zawadi; kitu cha thamani. 2. mateka +prize,verb transitive,thamini sana; fungua kwa kitu kama mtaimbo ~fight +prize,noun,shindano la ngumi la kulipwa +probability,noun,"welekeo. distribution of electrons, mgawanyo wa wezekani wa elektroni. balance of probabilities, kipimo cha welekeo" +probable,adjective,yamkini; -lioelekea kuwa au kutoka +probably,adverb,yumkini; huenda; labda; asaa +probe,noun,kichunguzi angani; chombo kisichokuwa na rubani kinachochunguzwa kuwepo kwa uhai katika anga za juu +problem,noun,tatizo; mzozo; utatanishi; mgogoro; swali; mashaka; hoja; fumbo. -atic adj. -tatanishi +proboscis,noun,1. kifonyozo: sehemu ya mdomo iliyoerefuka na kuwa mirija katika baadhi ya wadudu na wanyama. 2. mkonga: sehemu ya tembo inayojitokeza kwa mbele ambayo huitumia kama mkono na pua yake +procedure,noun,utaratibu; au jinsi ya kutenda. procedural +procedure,adjective,-a utaratibu +proceed,verb intransitive,"endelea mbele; shika njia; enda, toka, shtaki. -ing n. tendo jambo, utendaji jambo; take ~s against sb., shtaki; dai mahakamani" +proceedings,noun,1. kumbukumbu; mashauri mafupi. 2. mfululizo wa matukio yaliyowekwa kwa taratibu maalumu +proceeds,noun,mapato; faida +process,noun,mfuatano; mlolongo; maendeleo; njia; jinsi; namna; hati; mfanikio; tendani; mchakato. legal ~ daawa +process,verb transitive,tengeneza; tenda; andamana; safisha. procession +process,noun,"mwandamano, maandamano" +proclaim,verb transitive,tangaza; mpiga mbiu; toa ilani; eneza; bainisha; onesha. proclamation +proclaim,noun,tangazo; ilani; mbiu; taarifa +prod,noun,chombo chenye ncha; uchochozi +prod,verb transitive,choma; chokoa; chokoza; chochea +prodigious,adjective,-ingi mno; -a ajabu mno +prodigy,noun,muujiza; kioja; ajabu +produce,noun,mazao; mavuno +produce,verb transitive,"leta; onyesha; tengeneza; buni; tunga; sababisha; zaa; tanga; zalisha; (math.) refusha. a play, tunga mchezo. -r n. mzalishaji mali; mtungaji; mwoonyeshaaji mchezo" +product,noun,mazao; mavuno; bidhaa; matokeo; (arith.) zao +production,noun,uzalishaji mali. productive +production,adjective,"enye kuzal; zazi; enye kuzalisha mali; enye rutuba. discussions that are productive only of quarrels, mazungumzo yaletayo ugomvi tu" +profess,verb transitive,"shuhudia; ungama; tangaza; toa hoja; kiri; weka nadhiri; dai; jidai; -wa mwelekezi; tanya kazi za. I don't ~ to be an expert, sijadai kuwa mtaalamu. a ~ed friend, rafiki wa kujidai. -edly adv. kwa maneno yako mwenyewe. -ion n. kazi; ungamo; ahadi. -ional n. mchezaji wa kulipwa" +profess,adjective,"-a kitaalamu; - kazi ya kulipwa. - skill, ustadi. men, wenye kazi za kitaalamu. footballer, achezaye mpira kwa kulipwa. -or n. mwalimu, mtangaza imani; profesa. assistant, profesa msaidizi. associate, profesa mshiriki" +proficient,adjective,hodari; bingwa; enye maarifa; -elekevu; stadi. proficiency +proficient,noun,ustadi; ubingwa; uhodari; welekevu +profile,noun,maelezo mafupi juu ya mtu; sura ya mtu au kitu kwa upande; ukingo wa kitu +profit,noun,faida; manufaa +profound,adjective,~ a kina; a ndani sana; kubwa; a wingi; maana sana; zito; enye kuhitaji maarifa mengi +progesterone,noun,projesteroni: homoni za kike ambazo huwezesha kuka hali ya uzazi katika uterasi na kukuzakiini tete hadi mtoto kuzaliwa +programme,noun,programu; utaratibu; mpango; mfuatano wa vipindi vya redio au televisheni +programme,verb transitive,tengeneza programu (ya kompyuta) +progress,noun,mwendo wa mbele; maendeleo; kwenda mbele; safari rasmi ya kiongozi wa nchi +progress,verb intransitive,endelea; piga hatua; songa mbele. ~ kuendelea mbele; ~ kuongeza hatua kwa hatua; ~ kupendelea maendeleo; ~ moja kwa moja +project,noun,mradi; mpango. vt./ti. panga; sanifu; onyesha; chora picha au ramani ya kitu; vurumisha; chomoza +proletarian,noun,mfanyakazi wa tabaka la chini +proletarian,adjective,~ mfanyakazi +proletariat,noun,tabaka la wafanyakazi; tabaka la watu wa kawaida +prolific,adjective,~ a kuzaa sana; ~ a kufanya mengi +prologue,noun,utangulizi; dibaji; shairi la utangulizi +prolong,verb transitive,refusha +prominence,noun,umaarufu; umashuhuri; utokezaji +prominent,adjective,mashuhuri; maarufu; ~ a kujulikana; ~ a kuchomoza; a kutokeza +promiscuous,adjective,~zinzi; ~liochangamana; ~sio na taratibu; ~shaghala baghala; ~vivi hivi; ~a fujo fujo; ovyo ovyo +promise,noun,ahadi; kiaga; miadi; matumaini; tarajio +promising,adjective,~ a kutumainiwa +promontory,noun,rasi +prompt,adjective,~ a papo hapo; ~epesi. vt. chochea; shawishi; kumbusha +prone,adjective,~ a kifudifudi +prong,noun,ncha ya uma +pronoun,noun,kiwakilishi +pronounce,verb transitive,tamka neno wazi; tangaza; toa hukumu. ~able +pronounce,adjective,~ a kutamkika +proof,noun,usahihishaji; uthibitisho; ithibati; prufu; nakala ya kitabu ya kupitiwa kwa mashihisho; kuelekeza; jaribio; uchunguzi +proof,adjective,~siopenyeka; hodari; thabiti; imara. a rain-coat +prop,noun,"mhimili; nguzo. pit -s, mihimili ya dari za migodi; (fig.) mtu wa kutegemewa. He was the ~ of his parents during their old age alikuwa tegemeo la wazazi wake walipozeeka" +prop,verb transitive,(-pp-) up. saidia; wekea mwega; weka sawa +propaganda,noun,"propaganda; uenezi habari; kampeni. health ~, kampeni ya afya" +propagate,verb transitive,eneza; tangaza; zaa; zalisha. propagation +propagate,noun,"uzaliano; usambazaji; uenezaji. of light, msambazo wa mwangaza" +propel,verb transitive,"(-ll-) sogeza mbele; endesha; sukumia mbele. -ler n. rafadha. -shaft, mtiambo endeshi" +proper,adjective,"-a kufaa; -a kustahili; -a stahiki; -a adabu; -a heshima; halisi; maalumu kwa; kamili. do something ~ to the occasion, fanya jambo mwafaka kwa tukio. fraction, sehemu halisi" +property,noun,"mali; miliki; sifa; tabia; nguvu; rasilimali. immovable ~, mali isiyo hamisika. real ~, ardhi na majengo" +prophecy,noun,utume; unabii; uaguzi; bishara. prophesy +prophecy,verb transitive,agua; bashiri; tabiri +prophet,noun,mtume; nabii; mwaguzi; mwanzilishi; mwassi. prophetic +prophet,adjective,-a nabii; a kubashiri +proportion,noun,"uwiano; urari; sehemu; hisa; vipimo. (maths) kadri ya uhusiano baina ya seti mbili za namba. wide in ~ to the height, pana kwa kulinganisha na urefu wake. A large ~ of North Africa is desert, sehemu kubwa ya Afrika ya Kaskazini ni jangwa" +proportion,verb transitive,linganisha; gawanya; gawa. -al adj. -a uwiano; -a urari; -a kuwiana +propound,verb transitive,"toa; leta; nena. - a riddle, toa kitendawili" +proprietor,noun,mmiliki-kaji. proprietress +proprietor,noun,mmilikiwa wa kike +propriety,noun,adabu; utaratibu; uzuri; makini; usahihi; uzanifu +propulsion,noun,nguvu ya kusogeza mbele; msukumo. jet mwendo wa jeti +pros and cons,noun,uzuri na ubaya; sifa na kasoro; ubora na udhaifu +prose,noun,nathari; lugha ya mjazo +prosecute,verb transitive,"endesha mashtaka; shtaki; endelea na. He -ed his enquiry, aliendeleza uchunguzi wake. prosecution" +prosecute,noun,"mashtaka. prosecutor mshitaki; mdai. public ~, mwendesha mashtaka wa serikali" +prospect,noun,"mandhari; uono; mtazamo; matarajio; matumaini; mteja. There is little ~ of success, kuna matumaini madogo ya kufanikiwa" +prospect,verb transitive,"tafuta madini. for gold, tafuta dhahabu. hope v" +prospect,adjective,a kutarajiwa. -or n. mtafuta madini +prospectus,noun,muhtasari wa shughuli za chuo au kampuni +prosper,verb intransitive,"sitawi, fanikiwa; pata heri. God you, Mungu akujae heri. -ity n. heri; baraka; ustawi; neema. -ous adj. -enye heri; -liofanikiwa; -a neema; -enye ustawi" +prostate,noun,tezi shahawa: tezi ya homu ya sehemu za kiume za uzazi wa mamalia zinazosaidia kuunda manii +prostitute,noun,malaya; +prostrate,adjective,kifudifudi +prostrate,verb transitive,"sujudu; nyenyekea, angusha chini. trees -ed by the wind, miti iliyoangushwa chini kwa upepo. ● oneself. sujudia; nyenyekea be -ed. zimia; shindwa kabisa" +prostration,noun,unyong’onyewu; kusujudia; sijda +protease,noun,proteasi: kundi la vimeng’enya linaloweza kuvivunjavunja protini kuwa asidi amino au kinyume chake +protect,verb transitive,linda; hifadhi; tunza; hami; zing’a; kinga. -ion n. ulinzi; kinga; himaya. -ive adv. -a kuhifadhi; -a kukinga. -or n. mlinzi. -orate n. mahimya +protein,noun,protini +protest,noun,lalamiko. v.t.adj. protestanti: mkristo asiyeikubali baadhi ya mafundisho ya Kanisa la Roma. -antism n. uprotestanti +proton,noun,protoni: chembe yenye chaji chanya iliyokatika nyuklia ya atomu +protoplasm,noun,protoplazimu: jina jumulishi la sehemu hai za seli ambamo umetaboli hufanyika +prototype,noun,sampuli kifani; mfano wa awali +protozoa,noun,protozoa: jina la kabila linalojumuisha viumbe vyenye seli moja na ambao wana nyuklia za kawaida +protract,verb transitive,refusha; zidisha; endeleza. -or n. kipamapembe +protrude,verb transitive/intransitive,"toa nje; tokeza; chomoza. - the tongue, toa ulimi. a shelf protruding from the wall, shubaka lililochomoza uktani" +proud,adjective,"-a kiburi; a kujivunia; -a fahari; -a maji-vuno. of his success, mwenye fahari juu ya kufanikiwa kwake. He was too to ask for help, alijiona mno kiasi cha kutoomba msaada. This is a day for our nation, hili ni siku ya fahari kwa taifa letu. a - show, tamasha zuri sana" +prove,verb transitive/intransitive,"thibitisha; hakikisha; bainika. - sb.'s guilt, thibitisha kuwa ana hatia. - sb.'s worth, bainisha ubora wa mtu. The new clerk -ed to be useless, karani mpya alibainika kuwa hafai" +proverb,noun,"methali; mfano halisi. He is a - for hypocrisy, ni mfano halisi wa unafiki. -ial adj. a kufahamika sana; a kutumika sana" +provide,verb transitive/intransitive,"toa; andaa; auni; kimu; taja; weka wazi. - for the children, kimu watoto. He -s his children with clothes, awakatia nguo wanawe. - against, jiweka tayari; jizatiti. -ed" +provide,conjunction,kwa sharti kwamba; mradi; alimradi +Providence,noun,Mungu; majaliwa. provident +Providence,adjective,"-enye busara; -a kuona mbele; -a kuweka akiba. provident fund, mfuko wa akiba ya uzeeni. providential" +Providence,adjective,a kudra; a bahati njema +providing,conjunction,kwa sharti kwamba +province,noun,"jimbo; mkoa; uwanja wa kitaaluma. the -s, mashamba. the - of medicine, uwanja wa tiba. It is outside my -, si uwanja wangu; si kazi yangu. provincial" +province,adjective,-a jimbo; mikoani; -enye mawazo finyu; mshamba +provision,noun,"utoaji wa vitu kwa akiba; vitu vinavyotolewa; chakula; bidhaa; sharti. make - for, jitayarisha kwa baadaye" +provisional,adjective,-a muda; -a kitambo. provisionally +provisional,adverb,kwa sharti; kwa muda +provoke,verb transitive,kasirisha; chokoza; sababisha; chochea. provocation +provoke,noun,chokoz; sisit; kitu kinachoudhi; kichocheo. provocative +provoke,adjective,a kukasirisha; a- +prow,noun,gubeti; omo +prowess,noun,ushujaa; uhodari; umahiri; ujasiri +prowl,verb intransitive,zungukazunguka (kama simba usiku) +proximity,noun,kuwa karibu; ujirani; upakanaji +prudence,noun,busara; hadhari; utaratibu; uwekevu. -ly adv. kwa hadhari; kwa busara +prudent,adjective,enye busara; -angalifu; -a taratibu +prune,noun,plamu kavu; mtu mjinga +prune,verb transitive,pogoa matawi; kata; punguza +pry,verb intransitive,"into, chunguza, dadisi; peleleza; utilizia" +pry,verb transitive,banua; binua +psalm,noun,zaburi +psychiatrist,noun,mtaalamu wa magonjwa ya akili +psychiatry,noun,taaluma ya tiba juu ya magonjwa ya akili +psychic,adjective,-a akili +psychoanalysis,noun,taaluma ya tiba nafsi +psychology,noun,saikolojia; elimu nafsi. psychological +psychology,adjective,-a saikolojia; -a kisakolojia. psychologist +psychology,noun,mwanasaikolojia +pub,noun,(colloq.) bwalo; baa +puberty,noun,baleghe; kipindi au umri ambao mtu anaweza kuzaa kijinsia +public,noun,"watu, umma; kundi la watu" +public,adjective,"-a serikali; -a watu wote; -a wananchi; -a umma. -house, kilabu; baa. -school, shule ya serikali. spirit, moyo wa kusaidia jamii. the football-watching, wapenzi wa mpira" +publican,noun,mwenye baa +publication,noun,uchapishaji; uenezi chapa +publicist,noun,mwandishi habari; mweznezi habari +publicity,noun,utangazaji; umaarufu; kuwa hadharani; uenezi wa habari. publicly +publicity,adverb,hadharani +publish,verb transitive,tangaza; chapisha. -er n. mchapishaji +pudding,noun,pudini; aina ya soseji +puddle,noun,kidimbwi +puddle,verb transitive,ponda au kandika udongo. -r n. mkandikaiji +puff,noun,mpumuo; uhemaji; tahakiki inayosifu kupita kiasi. powder- kipakazi poda +puff,verb intransitive,"puliza; hema; tweta; sifu kupita kiasi; zima kwa kupuliza; vimbisha kwa hewa. He ~ed at his pipe, alivuta kiko kwa kutoa moshi kwa kishindo. He ~ed out his chest with pride, alivimbisha kifua chake kwa kiburi" +pugnacious,adjective,-gomvi; -piganaji +pugnacity,noun,ushari +pull,noun,uvutaji; mvuto; nguvu ya kwenda dhidi ya mvuto; uwezo wa kuvuta; kishikizi +pull,verb transitive,"vuta; kokota; buruta; shua; ngo'a. sb. or sth. down, botoa; tenda auvua; sh. down, bomoa; sb. down, dhofisha. sb. round, saidia mgonjwa kupata nafuu. - through, fanikiwa; okoka. - oneself together, jizua; - up, simamisha; simama; -a face, kunja uso. - one's weight, wajibika. - sb.'s leg, kejeli; - at a bottle, kunywa katika chupa. - over" +pull,noun,fulana nzito inayofunika sehemu ya juu ya mwili kiwiliwili +pulley,noun,roda +pulmonary artery,noun,ateri mapafu: mshipa wa damu unaochukua damu isiyo na oksijeni kutoka kwenye moyo kuipeleka kwenye mapafu ili ipate oksijeni +pulmonary vein,noun,vena mapafu: mshipa wa damu unaochukua +pulp,noun,nyama ya tunda bivu; kitu laini: mseto; ubao ulio sagwa kutengenezea karatasi +pulp,verb transitive,"seta, ponda" +pulpit,noun,mimbari +pulsate,verb intransitive,pigapiga pum; tuta; tutuma +pulse,noun,"1. pigo la moyo, kipigo cha mshipa wa damu. 2. jamii ya kunde" +pulse,verb transitive,puma +pumice,noun,jabali volkano lenye tundu na viriba vingi vya hewa vilivyosababishawa na hewa iliyotanuka katika lava +pump,noun,pampu: bomba ya kuvutia maji au mafuta; chombo cha kujazia upepo. v.t/i. vuta kwa bomba; jaza upepo; sukuma +pumpkin,noun,"mboga, boga" +punch,noun,1. panchi: chombo cha kutobolea. 2. pigo la ngumi +punch,verb transitive,1. tobua kwa panchi. 2. piga ngumi +punctilious,adjective,enye kushikilia itifaki +punctual,adjective,siochelewa. -a wakati upasao. -ity n. hali ya kuto chelewa. -ly adv. bila kuchelewa +punctuate,verb transitive,"weka vituo katika kuandika; ingilia mara kwa mara. His speech was -d with cheers, maneno yake yalidikizwa mara kwa mara kwa vifi jo. punctuation" +punctuate,noun,"uwekeji vituo katika maandishi: kituo. marks, alama za vituo" +puncture,noun,pancha +puncture,verb transitive,tob oa; toka upepo; pata pancha +punish,verb transitive,adhibu: tia adabu; rudi. -ment n. adabu; adhabu; rada. capital ~ adhabu ya kifo +pup,noun,mbwa mchanga +pupa,noun,(pupae) pupa: hatua ya mwisho katika metamofosi ya mdudu kabla hajageuka kiumbe kamili +pupil,noun,mwanafunzi; mboni ya jicho +puppet,noun,karagosi; kibaraka +puppy,noun,mbwa mchanga +purchase,noun,ununuzi; kitu kilichonunuliwa; thamani +purchase,verb transitive,nunua +pure,adjective,"tupu; tu; safi; menyu halisi; kwa ajili ya nadharia tu ~ water, maji safi" +purgatory,noun,mahali pa mateso ya muda ahere; utakaso +purge,noun,kuharisha; haluli +purge,verb transitive,takasa; safisha; harisha (tumbo) +purify,verb transitive,takasa; safisha; chuja; toharisha. purification +purify,noun,tohara +purity,noun,usafi; utakatifu; tohara +purpose,noun,azma; nia; kusudio; matilaba on ~ makusudi. to little (no) ~ bure. to the ~ -a kufaa. v.t/i. kusudia; azimia. -ful adj. enye nia +purse,noun,"pochi; mkwiji. hold the strings, dhibiti matumizi" +pursue,verb transitive,fuatilia; winda; shikilia ganda; andama; saka; endelea na +pursuit,noun,"ufuatiliaji; ukimbizaji; kazi; shughuli. He is engaged in literary ~s, anashughulikia uandishi" +push,noun,msukumo; bidi; tendo la kujendeleza +push,verb transitive,"sukuma; himiza; uza madawa ya kulevya; bonyeza. -on, endelea be -ed for time, pata shida. at a -, ikibidi; ikilazimu" +puss,noun,paka +put,verb transitive,(put) tia; weka; jiweka; pachika; wekea; athiri maendeleo; sababisha; kadi ra; tupa. be much +putty,noun,puti: aina ya gundi ngumu +puzzle,noun,fumbo; chemshabongo; kitendawili; mka-nganyiko +puzzle,verb transitive,kanganya +pygmy,noun,mlibikimo; mbirikimo +pyjamas,noun,pajama; nguo za kulalia +pylon,noun,pailoni: nguzo za umeme +pyramid,noun,piramidi +python,noun,chatu +QED,noun,ufupisho wa quod erat demonstrandum: kilichotakiwa kuthibitishwa +quadrangle,noun,umbo lenye pande nne na pembe nne; behewa kati ya nyumba; uwanja uliozungukwa na nyumba pande zote +quadratic,adjective,-a mraba +quadrilateral,noun,-a pembe nne +quadruped,noun,mnyama wa miguu minne +quadruple,noun,mara nne +quadruple,adjective,-a sehemu nne; enye kukubaliwa na pande nne +quail,noun,tomiboro: ndege mdogo kama kwale +quail,verb transitive,jikunnyata kwa hofu; tetema kwa hofu +quake,verb intransitive,"tetemeka. earth ~, tetemeko la ardhi" +Quaker,noun,madhehebu ya kikristo yanayofuata misingi ya amani na urafiki +qualified,adjective,enye sifa zinazostahili +qualifier,noun,kivumishi; sharti +qualify,verb transitive/intransitive,stahili; stahili; wekea mipaka; pambanua; (grammar) vumisha. qualification +qualify,noun,"sifa; tabia; kikwazo; mipaka; sharti; uwezo. a doctor's qualifications, sifa za kuwa daktari" +quality,noun,sifa; tabia; aina; ubora; jinsi +qualm,noun,shaka; wasiwasi; kuburukwa na tumbo +quantify,verb transitive,"pima, eleza kisia hicho" +quantity,noun,"kiasi; kadiri; kima; wingi; idadi. an unknown ~, mtu (au kitu) asiyetabirika; alama ya hesabu ionyeshayo idadi" +quantum,noun,kiasi kinachotakiwa; kwanta: namba za kwanta +quarantine,noun,karantini +quark,noun,kwaki: moja kati ya chembe sita za msingi zinazodhaniwa kujenga protoni na nyutroni +quarrel,noun,ugomvi; utesi; mzozo; kisa cha ugomvi +quarrel,verb intransitive,gombana +quarry,noun,kware; machimbo; karakana ya mawe +quart,noun,kwati: kipimo cha ujazo cha painti mbili; robo galoni +quarter,noun,"robo; kiga cha mnyama; upande; mtaa; makazi. a ~ of mutton, kiga cha kondoo. Men ran from all ~s, watu walikimbia kutoka pande zote. at close ~s, karibu sana" +quarter,verb transitive,gawa sehemu nne; pa malazi. ~ day +quarter,noun,siku ya mwisho ya robo mwaka +quartile,noun,mojawapo ya sehemu ambamo data ya takwimu imegawiwa kupata mafungu manne sawa +quartz,noun,kwazi: silika ya kiasili ya kifuwele; namna ya jiwe gumu jeupe la kung'aa +quasar,noun,kitu kama nyota ambacho ndicho chanzo cha mawimbi ya sumakuumeme; mawimbi; mwanga wa radio wa mbali sana +quay,noun,gati; liko; diko +queen,noun,mke wa mfalme; malkia +queer,adjective,geni; enye kutia wasiwasi +queer,verb transitive,(colloq.) haribu; potosha +quell,verb transitive,komesha; zuia; tuliza; nyamazisha +quench,verb transitive,zima; zimisha; poza chuma +query,noun,swali; alama ya kuuliza +query,verb transitive,taka maelezo zaidi juu ya jambo; saili +question,noun,"swali; suala; mada. It is out of the ~, haiwezekani. It is only a ~ of time, ni suala la wakati tu. beyond ~, hakika; hakika. call in ~, zungumzia; jadili juu ya" +question,verb transitive/intransitive,uliza; hoji; saili; a na shaka +queue,noun,foleni; msururu; msuko wa nywele wa mkia +quibble,noun,ukwepaji wa swala +quibble,verb intransitive,piga chenga swala kwa kuzungumza jambo lingine +quick,noun,"nyama chini ya kucha. -adj. epesi; hodari; -elekevu, -enye akili" +quick,verb transitive,"to understand, epesi wa kufahamu; -witted, -erevu. to take offence, epesi wa kuudhika. -tempered, epesi wa hasira. the ~ and the dead, wazima kwa wafu. (fig.) It touched him to the ~, limchoma moyoni" +quiet,noun,utulivu; kimya +quiet,adjective,"-tulivu; kimya: -a siri. an hour's ~, saa moja ya kimya" +quinine,noun,kwinini +quit,verb transitive/intransitive,"(+ -ted, quit), acha; achilia; ondoka; ondosha. They ~ ted themselves like men, wali ondoka kiume; adji. -lioachiliwa. -liondokana na. be ~s, ridhiana; patana" +quite,adverb,"kabisa; kamwe; hasa. He is -blind, yu kipofu. It is -" +quiver,noun,mtetemeko +quiver,verb intransitive,tetemeka; tikisika; mfumo wa kutunzia mishale +quiz,noun,chemsha bongo; fumbo; jaribio la maswali; mtihani mdogo +quiz,verb transitive,uliza maswali ya mtihani; dhihaki; chokoza +quota,noun,sehemu ya haki iliyopasa; idadi ya kikomo; kiasi kilichopasa +quotation,noun,kidondoa; dondoo +quote,verb transitive,dondoa; tumia maneno ya; toa maneno kushuhudia; taja +quotient,noun,mgao; hisa +rabbi,noun,rabi; mwalimu au kiongozi wa dini ya Kiyahudi +rabbit,noun,sungura +rabble,noun,watu wengi wenye ghasia +rabid,adjective,-enye kichaa cha mbwa +rabies,noun,kichaa cha mbwa +race,noun,shindano la mbio; mkondo wa maji wa kasi +race,verb intransitive,"shindana mbio. against time, kimbilia wakati" +race,verb transitive,shindanishwa mbio; endesha kwa kasi. racing +race,noun,mashindano ya mbio ya farasi. course +race,noun,uwanja wa mbio za farasi. -horse +race,noun,farasi wa mbio +race,noun,kabila +racial,adjective,"-a kabila; -a kikabila au rangi. racial discrimination, ubaguzi wa kikabila. racial segregation, ubaguzi wa kikabila" +rack,noun,uchaga; chanja; shubaka la kuweka mizigo ndani ya basi; kitanda cha kutesa +rack,verb transitive,"tesa; nyanyasa. He was -ed with grief, aliteswa na majonzi. one's brains, fikiri sana; tafakari" +racket,noun,ghasia; makelele; utapeli +racket,noun,"raketi, kiatu cha kutelezea kwenye theluji" +radar,noun,rada; chombo cha kuvuta sura za viumbe vinavyokaribia katika eneo +radial,adjective,-a miali au -a nusu kipenyo +radiance,noun,mwanga; wangavu; uzuri; nuru +radiant,adjective,angavu; -a kung'aa; ng'avu; -enye kupeleka miali ya mwanga; -enye uso wa furaha; -enye kusafirisha kwa miali +radiation,noun,mnururisho +radiator,noun,rejeeta +radio,noun,simu ya upepo; redio; matangazo ya redio +radioactive,adjective,-enye uwezo wa kunururisha; nururishi +radioactivity,noun,"chembe alfa au chembe beta za mnururisho; mnururifu. radio astronomy, unajimu redio: mtaala wa magimba kwenye ulimwengu na matukio yake kwa kutumia njia" +radium,noun,radiamu: madini ya thamani kubwa yenye kutoa nuru na nguvu za umeme +radius,noun,(radii) nusu kipenyo +raffia,noun,chane kama za ukindu; mwale; mbale +raffle,noun,bahati nasibu +raffle,verb transitive,piga kura kwa fedha +raft,noun,chelezo; boya +rafter,noun,kombamoyo; pau +rag,noun,tambara; chepe +rage,noun,"hasira kali; ghadlhabu; uchu. suits are all the ~, watu wote huitamani suti vi. kasirika; ghadlhibika; (kwa tufani, etc.) chafuka" +raid,noun,shambulio la ghafla la vita; uvamizi wa polisi. v.t/i shambulia; pora; vamia +rail,noun,"chanja za kitalu; mwinjo; reli. go off the ~s, toka katika njia; (fig.) pata wazimu; enda kombo" +rail,verb transitive,safirisha kwa reli. ~ing (s) +rail,noun,papai za reli +rain,noun,"mvua. long ~s, masika" +rain,verb intransitive,nya; nyesha; tiririka +rain,verb transitive,toa kwa wingi +raise,noun,"yongeza. -v.t. inua; kweza; pandisha; sababisha; leta mjadala; otesha; fuga; lea; changa; kuza. The motorcars ~ed the dust, gari zilifua vumbi. - a new point, leta wazo jipya. - a question, uliza swali. - an army, unda jeshi. - a loan, kopa fedha. - a siege, komesha uzingiaj" +rake,noun,reki: kifaa chenye mpini na meno kitumikacho katika bustani. v.t/i zoa au sawazisha kwa reki +rally,noun,mkusanyiko wa watu; mashindano ya magari +rally,verb transitive,kusanya tena; unga mkono +rally,verb intransitive,kusanyika tena +ram,noun,kondoo dume; mtambo wa kubomolea. v.t.(-mm) shindilia; piga kwa nguvu +RAM,noun,ufupisho wa random access memory: kumbukumbu ya fikio nasibu (KUFINA): kumbukumbu ambazo mfumo wa uendeshaji diski (MUDI) katika kompyuta huhifadhi programu na data kwa muda +random,noun,"at ~, bila taratibu; ovyo" +range,noun,"safu ya milima; uwanja wa shabaha; masafa ya risasi au mzinga; masafa ya sauti kusikika; eneo; mawanda; eneo la kuchungia. out of rifle ~, nje ya masafa ya risasi. at shot ~, kwa karibu. at long ~, kwa mbali. a wide ~ of prices, bei anuwai. a wide ~ of colours, rangi anuwai. the annual ~ of temperature, kima cha vipimo vya hali ya hewa vya mwaka" +range,verb transitive,"panga; enea; fikia. - oneself, jitia" +rank,noun,"safu; safu ya askari; cheo; daraja; tabaka; kiwango. other ~s, askari wasio maafisa. He was promoted to the ~ of sergeant. alipandishwa cheo cha usajini" +rank,verb transitive,weka; panga +rank,verb intransitive,wekwa; pangwa +ransom,noun,kikomboleo; fidia +ransom,verb transitive,komboa; fidia +rape,noun,ubakaji; uporaji +rape,verb transitive,baka; pora. rapist +rape,noun,mbakaji +rapid,noun,maporomoko; mkondo mkali +rapid,adjective,epesi; a kasi +rare,adjective,adimu; sio na kifani; sio ya kawaida +rarity,noun,uadimifu; tunu +rash,adjective,ukurutu; upele +rat,noun,panya +rate,noun,"kima; kiasi; daraja. at this ~, kwa kiwango hiki. at any ~, kwa vyovyote vile. first ~, bora kabisa" +rather,adverb,"kidogo; kiasi; heri; afadhali. He is ~ better, hajambo kidogo. I would ~ do this than that, heri nifanye hivi kuliko vile. yes! hakika!" +ratify,verb transitive,ridhia; idhinisha; thibitisha. ratification +ratify,noun,idhini; ridhia; uthibitisho; uhakikisho +ratio,noun,uwiano +ration,noun,resheni; mgao; posho +ration,verb transitive,gawa +rational,adjective,kimantiki; a kirazini; razini; a uwiano +rattle,noun,mtatariko; mtataliko; kayamba; manyanga; ubwataji +rattle,verb transitive/intransitive,tatarisha; tatarika; tatalika; sema upesi upesi +rave,verb intransitive,payuka +ravenous,adjective,enye njaa kuu +ravine,noun,bonde; korongo +raw,adjective,"bichi; ghafi; -sio na uzoefu; enye unyevunyevu. change ~ materials, mali ghafi. recruit, askari kuruta" +ray,noun,mwonzi; mstari utokao kwenye kitovu cha kitu +razor,noun,wembe +reach,noun,uwezo wa kufikia; mnyoosho wa mkono +reach,verb transitive/intransitive,"nyoosha mkono; fika hadi; fika. as far as the eye can ~, upeo wa macho" +react,verb transitive/intransitive,"onyesha hisia; athiri; pinga; kataa; jibu; tendana. Children - to kind treatment by becoming more confident, watoto huwa jasiri kwa upole" +ready,adjective,tayari; a upesi; +reagent,noun,kitendanishi: dutu ya kikemikali inayosababisha au kuleta utendaji wa kikemikali +real,adjective,"•a kweli; halisi. (law) property, estate, mali isiyohamishika. • image, taswira halisi: taswira inayotokana na mkutano wa mali ya kweli ambayo huweza kutupwa kwenye kiwambo" +realization,noun,utambuzi; matunda; matokeo; ubadilishanaji mali kwa fedha +realize,verb transitive,elewa; tambua; limka; fanikisha; pata faida au bei; badilisha mali kwa fedha +ream,noun,rim: karatasi takriban 500 za kuandikia zilizofungwa katika robota moja +rear,noun,nyuma +reason,noun,"sababu; akili; mantiki; urazini; kweli; maana; madhumuni. it stands to ~ that, imebainika kuwa. do anything in ~, fanya chochote chenye maana au cha kiasi. v.t/i. tumia akili; waza; fikiri; jenga hoja" +reassure,verb transitive,ondoa mashaka; thibitisha; tuliza; pa moyo; poza +rebate,noun,nafuu ya bei kwa kulipa fedha taslimu +rebel,noun,mwasi +rebel,verb intransitive,(-ll-) asi; Kataa +rebound,noun,mduto +rebound,verb intransitive,duta; rudi nyuma +recall,verb transitive,"kumbuka; tangua; batilisha; ita tena. beyond ~, sioweza kurudi; sifanyikika tena; siobatilika" +recapitulation,noun,muhtasari; ufupisho +recede,verb intransitive,"enda nyuma; rudi; pungua. from view, tokomea" +receipt,noun,"risiti; stakabadhi; upokeaji; mapato; maduhuli. On ~ of the news he went, alipata habari alikwenda. The ~s of the business increased, mapato ya biashara yaliongezeka" +recent,adjective,a karibu; ya siku hizi; ypa +reception,noun,"mapokezi; malakaha; makaribisho; tafrija; kusikika kwa redio. Is radio reception good in your town? Je redio husikika vizuri mjini kwenu? a reception desk, mapokezi" +receptive,adjective,sikivu; epesi kupokea ushauri +receptor,noun,kipokezi: ogani yenye tishu za neva ambazo hutitikia kwa kiamshi maalumu +recess,noun,muda wa mapumziko; mahali pa ndani; shubaka +recipe,noun,maelezo ya mapishi; maelezo ya kufanya jambo +recipient,noun,mwenye kupokea +reciprocal,adjective,"-a kubadilishana; -a kupeana; a wao kwa wao; -a kukubaliana; -a kutendeana; a kutendeana. - help, kusaidiana. reciprocate vt./i peana; tendana; lipa; rudisha; enda mbele na nyuma" +recline,verb intransitive,inama; lala; jinyooosha; egemea +recollect,verb transitive/intransitive,kumbuka. -ion n. kumbukumbu; jambo lililokumbukwa +recommend,verb transitive,sifu; pendekeza; shauri; nasihi. -ation n. sifa; upendekezaji; pendekezo +reconcile,verb transitive,"patanisha; suluhisha; linganisha. sb.'s statement with the facts, linganisha maneno ya mtu na mambo yaliyow. • oneself to sth., vumilia; ridhia. reconciliation" +reconcile,noun,suluhu; upatanishi +record,noun,rekodi; kumbukumbu; maandishi; tarifa iliyoandikwa; sahani ya santuri; ushahidi; sifa +record,verb transitive,"andika; rekodi; onyesha. What temperature does the thermometer -? kipima joto kinaonyesha kiasi gani? a man with a good -, mtu mwenye sifa nzuri. break the -, vunja rekodi" +recount²,noun,hesabu ya mara ya pili +recount²,verb transitive/noun,hesabu mara ya pili +recount¹,verb transitive,simulia; eleza +recreation,noun,burudani; mapumziko +recruit,noun,mwanachama mpya; kuruta +recruit,verb transitive,"andikisha. one's strength, jiburudisha; pumzika. -ment n. uandikishaji askari au wanachama" +recrystallization,noun,ufuwelikaji mrudio; njia ya kusafisha dutu kwa kurudia ufuwelikaji +rectangle,noun,mstatili. rectangular +rectangle,adjective,-a mstatili +rectification,noun,urekelebishaji; usahihishaji; kirekebishi. rectifier +rectification,noun,mtu au kitu kinachorekebisha au kinachosahihisha +recur,verb intransitive,"(-rr-) rudia; rejea. -ring to what I said yesterday," +recycling,noun,urejelezaji: gangiza dutu ambavyo imetumika ili ifae kutumika tena +red,noun,rangi nyekundu; nguo nyekundu +red,adjective,-ekundu +redgiant,noun,sikukuu +redox reaction,noun,utendaanji unaksioski: utendaanji wa uoksidishaji unakisishaji +redress,noun,"fidia; jaza; marekebisho vt. fidia; rekebisha. the balance, sawazisha urari tena" +reed,noun,"utete; mafunjo; egea a broken ~, kitu au mtu asiyeweza kutumainiwwa" +reef,noun,mwamba +reel,noun,"kireli; vt. kunja kwenye kireli; sepetuka, shtuka; yumba-yumba" +refer,verb intransitive,rejea +referendum,noun,kura ya maoni +reflex,noun,tendosihari; tendohisia +reflex,adjective,a tendohisia; a tendohari; a kujinedea +reflexion,noun,"kuakisi; fikira; mawazo; mfano; picha, pindu-shutuma. ~ed ray" +reform,noun,mageuzi; marekebisho; kuongoa +reform,verb transitive/intransitive,rekebisha; hidi; ongoa; ongoka +refrain,noun,kiitikio; kibwagizo; kipokeo +refrain,verb intransitive,jizuia; acha kufanya; epuka +refresh,verb transitive,burudisha; changamsha; kumbusha. ~ one's memory jikumbushe. ~zuri +refrigerate,verb transitive,tia baridi; gandisha kwa baridi. refrigerator +refrigerate,noun,friji; jokofu; jorafu +refuge,noun,mahali pa salama; kimbilio +refund,noun,malipo +refund,verb transitive/intransitive,rudisha fedha; lipa +refuse,verb transitive/intransitive,kataa; katalia; nyima. refusal +refuse,noun,kukataa; haki ya kukubali au kukataa +refuse,noun,takataka +regain,verb transitive,pata tena; rudia mahali +regal,adjective,a kifalme; a kustahili mfalme +regard,noun,utazamaji; mazingatio; itibari; heshima; salamu; hoja +regard,verb transitive,tazama kwa makini; angalia; heshimu +regenerate,verb transitive,ongoa; fufua; ota tena +regent,noun,mtawala wa muda badala ya mfalme; naibu wa mfalme. regency +regent,noun,utawala wa kukaimu +regime,noun,mfumo wa utawala +regiment,noun,rejimenti; kikosi chini ya kanali +regiment,verb transitive,amuru; lazimisha +region,noun,mkoa; eneo; sehemu +register,noun,"rejista; rejesta; daftari yenye rekodi; mashine ya kufanya hesabu; kima cha sauti. a cash ~, mashine ya kurekodia mwendo wa fedha" +register,verb transitive/intransitive,andikisha; rajisi; sajili; tuma barua ya rejista; onyesha hisia; onyesha kipimo +registrar,noun,msajili; mrajisi. registration +registrar,noun,uandikishaji; usajili +registry,noun,ofisi ya msajili; usajili; mnasado +regret,noun,majuto; masikitiko; majonzi +regret,verb transitive,(-tt-) juta; jutia; sikitika; sikitikia +regular,adjective,a kawaida; enye kukubalika; enye utaratibu unaofana; enye kufuata sheria; enye kufanyika mara kwa mara; enye miyanwabiliko na mabadiliko ya kawaida; linganifu. a soldier: askari mzoefu +regulate,verb transitive,rekebisha; dhibiti. regulation +regulate,noun,kanuni; taratibu; urekebishaji. regulator +regulate,noun,kirekebishaji; mrekebishaji +rehabilitate,verb transitive,karabati; tengeneza upya; wezesha kuishi maisha ya kawaida; rudishia mtu cheo +rehearsal,noun,mazoezi; masimulizi +rehearse,verb transitive/intransitive,kariri; simulia; fanya mazoezi +reign,noun,utawala; enzi +reign,verb intransitive,"tawala; miliki. Silence -s, kimya kinatawala" +reimburse,verb transitive,lipa +rein,noun,hatamu +rein,verb transitive,zuia au ongoza kwa hatamu +reinforce,verb transitive,ongeza nguvu; imarisha +reinstate,verb transitive,rudishia nafasi au heshima yake; rejesha mahali pake +reject,verb transitive,tupa; kataa; kana +rejoicing(s),noun,shangwe; furaha; nderemo +relapse,noun,urudiji hali mbaya ya awali +relapse,verb intransitive,rudia hali mbaya; rudia mwendo mbaya +relation,noun,"masimulizi; maelezo; uhusiano; mahusiano; udugu; nasaba. in to, kuhusu. have business ~s with a firm in Zanzibar, kuwa na mahusiano ya kibiashara na kampuni ya Zanzibar. friendly ~s between countries, urafiki baina ya nchi" +relation,noun,kufunua; ufunuo; habari iliyofunuliwa +relationship,noun,uhusiano; udugu; mahusiano +relative,noun,jamaa; ndugu +relativity,noun,"nadharia ya Einstein kwamba vipimo vya mwendo, nafasi na wakati kama wanda wa nne vinawiana; nadharia tete ya Sapir na Whorf kwamba lugha hutawala namna watu wanavyosawiri ulimwengu wao" +relay,noun,ubadilishanaji zamu; mtambo wa kupokea na kurusha habari. race mbio za kupokezana vijiti. v.t +release,noun,kufunguliwa; kufungua; uwekeji huru; ruhusa +release,verb transitive,fungu; weka huru; ruhusu kutolewa; ruhusu kutangazwa +relevant,adjective,a kuhusu jambo lenyewe; husika +reliable,adjective,a kutegemewa; a kuaminika; a kutumainiwa. reliance +reliable,noun,imani; tegemeo; tumaini. reliant +reliable,adjective,"enye kujitegemea. self reliant, a kujitegemea" +relief,noun,"msaada; faraja; kitulizo; nafuu; burudisho; upokeanaji. a ~ map, ramani mwinuko wa ardhi. in sharp ~, kwa udhihiri. The trees in the picture stood out in sharp ~, miti katika picha ilitokeza waziwazi" +relieve,verb transitive,fariji; punguza; tuliza; dhihirisha +religion,noun,dini; imani +religious,adjective,a dini; a ucha Mungu; a utawa; a imani +relinquish,verb transitive,acha; achilia +reluctant,adjective,"be ~, topenda; sita; kaidi. reluctance" +reluctant,noun,kukataa; ukaidi +rely,verb intransitive,"on, tumainia; tegemea; amini; tawakali" +remain,verb intransitive,baki; salia; dumù; kaa. ~der v.n. baki; bakaa; salio +remark,noun,"maoni; tamko; neno. v.t/i. angalia; ona; sema; nena; toa maoni. nothing worthy of ~, hapana jipya" +remedy,noun,dawa. remedial +remembrance,noun,ukumbusho; kumbukumbu; salamu +remission,noun,"maghufira; msamaha wa deni au adhabu; kulegea au kupungua (kwa maumivu, bidii, etc.)" +remnant,noun,bakaa; makombo; mabaki; masazo +remonstrate,verb intransitive,pinga. lalamika +remorse,noun,majuto; toba; huruma +remote,adjective,"a mbali; a zamani; -liotengana; -liopishana sana. I haven't the -st idea, sijui hata kidogo" +remuneration,noun,ujira; zawadi; tunzo; jaza. remunerative +remuneration,adjective,a kuleta faida +renaissance,noun,kipindi cha uhuishaji wa sanaa na fasihi katika karne ya 14 hadi 16 huko Ulay; kipindi cha kuchipuka upya kwa tukio +renal,adjective,a mafigo +renown,noun,sifa; fahari; jina; umashuhuri; utukufu +rent,noun,kodi. vt.i. kodi; kodisha; panga; pangisha +repair,noun,"matengenezo; ukarabati. vt. karabati; tengeneza. a road under ~, barabara inayotengenezwa" +reparation,noun,malipo; fidia; ufidiaji +repeal,noun,utangaji; ubatilishaji; ufutaji. vt. tangua; futa; batilisha +repeat,noun,urudiaji. vt.i. rudia; kariri; soma ghubu +repercussion,noun,mwangwi; athari; matokeo yasiyotazamiwa +replete,adjective,-liojaa; tele +repletion,noun,shibe +replica,noun,nakala +reply,noun,"jawabu; jibu, uitikiaji" +report,noun,ripoti; taarifa; uvumi; tetesi; sifa. v.t./i toa habari; toa taarifa; simulia; andika habari shtaki; toa timamu. to the manager for work ripoti kwa meneja tayari kwa kazi +repose,noun,mapumziko; utulivu; raha. v.t./i laza; egemeza; lala; pumzika; jinyoosha; sinzia; weka +represent,verb transitive,"leta; toa; fanya; sawiri; mfano wa; wakilisha; iga; igiza; eleza. A picture that ~s the garden of Eden, picha inayosawiri bustani ya Aden. ~ government serikali ya uwakilishi" +repress,verb transitive,zima; zuia; komesha; nyamazisha +reprieve,noun,achilio la muda; ucheleweshaji adhabu ya kifo kwa muda +reprieve,verb transitive,ahirisha adhabu ya kifo; achilia kwa muda +reprimand,noun,lawama; kemeo; karipio +reprimand,verb transitive,laumu; kemea; karipia +reprisal,noun,ulipizaji kisasi; vitendo vya kulipizia kisasi +reproductive,adjective,a uzazi; enye uwezo wa kuzaa +reptile,noun,mnyama baazi; mnyama wa ngeli ya reptilia +republic,noun,jamhuri +repugnant,adjective,a kuchukiza; a kukirihi; kinzani; -enye kugongana. repugnance +repugnant,noun,chuki; karaha +repulse,noun,ufukuzaaji; ufukuzwaaji; chuki +repulse,verb transitive,rudisha nyuma; fukuza; kataa; katisha tamaa +repulsion,noun,uchukivu; kufukuzwa; kurudishwa nyuma. repulsive +repulsion,adjective,a kuchukiza; baya +reputation,noun,sifa; heshima. reputable +reputation,adjective,a sifa njema; mstahiki +repute,noun,sifa; heshima. reputed +repute,adjective,sifika kwa; julikana kwa +request,noun,ombi; haja; matakwa. be in ~ hitajika; takiwa; tafutwa +request,verb transitive,taka; sihi; omba +requiem,noun,t̠em̠i misa ya kuwaombea waliofariki +require,verb transitive,"hitaji; taka; kwa nguvu, amrisha; lazimisha" +requisite,noun,mahitaji; lazima +requisite,adjective,-liotakiwa. requisition +requisite,noun,mahitaji +requisite,verb transitive,omba mahitaji +rescind,verb transitive,tangua; batilisha; futa +rescue,noun,wokovu; msaada; uokoaji; uokolewaji +rescue,verb transitive,okoa; saidia +research,noun,utafiti; uchunguzi +research,verb intransitive,chunguza; tafiti +resemble,verb transitive,fanana na; shabihi. resemblance +resemble,noun,mshawabaha; ufananaaji +resent,verb transitive,chukia; udhika; kasirika +reservation,noun,uwekaji au uwekeaji; shaka. without - bila kinyongo; bila ya gatigat. -d adj. liohifadhiwa; -nyamavu +reserve,noun,akiba; hifadhi; mchezaji au askari wa akiba; pingamizi +reserve,verb transitive,"weka akiba, weka kwa matumizi maalumu. a game ~ mbuga ya wanyama. forest " +reservoir,noun,tangi; hodhi; bwawa; ziwa +residue,noun,masalio; makapi; machuba; machicha; mabaki +resign,verb transitive,"acha; jiuzulu; achisha; uzulu. - oneself to, kubali bila kulalamika. -ed adj. vumilivu; a kukata tamaa. He is quite ameridhika. -ation n. kuacha kazi; kujiuzulu; ombi la kujiuzulu; uvumilivu" +resilience,noun,unyumbukaji; unepaji; unesaji. resilient +resilience,adjective,-a kunyumbuka; -a kunesa; -a kunepa +resin,noun,utomvu +resolute,adjective,thabiti; shupavu; imara +resolution,noun,azimio; uamuzi; uthabiti; nia; mchanganuo; mgao +resolve,noun,azimio; azma; nia; kusudio; ushujaa. v.t/i. nuia; kusudia; amua; pitisha; tatua; komesha +resonance,noun,mwangwi; mvumo; sauti yenye kuendelea kwa mtetemo +resonant,adjective,-a mwangwi; -a kuvuma; -a kufululiza kwa mtetemo +resort,noun,msaada; tegemeo; kimbilio; mahali maalumu pa kutalii +resort,verb intransitive,"to kimbilia; tumia; ishia; tembelea. a seaside -, mahali pa kutalii ufukweni" +resource,noun,mali; nyenzo; uwezo; werevu; akili. -ful adj. -a busara; elekevu; -erevu; -a akili +respect,noun,"heshima; taadhima; staha; itibari; salamu. in this one - kwa hili. in all -s, kwa hali zote" +respect,verb transitive,heshimu; jali; pendelea; stahi. -able adj. -a heshima; -stahiki; -a kiasi. -ably adv. kwa heshima. -ability n. unyofu. -ful adj. stahifu; heshimu. -ing +respect,preposition,juu ya; kwa; kuhusu. -ive adj. -a pekee; kwa kila mhusika. -ively adv. moja moja; mbalimbali +respirator,noun,"kipumulio. respiratory organ, ungo pumuo; ungo katika wanyama linalowezesha kuvuta oksijeni na kutoa dioksidi kaboni" +respire,verb intransitive,vuta pumzi; pumua. respiration +respire,noun,respire; sheni; upumu; upumuaji +respite,noun,nafasi; pumziko; buraha; uahirishaji +respite,verb transitive,ahirisha; pa nafasi +respond,verb intransitive,"jibu; itika; itikia; vutika; ongezeka. He always -s to kindness, avutika daima kwa upole" +response,noun,jibu; jawabu; uvutkaji. responsive +response,adjective,"-a kujibu; -a kuvutika; -a kushawishika; -a kuitikia; -a kuitiko, kuongezeka kwa urahisi au kwa upesi" +responsible,adjective,"-enye madaraka; -a kuaminiwa. be to sb. for sth., wa dhamana wa matendo fulani. He is - for the whole loss, ni dhamana wa hasara yote. He's a really - person, ni mtu mwaminifu sana. government, serikali wajibikaji. responsibility" +responsible,noun,dhamana; jukumu; madaraka; +restaurant,noun,hoteli; mkahawa +restitution,noun,kulipa; malipo; ukombozi +restoration,noun,matengenezo; ukarabati; urudishaji; ulipaji +restore,verb transitive,rudisha; lipa; tengeneza; ponya; rudisha kazini +restrain,verb transitive,zuia; rudisha +restrict,verb transitive,wekea mipaka; zuia +rest²,noun,baki; sazo; -ingine -ote +rest²,verb transitive,"kaa; dumu; tegemea; weka mikononi mwa. Success ~ is on his answer, mafanikio yanategemea jibu lake. It ~s with you to decide, uamuzi ni wako" +rest¹,noun,raha; pumziko; usingizi; buraha; mhimili; kituo. v.t/i. tulia; tuliza; pumzika; pumzishia; egemeza; egemea +result,noun,matokeo; athari +result,verb intransitive,tokea; wa +resume,verb transitive,anza tena; rudia tena; endelea +resumption,noun,uendeleaji; urudiaj; uanzaji tena +resurrect,verb transitive,fufua ~ion +resurrect,noun,ufufuo; ufufuo siku ya kiyama +retail,noun,rejareja; uchuuzi. v.t/i. uza rejareja; chuuza +retain,verb transitive,shika; ajiri; shika; zuia ~er +retain,noun,(la zamani) mtumishi wa mtu mkuu; ada wa wakili +retaliate,verb transitive,lipiza kisasi. retaliation +retaliate,noun,kisasi; ulipizaji kisasi +retina,noun,retina: sehemu ya nyuma ndani ya jicho ambayo hupokea nuru na kujenga taswira +retiring,adjective,-nyamavu; makini +retort,noun,jibu kali. v.i/t. jibu kwa ukali; itika kwa ukali; jibizana +retrace,verb transitive,"fata dia nyuma; rudi ulikotoka; fuatilia; rudia mambo yaliyopita. He ~d his steps, alirudi nyuma" +retreat,noun,ukimbiaj; kurudi nyuma; mahali pa faragha; kimbilio +retreat,verb intransitive,rudi nyuma; kimbia +retribution,noun,malipo yanayostahili; rada +retroactive,adjective,kuhusu mambo ya nyuma; -a kutazama nyuma +retrograde,adjective,-a kurudi nyuma; -a kuwa -baya; -a kuharibika. retrogression +retrograde,noun,kurudi nyuma; kuharibika. retrogressive +retrograde,adjective,-a kurudi nyuma; -a kuharibika; -a kuathiriwa +retrospect,noun,utazamaji wa yaliyopita; ukumbukaji wa zamani. in ~ kwa mtazamo wa nyuma +return,noun,kurudi; kurudishwa; kwenda; kupeleka; kuja; kutoa; faida; taarifa rasmi. v.t/i. rudi; rejea; rudisha; rudia; lipa; jibu; itika; chagua tena kuwa mbunge au mwakilishi +reunion,noun,kuungana tena; kurudi; kurudiana +revenge,noun,kisasi; ulipizaji kisasi +revenge,verb transitive,"lipiza kisasi. he ~ed on sb. for sth., oneself on, jilipiza kisasi" +revengeful,adjective,a kutaka kulipiza kisasi +revenue,noun,mapato; maduhuli; ushuru +revere,verb transitive,heshimu sana; cha; tukuza; stahi sana +reverend,adjective,mheshimiwa; msta hliwa; msta hlik; padri; mchungaji +reverent,adjective,a kustahi; nyenyekevu +reverse,noun,"kinyume, upande wa pili; ushinde; mkosi; nyuma" +reverse,adjective,"a kinyume; ~ a nyuma the side of a gramophone record, upande wa pili wa sahani ya santuri" +reverse,verb transitive,pindua; geuza; rudisha nyuma; rudisha nyuma; batilisha; tangua. reversal +reverse,noun,upinduaji; kupindua. reversible +reverse,adjective,"a kupindulika; a kutumika kuwili. reversible reaction, mmeyuko pitukaji: utendaji wa kikemikali katika hali zinazofaa ambao unaweza kufanywa uendelee mbele au kurudi nyuma na kupatikana masawazo kemikali" +revert,verb intransitive,rudia hali ya kwanza; rudi rejea +review,noun,"kuangalia upya; ukaguzi; muhtasari; tahakiki; mapitio, jarida la mambo ya sasa" +review,verb transitive/intransitive,angalia; tafakari; kagua rasmi; hakiki +revise,verb transitive,fikiria upya; pitia kwa masahihisho; geuza; badilisha; tengeneza. revision +revise,noun,masahihisho; kudurusu +revive,verb transitive/intransitive,fufua; fufuka; huisha; huika; anzisha tena; anza tena. revival +revive,noun,ufufuo; ufufuaji; uhuishaji. revivalist +revive,noun,"mhuishaji, hasa dini" +revoke,verb transitive,tangua; futa; kanusha; batilisha; ondoa. revocation +revoke,noun,utangaji; ubatilishaji +revolt,noun,maasi; uasi +revolt,verb intransitive/transitive,"asi; chukizwa; chukiza; kirihishwa; kirihi. Scenes that ~ed all who saw them, mambo yaliyowachukiza wote walioyaona" +revolution,noun,mzunguko; mapinduzi +revolve,verb intransitive/transitive,zunguka; zungusha; tafakari +revolver,noun,bastola +reward,noun,zawadi; thawabu; jaza; tunzo. vi. ~pa zawadi; tunza; lipa +rheumatic,adjective,a baridi yabisi +rheumatism,noun,baridi yabisi; uele wa viungo; jongo +rhinoceros,noun,kifaru +rhizome,noun,shina koka; aina ya shina linalotambaa ndani ya ardhi +rhomboid,noun,romboidi: msambamba wenye pande pakani si sawa +rhomboid,adjective,a kama romboidi +rhombus,noun,rombasi: msambamba wenye pande zote sawa +rhyme,noun,kina; urari wa vina; mashairi wa vina; matumizi ya vina +rhyme,verb transitive/intransitive,tunga mashairi ya vina; wa na sauti sawa mwishoni +rhythm,noun,wiani: mfuatano wiani wa mkazo mkali na hafifu wa lafudhi; mahadhi; sauti; munduo wiani. ~ic (al) +rhythm,adjective,a. enye wiani; enye munduo wiani +rib,noun,ubavu; taruma; ukuti; mshipa wa jani +ribbon,noun,utepe; riboni +rice,noun,mchele; mchele wali +rich,adjective,enye mali; tajiri; a thamani; enye rutuba; enye lishe; ingi; zuri +Richter scale,noun,kipimo cha Richter: kipimo cha kupimia nguvu za tetemeko la ardhi kwa mizani ya alama 1 hadi 10 +rid,verb transitive,"(rid au ridded) toa; safisha; ondoa. - a house of mice, ondoa panya nyumbani; get - of a cough, pona kikohozi. -dance n. uondokaji; uepukaji" +riddle,noun,kitendawili; fumbo +ride,noun,"kupanda; usafiri wa kupanda; safari ya kipando. v.t/i. (rode, ridden) panda kipando; endesha kipando; shindana kwa kipando; piga chuchuli; elea baharini. -r n. mpanda farasi; shauri lililotiiwa katika mswaada baadaye" +ridge,noun,mgongo; mtwiko; tuta; mgongo wa vilima +ridicule,noun,dhihaka; mzaha; cheko +ridicule,verb transitive,cheka; fanyia mzaha; dhihaki; kebehi +ridiculous,adjective,-a kuchekwa; -a mzaha; -a upuuzi +rifle,noun,bunduki; kikosi cha askari wa bunduki +rifle,verb transitive,chakura; pekua ili kuiba +rift,noun,ufa; bonde; mwtatuko; mpasuko +right²,noun,wema; haki; ukweli; hali halisi +right²,adjective,"-a haki; nyofu; adilifu; -a kweli; ema; salihi; halisi; -a kufaa; ~ angle, pembe pe mbra ba. the ~ side, upande unaofaa" +right²,adverb,"sawasawa; kabisa; hasa; moja kwa moja; sana. by ~ (s), kwa haki; barabara; by ~ of, kwa sababu ya" +right²,verb transitive,"simamisha wima; simamisha; tengeneza. -about turn, kueguka kabisa. -eous adj. nyofu; adilifu; enye haki. -eousness n. wema; uadilifu; haki; unyofu; madili. -ful adj. -a haki; -a adili; ema. -ly adv. kwa haki; kwa kweli; kwa usahihi" +right¹,noun,kulia; kuume; mrengu wa kulia. -adj. -a kulia; -a kuume +right¹,adverb,"vyema; kwa upande wa kulia. go to the end, enda mpaka mwisho kabisa" +rigid,adjective,"siopindika; gumu; imara; -siobadilika. -a rule, kanuni isiyobadilika. -ity n. ukavu; ugumu; uthabiti; uimara" +rigour,noun,ugumu; ukali; hali ngumu. rigorous +rigour,adjective,gumu; kali +rim,noun,mzing; ukingo; rimu; fremu +rim,verb transitive,(-mm-) -wa ukingo; tia ukingo +rind,noun,ganda; gome +ring²,verb intransitive,"t (rang, rung) lia kama kengele, piga kengele, vuma. - up sb., pigia simu mtu. - off, kata simu. - the changes, fanya kwa namna mbalimballi" +ring¹,noun,"mviringo; pete; kipete; duara; genge; kundi; ulingo. -leader n. kiongozi wa uasi. - of fire, zonimototo: eneo la matetemeko na miripuko ya volkano lenye urefu wa kilomita 32,500 ambalo limeizunguka Bahari ya Pasifiki. -worm n. choa; puuye; chawyi; bato" +rinse,verb transitive,osha kwa maji safi; suuza; sukutua +riot,noun,ghasia; fujo; vurugu; makelele; jazba +riot,verb intransitive,fanya ghasia au fujo. -er n. mfanya ghasia. -ous adj. -a kuleta ghasia; -a makelele +rip,noun,mpasuko; mahali palipopasuka. v.t/i (-pp-) rarua; tatua; pasua +ripe,adjective,bivu; pevu; tayari. -n v.t/i. ivisha; pevusha; iva; pevuka +ripple,noun,"mlio wa wimbi kiwimbi. (fig.) a ~ of laughter, sauti ya kicheko" +rise,noun,mwinuko; kilima; ongezeko; kuchomoza; kubuka; mwanzo; asili +rise,verb intransitive,"(rose, risen) enda juu; paa; inuka; simama; amka; chomoza; tokeza; ibuka; asi; - to an occasion, weza kukabili hali. give ~ to, wa sababu ya; take ~ out of sb., kasirisha mtu kwa kumfanyia mzaha. rising" +rise,noun,"uasi; mwinuko; wa -adj. -a kupanda; -a kuendelea; -a kuongezeka. the rising generation, kizazi cha leo. rising twelve, -a karibu kufika umri" +risk,noun,"hatari; mashaka; thamani ya bima. take ~s, jihatarisha; bahatisha at the owner's: juu ya mwenye mali" +risk,verb transitive,"hatarisha; bahatisha; jusurisha. I will - failure, hasara itakuwa juu yangu" +rite,noun,kanuni ya dini; ibada; ada. ritual +rite,noun,utaratibu wa dini; taratibu za ibada; tambiko +rival,noun,mshindani; mpinzani +rival,adjective,-shindani; -pinzani +rival,verb transitive,(-ll-) shindana na; jaribu kuwa sawa na; taka kushinda +river,noun,mto +rivet,noun,ribiti +rivet,verb transitive,funga kwa ribiti; vutia; vutiwa +RNA,noun,"ufupisho wa ribonucleic acid: asidi ribonuklia: asidi zilizopo na sukari ribosi ambazo kazi zake kuu ni kutengeneza protini kwenye seli, hasa katika oganeli ya ribosomu" +road,noun,"njia; barabara. take to the ~, zurrura" +roar,noun,ngurumo; rindimo +roast,noun,nyama iliyookwa; ubanikaji +roast,verb transitive,1. choma; oka; banika. 2. kemeca sana +rob,verb transitive,(-bb-) ibia; nyang'anya; pora nyima +robe,noun,joho +robe,verb transitive/intransitive,vika; visha; vaa; valia +robot,noun,roboti: mashine ifanyayo kazi kama mtu au mnyama; mtu afanyaye kazi kama mashine ijiondeshayo yenyewe +robust,adjective,-enye afya na nguvu nyingi +rock,noun,"jiwe; jabali; mwamba. as ~, imara kabisa. be on the ~s, panda mwamba; (fig.) -wa katika mwambo" +rock,verb transitive/intransitive,pembeza; tikisa; pembea +rocket,noun,roketi; fataki; fashifashi +rod,noun,"ufito; kiboko; fimbo. a fishing ~, mwazi wa kuvulia samaki" +rodent,noun,"mnyama mgugunaji kama panya, panya buku etc" +roe,noun,ng'ofu: mayai ya samaki +rogue,noun,ayari; laghai; mhuni; jangili; jambazi; tapeli; mjanja +roll,noun,jora; robota; kata ya tumbaku; ukingo uliogeuzwa; mwendo wa kubingiria; orodha (majina); mrama +roll,verb transitive/intransitive,bingirisha; bingiria; kunja; zongomeza; sukuma; sukasukwa; yumbayumba; enda mrama; vuma; in. -ja kwa wingi +ROM,noun,ufupisho wa read only memory: kumbukumbu ya soma tu (KUSOTU): sehemu ya kumbukumbu ya kompyuta ambayo imerekodiwa aushi +Roman,adjective,-a Kirumi +romance,noun,hadithi ya mahaba; mapenzi; uzushi +romantic,adjective,-enye kujitujimng mambo yaliyoitiwa chunyi; -enye +romanticism,noun,"mrengu wa sanaa na fasihi mnamo karne ya 18 na 19 uliotilia nguvu kariha, udhanahia na umuhimu wa mwanadamu kama mhusika mkuu wa matukio" +romp,verb intransitive,cheza; chawachawa; rukaruka +roof,noun,paa; dari; sakafu ya juu; kilele; kakaa +rook,noun,ndege mweusi kama kunguru +rook²,noun,laghai; ayari +rook²,verb transitive,laghai; danganya; ghilibu +room,noun,chumba; nafasi; mwanya +roost,noun,kiota cha ndege; kizimba cha kuku +roost,verb intransitive,jikalía usiku katika kiota +root,noun,shina; mizizi; (fig.) sababu; asili; mwanzo; kiini; kipeo. ~ sth. up (out) ng'oa; ondoa kabisa +rope,noun,"kamba; ugwe; ukambaa. know the ~s, elewa jinsi ya kufanya jambo" +rope,verb transitive,"tunga kwa kamba. (fig.) ~ sb. in, shawishi mtu ajiunge kufanya jambo" +rosary,noun,tasbihi; bustani ya mawaridi +rose,noun,waridi; rangi ya waridi. rosy +rose,adjective,-a rangi ya waridi; (fig.) -a kutia matumaini +rot,verb intransitive,(-tt-) oza; chakaa; (fig.) haribika; ozesha +rotary,adjective,-a kuzunguka +rotation,noun,"mzungo, mzunguko. in ~, kwa zamu. the rotation of crops, ubadilishaji mazao" +rough,noun,fedhuli; jeuri; safihi; mshari; jambazi; mhuni +rough,adjective,"-enye mashimoshimo; -a kukwaruza; -enye mawimbi; -kali; -enye fujo; ghafi; siokamilika; -a kukisia -a sea, bahari iliyochafuka. -a idea, wazo la juu juu. and ready, -a kutosha kwa haja ya ghafla. take the ~ with the smooth, furahia mambo ya kupendeza na kuvumilia taabu. v.t. ~en v.t.i. fanya fujo; wa na fujo" +round,noun,mviringo; duara; raundi; mzunguko +round,adjective,"-a mviringo; -a duara; -a kuviringana; -a kuzunguka; zima; kamili; -ote. at a ~ trip, safari iliyohiyo pale ilipoanzia. in numbers, kwa mamba za makumi. a good ~ sum of money, fedha nyingi. the daily ~, utaratibu wa kila siku. a ~ of applause, vigelegele. -adv. kwa kuzunguka; katika duara; kwa kurudia mahali ulipoanza. look ~, tazama nyuma. all the year ~, mwaka mzima. Hand these books ~, gawa vitabu hivi kwa wote. There is not enough food to go ~, hakuna chakula cha kutosha kwa watu wote. We came the long way ~, tulifuata njia ya mzunguko. bring sb. ~, ziu. come ~, ziuka" +round,preposition,kwa kuzunguka au kuzungusha +round,verb transitive/intransitive,"viringisha; viringana. -a cape or corner, zunguka rasi au kona" +route,noun,njia +routine,noun,utaratibu; kawaida ya kila siku; desturi +row1,noun,safu; mstari; msafa +row3,noun,mabishano; kelele; ghasia; ugomvi; matata +royal,adjective,-a kifalme; -a mfalme; -a fahari ty +royal,noun,aila ya mfalme; ufalme; mrabaha: malipo ya mwandishi +rtp,noun,ufupisho wa room temperature and pressure. halijoto na kanieneo ya chumba; hali joto na kanieneo kama ilivyo katika chumba bila ya kuibadilisha kwa makusudi +rub,noun,"usuguaji; msuguo; taabu; pingamizi. v.t./i (-bb-) sugua; pangusa; futa; chua; fikicha. - up, ng'arisha; piga polisi; fanya kiwe kipya. -ber n. mpira; kifutio; mfuatiji; raba" +rubbish,noun,taka; takataka; upuuzi +rubble,noun,kifusi; kokoto. ruby +rubble,noun,rubi: kito chekundu cha thamani: rangi ya rubi +rucksack,noun,shanta +rudder,noun,usukani +rude,adjective,"fedhuli; si -a adabu; a kustutsha: a fujo; -kali; ghafi. get a - shock, shtuka mno. -ly adv. kwa ufedhuli. -ness n. ufedhuli" +rudiment,noun,maarifa ya kwanza; mwanzo; asili; msingi; chimbuko; chanzo. -ary adj. -a mwanzo -sioendelea sawasawa; siokomilika +ruffle,verb transitive,chafua; vuruga; timua; timka; chafuka; kasirika. easily -d. a kuudhika kirahisi +rug,noun,zulia dogo nene; blanketi nene +rugged,adjective,"-a mawe mawe; si sawa; sio -a kawaida; enye mikunjo; -enye kunyani. features, uso wenye kunyani" +ruin,noun,"uangamizi; uharibifu; magofu; kufilisika. the ~ of my hopes, kuharibika kwa matumaini yangu. a -ed house, gofu" +ruin,verb transitive,angamiza; vunja; haribu; filisi +rule,noun,"kanuni; kawaida; amri; desturi; serikali; utawala; mamlaka; dola; rula; mstari. as a ~, kwa desturi. v.t./i tawala; hukumu; amuru; piga mstari; amua" +ruling,noun,hukumu; uamuzi; amri +rum1,noun,pombe ya miwa +rum2,adjective,(colloq) -a kigeni; sio -a kawaida; kioja +rumble,verb intransitive,nguruma; vuma; tutuma; rindima +ruminant,noun,"mecheuzi; mnyama anayechenua; -a kucheua; enye kuzama katika fikra. -ia n. wacheuzi jamii ya mamalia ambao hucheua kama ng'ombe, mbuzi etc" +ruminate,verb intransitive,tafuna; cheua; tafakari; waza +rumor,noun,uvumi; tetesi; udaku; mng'ong'oneo +rumor,verb transitive,"vumisha. It is -ed that, imevuma kuwa. monger, mzushi; mdaku; mvuumishaji" +rump,noun,tako la mnyama; mkia wa ndege +run,noun,"kukimbia; mwendo wa mbio; njia; mtiririko; safari; kipindi; mshuko wa ghafla; zizi; banda. v.t./-pp- (ran, run) kimbia; kimbiza; (kwa magari) tembea; (kwa mashine) fanya kazi; tiririka; ingia; pata; pita upesi; elekea; chujuka; toboa; choma; endelea; endesha. - into debt, ingia deni. -short of food, pungukiwa na chakula. Many doubts ran through his mind, mashaka mengi yalimpitia moyoni mwake. She ran a comb through her hair, alichana nywele zake. He ran his eyes over the page, alisoma ukurasa juu juu. The road ~s due north, barabara inaelekea kaskazini. Shelves ~ round two" +rung,noun,kidato cha ngazi; taruma la kiti +rupture,noun,mpasuko; mfarakano. vt/i. pasua; pasuka; farakana +rural,adjective,a shamba; ya vijijini +rush,noun,"mwendo wa kasi; mahitaji makubwa wa ghafla; kukurukakara; ukurupukaji; toleo la kwanza bila ya kuhaririwa. vi/t. kurupuka; kurupua; timua; harakisha; vamia; shambulia. the hours in the town, saa za shughuli nyingi mjini" +rush²,noun,utete +rust,noun,kutu; kanga. v/i. ingia kutu; fanya kanga. -ing n. ulikaji; utendanjai wa kikemikali unaotokea juu ya kitu hasa metali na kukifanya kilike na kumalizika polepole. -y adj. enye kutu; a kuchakaa; enye kanga +rustle,noun,mchakacho; mchakariho. v/t. chakacha; chakarisha +rut,noun,"alama za magurudumu ya magari. get into a -, fuata taratibu hizo kwa hizo daima" +ruthless,adjective,pasipo huruma; katili; korofi +rye,noun,shayiri +sabbath,noun,"sabato; siku takatifu ya kiyahudi, Jumamosi" +sabotage,noun,hujuma +sabotage,verb transitive,kuhujumu +sack²,noun,"get the ~, fukuzwa kazi. give sb the sack, fukuza mtu kazi" +sack²,verb transitive,(colloq.) fukuza kazini +sack³,noun,uporaji +sack³,verb transitive,teka nyara; pora; nyang'anya +sack¹,noun,"mfuko, gunia" +sacrament,noun,sakramenti +sacred,adjective,a Mungu; takatifu; a dhati; tukufu +sacrifice,noun,sadaka; mhanga; dhabihu; dhahiya; kafara +sacrifice,verb transitive,dhabihu; toa sadaka; kafara; mhanga. sacrificial +sacrifice,adjective,a sadaka; a kama sadaka +sacrilege,noun,kufuru. sacrilegious +sacrilege,adjective,a kufuru +sacrosanct,adjective,lilolindwa na maovu yote kwa sababu ya kuwa takatifu; takatifu sana +sad,adjective,a huzuni; a kusikitisha; a aibu; a kashfa +saddle,noun,tandiko la juu ya farasi au punda; soji; kibao cha baiskeli; safu ya milima iliyoinuka mwanzo ni na mwishoni +saddle,verb transitive,tia tandiko; tandika; pa mtu jukumu kubwa +safe,noun,sefu; tajuri; kabati la chakula +safe,adjective,"salama; zima; bila madhara; a salama; angalifu; yakini; hakika; bila wasiwasi. travel at a ~speed, enda kwa mwendo wa salama" +sag,verb intransitive,(-gg-) nepa; inama; bonyea; leqea +saga,noun,ngano; hadithi ndefu +sagacious,adjective,a busara; a akili. sagacity +sagacious,noun,busara; akili; utambuzi. sage +sagacious,noun,mtu mwenye hekima nyingi +sago,noun,"kopa; moyo wa mti kama mtende au mnazi, huliwa" +Sahel,noun,Saheli; ukanda wa nyanda kavu kusini mwa jangwa la Sahara katika Afrika Magharibi +sahib,noun,rafiki +sail,noun,"tanga; safari ya chombo cha tanga. set ~, tweka. strike ~, tua tanga" +sail,verb intransitive,safiri katika chombo cha baharini; pita baharini; elea polepole angani +sail,verb transitive,endesha kwa tanga; endesha chombo cha baharini +sake,noun,"ajili. for the ~ of, kwa ajili ya. for my ~, ajili yangu" +salad,noun,"saladi; kachumbari. fruit ~, fruti; saladi ya matunda" +salary,noun,mshahara +sale,noun,"kuuza; kuchuuza; seli; mnada. be on (for) ~, kuuzwa; it is not for ~, haiuzwi" +salient,adjective,a kutokeza; a maana; muhimu; kubwa +saline,noun,machimbo ya chumvi +saline,adjective,a chumvi. salinity +saline,noun,uchumvichumvi +saliva,noun,mate; udenda; ute; dowu; utavu +sallow,adjective,-chakavu; ranga +salmon,noun,samoni; aina ya samaki +saloon,noun,sebule; ukumbi; gari ndogo; mesi ya melini +salt,noun,"chumvi; munyu; kampaundi ya metali na asidi; halidi. take with a grain of ~, sikiliza bila kusadiki moja kwa moja. not worth one's ~, siostahili msha hara. the ~ of the earth, watu waadilifu. an old ~, baharia stadi" +salt,adjective,a chumvi +salutation,noun,salamu; maamkizi +salute,noun,salamu; maamkizi; saluti; mizinga ya heshima +salute,verb transitive/intransitive,piga saluti; amkia; salimu +salvage,noun,uokoaji; ujira wa uokoaji; kitu kilichookolewa +salvage,verb transitive,okoa +salvation,noun,wokovu; uokoaji +sample,noun,sampuli; kielelezo; kifani; mfano +sample,verb transitive,onja; jaribu +sanatorium,noun,"hospitali inayoota tiba, chakula na mazoezi hasa kwa wasiojiweza kiafya" +sanctify,verb transitive,takasa; fanya takatifu. sanctification +sanctify,noun,utakaso; utakasiaji. sanctimonious +sanctify,adjective,a kujifanya takatifu; nafiki +sanction,noun,ruhusa; idhini; kibali; kikwazo; adhabu +sanction,verb transitive,kubali; ruhusu +sanctuary,noun,"mahali patakatifu; madhabahu; kimbilio; hifadhi ya ndege. bird ~, mbuga ya ndege" +sand,noun,mchanga; ufukwe +sandal,noun,makubadhi; malapa; ndara; kandambili +sandwich,noun,sandwich; slices za mkate zenye nyama au chakula kingine katikati +sandwich,verb transitive,bana; weka katikati +sane,adjective,razini; enye akili timamu; si enye wazimu; a busara +sanitary,adjective,safi; na kulinda afya; a kutia afya +sanitation,noun,usafi; udhibiti afya +sanity,noun,akili timamu; busara +sap,noun,utomvu +sap,verb transitive,(-pp-) ondoa nguvu; dhoofisha +saprophyte,noun,saprofiti; mimea inayopata chakula chake kwa kuotesha vinywelea juu ya viumbe vilivyokufa au vyakula vilivyooza +sarcasm,noun,kijembe; kejeli. sarcastic +sarcasm,adjective,a kupiga kijembe; a kejeli +sardine,noun,sadini; dagaa +sardonic,adjective,a kubeza; a dhihaka. ~laughter; kicheko cha uchungu +sash,noun,mshipi +satan,noun,shetani; ibilisi +satchel,noun,mkoba; mfuko; shanta +satellite,noun,setilaiti; nyota inayozunguka nyota nyingine au sayari. (fig.) kibaraka +satin,noun,satini; atlasi; hariri +satin,adjective,a kung'aa kama satini +satire,noun,tashtiti. satirical +satire,adjective,a tashtiti. satirist +satire,noun,mwandishi wa tashtiti. satirize +satire,verb transitive,dhihaki; andika tashtiti +satisfaction,noun,kuridhika; ridhaa; malipo; raha mustarehe; uradhi; fidia; kisasi +satisfactorily,adverb,kwa kutosha +satisfactory,adjective,a kuridhisha; a kufaa; a kutosha +satisfy,verb transitive,ridhisha; tuliza; tosheleza; kidhi; lipiza kisasi +saturate,verb transitive,kifu; rowesha kabisa; koleza kabisa; jaza kabisa +saturation,noun,ukifishwaji +Saturday,noun,Jumamosi +Saturn,noun,Zohali: sayari ya sita katika mfumo wa jua +sauce,noun,rojo; mchuzi; sosi. (colloq.) ujuvi; mzaha +saucepan,noun,sufuria +saucer,noun,kisahani +saucy,adjective,juvi; ~tundu; tanashati +saunter,verb intransitive,tembea polepole +sausage,noun,soseji; nyama ya kusaga iliyokaangwa huku imezungushiwa utumbo laini +savage,noun,mshenji +savage,adjective,shenzi; ~siostaarabika; kali; katili. ~aji +saviour,noun,mwokozi +saw,noun,msumeno +saxophone,noun,saksofoni: namna ya tarumbeta +say,noun,kauli; maoni; neno +say,verb transitive/intransitive,sema; nena; mathalani. What do you ~ to going out for a walk? unaonaje tukienda kutembea? It goes without ~ing ni dhahiri kabisa. that is to ~ maana yake. I must have no ~ in the matter; siwe sina langu katika hili +scab,noun,kigaga +scabbard,noun,ala ilihifadhiyo silaha kali kama kisu au upanga +scaffold,noun,jukwaa; kidungu; dungu; jukwaa wanaponyongwa wahalifu +scalar,noun,skala; chochote chenye ukubwa lakini hakina uelekeo +scalar,adjective,~enye ukubwa lakini haina uelekeo +scald,noun,kidonda cha moto; lengele; tumbuja +scald,verb transitive,babua; safisha kwa maji moto; pasha moto +scalene,adjective,enye pande zisizo sawa +scale²,noun,"kitanga cha mizani; (pl.) mizani. turn the ~s, amua na kuondoa mashaka; hold the ~s even, amua kwa haki" +scale³,noun,gamba la samaki; mba katika nywele; ukoko katika nywele; koya la meno +scale¹,noun,"alama za vipimo; kipimo; jamii ya sauti; mfumo wa vipimo; skeli; kiwango na ukubwa halisi na kipimo cha ramani au mchoro; ngazi. the decimal scale kipimo cha desimali. a ~ of wages, ngazi za mishahara. a person who is high in the social ~ mtu wa cheo kikubwa. on a large ~ kwa vingi" +scale¹,verb transitive,"panda; kwea; nakili kwa vipimo vya ramani. up, pandisha. down, punguza. All prices were ~d up by ten per cent. bei zote zilipandishwa kwa asilimia kumi" +scalp,noun,ngozi ya kichwa na nywele zake +scalpel,noun,kisu kidogo cha kupasulia +scamper,verb intransitive,enda mbio mbio; puruka; kimbia +scan,verb transitive,"pita haraka; chunguza; kagua; changanua maandishi, picha au mchoro kwa mwale elektroniki; soma kwa" +scandal,noun,kashfa +scandalmonger,noun,mbeya. ~ize v.t. kashifu. ~ous adj. -a kashfa; enye kashfa; mbeya +scar,noun,kovu; baka +scarce,adjective,adimu; nadra; haba +scare,noun,hofu; fadhaa +scare,verb transitive,ogofya; tisha; shtusha; gutusha; gutua; fadhaiisha +scarf,noun,shali; skafu; shela mtandio +scarlet,noun,rangi nyekundu +scarlet,adjective,-ekundu +scatter,verb transitive/intransitive,tawanya; tawanyika; tapan ya; tapan yika +scavenger,noun,ndege mla mizoga; topasi +scene,noun,"sehemu ya tukio mandhari; onyesho; ghasia; kituko eneo. be behind the ~s, -wa nyuma ya jukwaa; (fig) -enye kuathiri mambo kisirisiri" +scent,noun,"manukato; uturi; harufu; mavumba; mtara; buhuri. throw sb. off the ~, potosha; poteza kwa taarifa zisizo sahihi" +scent,verb transitive,sikia harufu; nusa; nukiliza. (fig.) ng'amua; tambua; shuku; tia manukato +sceptic,noun,mwenye kushuku +sceptre,noun,"fimbo ya kiongozi wa nchi, etc" +schedule,noun,orodha; jedwali; ratiba +scheme,noun,taratibu; mpango; hila; njama +scheme,verb transitive,fanya shauri; panga; fitini; pika majungu; panga njama +scholar,noun,mwanafunzi; mtu afadhiliwaye katika masomo; mwanazuoni; mtaalamu; msomi +scholastic,adjective,-a chuo; -a elimu; -a masomo +school,noun,skuli; shule; masomo; vipindi; kusoma; wanafunzi; tapo; madhehebu; wafuasi +school,verb transitive,fundisha; ongoza; adibu; zoeza +science,noun,"sayansi; ubingwa; ujuzi; maarifa. natural ~, sayansi asili. physical ~, sayansi um bile. social ~, sayansi jamii. applied ~, sayansi tumizi" +scientific,adjective,-a sayansi; -a kanuni za sayansi; -a ujuzi; -a maarifa. scientifically +scientific,adverb,kisayansi. scientist +scientific,noun,mwanasayansi +scissors,noun,mkasi +scold,noun,mkaripiaji +scold,verb transitive,karipia; kemea +scoop,noun,upa wa; mkamshi; bambo. (colloq.) habari iliyotangazwa na gazeti moja kabla ya mengine +scoop,verb transitive,pakua; chota kwa mwiko; komba; chimba kwa bambo +scope,noun,upeo; eneo; nafasi; uwezo; mawanda +scorch,noun,baka la kuungua +scorch,verb transitive/intransitive,ungua; choma; ungua; nyausha; babua; (colloq.) enda kasi sana +score,noun,"mfuo; mtai; chale; alama; mchoro; korija; ishirini; hesabu ya alama katika mchezo; goli; bao; pointi; sababu; noti za muziki. pay off old ~s, lipiza kisasi. on the ~ of, kwa sababu ya" +score,verb transitive/intransitive,"tia bao; funga; hesabu; andika noti za muziki; tia penye chora; kata; pata faida. off ~, shinda. ~r n" +scorn,noun,dharau; bezo; kitu au mtu wa kudharauliwa +scorn,verb transitive,dharau; beza +scorpion,noun,nge; alama ya nane ya nyota za unajimu +scotch,noun,haribu; zuia; komesha +scoundrel,noun,mtu mwovu kabisa +scourge,noun,mjeledi; (fig.) taabu +scourge,verb transitive,piga mjeledi; adhibu; tesa +scour²,verb transitive,tafuta mtu harakaharaka +scour¹,verb transitive,sugua sana; safisha kwa kusugua; ng'arisha +scout,noun,mpelelezi atumwaye kupata habari za adui; skauti +scout,verb intransitive,peleleza +scramble,noun,kinyang'anyiro; fujo; vurugu; +scramble,verb intransitive,kwea; paramia; gombania; nyang'anya; shindania; pigania; piga mayai +scrape,noun,mparuzo; mkwaruza; mbuzi; shida; matatizo; mkasa +scrape,verb transitive/intransitive,"para; paruza; paa; chubua; kwaruza; komba; kuna nazi. (fig.) through an examination, pasi mtihani" +scrap¹,noun,kipande; masalio; mabaki; takataka +scrawl,noun,mwandiko mbaya; chora. v.i/t. andika vibaya; chora +scream,noun,ukweli; usiahi; mayowe. v.i/t. piga siah; piga mayowe; piga ukweli +screen,noun,pazia; kioo; skrini; kinga; ngao. ~ play mchezo wa sinema +screen,verb transitive,sitiri; (fig.) linda; sitiri; chekecha; chuja; onyesha filamu +screw,noun,kizibuo +screw,noun,parafujo; skurubu; parafujo shinikizi +screw,verb transitive/intransitive,"funga, kaza kwa skrubu; songoa; jamiana" +scribe,noun,mwandishi +script,noun,mwandiko; mwandiko wa chapa. maandiko +scroll,noun,hati ya kukunja; nakshi kama hati za kukunja +scrotum,noun,kifuko korodani; ngozi inayoficha kénede katika mamalia +scrub²,noun,msitu; pori +scrub¹,verb transitive/intransitive,(-bb-) sugua sana kwa brashi. ~bing brush +scrub¹,noun,brashi ya kusugulia +scruple,noun,haya; aibu. Have you no ~ about borrowing things without permission? huoni haya kujazimia vitu bila ruhusa? +scrupulous,adjective,angalifu sana; ~a thalhari sana; adilifu +scrutinize,verb transitive,chunguza; angalia kwa makini +scrutiny,noun,uchunguzi +scuffle,noun,fujo; ugomvi +scuffle,verb intransitive,bulurushana; vurumishana +scull,noun,kasia; upondo; kafi +sculpture,noun,sanaa ya uchongaji; kinyago; sanamu. vt./i. chonga; tia nakshi. sculptor +sculpture,noun,mchongaji au mfinyanzi vinyago au sanamu +scum,noun,povu; taka za juu; (fig.) mtu ovyo +scurry,noun,"mwendo wa haraka; manyunyu ya theluji, gubari. v/i. kurupuk; enda upesi" +sea,noun,"bahari. be at ~ (fig.) wa na mashaka. go to ~ wa baharia. a heavy ~ mawimbi makubwa. a ~ of trouble, (fig.) shida nyingi. ~ level" +sea,noun,usawa wa bahari. ~shore lion +sea,noun,sili baharini +seal,noun,muhuri; chapa; alama +seal,noun,sili; mnyama wa bahari +seam,noun,mshono; bandi; upindo; tabaka ya madini katika mwamba; mkunjo +search,noun,upekuzi; utafutaji. vt./i. tafuta pekua; chunguza +season,noun,msimu; majira; muhula; kipindi. fruit is in ~ ni msimu wa matunda. vt./i. unga; zoea; zoeshwa; koleza; punguza makali. The wood is well-ed mbao zimekauka vyema +seat,noun,"kiti; kikalio; matako; nafasi; makao; mkao; makazi. have a ~ in parliament, -wa mbunge. country ~, nyumba ya shamba. The capital is the ~ of government, mji mkuu ni makao ya utawala. vt. oneself kaa; keti; pa nafasi ya kukaa. The room ~s about twenty, chumba chachukua watu 20 takriban" +secant,noun,sekanti; mstari mnyofu ukatao duara au mchirizo +seclusion,noun,"kujitenga; faragha; upweke; utawa. live in seclusion, tawa; jitenga" +second,noun,msaidizi mwingine; kingine; kitu cha pili; nukta; sekunde +second,adjective,-a pili; baada; -a kufuata; -a zaidi. vt. saidia; unga mkono; azima mfanya kazi wa serikali kwa kazi maalumu. ~rate adj +secret,noun,siri; jambo la siri +secret,adjective,a siri; lifichwa; a faragha. in ~ kwa siri; faragha. -ly adv. kwa siri. secrecy +secret,noun,siri; usiri; ufichaji. -ive adj. msiri; enye kufichaficha +secretarial,adjective,a uhazili; a katibu; a mwandishi +secretariat,noun,jopo la waandishi ofisi ya mhazili makarani wamsaidiao mkuu +secretary,noun,"katibu, mwandishi; mhazili. executive ~ katibu mtendaji. principal ~ katibu mkuu. private ~ katibu myeka; katibu muhtasi. publicity ~ katibu mwenezi. general ~ of state, waziri" +secretion,noun,mnyeso; utoaji utomvu au kioevu au umajimaji kama kimiminiko kutoka kwenye tishu au tezi; kitu chochote kinachotolewa kama takataka kutoka kwenye mwili wa kiumbe hai +sect,noun,madhehebu; kikundi +section,noun,seksheni; sehemu; kipande; fungu; idara; kitengo; mkato +sector,noun,sekta; sehemu ya medani; sehemu ya duara +secular,adjective,a kilimwengu; a kidunia; si a kidini +secure,adjective,salama; thabiti; a hakika; a kudumu; yakini. vt. hifadhi; linda; tunza; funga; kaza; pata; jipatia; dhamini +security,noun,usalama; rehani; dhamana; amana; hati; sharti +sedate,adjective,tulivu; pole; a makini +sedative,noun,adj. dawa ya kutuliza; a kutulizac; kitulizo +sedentary,adjective,a kukaa; a utako +sediment,noun,"mashapo; takataka za chini; matope wa mto; masimbi. -ary adj. a mashapo. rock, mwamba mashapo" +sedition,noun,uchochezi wa uasi; uhaini. seditious +sedition,adjective,chochezi; asi +seed,noun,mbegu; punje; asili; mwanzo +segment,noun,"mkato; sehemu; pingiti; pingili; sehemu ya duara; kipande; - of an orange, kipande cha chungwa. -ed worm, mnyoo pingili; mnyoo wa minyoo ya jamii ya anelidi ambao miili yao imegawika katika pingili" +segregate,verb transitive,tenga; bagua; tenganisha +seismic,adjective,-a tetemeko la ardhi +seismology,noun,seismolojia: sayansi ya uchunguzi wa matetemeko ya ardhi +seize,verb transitive/intransitive,kamata; twaa; nyang'anya; pokonya; teka +seizure,noun,kukamata; kukamatwa; utekaaji; ukamataji; kifafa +seldom,adverb,nadra; mara chache; kwa shida +select,verb transitive,chagua; teua +select,adjective,-liochaguliwa; -teule. -a watu maalumu +selenium,noun,seleni: elementi ya kikemikali iliyo kipitishi inayotumika sana katika kazi za elektroniki +self2,pronoun,"ji- to see one- kujiona. The dog hid it~, mbwa kajificha. He has killed himself, amejiua" +selfish,adjective,-enye choyo +semen,noun,"manii, shahawa: giligili ambayo hutolewa kutoka kwenye tezi katika pumbu pamoja na gameti za kiume" +semiconductor,noun,kipitishipitishi: dutu yenye tabia ya upitishaji umeme iliyo kati ya zile za kipitishi na kihami na hutumika katika transista +seminal vesicle,noun,kibweta manii: sehemu katika pumbu ambako shahawa huhifadhiwa kabla hajatolewa nje +seminary,noun,seminari: madrasa ya dini +senate,noun,seneti (sehemu ya bunge); baraza la uongozi wa chuo kikuu +senator,noun,seneta +senile,adjective,dhaifu kutokana na uzee. senility +senile,noun,udhaifu wa uzee +senior,noun,mkubwa +senior,adjective,"kubwa kwa umri, daraja, cheo, etc. -a kwanza; a kutangulia; andamizi" +sensation,noun,uono; hisi; kioja; kichocheo +sense,noun,"hisi; fasili ya dhana akilini; busara; akili; kufahamu; kupambanua; maana. He has a moral ~ anapambanua mema na mabaya. the principal ~ of a word, maana ya msingi ya neno. be out of one's s., pote wa na akili. bring sb to his ~s, komesha mtu kufanya mabaya, come to one's ~s -sijuridi; zinduka; tanabahi" +sensibility,noun,wepesi wa kuhisi. sensible +sensibility,adjective,"a busara; enye akili. be sensible of, -wa tambuzi. sensitive" +sensibility,adjective,-epesi kuhisi +sensual,adjective,a ashiki; tamani; -a kupenda anasa +sentence,noun,sentensi; hukumu; fatwa; maamuzi. vt. hukumu; kata hukumu +sentiment,noun,maono; hisia; mawazo; pendo; shauku; maoni +sentinel,noun,askari wa zamu. sentry-box n. kibanda cha mlinzi. sentry-go n. wajibu wa mlinzi +sepal,noun,sepali +separate,adjective,mbalimbali; litotengwa; litotengana; liogawanyika; moja-moja. vt./i. tenga; tenganisha; achana; farakana. separable +separate,adjective,-a kutengeka; -a kugawanyika. separation +separate,noun,utengano; mfarakano +September,noun,Septemba: mwezi wa tisa wa mwaka wa kizungu +septic,adjective,"-lioambukizwa; a kuoza. a ~ tank, tangi la maji machafu" +sepulchre,noun,kaburi lililochongwa kwenye mwamba. sepulchral +sepulchre,adjective,-a kaburi; -a maziko; -a majonzi +sequel,noun,matokeo; mfuatano; matukio ya baadaye; katika hadithi ya pili lakini juu ya wahusika wa hadithi wale wale +sequence,noun,utaratibu; mfuatilio; mwandamano; mfuatano +serene,adjective,eupe; safi; liotakata; shwari; -tulivu +serf,noun,mtumwa +sergeant,noun,sajini. ~ major +sergeant,noun,sajini meja +serial,adjective,-a mfululizo; -a sehemu ya +series,noun,mfuatano; mwandamano; mfululizo; safu; mfulizo +serious,adjective,-siocheka; -a kufikiri; -a maana; -kubwa; -a kweli; enye hali mbaya; -a dhati +sermon,noun,hotuba; mahubiri +serpent,noun,nyoka +serum,noun,damaji ute mweupe wa damu; chanjo ya dawa +serval,noun,fungo +servant,noun,mtumishi; hadimu; boi +server,noun,"kompyuta hudumizi, yaani kompyuta inayotoa huduma kwa kompyuta nyingine; seva" +service,noun,utumishi; huduma; wasilishaji; fadhila; msaada; sala; ibada; ukaguzi +serviette,noun,"kipangusia mdomo, mikono" +session,noun,baraza; kipindi; muhula wa masomo; kikao +set,noun,"seti; kundi la watu; mwelekeo; mkao; wasifu; machweo; chipukizi; mandhari ya filamu au mchezo. v.t./i (set) tua; chwa; shuka; sababisha; weka; tunga; rekebisha; unganisha; tengeneza. - about one's work, about doing sth., anza kazi; anza kufanya jambo. - forth, shika njia; ondoka. - off, shika njia; ondoka; ripua. - sh. off laughing, chekesha. - (upon) sh., ombambula. - sb. or sth. on, himiza. - out, ondoka, shika njia - to, anza kufanya jambo; up, anzisha. - sh. up, anzisha; panga herufi za chapa. - a bone, unga mfupa. - a clock, rekebisha saa. - sh. an example, wa mfano kwa mtu. I have never - eyes on him, sijapata kumuona kamwe. - a fashion, anzisha mtindo. - fire (a light) to sth., choma; tia moto; washa. - one's heart on (sth.), tamani sana. - a hen, atamisha; lazia mayai. - the pace, rakibu mwendo. - sail, tweka. - one's teeth, kaza meno. - a trap, tega. - to music, tia lahani; tia sauti nyimbo. - fair, njema. - fast, liokazwa sana. - a time (date), wakati au tarehe maalumu. - a smile, uso wa bashasha. - opinion, wazo thabiti. - a wireless, simu. make a dead - at sb., jipendekeza. shambulika. make a dead - at sth., dhamiria jambo" +settle,noun,benchi; kiti kirefu +settle,verb transitive/intransitive,"fanya makazi; ishi; lowea; lipa deni; amua; hukumu; kata shauri; suluhisha; patanisha; tua; shuka; didimia. - in the country, ishi mashambani. the Dutch -d in South Africa, Wadachi waliowea Afrika ya Kusini" +sever,verb transitive,kata; vunja +sever,verb intransitive,katika; vunjika +several,adjective,kadhaa; -moja moja; kila-moja +severe,adjective,bila huruma; kali; enye kuhitaji uvumilivu +sew,verb transitive/intransitive,"(sewed, sewn) shona" +sewage,noun,maji machafu +sewer,noun,mfereji wa maji machafu. sewerage +sewer,noun,utaratibu wa kuweka mifereji ya maji machafu +sex,noun,"jinsia; uke; uume; mapenzi; kujamiiana. -cell, seli jinsia; seli ya uzazi yenye idadi haploidi ya chembeuzi kwenye kiini chake" +shabbily,adverb,kibahili; +shabby,adjective,chakavu; -liovaa mibadwada; baya +shade,noun,"kivuli; giza; utusitusi. sun -, mwamvuli. v.t/i. tia kivuli; kinga jua au joto; tia giza" +shadow,noun,"giza; kivuli; utusitusi; njozi; dalili. without a - of doubt, bila ya shaka hata chembe" +shadow,verb transitive,tia giza; tia kivuli; fuata kwa siri; vizia +shady,adjective,-a kivuli; danganyifu; a hila +shaft,noun,"mpini; wano; shina; dohani; shimo; mtaimbo; mwamzi. propeller -, mtaimbo endeshi" +shah,noun,shaha mtawala wa zamani wa Irani +shake,noun,mtikiso; tetemeko; msukosuko +shake,verb transitive/intransitive,"(shook, shaken) tikisa; tikisika; tetemesha; tetemesha; tukuta; tingshika; tingisha; shtua" +shaky,adjective,dhaifu; -a kutikisiska; sio imara; -sioaminika; sio salama +shale,noun,mwambatope +shallow,adjective,-a kina kifupi. (fig.) -a juujuu; sio makini +sham,noun,mnafiki; unafiki; laghai +sham,verb transitive/intransitive,(-mm-) jifanya; jisingizia; jiga; jigeuza +shame,noun,"haya; soni; aibu; fedheha; tahayuri. It's a - to make fun of the old man, ni aibu kumtania mzee" +shame,verb transitive,"aibisha, fedhehesha; tia haya; tahayurisha" +shape,noun,"umbo; sura; muundo; tambo; kalibu. take -, tengenea. v.t/i. tengeneza; umba; tengeneza; pata umbo unda" +share,noun,"hisa; fungu; sehemu; mgawo. go ~s in, changa bila. v.t/i. gawa; gawanya; gawana; shiri; kiana; shiriki" +shark,noun,papa; (fig.) ayari; laghai; mdanganyifu; mla riba +sharp,adjective,- kali; -enye ncha; wazi; dhahiri; -a kuonekana vizuri; -elekevu; hodari; epesi kuona; chung; -embamba; -danganyifu; laghai +sharp,adverb,ghafla; kamili. ~en v.t/i. chonga; chonga; chongoka; noa +shave,noun,kunyoa; unyoaji +shave,verb transitive,"(shaved, shaven) nyaa; lainisha; kawa landa; ambaa. a close (narrow) -, kuwa karibu sana na. He had a narrow - from being killed, nusura auwawe" +she,pronoun,(mwanamke) +she,adjective,"-a kike. jike; goat, mbuzi jike" +sheaf,noun,(sheaves) 1. mashuke ya nafaka yaliyouekwa pamoja. 2. gandatitia; vitu kadhaa vilivyowekwa pamoja +shear,verb transitive,(shorn) kata manyoya ya kondoo +sheath,noun,"ala ya kuhifadhia kitu chenye makali au ncha. contraceptive ~, kondomu" +shed,noun,banda; kibanda +shed,verb transitive,"(shed -dd) nyonyoa; bambatua; mwaga; toa; ondoa; vua; tawanya; eneza. a fire that ~s warmth, moto unaotoa joto; light on, (fig.) toa mwanga" +sheep,noun,(sheep) kondoo +sheer,adverb,kabisa; moja kwa moja +sheer,adjective,tu: -a wima; laini +sheer,verb intransitive,enda upande; acha uelekeo +sheet,noun,shuka; shiti; karatasi +shelf,noun,(shelves) rafu; mwamba +shell,noun,"ganda; gome; risasi; kombora. fish, jamii ya samakigamba" +shell,verb transitive,menya; bamba-tua; ambua; rusha kombora +shelter,noun,hifadhi; kimbilio; kinga; mahali pa kujistiri. v.t/i. funika; linda; hifadhi; jificha; jilinda +shepherd,noun,mchunga kondoo +shepherd,verb transitive,chunga; ongoza +shield,noun,ngao; ulimizi; kinga +shield,verb transitive,linda; hifadhi +shift,noun,shifti; zamu; mabadiliko; shifti: gauni lisiyo na mirinda; mkono wa gia. v.t/i. geuza; hamisha; hamia; sogeza; sogea; ghairi; badili +shilling,noun,"shilingi. take the queen's ~, jiandikisha uaskari" +shin,noun,muundi +shine,noun,uangavu; mng'ao; rangi ya viatu. v.t./t. (shone) ng'aa; waka; waa; angaz; ng'arisha. (fig.) ~ wa fahari; ~ wa mashuhuri +shingle,noun,kokoto +shiny,adjective,-enye kung'aa +ship,noun,jahazi; meli. v.t/i. pakia katika chombo cha baharini; lewesha chombo cha baharini +shire,noun,mkoa +shirt,noun,"shati. He was in his ~sleeves, alikuwa kavaa shati, yaani bila ya koti" +shiver,verb intransitive,tetemeka +shock,noun,shindo; kishindo; mshtuko; mrusho +shock,verb transitive,stusha; fadhai-sha +shoe,noun,kiatu; kipande cha breki +shoe,verb transitive,valisha kiatu +shop,noun,"duka; kiwanda; karakana; utaalamu; ujuzi; kazi. closed ~, kiwanda ambacho wanachama tu hukubaliwa kufanya kazi" +shop,verb intransitive,"(-pp-) nunua; enda dukani. go ~ping, enda dukani. have some ~ping to do, -wa na mahitaji ya vitu dukani" +shore,noun,"pwani; ufukwe. on ~, pwani" +short,adjective,"-fupi; pungufu; haba; adimu. The shopkeeper was fined for giving short measure, mwenye duka alitozwa faini kwa kupunja. This factory is working short time, kiwanda hiki hufanya kazi muda mfupi" +shot,noun,"mlio wa bunduki, mzinga, bastola, etc.; jaribio la kufanya jambo; shut; picha; risasi, mpiga shabaha. He was off like a ~, alichomoka shoti. He is a good ~, ni mlenga shabaha mzuri" +shoulder,noun,"bega. straight from the ~, (fig.) waziwazi bila kuficha" +shoulder,verb transitive,chukua begani; piga kikumikono +shout,noun,ukelele; yowe. v.t/i. piga kelele; paaza sauti +shovel,noun,pauro; sepetu +shovel,verb transitive,pakua; ondoa; chota; safisha kwa pauro +show,noun,"kuonyesha; maonyesho; tamasha; sura; hali; dalili; maringo; kujionyesha. v.t/i. (-ed, shown) onyesha; elekeza, dhihirisha" +shower,noun,manyunyu; wingi; neema +shred,noun,"uchane; kipande. be torn to ~s, raruka kabisa. There is not a ~ of evidence, hakuna ushahidi hata chembe" +shrill,adjective,(kwa sauti) embamba; kali +shrine,noun,sanduku lenye mabaki matakatifu; mahali patakatifu; madhabahu; mzimu +shroud,noun,sanda; mtandio wa kike; kifuniko +shudder,noun,mtetemeko +shudder,verb intransitive,tetemeka +shun,verb transitive,(-nn-) epuka; jitenga na +shuttle,noun,balili +shy,adjective,enye haya; oga +SI unit,noun,"ufupisho wa international units of measurements, vizio vya kimataifa vya vipimo vinavyojumulisha vizio saba vya msingi ambavyo ni mita, kilogramu, sekunde, ampea, kelvini, kandela na moli" +sick,adjective,gonjwa; enye mawazo machafu; enye majonzi. ~en v.i/t. kirihi; +sickle,noun,mundu +side,noun,"upande; pembeni; ubavu; nasaba. on all -s, on every pande zote. by the ~ of (fig.) kwa kulinganisha na. by ~, bega kwa bega; sambamba; sako kwa bako. put sth. on one ~, tenga. take -s with, unga mkono" +side,verb intransitive,"with, shirikiana na; unga mkono" +siding,noun,njia ndogo ya gari moshi +siege,noun,"uzingiaji. lay - to, zingia katika vita" +sierra,noun,mlolongo wa milima +sieve,noun,chujio; ungo; tunga +sift,verb transitive,chunga; chekecha; peta; chunguza; pekua +sigh,noun,kushusha pumzi +sigh,verb intransitive,"shusha pumzi. -for, tamani sana" +sight,noun,"uwezo wa kuona; kuona; kutazama; mtazamo; dira; shabaha. lose one's ~, pofuka. have near, ona vitu vya karibu tu. have long, ona vitu vya mbali tu. know sb. only by ~, jua kwa sura tu. lose of, -toona (fig.)-toJua; tokumbuka at (on), papohapo. be out of, toweka; toonekane. do what is right in your own -, tenda haki kwa unono wako. -a (colloq.) kinyago kichekesho. She looks a real - in that old dress, aonekane kinyago akiwa katika ile kuuka" +sight,verb transitive,"ona; angalia; tazama; lenga shabaha. catch - of, ona. -seer n. mtalii" +sign,noun,"dalili; alama; ishara. -s of suffering are to be seen on his face, dalili za matoso zaonekana usoni mwake. -board n. kibao au ubao wenye taarifa au maelekezo. v.tv.i. onyesha; wa na maana; -wa na umuhimu. your approval, onyesha kuwa umekubali. It -ifies much, vasharia kuwa ni kitu cha maana kubwa" +silence,noun,kimya; unyamavu +silence,verb transitive,nyamazisha +silent,adjective,-a kimya; nyamavu. silently +silent,adverb,kimyakimya +silica,noun,"silika; silikoni dioksidi, dutu ngumu sana nyeupe" +silicon,noun,silikoni; elementi simetali enye matumizi kubwa na hobela +silicone,noun,"kampaundi zozote za kioganiki za silikoni ambazo hutumika sana katika rangi, vainishi na vilainishi" +silk,noun,"hariri; vazi la hariri. -en adj. kama hariri; -a hariri; laini a. voice, sauti nyororo" +silly,adjective,-pumbavu; -puuzi; jinga. silliness +silly,noun,upuuzi; upumbavu; ujinga +silo,noun,silo; ghala ya kuhifadhi chakula cha wanyama; kituo cha kurushia makombora toka chini ya ardhi +silt,noun,motope; mashapo ya mto +silver,noun,fedha; sarafu; vitu vya fedha; rangi ya fedha +similar,adjective,-a hali moja; -a kulandana; -a hali moja +simile,noun,"tashbihi: usemi unaolinganishwa kwa kutumia maneno ya ulinganishi. As brave as a lion, jasiri kama simba" +simple,adjective,rahisi; sahili; siopambwa; -epesi; nyofu: -a kudanganyika kwa urahisi +simply,adverb,kirahisi; kabisa; hasa; kikawaida +simultaneous,adjective,-a wakati uleule; papo hapo; palepale +sin,noun,dhambi; uovu. He had sinned and repented alifanya dhambi na alitubia +sin,verb intransitive,(~nn-) fanya dhambi; kosa +since,adverb,tangu wakati ule; tena +since,preposition,tangu; baada ya; toka; tokea +since,conjunction,kwa kuwa; maadam; tangu +sincere,adjective,-a kweli; -enye moyo safi; aminifu +sinew,noun,"mkano; nguvu; uwezo; misuli. -s of war, gharama za zana za vita" +sing,verb intransitive,"(sang, sung) imba, ghani; vuma. - out, ita kwa nguvu. - up, imba kwa sauti. - of, simulia kwa ushairi" +singe,verb transitive,unguza; choma +single,noun,ubao mwembamba wa kuezekea na hutumika kama vigae +single,noun,mchezo wa wachezaji mmoja mmoja; pointi moja; tiketi ya kwenda tu +single,adjective,-moja; -moja tu; peke yake; -a mtu mmoja tu; siooa; sioolewa +singular,noun,umoja +singular,adjective,sio -a kawaida; -a ajabu; -a kipekee; (kwa sarufi) -a umoja +sinister,adjective,-a kisirani; -a shari; baya; -a kuogofya +sink,noun,sinki; karo ya maji machafu +sink,verb transitive/intransitive,"(sank, sunk) zama; zamisha; tosa; chopea; didimia; chilimba; zamisha; shuka. (fig.) His heart sank at the news, alihuzunika sana aliposikia habari ile. The rain sank well into the dry ground, mvua iliingia vyema ardhini. The warning sank into his mind, alitilia maanani onyo alilopewa. ~ feeling hisia ya kukata tamaa au woga" +sink,noun,kuzama +sip,noun,chubuo +sip,verb transitive/intransitive,(-pp-) chubua; -nywa kidogo kidogo +siphon,noun,mirija; kifonyzaji; neli +siphon,verb transitive/intransitive,nyonya; fyonza +sir,noun,bwana; mheshimiwa +siren,noun,king'ora; honi; mwanamke shawishi +sirloin,noun,sarara; minofu iliyopakana na uti wa mgongo +sisal,noun,mkonge; katani +sister,noun,"dada; mtwa; sista; mwenza. They were ~ships, zilikuwa meli za aina moja" +sit,verb transitive/intransitive,"kaa; keti; fanya mkutano; atamia. - down and, vumilia. - for, wakilisha. for an examination, fanya mtihani. - on a committee, mwenyekiti. - up, kesha. make sb" +site,noun,"saiti; mahali; eneo. the ~ of the battle, eneo la vita; the ~ for the new school, kiwanja cha skuli mpya" +situated,adjective,"-liopo mahali. It is ~ in Egypt, iko Misri" +situation,noun,mahali; hali; kazi +size,noun,"ukubwa; kipimo; kiasi; saizi. vt. panga kwa saizi, etc. up tadhmini; pima. -up the situation, pima hali" +size,noun,gundi +skeleton,noun,"kiunzi cha mifupa. -key, ufungu malaya" +sketch,noun,mchoro; kielelezo; muhtasari. vt./i andika; chora; eleza kwa ufupi +ski,noun,skii; reli theluji +skid,verb intransitive,teleza; serereka +skill,noun,ustadi; ubingwa; ufundi; umahiri +skin,noun,ngozi; ganda; gome; utando. v.t./i chuna +skipper,noun,nahodha; rubani +skirt,noun,sketi; mpaka; ukingo; pindo +skirt,verb transitive,wa mpakani; pakana na; ambaa +skull,noun,fuvu la kichwa +sky,noun,mbingu; anga +skylark,noun,ndege mdogo arukaye juu sana angani mwenye sauti nzuri +slab,noun,slebu; namna ya kitu au jiwe bapa +slack,noun,suruali; vumbi la makaa ya mawe; tanzi +slack,adjective,"-legevu; vivu. -zembe; doro. Business is ~, biashara inadorora" +slack,verb intransitive,legea; zembea +slaked lime,noun,chokaa zimwe; chokaa iliyotiwa maji +slam,noun,kishindo cha mlango uliofungwa kwa nguvu +slam,verb transitive/intransitive,funga mlango kwa kishindo +slang,noun,simo; misimu; lugha ya mitaani +slang,verb transitive,(colloq.) karipia vikali; tukana +slant,noun,mwinamo +slant,verb intransitive,enda mshazari; inama; inamisha +slap,noun,kofi +slap,verb transitive,"piga kofi; piga kibao; zaba kofi. -down, weka kwa kishindo. ~dash adj./adv. bila uhadhari; a haraka" +slash,verb transitive/intransitive,tema; katakata; chanja; chapa; shutumu; punguza sana +slate,noun,"kigae; kibao; sleiti. (fig.) start with a clean ~, anza upya" +slaughter,noun,kuchinja; mauaji +slaughter,verb transitive,chinja; ua kwa wingi +slave,noun,"mtumwa; hadimu. He is a - to drink, ni mtumwa wa ulevi. trade, biashara ya watumwa" +slavish,adjective,kitumwa; -a kitumwa; enye kukosa uhuru wa maamuzi +slay,verb transitive,"(slew, slain) ua; chinja" +sled,noun,sleji; toroli ya kuteleza kwenye theluji +sledge,noun,nyundo kubwa nzito +sleek,adjective,laini; -a kung'aa +sleep,noun,usingizi; kulala +sleep,verb intransitive,"(slept) lala. — sth. off, pona kwa sledge kulala usingizi" +sleep,verb transitive,"laza; -wa na vitanda vya kutosha kwa. This hotel can ~100 people, wageni 100 waweze kulala katika hoteli hii. -er n. mlalaji; taruma la njia ya reli; kitanda katika treni. -less adj. siopata usingizi. -ry adj. yenye usingizi" +sleeve,noun,"mkono wa nguo. laugh up one's ~, cheka kisirisiri. have something up one's ~, -wa na mpango wa siri" +sleigh,noun,sleji inayokokotwa na farasi +slender,adjective,-embamba; -dogo; -chache; haba +slice,noun,slesi; cheche; mwiko bapa +slice,verb transitive,kata slesi +slide,noun,mtelezo; utelezi; kuteleza; slaidi +slight,adjective,"-embamba; -dogo; kidogo. -ly adv. kidogo. I'm ~ better today, sijambo kidogo leo" +slight²,noun,"twezo, bezo, dharau" +slight²,verb transitive,dharau; tweza; beza +slim,adjective,-embamba; -dogo; haba +slime,noun,kinamasi; kinamo; ute +slimy,adjective,-a kuteleza kwa tope au ute +sling,noun,teo; kombeo; kitambaa cha kuzuia mkono +sling,verb transitive,(slung) tupa kwa teo +slip,noun,utelezi; kujikwaa; kosa dogo; kuponyaka; foronya. v.i/t. -(pp-) ponyoka; nyatia; chopoka; serekeka; teleza; penyeza; vaa; vua; kosea +slit,noun,"ufa; mwatuko; mfuo, mpasuko" +slit,verb transitive,pasua; chana; chanjo +slogan,noun,wito; maneno ya kuvutia katika utangazaji wa kitu fulani +slop,noun,maji machafu. v.i/t. mwagika; mwaga; chezea maji machafu. -py adj. ajujuu; a ovyo; -a purukushani; -a uongo +slope,noun,mteremko; mwinamo. v.i/t. inama; inamisha; teremka; fanya mteremko +slot,noun,tundu; jembamba; upenyo +sloth,noun,uvivu; uzembe; ulegevu +slow,adjective,-a polepole; -a kukawia; -zito. v.t/i. punguza mwendo; punguza mwendo. -ness n. usiri +slug,noun,"aina ya konokono, koa" +sluice,noun,slug mlizamu +slum,noun,kibanda cha ovyo; mtaa wa vijumba ovyoovyo vya watu maskini +slump,noun,"mshuko wa ghafla wa bei, upungufu wa biashara wa ghafla" +slump,verb intransitive,anguka ghafla; pungua ghafla +slur,noun,"aibu; fedheha; kashfa. v.t/i. (-rr-) kokoteza maneno. -over, pitia upesi ili kuficha jambo" +sly,adjective,-janja; -danganyifu; -a mzaha; -bishi; -tundu +smack,noun,kofi; kibao; mwaliko +smack,verb transitive,piga kofi; zaba kibao +small,adjective,"dogo, look (feel) -ona haya; fedheheka" +smart,noun,"mwasho; kichomi; maumivu makali. v.t.smɑːti. en up, kwatua; jikwatua; himiza; shajitisha" +smash,noun,mvuñjiko; kishindo; maangamizi +smash,verb transitive/intransitive,vunja; vunijka; shinda; angamiza +smear,noun,waa; doa; mpako. v.t/i. paka; tia madoa; paka matope +smell,noun,harufu +smell,verb transitive,(smelt) nusa; sikia harufu +smell,verb intransitive,toa harufu +smelt,verb transitive,yeyusha madini +smile,noun,tabasamu; kukeñya +smile,verb intransitive,tabasamu; keno. a.t. ridhia. a.t. furahia. smilingly +smile,adverb,kwa furaha +smith,noun,sonara; mhunzi +smoke,noun,"moshi; mvuke; sigara. end up in ~, enda arijio. v.t/i. toa moshi; fuka; vuta sigara; kausha kwa moshi; fukiza moshi" +smooth,adjective,laini; shwari; sawa; mfuṭo; -liopendeka vizuri; rahisi; taratibu; pole; bembelezi +smooth,verb transitive,lainisha; sawazisha; piga landa; piga msasa; piga pasi +smother,verb transitive,kaba roho; gubika; ficha; zima kwa kufunika; majivu au mchanga; zuia +smoulder,verb intransitive,waka bila kutoa miale; endelea kuwepo kisirisiri +smug,adjective,a kujisikia; a kinaya; a kuridhisha nafsi +snack,noun,sneki; asusa +snag,noun,kikwazo +snail,noun,koa; konokono +snake,noun,nyoka +snap,noun,mwaliko; udataji; picha. v.t/i. (-pp-) ng'ata; data; piga picha; katika alisa vidole +snare,noun,mtego +snare,verb transitive,teganasa +snarl,noun,kemeo; karipio +snarl,verb intransitive,bweka; ng'aka; karipia; kemea +snatch,noun,unyakuaji; ukwapuaji; kipindi kifupi +snatch,verb transitive,nyakua; kwapua; choma; chopoa +sneak,noun,mwoga; chakubimbi; msaliti; mbukuzi; mchongezi; mbeva +sneak,verb intransitive,nyatia; nyemelea +sneak,verb transitive,(colloq.) iba +sneeze,noun,chafya +sneeze,verb intransitive,piga chafya +sniff,verb intransitive,nusanuasa; vuta kamasi; beua +snob,noun,mpende makuu; mdharau wanyonge; enye +snooker,noun,snuka: mchezo utumia tufe nyeupe kubwa nyingine 15 nyekundu na 6 za rangi mbali mbali juu ya meza +snore,noun,n. mkoromo +snore,verb intransitive,koroma +snort,noun,pura; mkoromo +snort,verb intransitive,piga pura; koroma +snout,noun,pua ya nguruwe +snow,noun,theluji +snow,verb intransitive,"'nya theluji; anguka kama theluji. be ~ed up, kwamishwa na theluji. be ~ed under with requests, elemewa na maombi" +snuff,noun,tumbaku ya kunusa; ugoro +snug,adjective,a raha mustarehe; a buraha +so,adverb,sana; kiasi hicho; kiasi kwamba +so,conjunction,kwa hivyo; hivyo; basi; ndiyo maana +so,pronoun,"so-and-so, fulani" +soak,verb transitive/intransitive,"rowesha; rowa; rowana; roweka. - up, 'nywa; fyonza; nyonya" +soap,noun,sabuni. soft ~ (fig.) sifusifu +soar,verb intransitive,"ruka juu kwa mabawa; paa angani. The price is ~ing, bei inapanda" +sob,noun,kwikwi +sob,verb intransitive,lia kwa kwikwi +sober,adjective,a kiasi; enye busara; a makini; siolewa; (kwa rangi) baridi +sober,verb transitive/intransitive,leua; leuka +sobriety,noun,busara; kiasi; utulivu +soccer,noun,(colloq) mpira wa miguu; futboli; soka; kanda-nda +sociable,adjective,kunjufu; -changamfu; a bashasha +social,adjective,"a ushirikiano; a jamii; a bashasha; changamfu; chelsi; a pamoja; a jumuiya. your equals, wa rika lako" +society,noun,"jamii; mfumo wa jamii; chama; shirika; umoja. spend an evening in the ~ of one's friends, tembelea marafiki jioni" +sociologist,noun,mwana sosiolojia +sociology,noun,sosiolojia; elimu-jamii +sock,noun,"soksi. pull one's ~s up, ongeza juhudi" +socket,noun,soketi; tundu kama la jicho +sod,noun,"tabaka la udongo na majani yake, under the ~, kaburini" +soda,noun,magadi +sodium,noun,sodiamu: metali ya rangi ya fedha +sofa,noun,kochi +soft,adjective,ororo; laini; (kwa rangi) sili pole; tamu +soil,noun,udongo; nchi; uchafu +soil,verb transitive/intransitive,tia uchafu; chafua; chafuka. erosion +soil,noun,mmomonyoko wa udongo: uondoashaji udongo kwenye uso wa ardhi kwa upepo au kubururwa na maji +solar,adjective,"a jua; ya sola. cell, betri inayotumia nishati ya jua; kifaa kinachogeuza mionzi wa jua kuwa umeme" +solder,noun,lehemu; risasi +solder,verb transitive,lehemu; lihimu; unganisha kwa lehemu +soldier,noun,mwanajeshi; askari +sole,noun,unyayo; soli; wayo (aina ya samaki) +sole,verb transitive,weka soli +sole,adjective,a peke yake; pekee; a moja tu +solemn,adjective,~enye taadhima; ~ a ibada; a dhati; makini +solenoid,noun,zongomo; solenoidi: koili mduara yenye mipindi mengi ya waya wa shaba na hugeuka sumaku inapopitisha mkondo wa umeme: +solicit,verb transitive/intransitive,omba; sihi; tongoza. ~enye kujali; a kutaka kusaidia +solicitude,noun,kutaka kusaidia; wasiwasi; tamaa +solid,noun,mango; kitu kigumu +solid,adjective,"a mango; nene; ~liozibwa kabisa; gumu; yabisi; imara; enye ujazo; thabiti; zima; ~a mfululizo; aminifu; safi; ~loshikamama. He was writing for two hours, alikuwa akiandika kwa masaa mawili mfululizo" +soliloquy,noun,kujisemea; kusema na nafsi. soliloquize +soliloquy,verb intransitive,zungumza na nafsi +solitary,adjective,pweke; a kujitengea; ~kiwa; moja tu. solitude +solitary,noun,upweke; ukiwa; upweke; faragha +solo,noun,wimbo wa mtu mmoja +solstice,noun,solistasi; solistisi: mojawapo ya nyakati mbili za mwaka ambapo jua huwa mbali kabisa na ikweta +solubility,noun,umunyunyifu +soluble,adjective,mumunyifu: iwezayo mumunyika kwa urahisi +solute,noun,kimumunyishaji: dutu itiwavyo kwenye kimumunyishaji ili kufanya mumunyo +solution,noun,1. mumunyo: tokeo la kuchanganya kimumunyishaji na kimumunyishwaji. 2. ufumbuzi; jibu; utatuzi +solve,verb transitive,fumbua; tatua; tafuta jibu +sombre,adjective,a giza; eusi; a huzuni +Somnolent,adjective,-a kusinzia; -a usingizi; -a kutia usingizi. somnolence +Somnolent,noun,usingizi +son,noun,mtoto wa kiume +sonar,noun,sona: ufupisho wa sound navigation and ranging: ala inayotumiwa na meli kupimia kina cha bahari kwa kutumia mawimbi ya sauti +song,noun,wimbo. for a - rahisi sana +sonic,adjective,-a kuhusu sauti; kasi ya mawimbisauti; mawimbisauti +sonnet,noun,soniti: utenzi wa mistari 14 +soon,adverb,"karibu; hivi punde; mapema; kabla ya. I would as ~ die, ni sawa kufa kwangu; afadhali nife; ni tayari kufa" +soot,noun,masizi; gonya: tabaka ya masizi katika kitu kinachopigwa na moshi +soothe,verb transitive,tuliza; fariji; ridisha; burudisha +sop,noun,kitonge kilichochovywa katika mchuzi; rushwa; kitulizo. ~ping adj./adv. -a kurowana; -a kutota +sophisticated,adjective,-a kisasa; staarabu; changamano +sorcerer,noun,mchawi; mwanga. sorceress +sorcerer,noun,mchawi wa kike; gagula +sorcery,noun,uchawi; sihiri; wanga; uramali +sordid,adjective,-nyonge; duni; dhalili; hafifu +sore,adjective,-a kuwasha; -a kuuma; -a huzuni; -a majonzi; -a kuhuzunisha; -a kero; (la zamani) kubwa; mno; sana; -ly adv. sana; mno +sorghum,noun,mtama +sorrow,noun,huzuni; sikitiko; simanzi +sorry,adjective,-a kusikitika; -a huzuni; -a majuto; -a jitihadi +sort,noun,"jinsi; namna; aina. a good ~ muungwana. out of ~ (colloq.) hoi; taabani; -gonjwa; ovyoovyo. He is out of ~s, yu mgonjwa kidogo; hajilewzi" +sort,verb transitive/intransitive,"out, tenga; ainisha; chambua; changanua; piga mafungu" +SOS,noun,ufupisho wa save our souls: wito wa kimataifa wa kuomba msaada wakati wa hatari +soul,noun,"roho; nafsi; moyo. There was not a - to be seen hakukuwa na mtu hata mmoja. He is the ~ of bravery, ni kielelezo cha shujaa" +sound1,noun,sauti; milio; mvumo +sound1,verb intransitive/transitive,"toa sauti; lia; liza; onekana; elekea; tangaza; piga chombo cha muziki. His explanation s true, maelezo yake yaelekea kuwa kweli. The doctor ~ed my chest, daktari alinipima kifua" +sound2,noun,mlangobahari +sound3,verb transitive/intransitive,tia bidii; pima maji kwa biluli; (fig.) jaribu moyo; hoji; dadisi +sound4,adjective,-zima; kamili; timamu; -a mantiki imara; -a busara; sana; barabara +sound4,adverb,"fofofo. -asleep, lilala fofofo. -ly adv. kwa busara; kabisa; fofofo" +soup,noun,"supu; mchuzi. be in the ~ (colloq.) wa matatizo. You're in the hot ~, umepatwa na janga" +sour,adjective,-chungu; kali; -a kasirani; -liochachuka +source,noun,chimbuko; asili; shina; chanzo; chemchemi; rejeo; kumbukumbu +south,noun,kusini +south,adjective,a kusini +south,adverb,kwa kusini. ~erly adj./adv. a kusini; a upande wa kusini +souvenir,noun,ukumbusho +sovereign,noun,"mtawala, kiongozi wa nchi" +sovereign,adjective,kuu; enye enzi; enye mamlaka; a kinchi +soviet,noun,bunge la Warusi enzi za ukomunisti; raia wa Urusi; Mrusi +sow²,noun,nguruwe jike +sow¹,verb transitive/intransitive,"(sowed, sown) panda; sia" +soya bean,noun,soya; maharage meupe +space,noun,anga; nafasi; mahali; uwanda; muda; muhulka; majiya; kitambo; uwazi; kipindi +space,verb transitive,panga kwa nafasi kati. spacious +space,adjective,kubwa; enye nafasi; pana +spade,noun,pauro; sepetu; (kwa karata) shupaza +span,noun,"shubiri, shubiri; nyanda; tao; muda; kitambo; upana" +span,verb transitive,(-nn-) dumu; pima kwa shubiri; daraja lililovuka mto +spanner,noun,spana +spare,noun,spea; kipuri +spare,verb transitive/intransitive,achilia; rehema; hurumia; tumia kidogokidogo; pa; toa. ~nyimifu; angalifu; kabidhi. sparingly +spare,adverb,kidogo; kwa uchache; kwa kiasi +spark,noun,cheche; kimeta; kiasi kidogo +sparkle,verb intransitive,mmetameta; ng'aa; ng'ara; mmetuka +sparrow,noun,shorewanda; ziwarde; ziwaridi +sparse,adjective,haba; chache; kidogo; ~a kutawanyika; ~a kusambaa +spar²,verb intransitive,(-rr-) pigana ngumi kwa mazoezi +spar¹,noun,boriti; mlingoti; mhimili; nguzo +spasm,noun,mshtuko; tukio la ghafla; mpasuko wa kichwa; mtukutiko. ~odic +spasm,adjective,~a ghafla; ~a kusababishwa na mshtuko; ~a kutokea kwa vipindi visivyotabirika +spate,noun,kufurika kwa mto +spawn,noun,mayai ya samaki au chura +spawn,verb intransitive,taga mayai kwa wingi +speak,verb transitive/intransitive,"(spoke, spoken) mena; sema; ongea; zungumza; jua; tamka; hutubia; wasiliana kwa ishara. ~ out (up) sema sana; sema waziwazi" +spear,noun,mukki; fumo +special,adjective,a namna; maalumu; a pekee; spesheli +species,noun,spishi; aina; namna; jinsi +specific,adjective,"dhahiri; maalumu; bayana; mahususi. gravity, uzito linganifu mahususi" +specification,noun,vipimo; uainishaji; uonyeshaji uhalisi +specify,verb transitive,taja; pambanua; ainisha; eleza bayana +specimen,noun,kielezo; kielelezo; sampuli; mfano +speck,noun,waa; doa; chembe; alama +specs,noun,(colloq.) miwani +spectacle,noun,"tamasha; sherehe; maonyesho. make a ~ of oneself, jifanya kinyago. a pair of ~s, miwani" +spectacular,adjective,asherehe; -a kustaajabisha +spectator,noun,mtazamaji +spectrum,noun,"spektra; mpangilio maalumu wa taswira zinazotokana na miali ya mnururisho kufuatana na lukoka mbalimbali ziliz katika mnururisho huo. absorption ~, spektra mfyonyzo. band ~, spektra milia. continuous ~, spektra fulizi. electromagnetic ~, spektra sumakuumeme. emission ~, spektra utokezo. line ~, spektra nyoofu" +speculate,verb intransitive,kisia; bahatisha; cheza pata potea; dhania; langua +speculation,noun,ubahatishaji; ukisiaji; ulanguzi; dhana +speculator,noun,mlanguzi; mbahatishaji +speech,noun,kipaji cha kusema; hotuba; kauli; msemo; usemi; lugha. -less adj. -sioweza kusema; liopigwa na butwaa +speed,noun,"mwendo; spidi; haraka; kasi; mbio. at ~ of thirty k.p.h., mwendo wa kilomita thelathini kwa saa. travel at full ~, enda upesi iwezekanavyo. exceed the ~ limit, pindukia spidi iliyoruhusiwa. more haste less ~, haraka haraka haina baraka" +spell,verb transitive,"(speltspɛlt/ endeleza; taja, andika tahajia za neno; eleza kinagaubaga ashiria. Delay may ~ danger, kuchelewa kunashiria hatari" +spell2,noun,uchawi; mvuto; laana; ajizo +spell3,noun,muda; kipindi +spend,verb transitive/intransitive,(spent) tumia +sperm,noun,manii; shahawa +sphere,noun,tufe; fani; uwanja; mazingira; eneo +sphinx,noun,sfiniksi; sanamu ya jiwe yenye mwili wa simba na kichwa cha mwanamke; msiri +spice,noun,"kiungo; (fig.) kidogo; mvuto; msisimko. a ~ of humour, kichekesho; -a kuchekesha kidogo" +spice,verb transitive,unga; tia chumvi +spider,noun,"buibui. spider's web, utando wa buibui" +spike,noun,njuum; msumari; mwiba; shuke +spill,noun,"anguko; uangukaji. v.t.spilled) mwagika; mwaga; devaga; dondosha. have a ~ from a bicycle, anguka baiskeli. spill2" +spill,noun,kibahaluli: karatasi ya kuwashia taa +spin,noun,"mzunguko; ubingirijaji; kueguka ghafla. v.tspæn, spun, -nn-) pota; sokota; jenga utando; tunga hadithi; zungusha; zunguka; bingiria. - sth. out, tumia kitu kwa muda mrefu. - a yarn, piga chuku" +spinach,noun,mchicha; spinachi +spine,noun,uti wa mgongo; mwiba. spinal +spine,adjective,- a uti wa mgongo. -less adj. sio uti wa mgongo. (fig.) -oga. spiny +spine,adjective,-enye miba +spiracle,noun,"tunduhewa: vitundu vilivyo mbavuni mwa vidudu vya ngeli ya wadudu, mamalia na samaki vinavyo tumika kupitishia hewa" +spire,noun,mnara-pia +spirit,noun,"roho; nafsi; kizulu; mzuka; ari; msimamo; hisia; hali; mzimu; mwelekeko; spirit. It was in the ~ of mischief, -ilifanywa kwa nia ya kukomoana. Obey the not the letter of the law, tii sheria vilivyo, in high ~s, enye furaha. in poor (low) ~s, out of ~s, enye majonzi" +spirit,verb transitive,"away, torosha" +spirogyra,noun,spirogyra: mmea mdogo wa maji baridi wenye tanzi zongomo za klorofili +spit,noun,mbano; sehemu nyembamba ya nchi kavu iliyoingia majini +spit,verb transitive,"banika. He is the dead of his father, amefanana kabisa na baba yake" +spite,noun,"chuki; ubaya; ukorofi; fundo; inda. He has a ~ against me, ana chuki dhidi yangu. It was done out of ~, ilifanywa kwa inda. in ~ of, ingawa; bila kujali; ijapokuwa. They went in ~ of the rain, walienda ijapokuwa kulikuwa na mvua. I shall do it in ~ of you, nitafanya ijapokuwa hutaki" +spleen,noun,wengu; bandama; chuki; hasira +splendid,adjective,-a fahari; bora; tukufu +splendour,noun,fahari; ubora; utukufu +splice,noun,kiungio +splice,verb transitive,unganisha kamba kwa kuzisokota; fungamanisha vipande vya miti +splint,noun,gango; kibanzi; kitata +split,noun,"mpasuko; ufa; mwatuko; utengano. v.t/i. (-tt-, split) pasua; pasuka; atua; atuka; gawa; gawanyika" +spoil,noun,mateka; ngawira; mali ya kuiba; taka; kifusi; marupurupu. v.t/i. (~-ed) haribu; endekea; dekeza; haribika +spoke,noun,spoki; taruma +spokesman,noun,msemaji mkuu; mwakilishi +sponge,noun,"sponji; sifongo. throw up the ~, kubali kushindwa. v.t/i. safisha kwa sponji. ~" +sponge,noun,mdusi; mdoezi +spongy,adjective,-a kama sponji +sponsor,noun,mdhamini +sponsor,verb transitive,dhamini +spontaneous,adjective,-a hiari; -a kujianzìa; -enyewe +spool,noun,kireli cha uzi au filamu au karatasi +spoon,noun,mwiko; kijiko +spore,noun,kiinyoga; kijimbegu +sport,noun,"mchezo; burudani; mzaha; (pl.) mashindano ya michezo. make - of, fanya dhihaka" +spot,noun,"doa; baka; paku; chunusi; tone; tojo; kiasi kidogo; mahali. do sth. on the -, fanya palepale. the man on the -, mtu aliyekuwapo mwenyewe" +spouse,noun,mume; mke +sprain,noun,mteuko; mtenguko; mshtuko +sprain,verb transitive,tegua; tenguka; shtua +sprat,noun,mdogo wa birika; mliazi; mrizabaki; meli ya ufokaji; ububuikaji. v.t/i. foka; bubujika (colloq.) piga domo; hubiri; hurujù +sprawl,verb intransitive,jinyooosha; tandawaa; tambaa; enea +spray,noun,rasharasha; manyunyu; kinyunyizio; mrashi +spray,verb transitive,nyunyizia; pulizia +spread,noun,upana; uenevu; upanuzi; kuenea; shuka. v.t/i. (spread) kunja; nyosha; tanda; paka; tandika; enezà; enea; tawanya; tawanyika; dumu +spree,noun,"shamrashamra. have a -, wa katika shamra shamra; be on the -, wa katika shamrashamra" +spring²,noun,majira ya vuli +spring¹,noun,springi; kitawi; chemchemi; nyunyù; kuduta; mnyumbuko; chimbuko; sababu +sprinkle,verb transitive,nyunyiza; rashia +sprinkling,noun,"kidogo uchache. There was only a sprinkling of people present, watu wachache walihudhuria" +sprint,verb intransitive,kimbià +sprout,verb intransitive,chipuka; chipua; anza kuumea; anza kuota +spruce²,noun,aina ya msomobari +spruce¹,adjective,nadhifu; a kimaridadi +spur,noun,"kitu, kikwaru mwilini; kichoko; sumari. (fig.) kichocheo. act on the - of the moment, fanya ghafla bila kufikiri" +spur,verb transitive,(-rr) choma; paparua; chomeka; chochea; chonjoa +spurn,verb transitive,sukumia mbali; piga teke; dharau +spurt,noun,mbubujiko; ufokaji; mtimko; kukurupuka +spurt,verb intransitive,foka; bubujika; timka; kurupuka +spy,noun,mpelelezi; jasusi; kachero. v.t/i. ona; peleleza; tambua; gundua; stadi; duhusi +squad,noun,kikosi cha askari +squall,noun,kilio kikali cha maumivu; dhoruba; tufani +squander,verb transitive,badhiri; fuja; tapanza +square,noun,mraba; uwanja; +squash,noun,"maji ya matunda; boga, mchezo wa skwashi; msongamano. vt. ponda; songa; nyamazisha; komesha" +squat,verb intransitive,chuchumaa; chutama; kaa kitako; kalia ardhi bila ruhusa +squat,adjective,fupi tena -nene ~ter +squat,noun,mkaa mahali bila ruhusa ya sheria +squeak,noun,kwichikwichi; kilio chembamba (kama cha panya). v. narrow kuponea chupuuchupu +squeak,verb transitive,alika; sema kwa sauti ya juu +squeal,noun,"utkwenzi; kilio chembamba, kirefu cha hofu au maumivu" +squeal,verb intransitive,piga ukwenzi +squeeze,noun,kuminya; kubana +squeeze,verb transitive,"songa; bana; minya; kamua; kaba. - the juice out of an orange kamua chungwa. a - one's way through a crowd, penya kwenye umati" +squirrel,noun,komba; kuchakuro +squirt,noun,maji yatokayo kwa nguvu kwenye tundu ndogo; kibomba cha kurushia maji +squirt,verb transitive/intransitive,toa; toka katika tundu ndogo kwa nguvu; foka +stab,noun,mchomo; kichomi +stab,verb transitive,(-bb-) choma kwa silaha; uma; choma; pwita +stability,noun,uthabiti; uimara +stabilize,verb transitive,"imarisha; tuliza; dhibiti a stabilized price, bei isiyobadilika kila mara" +stabilizer,noun,kidhbiti umeme +stable²,adjective,thabiti; imara; siobadilika +stable¹,noun,zizi +stack,noun,tita; rundo; chungu +stack,verb transitive,weka; panga. chunguchungu rundika; tutika +stadium,noun,uwanja wa michezo +staff,noun,mkongojo; fimbo; gongo; mlingoti; nguzo; wafanya kazi; watumishi; mistari ya kuandikia noti za muziki; maafisa waandamizi wa jeshi +stag,noun,paa dume +stage,noun,"jukwaa; ulingo dungu; (fig.) mahali pa tukio; tukio; wakati; hatua; kipindi; mwendo kati ya vituo viwili. at an early - in the history of our country, katika kipindi cha awali cha historia ya nchi yetu. by easy -s, kwa safari nyepesi" +stage,verb transitive,onyesha tamthilia +stagnant,adjective,-liotumaa. (fig.) -liokwama; -a kudorora +stagnate,verb intransitive,tuama; (fig.) dorora; kwama +stain,noun,doa; alama; taka; rangi +stain,verb transitive/intransitive,"chafua; haribu; tia doa, tia rangi; chujuka" +stair,noun,kipago; daraja +stake,noun,"kiguza; kigingi; mambo; nguzo ya kuchomea watu moto; kitegauchumi. be at a -, wa" +stalactite,noun,stalaktiti: chokaa iliyogeuka jiwe na kuning'inia kwa chini kwenye dari ya pango +stalagmite,noun,stalagmiti: chokaa iliyogeuka jiwe na kuenea katika sakafu ya pango +stale,adjective,"(kwa chakula) liochacha; baridi; ovyo; a kunyong'onyea. - news, habari iliyopitwa na wakati" +stalk,noun,shina; ubua; kikonyo +stalk,verb transitive/noun,nyatia; yemelea +stall,noun,zizi; banda; genge; kiti maalumu +stall,verb transitive/intransitive,weka; fuga zizini; kata moto; shindwa kuruka; kwepa au chelewesha jibu +stallion,noun,farasi dume asiyehasiwa +stamen,noun,stameni +stamina,noun,nguvu; kutoshoka upesi; uvumilivu +stammer,noun,kigugumizi +stammer,verb intransitive,sema kwa kigugumizi; baika +stamp,noun,stempu; muhuri; chapa; alama; kuchapa miguu; kugonga +stamp,verb transitive/intransitive,"kanyaga chapa miguu. (fig.) komesha; piga chapa; piga muhuri; tia alama bandika stempu; pondaponda. It ~s him as trustworthy yabainisha kuwa ni mwaminifu. men of that ~, watu wa namna ile" +stampede,noun,ukimbiaji wa ghafla; mtimko; mkurupuko +stanch1,verb transitive,zuia utokaji wa damu +stand,noun,"kisimamo; kituo; kikomo; stendi; steni; jukwaa; kinara; kibanda; msimamo. v.i.t. (stood) simama; wa na urefu wa; wa wima; wa; kaa; wekwa; baki; dumu; simamisha; vumilia; himili; kubali; chukua gharimia. He is five feet ten, ana urefu wa futi tano na inchi kumi. Let his words - maneno yake yabaki kama yalivyokuwa. I can't heat, siwezi kuvumilia joto. - drinks on round, gharimia vinywaji kwa wote waliopo. he ~s a good chance of, anaelekea kuwa. one's ground, shikilia msimamo. It ~s to reason, yakubalika" +standard,noun,"bendera; sanifu; kipeo; kipimo; darasa; kiwango. -ize v.t. fanya kawaida; sanifisha; fanya wastani; fanya aina moja. The parts of motor-cars are usually ~d, vipuri vya gari husanifishwa" +staple,noun,pini. -r n. mashine ya kubania pini +staple,noun,bidhaa kubwa ya kuuza; kuu kuu la mahali; dhana kuu; wazo kuu; aina ya uzi +star,noun,nyota; mtu mashuhuri +starboard,noun,upande wa kulia wa meli ukitazama kutoka shetiri mpaka gubeti +starch,noun,wanga +stare,verb intransitive,"kodoa, kaza macho" +stark,adjective,-gumu; siokunjika; -tupu; kabisa +starling,noun,aina ya ndege aitwaye kwerzi au mramba +start,noun,"mwanzo; chanzo; chimbuko; shtuko; kuondoka; tangulizi; asili. v.i/t. anza; anzisha; shtuka; shtua; gutuka; gutua; inuka ghafla. by fits and starts, kwa vipindi. -le v.t. shtusha; gutua; shtua" +starvation,noun,njaa; ukosefu wa chakula +state1,noun,"hali; fahari; heshima; daraja; cheo; enzi; dola; serikali. lie in ~, lazwa katika sanduku ya maiti ili kupewa heshima ya mwisho" +state2,verb transitive,eleza; nena; sema +static,adjective,"hiosimama; tuli. -electricity, umeme tuli: umeme uliotulizana bila ya kusababisha mwendo kutokana na uga wa umeme tuli unaotolewa na chaji" +station,noun,stesheni; kituo; lindo; cheo; daraja +station,verb transitive,weka mahali; kalisha +stationary,adjective,sio-geuka; -sioondosheka; -siohamishika +stationer,noun,muuza vifaa vya kuandikia; mji wa vifaa vya kuandikia +statistician,noun,mtakwimu +statistics,noun,takwimu +statue,noun,"sanamu iliyochongwa kwa miti, mawe, madini au kufinyangwa kwa udongo" +stature,noun,kimo; urefu wa mtu +status,noun,hali; cheo; daraja; hadhi; manzili +statute,noun,sheria; amri ya serikali; katiba ya chama +staunch2,adjective,imara; madhubuti; aminifu; thabiti +stay,noun,"kukaa; kikao; ustahamilivu, uvumilivu; ayari; msaada; tegemeo. v.i.t. kaa; zuia; simamisha; komesha; ahirisha; vumilia; stahamili. -ing power, ustahimilivu" +stead,noun,"badala. in a person's ~, badala ya mtu. stand sb in good ~, saidia mtu sana" +steak,noun,steki; mnofu +steal,verb transitive/intransitive,(stole) +steam,noun,mvuke +steam,verb transitive/intransitive,toa mvuke; enda kwa mvuke; pika kwa mvuke. ~ engine +steam,noun,injini inayoendeshwa kwa mvuke +steel,noun,chuma cha pua; feleji +steep1,noun,mwinuko au mteremko wa ghafla wa mlima +steep1,adjective,(kwa mlima) -a kuinuka ghafla. (kwa bei) ghali; -a kupita kiasi +steep2,verb transitive,rowesha; roweka +steeple,noun,mnara uliochongoka juu +steer1,noun,ng'ombe dume maksai +steer2,verb transitive/intransitive,"elekeza njia, shika usukani; ongoza" +stem1,noun,shina; ubua; kikonyo; shina; sehemu ya neno lenye mizizi na viambishi +stem2,verb transitive,(-mm) zuia; ziba; komesha +step1,noun,hatua; kidaraja; kipandio; kipago; wayo; mwendo; tendo +step1,verb transitive/intransitive,(-pp) enda; pima kwa +steppe,noun,nyika +sterile,adjective,gumba; tasa; kame; sio na bakteria +sterility,noun,utasa; ugumba; kuwa bakteria; ukame +sterilization,noun,uhasishaji; tendo la kuhas +sterling,adjective,safi; bora; enye thamani iliyokubalika +stern,adjective,kali; gumu; bila huruma +stern?,noun,tezi; shetri; sehemu ya mbele ya merikebu +stethoscope,noun,stetoskopu: chombo cha daktari kusikilizia mapigo ya moyo au mapafu +stew,noun,"nyama, samaki, mboga iliyotokoswa. vt./ti. tokosa; tokoseka; chemsha; chemka polepole. (colloq) in a ~, enye wasiwasi" +steward,noun,mhudumu wa abiria; wakala; msimamizi +stick,noun,fimbo ujiti; kijiti; bakora; mkongojo; ufito +stiff,adjective,"gumu -siopindika; kavu; -liokachka; si-kunjufu; zito. be ~, kauka; kazana. I feel ~ after my work, nahisi machofu baada ya kazi. Mix flour and milk to a ~ paste, changanya unga na maziwa kuwa mseto -mgumu, kuwa kukacha" +stigma,noun,stigma: ncha ya kapeli ambayo ina hali ya mnato na hupokea chavua +still,adverb,hata sasa; bado; hata hivyo +still,adjective,"tulivu, kimya. vt. nyamazisha, tuliza" +still,noun,kikeneko: mtambo wa kukanekea vinywaji vikali +stilt,noun,mronjo +stimulant,noun,"kileo; kichocho; kiburudisho; kichangamshi; kissimuaji. stimulate vt. amsha, chochzea; himiza; changamsha. stimulus" +stimulant,noun,kichochoe; kichangamshi +sting,noun,uvuerenje; mwiba; (fig.) ukali; uchungu; kichomi. vt./i. uma; choma; washa; chonyota +stir,noun,"misisimko; kukoroga; kuvuruga. vt./i. (-rr) tikisa; koroga; vuruga; shtua; amsha; shtuka; amka. The wind ~red the leaves, upepo ulipererusha majani" +stitch,noun,mshono; kushona +stitch,verb transitive,shona +stock,noun,"shina; mti; tako la bunduki; wazazi, ukoo; jadi; nasaba; rasilimali; akiba; hisa; mifugo; supu. He comes of farming ~, wazazi wake ni wakulima. The book is out of ~, kitabu hakipatikani dukani. take ~, hesabu; kadiria; tathmini; pima. take ~ of (fig.) tathmini. live-mifugo ~ with, jaza" +stocking,noun,soksi ndefu +stocky,adjective,fupi tena nene +stoke,verb transitive,chochea; tia makaa tanurini +stolid,adjective,~zito; siodhihirisha hisia kirahisi +stoma,noun,"(stomata) stomata (za): tundu ndogo katika majani ya mimea, hasa upande wa chini wa jani inayozungukwa na seli-linzi mbili" +stomach,noun,tumbo +stone,noun,jiwe; changarawe; kito; johari; kokwa +stone,verb transitive,piga mawe; toa kokwa. ~enye mawe; ~a mawe; ~gumu; bila huruma +stool,noun,kiti kidogo; kihago; kibao; kigoda; stuli; kinyesi +stop,noun,kibyongo +stop,verb intransitive,inama. (fig.) jitwezea; jishusha +stop,noun,kituo; kikomo; nukta; mwisho; kizibo; kipasuo; kidhibiti mwanga +stop,verb transitive/intransitive,(-pp) simamisha; komesha; simama; koma; ziba; funga; zuia; isha; katika; fika +store,noun,"akiba; vifaa; zana; ghala; bohari; stoo. in ~, wapo tayari. set great ~ on sth, thamini sana. v.t" +storey,noun,(storeys) ghorofa +stork,noun,korongo; gongo singo +storm,noun,"dhoruba; tufani. take by ~, vamia; twaa kwa nguvu" +storm,verb transitive/intransitive,foka; vamia; ingia kwa nguvu +story,noun,kisa; hadithi; masimulizi; hekaya; uzushi; makala +stout,adjective,~enye nguvu; hodari; thabiti; imara; nenenene +stove,noun,stovu; stovu +stow,verb transitive,weka; pakia; hifadhi; fungasha +straggle,verb intransitive,tapakaa; enea; tawanyika; chelewa; potea +straight,adjective,~a kunyo o k a; sawa; ~a wima; sawasawa; ~nyofu; amini fu; kweli; a kufuata taratibu +straighten,verb transitive,nyoosha; fanya sawa; nyook a; wa sawa. ~forward adj. amini fu; a kwenda sawa; ~epesi; rahisi +strain,noun,mkazo; lazima; mvuto; uchovu; mavune; machofu; kuteguka; dalili; mwelekeo; wimbo; uzao; ukoo; safumbegu +strain,verb transitive/intransitive,"vuta kwa nguvu; nyoosha; kaza; jitahidi; chuja; tegua; teguka; lazimisha maana. The rope broke under the ~, kamba ilikatika kwa kuvutwa sana. ~ed" +strain,adjective,~a shida; ~a mashaka +strait,noun,mlango bahari; shida; taabu; dhiki; mashaka +strand,noun,ufukwe; ufuko +strand,verb transitive,"pweleza; kwamia; kwamisha. be ~ed, (fig.) achwa katika shida; kwama" +strange,adjective,"geni; a ajabu. -ly adv. kiajabuajabu. -ness n. ugeni; ajabu; upya. -r n. mgeni. He is a - here, hajulikani hapa" +strangle,verb transitive,nyonga; songa kwa kamba; kaba roho +strangulation,noun,kunyonga +strap,noun,ukanda; kigwe +strap,verb transitive,(-pp-) piga kwa ukanda; funga kwa ugwe +strategy,noun,maarifa; mkakati; mbinu +stratification,noun,utabakishaji +stratify,verb transitive,tabakisha; gawanya; fanya matabaka +stratosphere,noun,angastrato; tabakastrato: tabaka la pili toka chini ya uso wa dunia hadi kufikia baina ya kilomita 50 na 60 +stratum,noun,(strata) tabaka +straw,noun,majani makavu; mrija. the last - pigo la mwisho +stray,verb intransitive,potea; tangatanga; zurura +stray,adjective,"-liopotea; chache. a cat, paka anayezurura, shume. He was hit by a - arrow, alipigwa kwa mshale uliokosa shabaha" +streak,noun,"mfu; mlia; mstari; mchirizi, kipindi kifupi, dalili; shubha. like a - of lightning, upesi kama umeme. He has a cruel - in his nature, ana dalili ya ukatili" +streak,verb transitive,piga mlia +stream,noun,mto; mkondo; mwelekeo; mfululizo; msururu +stream,verb intransitive,tiririka; mimimika; pepea. -lined adj. lionyooka; sio na mazonge +street,noun,barabara; mtaa +strength,noun,nguvu; uwezo; wingi. -en v.t. tia nguvu; imarika; imarisha +strenuous,adjective,enye bidii sana; -enye kuhitaji nguvu nyingi; -enye kutumia nguvu nyingi +stress,noun,msongo; kani; mkazo; shida; msisitizo; himizo +stress,verb transitive,kaza; sisitiza +stretch,noun,kujinyoosha; kupinda; eneo; upande ulionyooka +stretch,verb transitive/intransitive,"nyosha; jinyosha; panua; zidisha; enea; enea. a point in sb.'s favour, pendelea mtu. -er n. machela; taruma" +strew,verb transitive,"(~ed, strewn) tawanya; tapanya; tupatupa" +stricken,adjective,-liojeruhiwa; -lioathiriwa; -liojaa majonzi; liopatwa na maafa +strict,adjective,-kali; -a kulazimisha uti; halisi; kamili; tupu; -ly adv. kabisa kwa kweli; hasahasa; kwa ukali. -ness n. ukali; uhalisi; nguvu +stride,noun,hatua +stride,verb intransitive,panua miguu; tembea kwa hatua ndefu. -over; chupa; ruka +strife,noun,ugomvi; mzozo; vita; mabishano +strike,noun,pig0; mgomo; ugunduzi; mashambulizi +strike,verb intransitive/transitive,"(struck) piga; gonga; chapa; pata; gundua; shitusha; washa; choma; fika; tua; shusha; panda mwambani; goma; -off v.t. futa; ondoa. -out, anza. -out for yourself, anzisha peke yako. -up (music) anza kupiga kinanda. -up a friendship with sb., anzisha usuhuba na mtu. The clock struck four, saa iligonga mara nne. -a flag, shusha bendera. -a sail, tua tanga. -a tent, piga hema. -a light, washa taa. -a match, washa kiberiti. -an average, pata wastani. -a bargain, patana. -a balance, pata utar; afikiana. -oil, gundua mafuta. -the path, vumbua njia. -terror into the enemy, ogofya adui. be struck dumb, wa bubu, pigwa na bumbuwazi. How does the plan strike you? waonaje mpango huu? It has struck me that, nimepitikia ya kuwa. The porters are on strike, wapagazi wamegoma. -ri n. mgomaji; mshambululaji. striking" +strike,adjective,-a kuvutia; -a ajabu +string,noun,uzi; kamba +string,verb transitive/intransitive,"(strung) funga uzi; tunga. together a story, tunga hadithi. highly strung -epesi kuonwa wasiwasi, -epesi kuchacharik. -y adj. -a nyuzinyuzi; kama nyuzi. meat, nyama yenye nyuzinyuzi" +stringency,noun,ukali +strip,noun,ujororo; upapi; ubale; upapi. v.t./i (-pp-) vua; vulia; chuna; kumba; safisha; nyang'anya +stripe,noun,mlia; mstari; tepe +strive,verb intransitive,"(strove, striven) jitahidi; pania; hangakilia; pigania" +stroke,noun,"pigo; mlio wa kengele; mlio wa saa; kifafa; kiharusi; mstari; tukio la jaribio moja. on the - of three, saa tatu barabara" +stroke,verb transitive,papasa; singa; sugua; chuachua +strong,adjective,nguvu; imara; hodari; thabiti; kali; -a athari kubwa; chungu +strontium,noun,strotitiumu: elementi ya kikemikali laini ya rangi ya fedha yenye mionzi nururishi ikisanyikao katika mifupa mwilini +structure,noun,muundo; kiunzi; umbo; jengo. structural +structure,adjective,"-a muundo; -a jengo. structural linguistics, isimu miundo. structural meaning, maana kimuulifu. structural semantics, semantiksi miundo. structural word, neno amilifu. structuralism, uisimu miundo" +struggle,noun,bidi; jitihada; harakati; mapambano. class ~ harakati za kitabaka +struggle,verb intransitive,shindana; jitahidi; pambanana +strut,verb intransitive,(-tt-) enda kwa mikogo +strut2,noun,(engineering) taruma; kiegemeo +stub,noun,kisiki; kipande; kibutu; kishungi +stub,verb transitive,"(-bb-) - one's toe, jikwaa" +stubble,noun,mashina ya majani au muba yaliyokatika; ndevu fupi ngumu +stubborn,adjective,kaidi; sugu; -shupavu +stud,noun,kifungo; msumari; njumu +student,noun,mwanafunzi; mwanachuo +studied,adjective,"ya makusudi; lio dhamiriwa; -liotafitiwa. a insult, tusi la kukusudia. studious" +studied,adjective,-angalifu; -enye bidii katika masomo +studio,noun,studio. 1. chumba cha msanii au mpiga picha. 2. bwalo la kuigizia na kupigia filamu. 3. chumba cha kurushia matangazo ya redio au televisheni +study,noun,chumba cha kusomea; kujifunza; mtalaa; mtalaa; masomo; utafiti; uchnuguzi +study,verb transitive/intransitive,jifunza; soma; talii; durusu; chunguz; tafiti +stuff,noun,vitu; vyombo; zana; vikokoroko; vifaa +stuff,verb transitive,jaza; shindilia; danganya +stumble,verb intransitive,"jikwaa; babaika; suudia; yumbayumba. on, kata; pata kwa bahati" +stump,noun,kisiki; kigutu +stump,verb transitive/intransitive,"enda kwa kishindo; (colloq) fadhaliha. His question completely ~s me, swali lake linanitatazia kabisa. (cricket) toa kwa kugonga kijiti" +stun,verb transitive,(-nn-) ziraisha; fadhaliha; tia bumbuzi; shtua +stunt1,verb transitive,viza; dumaza +stunt2,noun,(colloq) mkogo; tendo la kuonyesha ustadi +stupid,noun,zuzu; baaradhuli; mpumbavu; mjinga +stupid,adjective,mpumbavu; jinga; zuzu +stupor,noun,mzuhao +sturdy,adjective,-enye nguvu; thabiti; hodari; imara; shupavu +stutter,verb transitive/intransitive,sogumiza; gotagota maneno +sty(e),noun,(katika jicho) chokea +style,noun,mtindo; ufahari. stylish +style,adjective,-a fahari kupindukia; -a mtindo. stylist +style,noun,msanifu mitindo +subconscious,adjective,-a kufichika akilini +subdivide,verb transitive/intransitive,zidi kugawa; zidi kugawanyika +subdue,verb transitive,"shinda; tuliza; punguza nguvu; tuliza; tiisha. -d light, nuru iliyopunguzwa nguvu" +subheading,noun,kichwa kidogo cha habari +subject,noun,"raia, mwananchi; mada; habari; mazungumzo; mhusika; somo; kiima" +subject,adjective,"-liotawaliwa na serikali; sio huru; -lioelekea kuathiriwa na. -to kwa sharti kwamba; ikiwa; kwa kutegemea. to your approval, ikiwa utaidhinisha" +subject,verb transitive,tawala; athiri; jitoa; toa. -ion n. kutawaliwa; kugandamizwa; kukomeshwa +subjugate,verb transitive,shinda kabisa; komesha; tiisha +sublime,adjective,-a juu sana; bora sana; -kuu; adhimu; -tukufu; -a fahari; -a ajabu +submarine,noun,sabmarini; nyambizi: aina ya meli inayotembea/oga chini ya maji +submarine,adjective,-a chini ya bahari +submerge,verb transitive/intransitive,zamisha; zama; didimiza; piga mbizi +submit,verb transitive/intransitive,"(-tt-) tii; jiweka chini; lazima; wasilisha; toa; ridhi; jisalimisha; vumilia, ridhi; toa hoja. submission" +submit,noun,utiifu; kujisalimisha; kukubali; unyenyekevu; uwasilishaji. submissive +submit,adjective,-tiifu; mnyonge; mnyenyekevu +subordinate,adjective,-a chini; -dogo; tegemezi; saidizi +subscribe,verb transitive/intransitive,"changa; lipia; tia saini; unga mkono. -$5 to a flood relief fund, changa dola 5 kwa mfuko wa mafuriko. -to a newspaper, jiandikisha na lipia ili uletewe gazeti. -to opinions, kubaliana na maoni," +subscribe,noun,mchangaji; mteja. subscription +subscribe,noun,mchango; ada; utaji saini +subsequent,adjective,-a baadaye; -a kufuatia; -a kutokea. -ly adv. baadaye; hatimaye +subset,noun,"setindogo, sabseti: seti iliyomo au inayoweza kuwa ndani ya seti nyingine" +subside,verb intransitive,(kwa maji) zizinia; pungua; (kwa ardhi) didimia; (kwa majengo) musu: kudidimia jengo au sehemu yake katika ardhi; tulia; (kwa upepo) tulia +subsidiary,adjective,-a kusaidia; saidizi; -dogo. subsidize +subsidiary,verb transitive,toa ruzuku; saidia. subsidy +subsidiary,noun,ruzuku +subsist,verb intransitive,"ishi kwa, ponea; jikimu" +subsonic,adjective,kasi yoyote iliyo chini ya kasi ya sauti +substance,noun,dutu; kitu; maana; kiini; nguvu; uthabiti; utajiri; mali +substantial,adjective,imara; -kubwa; thabiti; madhanawa; tajiri; -kiasi; -a msingi; halisi +substitute,noun,badala +substitute,verb transitive,badili; chukua nafasi ya; weka mahali pa. substitution +substitute,noun,kibadala; ubadilishaji +subtend,verb transitive,kingama; elekeana na; kabil; ngoeka; kuwa mkabala na +subterranean,adjective,-a chini ya ardhi +subtle,adjective,-gumu kueleza; -a kutatiza; -a hila; -a akili; stadi. -ty n. werevu; busara; akili +subtract,verb transitive,toa; ondoa; punguza. -ion n. kutoa; kuondoa +subtropical,adjective,liopakana na tropiki +subway,noun,njia ya chini kwa chini; njia ya treni ipitayo chini kwa chini +succeed,verb transitive/intransitive,faulu; +success,noun,ufanisi. mafanikio. successful +success,adjective,-a kufanikiwa -a kufuzu; -a bahati njema +succession,noun,mfuatano; mfululizo; msururu; maandamano; urithi. successive +succession,adjective,-a kufuatana; -a moja kwa moja; -a mfululizo +successor,noun,mrithi +succumb,verb intransitive,"shindwa; fa- to a temptation, shindwa na matamanio ya nafsi" +suck,verb transitive,"fyonza; nyonya; mung'unya; nywya; nywesheleza; vuta. The plants' moisture from the soil, mimea hufyonza unyevu kutoka ardhini. (fig.) nyonya maarifa. He was merely out to other people's brains, nia yake ilikuwa kunyonya maarifa ya wengine. -le v.t. nyonyesha; nyonya" +sucrose,noun,"sukrosi: disakaridi tamu nyeupe ya kifuwele, hupatikana toka kwenye miwa au jamii ya viazi vitamu" +suction,noun,ufyonyzaji; uvutaji; mvuto; mnyonyo +sudden,adjective,ghafla: siotazamiwa. -ly adv. ghafla; mara +sue,verb transitive/intransitive,"shtaki; omba; sihi. - for peace, omba amani - for mercy, omba kuhurumiwa" +suffer,verb transitive/intransitive,"sumbuliwa na; umwa; teseka; vumilia; patwa na; teswa; vumilia; -ance n. uvumilivu; mateso; ustahamilivu. He is here on, ameruhusiwa kuwepo kwa shingo upande -ing n. maumivu; mateso; taabu" +sufficient,adjective,-a kutosha; maridhawa; -a kukifu; -a kuridhisha. sufficiency +sufficient,noun,utoshelevu +suffix,noun,(gram.) kiambishi tamati +suffocate,verb transitive/intransitive,songa; kosa hewa; kaba roho; nyonga. suffocation +suffocate,noun,kukosa hewa; kusonga roho +sugar,noun,"sukari. brown, unrefined, ~ sukari guru. refinery, kiwanda cha sukari" +suggest,verb transitive,pendekeza; toa shauri; toa rai; maanisha; ashiria; dokeza +suicide,noun,kujiua; kujingamiza; mtu anayejiua. suicidal +suicide,adjective,-a kujiua; -a kujingamiza +suit,noun,"suti; mashtaka; daawa; madai; karata za namna moja. follow ~, (fig.) fuata mkumbo" +suit,verb transitive,"faa; stahili; inyoz; stahili; pendeza; oanish; patanisha; linganisha. sth to oanish, he -ed for, faa kwa. He -ed for teaching, alifaulu" +sullen,adjective,-enye kununa; chukivu; -enye kinyongo +sully,verb transitive,chafua; paka matope; vunja kadiri +sulphate,noun,sulfati: chumvi ya asidi sulfuriki +sulphur,noun,"salfa; kiberiti; kiberiti upele. dioxide, salfa dioksidi: gesi isiyo na rangi ikohozayo" +sultry,adjective,-a joto kali; -a hari; -enye ashiki nyingi +sum,noun,"jumla. (arith.) hesabu; kiasi cha fedha. in ~, kwa ufupi" +sum,verb transitive,~ up jumlisha; hesabu; soma; eleza kwa muhtasari. ~mary +summer,noun,kiangazi; kaskazi; majira ya joto +summit,noun,kilele; upeo. ~ meeting +summit,noun,mkutano wa wakuu wa nchi +summon,verb transitive,ita; ita kortini; kusanya +sun,noun,jua; mwangaza au joto la jua; nyota +sun,verb transitive,(-nn-) ota jua; jianika juani. ~stroke ugonjwa unaotokana kwa kupigwa sana na jua kali +Sunday,noun,Jumapili +sundry,adjective,"kadha wa kadha; anuwai; baadhi; ingine; all and ~, watu wote. sundries" +sundry,noun,magorogoro; vikokorokoro +superannuate,verb transitive,staafisha; lipa kiinua mgongo +superb,adjective,-zuri sana +superconductivity,noun,upitituhuru; tabia ya baadhi ya metali kupitisha umeme bila ukinzani katika halijoto karibu na sifuri halisi +superficial,adjective,-a juujuu; -a kubabaisha. -ly adv. kijujuu; kwa kubabaisha +superfluous,adjective,-a kupita kiasi; liozidi +superintend,verb transitive/intransitive,simamia; angalia; amuru kazi; rakibu; ongoza. -ence n. usimamizi; uongozi; urakibu +superior,noun,mkuu +superior,adjective,"bora; ingi zaidi; enye kuzidi; -a cheo cha juu; -nye kiburi. The enemy were in ~ numbers, maadui walikuwa wengi" +superlative,adjective,"bora mno; (gram.) the ~ degree, sifa ya juu kabisa" +supernova,noun,supernova; nyota adhamu; mng'aro wake huongezeka ghafla kutokana na mripuko wake +supersede,verb transitive,chukua nafasi ya +supersonic,adjective,supa-soniki; -a zaidi ya kasi ya sauti +superstition,noun,ushirikina; imani ya uchawi. superstitious +superstition,adjective,-a ushirikina +supper,noun,chakula cha usiku +supplant,verb transitive,"twaa mahali pa; chukua nafasi ya; wa badala. Wooden implements are often ~ed by iron ones, vyombo vya chuma vinachukua mahali pa vile vya mbao" +supple,adjective,"-a kunesa; nyumbufu. the ~ limbs of children, viungo laini vya watoto; -a mind (fig.) akili nyepesi" +supplement,noun,nyongeza; ziada +supplement,verb transitive,"ongeza; jaliza. -ary adj. -a kuongezea; -a ziada; -a kurudia. examinations, mitihani ya marudio" +supply,noun,kuweka; kutoa; kuleta; ugavi; akiba +supply,verb transitive,toa; leta; pa; kimu; ruzuku +support,noun,kuchukua; kutegemeza; mihimili; mwega; kiamuli; msaada; muawana; mteueti; uungaji mkono. v.t +supremacy,noun,uwezo wa juu kabisa; mamlaka ya juu kabisa +supreme,adjective,-a juu kabisa; enye mamlaka makubwa kabisa; -enye uwezo mkubwa kabisa; -kubwa kabisa +sur plice,noun,kanzu ya kasisi +surcharge,noun,malipo ya ziada; muhi mwi posta unaobadilisha thamani ya stempu; mzigo wa ziada +sure,adjective,"-a hakika; -a yakini; -a kweli; -a kuaminika. feel ~ of oneself, jiami ni. be ~ - to come, usikose kuja. make ~, hakikisha" +sure,adverb,"- enough, kwa hakika; kwa kweli" +surf,noun,shanu;a; povu la mawimbi ya maji +surface,noun,umbo la nje; uso; sura; juu; sehemu ya juu +surface,adjective,-a nje; -a juu +surfeit,noun,shibe; kimaya +surgeon,noun,daktari mpasuaji +surgery,noun,upasuaji; thieta. surgical +surgery,adjective,-a upasuaji; -a kupasulia +surly,adjective,-kali; -a kisirani; gomvi. surliness +surly,noun,ukali; kisirani; chuki; uchungu +surname,noun,jina la ukoo +surplus,noun,ziada +surprise,noun,mshangao; fadhaha; mastajabu; mzu bao. vt. shangaza; fadhahisha; duwaza; shtua; shtukiza. surprising +surprise,adjective,-a kushangaza; -a kustaajabisha +surrender,noun,"kujisalimisha; kusalimu amri; kuacha; kujitoa. vt./i. jisalimisha salimu amri; acha; jiachia; kubali kushindwa. one's goods as a surety, weka dhamana mali yako. oneself to sb's care, jiweka chini ya himaya fulani. (fig.) oneself to, jisalimisha" +survey,noun,ukaguzi; upimaji; mapitio; uchunguzi. vt. tazama; kagua; aua; pitia; pima ramani +susceptible,adjective,"-epesi kuathirika; -epesi kuhlisi. of proof, -a kuwez a kuthibitika" +suspect,noun,"mtuhumiwa; mshukiwa. vt. dhani; kisia; tuhumu; tilia shaka; shuku; dhani; waza. He ~ed that the enemy were hiding among the trees, alshuku kuwa maadui walikuwa wamejificha katika miti" +suspense,noun,mashaka; wasiwasi; taharuki +suspension,noun,"kiangiko; kutungika; kuangika; kuondoshwa kwa muda; kusimamishwa. suspension bridge, daraja ning’inizi" +suspicion,noun,tuhuma; shaka; tuhuma; dhana mbaya +suspicious,adjective,enye shaka; ~a; kutuhumu; ~ya wasiwasi +sustain,verb transitive,"imilili; chukua; patwa na matatizo; vumilia; (law) kubaliana na, idhinisha, toa idhini" +sustenance,noun,"chakula, riziki" +swagger,verb intransitive,tamba; randa; enda kwa kujivuna. majivuno. - cane. kifimbo cha askari +swallow,noun,"kumeza, funda" +swallow,verb transitive/intransitive,"meza. - one's words, tia ulimi puani" +swallow²,noun,"kijumbamshale; barawai; mbayuwayu, mbililiwi" +swamp,noun,kinamasi +swamp,verb transitive,jaza maji; tosa majini; vuika majini. (fig.) lemea; kemea; vika maji +swan,noun,bata maji +swap,verb transitive/intransitive,(-pp-) badili mali kwa mali +swarm,noun,kundi kubwa la wadudu au ndege +swarm,verb intransitive,"enda pamoja katika kundi. with, wa-ingi, jaa sana" +swarm²,verb intransitive/transitive,"- up; paraga, paramia" +sway,noun,"kuyonga; kuyumba, nguvu; mvuto" +sway,verb intransitive/transitive,yonga; yumbisha; yumba; geuza; vuta; shawishi +swear,verb transitive/intransitive,"(swore, sworn) apa; apisha; kula yamini; kula kiapo; lisha kiapo. - by sth, apia kama shahidi; (colloq.) tegemea; laani; apiza; tukana" +sweat,noun,"jasho; unyevu, majimaji; (colloq.) kazi ngumu; sulubu" +sweep,noun,"fagi; ufagio; upeo; pigo; mkupuo; mkondo; msafisha; dohani, kafi; kasia; upondo" +sweep,verb transitive/intransitive,"(swept) fagia; pangusa; kumbad; enda kwa fahari; tamba; enea; tanda; pita upesi; kokota; peperusha; zoa; safisha. Houses were swept away by the floods, nyumba zilikokolewa na mafuriko. She swept out of the room, alitoka chumbani kwa madaha, make a clean ~ of sth. (fig.) ondoa mbali" +sweet,noun,kitu kitamu; mpenzi; kipenzi +sweet,adjective,-tamu; safi; zuri; a kupendeza; a kuvutia; a kunukia +swell,noun,mawimbi makubwa; uvimbaji. v.i.swollen) vimba; vimbisha; tuna; tunisha; tunza; tanuka +swelter,verb intransitive,ona joto sana +swerve,noun,mchepuko +swerve,verb intransitive/transitive,gauka; enda upande; chepuka; pinda ghafla +swift,adjective,-epesi; a ghafla; a haraka; a mbio +swift²,noun,kijumbamshale; mbililiwi; mbayuwayu; barawai +swim,noun,kuogelea +swim,verb intransitive/transitive,"(-mm- swam, swum) ogelea; ona kizunguzungu; jawa na. His eyes were ~ming with tears, macho yake yalijaa machozi. be in the ~, fahamu au shiriki katika mambo yanayotokea" +swindle,verb transitive,danganya; tapeli; laghai; ghilibu. -r n. ayari; tapeli; dhalimu +swing,noun,"kubembea; pembea; bembea. v.i.t. (swung) pembea; pembeza; bembea; bembeza; geuka; geuza; enda upande. go with a ~, fuata mdundo. be in full ~, pamba moto" +switch,noun,"swichi; ufito; mchapo; mtambo wa kubadilisha njia za reli; kishungi; mgwisho. v.t.i. - on, washa; fungua. - off, zima" +swivel,noun,pete yenye kuzunguka; ekseli +swivel,verb transitive,(-ll-) zungusha; zunguka +swoop,verb intransitive,"shuka chini kwa kasi (kama tai, kipanga, etc.); ruka chini; chupa; pokonya; pora" +sword,noun,upanga; kitara; jambia; sime +swot,noun,mbukuaji; kazi nzito +swot,verb intransitive,(-tt-) (slang) soma kwa bidii; bukua +syllable,noun,silabi +symbiosis,noun,ufanano; utegemeanaji wa viumbe viwili hai +symbol,noun,ishara; alama; dalili. -nic adj. a mfano; enye maana; -a ishara. -ize v.t. wa ishara ya; onyesha kwa ishara; ashiria +symmetrical,adjective,a pacha; -a sawa; linganifu +symmetry,noun,"mpachano; pacha; mlingano wa kilingo; umbo la mpangilio wa sehemu mkabala za bapa, mstari au nukta; ulinganifu; usawa; mlingano" +sympathy,noun,"upole; huruma; utu wema. be in ~ with, hurumia; sikitika. sympathetic" +sympathy,adjective,a huruma; -pole; -a roho nzuri. sympathize +sympathy,verb intransitive,be in ~ with; hurumia; sikitika +symphony,noun,simfoni; muziki upigwao kwa kutumia ala nyingi kwa pamoja +symptom,noun,alama; ishara; dalili. -atic adj. -a dalili; -a ishara +synagogue,noun,sinagogi; nyumba ya ibada ya Wayahudi +syncline,noun,sinklini; mkunjo katika tabaka wa majabali sedimenti unaosababishwa na msoego wa tabaka za ardhi +syndicate,noun,ushirika wa mashirika yenye shughuli za aina moja; ushirika wa waandishi makala magazetini +synod,noun,sinodi; eneo la majimbo ya kanisa; mkutano wa majimbo ya kanisa +synonym,noun,sinonimia; kisawe; neno lenye maana linalo karibiana sana kimanaa na lingine. -ous adj. -enye maana karibu sawa +synopsis,noun,(synopses) muhtasari; ufupisho +synovial capsule,noun,kibumba sinovia; kiwambo kama kifuko kinachozunguka mifupa miwili inayotembea kwenye kiungo +synovial fluid,noun,ute lainishi; ute mwili ulioko katika sehemu wazi za viungo kama vile mfereji wa chakula +syntax,noun,sintaksi; tawi la isimu linalohusu uhusiano wa kisarufi wa vipashio na maneno +synthesis,noun,usanisi +synthesize,verb transitive,sanisi +synthetic,adjective,sanisi. synthetical +synthetic,adjective,"a usanisi. synthetic chemistry, kemia sanisi. synthetically" +synthetic,adverb,kisanisi +syphilis,noun,kaswende; mojawapo ya maradhi ya zinaa +syphon,noun,mrija; neli; kifonyozi +syringe ['sɪrɪnʤ],noun,sindano +syrup,noun,shira +system,noun,"mfumo; utaratibu. the nervous ~, mfumo wa neva. Too much alcohol is bad for the ~, kunywa ulevi wa kupindukia ni hatari kwa afya ya mtu" +T cell,noun,aina ya limfosti inayotoka kwenye ya mwili dhidi ya antijeni +taamuli,noun,mazingira; taamuli; tafakuri +tab,noun,nembo ya karatasi au ya kitambaa iliyo katika nguo; kibonye bapa ambacho ni ala ya kiibodi kwenye kompyuta kitoacho fursa ya mfulizo wa vitu na miruko +table,noun,"meza; watu waliokaa mezani; ratiba; orodha; jedwali; jiwe. His talk amused the whole ~, mazungumzo yake yalifurahisha wote waliokuwa mezani. keep a good ~, andaa chakula vizuri" +tablet,noun,(la zamani) kibao cha kuandikia; padi; kidonge cha dawa; kipande cha sabuni +taboo,noun,mwiko; miko; haramu +tabular,adjective,liopangwa katika jedwali +tabulate,verb transitive,panga katika jedwali; orodhesha +tabulator,noun,mashine ya kuorodhesha; mashine ya kupangilia +tack,noun,"msumari mfupi mdogo, kupiga bandi; kushikiza, mbisho wa meli; (fig) be on the right ~, fuata mwelekeo mzuri. v.t./i kupigilia kwa misumari midogo; shikiza; piga bandi; kisi" +tackle,noun,"vyombo; zana; vifaa; kukamata kwa nguvu. fishing ~, vyombo vya kuvulia samaki" +tackle,verb transitive/intransitive,shugulikia jambo; kamata kwa nguvu; shambulia +tact,noun,hekima; busara +tactical,adjective,-a mbinu; -a mpango; -a maarifa ya vita +tactician,noun,stadi wa mbinu +tactics,noun,mbinu; njia; mpango wa kutekeleza jambo; mbinu za kupanga mashambulizi katika vita +tadpole,noun,pingiriti; kiluwiluwi +tag,noun,"tegi; kipande kidogo kilichofungiwa kitu kingine; kibandiko cha bei; msemo unaonukuliwa mara nyingi na watu. question ~, kirai shwishwi" +tag,verb transitive,(-gg-) funga; ambatisha; fuata kwa karibu sana; tia tegi +tail,noun,"mkia; upande wa sarafu usio na kichwa cha mtu. heads or tails, kichwa au mkia?" +tail,verb transitive/intransitive,"after sb., fuata mtu karibu sana. -off punguka; legea; baki nyuma" +tailor,noun,msonaji; fundi cherahani; mshoni +taint,noun,doa; waa +taint,verb transitive/intransitive,tia doa; ozesha; oza +tale,noun,hekaya; hadithi; taarifa; maelezo; kisa; ngano. tell ~s about chongea +talent,noun,kipawa; kipaji; watu wenye vipaji. the local wasanii wa ridhaa wa mahali wenye vipaji +talk,noun,"mazungumzo; mjadala; mhadhara; hotuba; maongezi. small ~ porojo; domo. - of the town, jambo linalozungumzwa. v.i/t. nena; sema; ongea; zungumza. - sth. over, ongea juu ya jambo fulani. - sb. out of doing sth., shawishi kutofanya kitu. - sb. round, shawishi mtu akubali" +tall,adjective,"-refu; a kuzidi. - a story, hadithi yenye shaka. - an order agizo lisilotekelezeka; ombi la muhali" +tally,noun,kitambulisho; hesabu +tally,verb intransitive,lingana; patana +talon,noun,kucha la ndege +tamarind,noun,(tree) mkwaju; (fruit) ukwaju +tame,adjective,-liofugwa; si-kali; nyenyekevu; tilifu; -liopooza +tame,verb transitive,fuga; tiisha; tawala +tamper,verb intransitive,haribu; geuza; vuruga; chezea +tan,adjective,hudhurungi +tan,verb transitive/intransitive,(-nn-) (kwa ngozi) dibaghi; geuka hudhurungi +tangent,noun,"mstari mguso. go off at a ~, ghairi ghafla; enda masazari" +tangible,adjective,"-a kugusika; wazi; dhahiri. proof, ithibati dhahiri" +tangle,noun,mfungamano; msokotano; msongamano; mvurugano; vurugu. v.t/i. sokotana; vuruga; songamana +tank,noun,"birika; tangi; lothi; kifaru. the petrol ~, tangi la petroli" +tantamount,adjective,"-to, sawa na; mamoja" +tao,adjective,"-erevu, -enye hila, -janja" +tap,noun,"bomba, mferiji" +tap,verb transitive,gema; fyonza; kinga. (fig.) jaribu kupata jambo kwa hila +tape,noun,utepe; tepu +taproot,noun,mzizi mkuu; mzizi mkubwa kuliko yote wa mmea dikotiledoni unaokua kuelekea chini ardhini +tap²,noun,kipigo chepesi; kugonga +tap²,verb transitive,gota; gonga +tar,noun,lami +target,noun,shabaha; lengo; kusudio +tariff,noun,orodha ya bei; ushuru wa forodha +tarpaulin,noun,turubali +tart²,noun,pai ya matunda +tart¹,adjective,chungu; kali +task,noun,"kazi; force, jopo" +tassel,noun,kishada; shada +taste,noun,"kuonja; ladha; utamu; tamaa; upendo; shauku; akili za kupambanua mazuri. v.t/i. onja, dhuku; -wa na ladha ya. bud, kionjo; ungo la fahamu katika ulimi ambalo huweza kugundua ladha ya kitu - the joys of freedom, furahia uhuru" +tasty,adjective,tamu; a- kukolea +taut,adjective,"-liokazwa; (fig.) -epesi kushtuka; -liokacha; kavu. a smile, kicheko kikavu" +tawny,adjective,-a rangi ya mchanga wa pwani; hudhurungi +tax,noun,"kodi; ushuru. a - on my strength, mzigo kwangu; taklifa kwangu" +tax,verb transitive,"toza kodi; lipisha ushuru; sumbua; kalifu. - sb. with sth., shatki; laumu" +taxi,noun,teksi +tea,noun,chai. hoja cha chajo; kijio +teacloth,noun,"kitambaa cha kufutia vikombe. ~set, ~service n. seti ya vyombo vya chai. ~strainer n. kichujio cha chai" +teak,noun,msaji; mvule +team,noun,timu; wanyama wanaokokota gari pamoja. ~work kazi ya kikoo +tear1,noun,"mpasuko; mpasuo; ufa. v.t/i. (tore, torn) chana; pasua; rarua; tatua; ng'wafua; pasuka; raruka; chanika; kurupuka. The country was torn by civil war, nchi ilivurugwa kwa vita vya wenyewe kwa wenyewe" +tear2,noun,"chozi. be in ~s, lia" +tease,noun,mtani +tease,verb transitive,chokoza; sumbua; tashtiti; tania +technical,adjective,-a kifundi; stadi; -a ufundi +technician,noun,fundisanifu +technique,noun,mbinu; jinsi ya kufanya jambo +technology,noun,teknolojia; elimu ya ufundi +tectonics,noun,ujenzi; tekitonikia; sanaa na ustadi wa kujenga majengo ya kufaa na kupendeza +tedious,adjective,-a kuchosha; -a taabu; -a ketaabisha +tedium,noun,uchovu; taabu +teen,noun,"umri kati ya miaka kumi na tatu hadi ishirini; youths in their ~s, vijana wa umri wa kati ya miaka kumi na tatu na kumi na tisa" +teenage,adjective,-a ujana +teenager,noun,kijana +telecast,noun,utangazaji kwa televisheni +telecommunication,noun,"mawasiliano ya simu, redio au televisheni" +telegram,noun,telegramu +telegraph,noun,telegrafu; simu ya upepo. v.t/i. peleka habari kwa telegrafu +telepathy,noun,uwezo wa kupashana mawazo bila kutumia hisia za kawaida +telephone,noun,simu. v.t/i. piga simu +telescope,noun,darubini. v.t/i. ingiana kama sehemu za mtutu wa darubini. telescopic +telescope,adjective,a darubini; -a kuonekana kwa darubini; -a kutazama mbali +televise,verb transitive,tangaza kwa televisheni +television,noun,televisheni +temper,noun,"1. matiko ya madini. 2. hali; tabia; moyo; mwenendo. good, upole; ukunjufu; bad, hamaki; hasira. keep one's, tulia; jiweze; jizuia; poa. lose one's, kasirika; hamaki" +temper,verb transitive,"1. tia matiko; tuliza; punguza ukali etc. justice with mercy, -wa na huruma wakati wa kutoa adhabu. -ament n. tabia; mwenendo; silka. -al adj. -epesi kukasirika au kufurahi; -epesi wa kubadili tabia" +temperature,noun,"halijoto. take sb's, pima mtu kwa thamometa. have a -, wa na homa" +tempest,noun,tufani; dhoruba. -uous adj. -a tufani; -a dhoruba; -enye kuchafuka sana. (fig.) a ugomvi mwingi; -a kubishana +temple²,noun,paji la uso +temple¹,noun,hekalu +temporary,adjective,"-a wakati; -a kitambo; -a muda. hard water, maji magumu ya muda; maji ambayo ugumu wake huondoka kwa kuchemshwa tu" +tempt,verb transitive,"tamanisha; shawishi. -ation n. kishawishi; ushawishi; matamanio. -er n. shawishi. the -, shetani" +tenable,adjective,"-a kushikika; -a kulindika; -a kudumu kwa muda fulani; -a kuweza kutetea. The fortress is not -, boma halilindiki. His argument was hardly -, ilikuwa taabu sana kuitithibitisha hoja yake" +tenacious,adjective,-enye kushika sana; -a kunata; -a kushikamana; -enye kushikilia kauli yake; -enye kung'ang'ania +tenacity,noun,nguvu ya kushikamana; ushupavu; uthabiti +tenancy,noun,"upangaji; kipindi cha upangaji. life tenancy, upangaji wa maisha" +tenant,noun,"mpangaji. farmer, mkulima wa mfumo wa nyarubanja anayekodii ardhi" +tender²,adjective,"-ororo; -epesi kudhurika; dhaifu; laini; -a huruma; -pole. -subject, suala nyeti. foot, mgeni katika mazingira magumu. -hearted, pole; -enye huruma, enye upendo. -loin, sarara. -ly adv. kwa huruma; kwa upole. -ness n. wororo; upole; ulaini" +tender¹,noun,"tenda; zabuni. legal -, fedha halali ya nchi. v.t/i. toa. for, zabuni. for the construction of a bridge, zabuni ujenzi wa daraja" +tendon,noun,mkano +tendril,noun,ukono; kikonyo (cha mmea) +tend²,verb intransitive,"elekea. Prices are -ing upwards, bei zinaelekea kupanda. Their steps -ed towards the bridge, walienda kwenye daraja. -ency n. mwelekeo; welekeo. Your work shows a - to improve, kazi yako ina mustakabali wa maendeleo" +tend¹,verb transitive,"tunza; chunga; hudumia. -er n. mtunzaji, mhudumiaji; mlei saidizi; behewa la maji" +tenement,noun,nyumba kubwa iliyo jengwa kwa kusudi la kupangishwa; makao; mali ya +tennis,noun,"tenisi. – court, kiwanja cha tenisi" +tenor,noun,mwendo; utaratibu wa maisha; mwelekeo; sauti nyembamba +tense,noun,njeo: kategoria ya kisarufi inayoainisha wakati ambao tendo hufanyika +tense,adjective,"-liokazwa; liokakama; -enye fadhaa (gram). kaze: -enye kutumia nguvu nyingi za misuli katika kutamkwa. Their faces were with anxiety, nyuso zao zilijaa fadhaa. –ly" +tense,adverb,kwa fadhaa –ness +tense,noun,fadhaa. tensile +tense,adjective,a kunyoosheka; a kutanuka; a mkazo +tension,noun,"mvuto, mkazo; fadhaa; wasiwasi; mgogoro; nguvu ya umeme" +tensity,noun,fadhaa +tent,noun,"hema. – cloth, turubali" +tentacle,noun,mnyiri; mkia; miviyo; mkono +tentative,adjective,a kujaribia. My suggestion was only pendekezo langu lilikuwa la majaribio tu. –ly +tentative,adverb,kwa majaribio +tenure,noun,muda wa kumiliki; umiliki; masharti ya kumiliki; muda wa kushika cheo +tepid,adjective,-a uvuguvugu. be – vuvuwaa +term,noun,"muda; muhula; majira; kipindi; sharti; neno; istilahi. come to s with, kubaliana na hali ya. be on good ~s with, chukiana na" +term,verb transitive,taja; ita. –inal +term,noun,kitu cha mwisho; kichwa; ncha +term,adjective,"-a kipindi; a muhula; a mwisho; a kufa; a ncha. velocity, kasimwelekeo kikomo: kasi-mwelekeo usiobadilika unaofikiwa na gimba linalosafiri. –inate v.t/i. komesha; zuia; koma; isha; vunjika; vunja; haribu. –a pregnancy, toa mimba. –ination" +term,noun,kikomo; mwisho; uvunjaji. (gram.) silabi au herufi ya mwisho wa neno +terminology,noun,istilahi zitumikazo katika nyanja maalumu ya taaluma fulani +terminus,noun,kituo cha mwisho cha treni +termite,noun,mchwa; kumbikumbi +terrace,noun,mahali palipoinuka pa kutembelea au penye nyumba +terrestrial,adjective,a dunia; – a kuhusiana na matukio juu ya uso wa dunia +terrible,adjective,a kuogofya; a kuhuzunisha; a kutisha; a bughudha. terribly +terrible,adverb,sana; mno +terrific,adjective,a kutisha; a kuogofya; a hofu. (colloq.) - kubwa mno; ingi mno. terrify +terrific,verb transitive,tisha; ogofya; tia hofu +territorial,adjective,"a nchi au taifa fulani. the ~ army, jeshi la mgambo. territory" +territorial,noun,nchi; taifa; jimbo; wilaya; eneo +terror,noun,woga; hofu kubwa +terror,verb transitive,tisha sana. –ist +terror,noun,gaidi. –ize +terror,verb transitive,tisha sana +terse,adjective,a maneno machache; a maneno yaliyokato +tertiary consumer,noun,mnyama alae wanyama wenye kula wanyama wengine +test,noun,jaribio; mtihani; kipimo; vipimo +test,verb transitive,"jaribu; tathmini; pima; majaribio. –tube, neli ya majaribio. tube baby, mtoto wa maabara" +test,verb transitive,"jaribu; tathmini; pima. The long climb ed our powers of endurance, safari ndefu ya kupanda ilipima uvumilivu wetu" +testament,noun,"last will and ~, wasia. Old ~, Agano la Kale. New ~, Agano Jipya" +testicle,noun,pumbu: umbo la kiume ambapo gameti za kiume hutengenezwa +testimonial,noun,barua ya kuthibitisha uwezo wa mtu itolewayo na mwajiri +testimony,noun,"ushahidi. conflicting ~, ushahidi wa uongo. sworn ~, ushahidi wa kiapo. bear ~ to sth., shuhudia jambo" +testis,noun,pumbu +tetrapod,noun,mnyama mwenye maungo manne +text,noun,maandishi +textile,noun,kitambaa; nguo +textile,adjective,-enye kutengeneza vitambaa au nguo +texture,noun,"umamu: umbo asili la kitu laini, au kukwaruza, embamba, nene, etc. a cloth of fine ~, kitambaa laini" +thallium,noun,thalliamu: elementi kemikali yenye rangi buluu au weupe +than,conjunction,"kuliko; zaidi ya; kupita. He is taller ~ Juma, yu mrefu kuliko Juma" +that,pronoun,"(those) yule, ule, ile, etc. rel" +that,pronoun,"-o, -ye, -yo, -vyo, etc" +that,conjunction,"kama. on condition ~, ilimradi. Oh ~ I could get that opportunity again, laiti ningepata fursa ile tena" +thatch,noun,kitu cha kuezekea +thatch,verb transitive,"ezeka. strip off ~, ezua" +thaw,verb transitive,(barafu na theluji) yeyuka; yeyusha; (kwa watu na mwenendo wao) chamgamka; changamsha +theatre,noun,"jumba la maonyesho ya tamthilia; thieta; ukumbi wa mihadhara; tamthilia. operating ~, chumba cha kupasulia. theatrical" +theatre,adjective,cha tamthilia; (kwa mwenendo) -a kujidai +thee,pronoun,(la zamani) wewe +theft,noun,wizi +their(s),pronoun,-ao +theme,noun,dhamira; wazo +then,adverb,wakati ule +then,conjunction,kisha; halafu; baadaye +theologian,noun,mwanathilojia +theological,adjective,-a thilojia +theology,noun,thilojia: elimu ya dini na uungu +theorem,noun,kauli: usemi au mapendekezo ambayo yamethibitishwa kimantiki kutoka kwenye ukweli na dhana za kimsingi hasa katika hisabati +theoretic(al),adjective,-a nadharia +theoretician,noun,mnadharia +theoretics,noun,elimunadharia +theorist,noun,mnadharia +theory,noun,nadharia +there,adverb,"pale; hapo; kule; huko; mle; humo. -was ~ a man, palikuwa na mtu. It was ~ I saw him, pale ndipo nilipomuona" +therm,noun,kipimo cha kima cha joto. thermal +therm,adjective,-a kuhusu joto +thesis,noun,(theses) tasnifu; hoja au wazo linalotolewa kimantiki +they,pronoun,(them) wao +thick,adjective,"-nene; (kwa vitu vya majimaji) -zito; (kwa hewa au mvuke) zito. with, -liojaa" +thick,adverb,"come ~ and fast, ja -ingi pamoja" +thief,noun,(thieves) mwivi; mwizi +thigh,noun,paja +thimble,noun,kastabini: kifuniko kidogo cha madini cha kulinda ncha ya kidole isiumie kwa sindano wakati wa kushona +thin,adjective,"-embamba; liokonda; (kwa mchuzi, uji, etc.) -epesi" +thin,verb transitive/intransitive,"fanya kuwa -embamba; -epesi; wa-embamba. the plants out, punguza mimea" +thing,noun,"kitu; (pl.) mambo; vitu; ~s, vitu vyako. Have you packed your ~s yet? umekwisha funga mizigo yako? the very ~, kitu kinachofaa. This is the very ~, hiki ndicho hasa. Not at all the ~ to do, si jambo zuri hata kidogo" +think,verb transitive/intransitive,"fikir; dhani; tafakari; waza. We ~ well of him, twadhani kuwa ni mtu mwema. He ~s nothing of walking twenty miles, haoni kitu kutembea maili ishirini. He thought better of it, aliachana nalo" +thirst,noun,kiu; (fig.) shauku +thorax,noun,kifua: sehemu iliyo katikati baina ya kichwa na tumbo +thorium,noun,thoriamu: metali ya kikemikali nururishi ya nambari 90 yenye rangi nyeupe +thorn,noun,mwiba +thorough,adjective,kamilifu. ~bred n./adj. mbegu bora; a asili bora +"thou, thee",pronoun,wewe +though,conjunction,ingawa; ijapokuwa; hata hivyo +thought,noun,"fikira; wazo. take ~ for, zingatia. he had no ~ of, hakuwa na nia ya" +thrash,verb transitive,"piga; puta. He ~ him with a whip, alimcharaza kwa mjeledi" +thread,noun,"uzi; hesya ya parafujo. of thought, mfululizo wa mawazo" +thread,verb transitive,"tunga uzi katika sindano, ushanga, etc" +threat,noun,kitisho +thresh,verb transitive/intransitive,puta; pura +threshold,noun,kizingiti cha chini cha mlango +thrice,adverb,mara tatu +thrill,noun,msisimko +thrill,verb transitive/intransitive,sisimua; sisimka. ~ed +thrill,noun,~isimuliwa +thrive,verb intransitive,"(throve, thriven). sitawi; tononoka" +throat,noun,"koo. force sth down one's ~, lazimisha mtu akubali maoni yako" +throb,noun,kututa; mapigo +throb,verb intransitive,(-bb-) puma; tuta +throne,noun,"kiti cha enzi; (fig.) the ~, enzi" +throttle,noun,vali inayodhibiti miminiko wa mvuke katika injini +throttle,verb transitive,kaba roho +through,preposition,kwa; katika +through,adverb,hadi mwisho +throw,verb transitive/intransitive,"(threw, thrown) tupa; gea; rusha" +thrust,noun,kikumbo; msukumo +thrust,verb transitive/intransitive,sukuma kwa nguvu +thud,noun,mshindo +thud,verb intransitive,"piga, anguka kwa mshindo" +thumb,noun,"kidole cha gumba. be under sb.'s ~, wa chini ya. rule of ~, kanuni iliyotokana na mazoea au desturi tu. latch, kitasa cha kuminya kwa kidole. -a lift, omba lifti barabarani" +thump,noun,ngumi; pigo la ngumi; mshindo +thump,verb transitive/intransitive,piga ngumi; dunda +thunder,noun,radi; ngurumo +Thursday,noun,Alhamisi +thus,adverb,hivi; hivyo +thy,adjective,(la zamani) -ako +thyroid,noun,thirodi; tezi iliyoko kwenye shingo ambayo hutoa homoni zenye athari muhimu kwa ustawi wa akili na mwili +inoculation,noun,chanjo; uchanjaji +tibia,noun,goko; mfupa wa mguu wa mguu +tick,noun,"pigo jepesi kama la mlo kama wa saa; tiki; alama ya vyema. on ~, kwa kukopa" +tick,verb transitive/intransitive,piga mido kama saa; tia tiki +tick2,noun,kupe; papasi +ticket,noun,tiketi; kipande cha bei katika bidhaa +tickle,verb transitive/intransitive,tekenya; nyengeresha. ticklish +tickle,adjective,a kutekenyeka upesi +tidal,adjective,"a maji kupwa na kujaa. tidal power, umeme wimbi: nguvu za umeme zitokanazo na mawimbi ya bahari" +tide,noun,maji kujaa na kupwa +tide,verb transitive,"- sb. over, kwamua mtu katika matatizo. Will 6000/= you over until you get your wages? shilingi elfu sita zitakusaidia mpaka upate mshahara wako?" +tie,noun,fundo; sare; kizuizi; tai +tie,verb transitive/intransitive,"(tying, tied) funga" +tier,noun,safu; daraja; rusu +tiger,noun,chui mwenye milia +tight,adjective,"a kukaza; liokazwa; -lionyoshwa sana. pack ~, funga" +tigress,noun,chui jike +tile,noun,"kigae cha kuezekea, kubandikiza ukutani au sakafuni" +till2,noun,mtoto wa meza +till3,verb transitive,lima +tiller,noun,tela: mkono wa usukani wa mashua +tilt,noun,mwinamo. v.t/i. inamisha; inama. at full ~ kwa mbio na nguvu nyingi sana +timber,noun,mbao; miti +time,noun,"wakati; mara; majira, be in ~ wahli. You will be able to speak Kiswahili in ~ utaweza kuzungumza Kiswahili mapema in good ~ mapema. in no ~ (colloq). mara moja. at one ~ zamani. at the same ~ wakati huo huo, from ~ to ~ mara kwa mara" +timer,noun,kigeugeu. -tongued adj. mwenye kigeguege +timid,adjective,oga; enye haya +timorous,adjective,oga +tin,noun,bati; kopo; mkebe +tinge,noun,rangi; dalili +tinge,verb transitive,tia rangi kidogo; geuza kidogo +tingle,verb intransitive,sisimka +tinkle,noun,mlio wa njuga +tinkle,verb intransitive,lia kama njuga +tint,noun,rangi +tint,verb transitive,tia rangi kidogo +tiny,adjective,dogo sana +tip,noun,"ncha; kielle. ""toe adv."" kwa ncha za vidole vya miguu" +tip,verb transitive/intransitive,(-pp) (mara nyingi up.) inamisha upande mmoja; inama +tip3,noun,kidokezo; bahshishi +tip3,verb transitive,(-pp) dokeza; pa bahshishi +tissue,noun,"kitambaa; shashi; tishu: mkusanyiko wa seli mwilini a ~ of lies, uwongo mtupu" +titanium,noun,titaniamu: elementi metali ya kemikali nyepesi na madhubuti ya rangi ya fedha-kijivu na nambari 20 +title,noun,jina; cheo; kichwa cha habari. ~ deed hati miliki +titrate,verb transitive,tirisha: thibitisha kiasi cha kiambato maalumu kilichopo kwenye mchanganyiko kwa kutumia mjao wa kimeunywa kwa usahili kikiwa na nguvu inayoweza kubadili kiambato hicho kwa kingine +titter,noun,kicheko +titter,verb intransitive,jichekea; chekelea +to,preposition,"kwa; kasoro: ~ni, mpaka; ea; ku; ili; kuliko. They defeated them three goals ~ one, waliwafunga magoli matatu kwa moja. It's quarter ~ nine, saa tatu kasorobo. She has gone ~ town, amekwenda mjini. He followed her ~ the end, alimfuata mpaka mwisho. He threw a stone ~ me, alinitupia jiwe. She came ~ save me, alikuja ili kuniokoa. I prefer milk ~ coffee, napenda maziwa kuliko kahawa" +toast1,noun,tosti; tosti +toast2,noun,kupongeza; kutakia +tobacco,noun,tumbaku +toe,noun,kidole cha mguu +toe,verb transitive/intransitive,gusa kwa vidole +together,adverb,pamoja; ote; kwa wakati mmoja +toil,noun,kazi ya sulubu +toil,verb intransitive,jitahidi; fanya kazi kwa bidii; endea kwa taabu +toilet,noun,"choo; msala. articles, vifaa vya kujikwatua" +token,noun,"dalili; ishara. payment, malipo ya mfano" +tolerate,verb transitive,vumilia; stahamili. tolerable +tolerate,adjective,-a kuvumilika; zuri kiasi. tolerance +tolerate,noun,uvumilivu. tolerant +tolerate,adjective,vumilivu. toleration +tolerate,noun,uvumilivu +tomato,noun,nyanya; nyanya; tungule +tomb,noun,kaburi +ton,noun,"tani; kilo elfu moja. (colloq.) He's worth ~s of money, yeye ni tajiri mno" +tone,noun,"sauti; toni; namna au tabia ya sauti. in angry ~, kwa sauti ya ukali. The ~ of the school is good, hali ya skuli ni nzuri" +tone,verb transitive/intransitive,geuza rangi au sauti +tongs,noun,koleo +tongue,noun,ulimi; lugha +tonic,noun,toniki; dawa ya kutia afya na nguvu +tonne,noun,tani; kizio cha masi sawa na kilogramu 1000 +tonsil,noun,tukwi; findo +too,adverb,"mno; kupita kiasi; pia; vilevile. have one ~ many, kunywa zaidi ya kipimo" +tool,noun,chombo; ala; zana; kifaa; kibaraka +tooth,noun,"(teeth) jino. fight ~ and nail, pigana kufa kupona. in the teeth of, kwa kukabiliana na; dhidi ya. false ~, jino bandia. escape by the skin of one's teeth, ponea chupuchupu. have a sweet ~, penda" +tope,noun,helmet ya juu; chepeu +topic,noun,mada. -of the day gumzo la mji. -al adj. ya siku hii +topography,noun,topografia; taaluma ya maarifa ya hali ya eneo kwenye ramani +topsoil,noun,dongomaa; tabaka ya juu kabisa ya udongo yenye virutubisho vinavyotumika na mimea +top²,noun,pia sleep like a - lala fofofo +top¹,noun,"upande wa juu; kilele. at the- of his voice kwa sauti ya juu kabisa. vt. funika, kata juu, the trees kata vilele vya miti. -coat n. koti. -heavy adj. sito juu kuliko chini. -mast n. cheleko, mstamu; sehemu ya juu ya mlingoti. -most adj. juu kabisa" +torch,noun,"mwenge, tochi. hand on the- endelea elimu. carry a - for sb. penda mtu asiyekupenda" +torment,noun,mateso; adhabu. vt. tesa; adhibu. -or n. mtesaji; msumbufu +tornado,noun,(-es) kimbunga +torpedo,noun,(-es) kombora +torrent,noun,mkondo; mlizamu wa maji. -ial adj. a mlizamu. rain mvua nyingi +tortoise,noun,kobe. -shell n. ngamba +tortuous,adjective,a kupindapinda (fig.) enye hila +tory,noun,enye kushikilia ukale +total,noun,jumla +total,adjective,ote; kamili. -ly adv. kabisa +totalitarian,adjective,a imla; a kidikteta. - state nchi yenye utawala wa kidikteta +touch,noun,"mguso; kugusa. at a-, kwa kuguswa tu. soft to the- laini; myororo. final ex. marekebisho ya mwishoi. gusa; papasa. 2. pasa; husu; sikitisha. The sad story -ed our hearts hadithi ya huzuni ilitushitua. 3. shinda. There's nobody to - him for running hakuna mtu wa kumlinganisha kwa kukimbia. 4. (kwa meli) wasili; tia nanga. upon gusa; eleza kidogo; up; tengeneza. -and-go adj. It was and go whether he would arrive in time ilikuwa bahati nasibu iwapo atawahi. -ed adj. (colloq) be -ed wa na kichaa. -ing adj. a kuhuzunisha; hisia juu ya au kuhusu; kuhisiiana na. -y adj. epesi kuguswa; -iness n. wepesi wa kuguswa; kuhisi" +tough,adjective,gume; siotatuka; shupavu. customer (colloq) fedhuli; korofi. -luck mkosi +tour,noun,"safari ya kitalii; matembezi. on ~, safarini" +tour,verb transitive/intransitive,"talii, tembelea" +tournament,noun,mashindano +tourniquet,noun,fundo la kuzuia damu +tow,noun,"kamba, waya, au mnyororo wa kuvutia" +tow,verb transitive,"vuta kwa kamba, waya au mnyororo" +towel,noun,taulo +towel,verb transitive,futa kwa taulo +tower,noun,"mnara. a - of strength, mtu wa kutegemewa sana katika matatizo. water ~, mnara wa tangi la maji. block, jengo lenye ghorofa nyingi" +tower,verb intransitive,"enda juu sana. above, (fig.) zidi kwa urefu, kimo, au akili. be in a -ing rage, kasirika mno" +town,noun,mji +toxic,adjective,a sumu +toxin,noun,toksini: aina ya kemikali inayotolewa na bakteria yenye uwezo wa kudhuru seli za viumbe vingine +toy,noun,mwanasesere: kitu cha kuchezea watoto +toy,verb intransitive,chezea +trace,noun,dalili; alama; myayo +trace,verb transitive,nakili; fuatisha +trachea,noun,koromeo: mirija wa hewa kutoka kinywani kupitia shingoni hadi mapafuini +track,noun,njia; mkondo +track,verb transitive,fuatia kwa alama za nyayo +tract1,noun,eneo; nchi; jimbo +tract2,noun,kijitabu kifupi kinachohusu mambo ya dini +tractable,adjective,tiifu +tractor,noun,trekta +trade,noun,"biashara; kazi. the ~ cotton, biashara ya pamba" +tradition,noun,mila; desturi +traffic,noun,trafiki: jumla ya vipando barabarani au ndege angani; magendo +traffic,verb intransitive,"(-k-) in, fanya biashara" +tragedian,noun,mwandishi au mwigizaji wa tamthilia za tanzia +tragedy,noun,tamthilia ya tanzia; msiba +tragic,adjective,a tanzia; a huzuni. tragically +tragic,adverb,kwa huzuni +trail,noun,"njia; lia; alama; nyayo. The storm left a ~ of destruction, tufani iliacha alama za maangamizi. You have to set a trap on their ~ to catch these pigs, lazima uwatege katika lia lao ili uwakamate nguruwe hawa" +trail,verb transitive/intransitive,burura; tambaa +train,noun,treni; garimoshi; msururu +train,verb transitive/intransitive,fundisha +trait,noun,tabia au sifa bainishi +traitor,noun,msaliti; haini +traitorous,adjective,mhaini. traitress n. mhaini wa kike +trance,noun,kupagawa +transact,verb transitive,fanya shughuli na fulani +transcribe,verb transitive,nukuu; nakili +transcript,noun,nakala +transcription,noun,unukuzi; kunakili +transect,verb transitive,pita katikati; gawa kwa kupita katikati +transfer,noun,uhamisho. fee ada ya uhamisho. v.t/i. (-rr-) hamisha; hama +transform,verb transitive,geuza; badili +transfuse,verb transitive,damu. transfusion +transfuse,noun,utaji damu. The patient had several blood transfusions. mgonjwa aliongezwa damu mara kadhaa +transient,adjective,a kupita; -siodumu; -a muda mfupi tu +transistor,noun,transista: kifaa cha dutu pitishi-pitishi chenye elektrodi tatu na kina uwezo wa kukuza umeme wa volteji ndogo +transit,noun,"kupita. goods in ~, bidhaa zinazosasafirishwa. ~ visa viza ya kupita. ~ camp kambi ya wasafiri" +transitive,adjective,(kwa kitenzi) elekezi: chenye kutumika au kuelekezwa kwa mtendwa +translate,verb transitive,fasiri. translation +translate,noun,tafsiri. translator +translate,noun,mfasiri +translucent,adjective,enye ukungu; enye kupitisha nuru bila taswira +transmit,verb transitive,(-tt-) peleka; ambukiza +transparent,adjective,angavu; a kuona; wazi; bayana +transpire,verb intransitive,gemkato; kutoka kwenye vinyeweleo vya ngozi +transplant,verb transitive,atika; pandikiza +transport,noun,usafiri; uchukuzi +transport,verb transitive,"peleka; safirisha. be ~ed with, panda jazba; hemkwa. in a sort of delight, ilohamkwa" +transpose,verb transitive,badilisha namna nafasi. transposition +transpose,noun,ubadilishanaji nafasi +transversal,noun,"mkingamo: mstari wa kukingama," +transversal,adjective,a kukingama +transverse,adjective,"kingamo, kukingama. transverse wave wimbi kingamo: wimbi" +trap,noun,mtego; mtambo; hila +trap,verb transitive,(-pp-) tega; nasa; danganya +trapdoor,noun,mlango wa sakafuni au darini. ~per n. mtega wanyama +travel,noun,usafiri; safari +travel,verb intransitive,(-ll-) safiri +traverse,verb transitive,pita; pitia; kingama +travesty,noun,mwigo; dhihaka +travesty,verb transitive,dhihaki kwa kuiga au kuvaa mavazi ya kike na kufanya vitimbi vingine +trawl,noun,nyavu ya kukokota chinichini +trawl,verb transitive,vua samaki kwa kukokota nyavu chinichini +tray,noun,sinia; chano; trei +treacherous,adjective,danganyifu; janja +treachery,noun,udanganyifu; hila; usaliti +treacle,noun,asali ya miwa +tread,noun,kishindo; kidaraja cha ngazi; tredi; kasha ta tairi +tread,verb transitive,kanyaga. ~on air jaa wa na furaha +treason,noun,uhaini. high ~ uhaini mkubwa. ~offence kosa la uhaini +treasure,noun,"hazina. house, hazina" +treasure,verb transitive,thamini sana +treat,verb transitive/intransitive,"tendea. -sb well, tendea fulani vyema. 2. chukulia. He -ed the matter as a joke, alichukulia kama utani 3. eleza. He -ed the subject thoroughly, alielezea vyema mada ile. 4. (kwa hotuba, kitabu, etc.) -of, husika na. The essay ~s of insect pests, insha yahusu wadudu waharibifu. 5. tibu. 6. karibisha. 7. shauriana" +treaty,noun,mkataba. ~ port bandari inayoruhusu bidhaa za nje kwa mkataba. ~ of friendship mkataba wa urafiki +treble,adjective,a sauti nyembamba +tree,noun,mwegea +tree,noun,mti. family ~ ukoo; nasaba; usuli +trek,noun,safari ngumu na ndefu +trek,verb intransitive,(-kk-) enda safari ndefu +tremble,noun,mtetemeko; mtikisiko +tremble,verb intransitive,tetemeka +tremendous,adjective,kubwa mno +tremor,noun,tetemeko; mtikisiko +trench,noun,handaki; mfereji +trend,noun,mwelekeo. set the ~ anzisha mtindo +trend,verb intransitive,elekea +trepidation,noun,hofu; wasiwasi +trespass,noun,uingaji bila ruhusa +trespass,verb intransitive,"upon, ingia bila ruhusa" +trestle,noun,egemeo la meza au benchi lenye mate- ndege mawili +trial,noun,"hukumu; jaribio. The child is a ~ to its teacher, mtoto yule ni mtihani kwa mwalimu" +triangle,noun,pembetatu. triangular +triangle,adjective,-enye pembe tatu; a kuhusu washiriki watatu +tribe,noun,kabila. tribal +tribe,adjective,-a kikabila. tribalism +tribe,noun,ukabila +tribunal,noun,mahakama military ~ mahakama ya kijeshi +tributary,adjective,mtawaa wa serikali au serikali iliyo chini ya serikali nyingine; kijito +tribute,noun,"ushuru; kodi. pay ~ to a person, shukuru; tukuza" +triceps,noun,"msuli ulioko nyuma ya sehemu ya juu ya mkono, karibu na bega" +trick,noun,"hila; mbinu. play ~ on, cheza shere" +trick,verb transitive,danganya +trickle,noun,mchuziuko. v.i./t +tricuspid valve,noun,vali kuspid: vali baina ya chemba za chini na juu za moyo zizuiazo damu kuelekea upande sio +tricycle,noun,baiskeli ya magurudumu matatu +trifle,noun,jambo dogo. a ~ kidogo. v/t. cheza cheza. trifling +trifle,adjective,dogo +trigger,noun,"mtambo wa kufyatulia risasi. sth. off, chokonoa mambo" +trigonometry,noun,trigonometria: tawi la hisabati kuhusu uhusiano wa pembe na pembetatu na kazi zake +trim,adjective,nadhifu. v.t/i. (-mm-) punguza. get into ~ for the sports meeting jiweka katika hali nzuri tayari kwa mashindano. -ming n. mapambo +trinity,noun,utatu +trio,noun,watatu pamoja; (musiaki) wimbo wa watu watatu +trip,noun,safari; matembezi v.i/t. (-pp-) tembea kwa hatua nyepesi jikwaa +triple,adjective,~ mara tatu; a tatu pamoja +triplicate,noun,nakala tatu +triplicate,verb transitive,fanya nakala tatu +tripod,noun,kiweko chenye miguu mitatu +triumph,noun,furaha ya ushindi +triumph,verb transitive,"over, shangilia ushindi, shinda. -ant adj. a furaha ya ushindi; iloshinda" +trivial,adjective,dogo; a kawaida +trolley,noun,kibereng’e; toroli +trombone,noun,tromboni: tarumbeta yenye sauti nzito sana +troop,noun,kikosi; jeshi; kundi +trophy,noun,kumbukumbu ya ushindi; kikombe +tropic,noun,"tropiki. the ~s, nchi za joto. -al adj. a joto; a tropiki" +tropism,noun,uwelekeokiamshi: hali ya kukua kwa sehemu ya mmea au mnyama kwa kuelekea upande mojamaalum +troposphere,noun,"angatropo: tabaka la chini kabisa katika angahewa, umbali wake ni wastani wa kilomita 7 toka pembe za dunia hadi kilomita 28 kwenye ikweta" +trot,noun,mwendo wa matiti v.tˈtrɒtə(r)/ +trot,noun,farasi aliyetunzwa kukimbia kwa hatua fupifupi kwa taji wa ng’ombe +trouble,noun,shida; taabu. in~ matatizoni +trough,noun,kihori; chombo cha kupokea unga +trounce,verb transitive,piga sana +trousers,noun,suruali +trousseau,noun,mapambo na mavazi ya bibi arusi +trout,noun,aina ya samaki wa mtoni huko Ulaya +trowel,noun,mwiko wa mwashi; kijiko cha kupandia mimea +troy,noun,tola: kizio cha uzito wa vito vya thamani +truancy,noun,utoro +truant,noun,"mtoro wa shule. play ~, toroka kazini au chuoni" +truce,noun,usimamishaji vita wa muda +truck,noun,"lori, behewa la mizigo" +trudge,noun,mwendo mrefu wa kuchosha +trudge,verb intransitive,jikokota +true,adjective,kweli; amilifu +truly,adverb,kwa kweli; kwa dhati; kwa hakika +trumpet,noun,tarumbeta; parapanda; baragumu. blow one's own ~ jisifu; jigamba +truncheon,noun,rungu +trunk,noun,"shina. - call, simu ya mbali. - line, reli kuu. - road, barabara kuu" +truss,noun,"robota; mtumba; mkanda avao mgonjwa wa ngiri. - sth. up, funga shaka katika mtumba" +trust,noun,"imani; amana. - fund, mfuko wa dhamana. vt./i. amini; tegemea. - in sb., amini mtu. - to sth., tegemea kitu" +truth,noun,ukweli +try,noun,jaribio. vt./i. (tried) jaribu +tsetsefly,noun,mbung'o; ndorobo +tsunami,noun,sunami: wimbi kubwa baharini linalosababishwa na tetemeko la ardhi chini ya bahari +tub,noun,"beseni; pipa; hodhi. thumper, mhamasishaji" +tube,noun,bomba; neli; tyubu; kioo cha televisheni; reli ya chini ya ardhi +tuber,noun,kiazi; kitunguu +tuberculosis,noun,kifua kikuu. tubercular +tuberculosis,adjective,-lioathiriwa na kifua kikuu. tuberculous +tuberculosis,adjective,-a kifua kikuu +tubular,adjective,-enye umbo la neli +tuck,noun,pindo; keki +Tuesday,noun,Jumanne +tug,noun,mvuto wa nguvu +tuition,noun,mafundisho +tumble,noun,anguko; kuporomoka +tumble,verb transitive/intransitive,poromoka; chaka; pindua; angusha +tumbler,noun,bilauri +tumour,noun,mtutuko: uvimbe wowote mwilini unaosababishwa na ukuaji wa tishu usio wa kawaida +tundra,noun,tundra: uwanda mpana usio na miti katika eneo la aktiki +tune,noun,"tuni, lahani: mfuatano au uwiano wa sauti. change one's tune, badili tabia. to the ~ of, kiasi cha" +tungsten,noun,"tang'isteni: metali ya kemikali ya kijivu yenye sifa ya kufulika bamba, wavu na isiyolikaubika kirahisi ya nambari 74" +tunic,noun,koti refu; kanzu fupi; blauzi +tunnel,noun,njia ya chini kwa chini +turban,noun,kilemba +turbid,adjective,-enye matope; litobuliwa +turbine,noun,"tabo: injini za maji, gesi, hewa, na mvuke. turbogenerator, tabojenareta: jenereta la mvuke au gesi. turbojet, tabojeti: ndege yenye injini ya mvuke au gesi" +turbulent,adjective,-siodhibitika; -a ghasia. turbulence +turbulent,noun,ghasia; fujo; maasi; zahama +turf,noun,majani mororo na udongo wake +turgid,adjective,-liovimba; (kwa lugha) -a kiburi +turkey,noun,batamzinga. cold uachaji wa ghafla wa dawa ya kulevya +turmoil,noun,machafuko; zahama; ghasia +turn,noun,"1. mzunguko. three ~s mizunguko mitatu. — of the century, mwanzo wa karne mpya. 2. koma. sudden ~s in the road kona kali barabarani. 3. zamu. do sth. and about, fanya jambo kwa zamu. 4. badiliko. Events took a new ~ mambo yalibadilika. 5. tendo. One good ~ deserves another, matendo mema ni wajibu kulipwa. do sb. a good ~ mtendea mtu wema. 6. haja. serve one's ~ kidhi haja ya mtu. 7. mshtuko The news gave me quite a ~ habari zilinishitua" +turn,verb transitive/intransitive,"zungusha; zunguka, badilisha badilika; pindua; pinduka; geuza; geuka. - a deaf ear to sth., tojalia; tosikiliza. - sb. adrift, telekeza. - sb. down, katalia. - up one's nose at sth., dharau. - ing" +turn,noun,kona +turnip,noun,aina la tanipu +turpentine,noun,tarufeni: aina ya mafuta ya kuveyusha na kuchanganyia rangi +turret,noun,"mnara mdogo, banda la chuma lenye mizinga" +turtle,noun,"kasa. turn ~ (kwa meli) pinduka. shell, ng'amba; gamba la kasa" +tusk,noun,jino la ndovu; pembe. -er n. ndovu au nguruwe mwitu aliyepevuka +tussle,noun,pambano +tussle,verb intransitive,pambana vikali +tutor,noun,mkufunzi; mhadhiri +tutor,verb transitive,fundisha. -ial n. semina ya ukufunzi +tutor,adjective,-a ukufunzi +tweed,noun,nguo ya sufi +tweezers,noun,kikoleo; kibanio +twelfth,adjective,-a kumi na mbili +twenties,noun,miaka ya ishirini +twentieth,adjective,-a ishirini +twice,adverb,"mara mbili. a ~ told tale, habari inayofahamika vizuri" +twig,noun,kitawi +twilight,noun,utusitusi wa asubuhi au jioni +twin,noun,pacha +twin,verb transitive,"- with, ungana na" +twine,noun,kitani; uzi +twinge,noun,kichomi; maumivu makali ya ghafla +twinkle,noun,mmeremeto +twinkle,verb intransitive,"meremeta; metameta. in the twinkling of an eye, kufumba na kufumbua; mara moja" +twist,noun,msokoto; usokotaji +twist,verb transitive/intransitive,"suka; sokota; songa; geuza. sb.'s arm, popoto mkono wa mtu. sb. round one's little finger, fanya mtu afanye unalotaka" +twitter,noun,mlio wa sauti nyororo +twitter,verb intransitive,(kwa ndege) lia kwa sauti nyororo +type,noun,"aina; herufi za kupigia chapa true to ~ mwakilishi hasa wa jamii yake. -face, aina ya chapa. -script, kazi iliyopigwa chapa. setter, mtayarishaji chapa. -writer, mashine ya chapa. -written, iliyopigwa chapa" +type,verb transitive/intransitive,pigia taipu; panga katika aina +typhoid,noun,homa ya matumbo +typhoon,noun,kimbunga; tufani +typist,noun,mpiga taipu +typography,noun,"taipoɡrafia; taaluma ya kupigia chapa. faults of typography, makosa ya uchapaji" +typology,noun,taipolojia; uainishi hasa wa maandiko ya Biblia na sayansi jamii +tyranny,noun,uonevu; udhalimu; udikteta; utawala wa mabavu. tyrannical +tyranny,adjective,-a kikatili; -a kidikteta; -a kidhalimu. tyrannize +tyranny,verb intransitive,kandamiza; tawala kwa mabavu; onea; dhulumu. tyrannous +tyranny,adjective,onevu. tyrant +tyranny,noun,dikteta; mtawala wa mabavu. tyre +tyranny,noun,mpira; tairi +ubiquitous,adjective,a kuwapo kila mahali. ubiquity +ubiquitous,noun,ueneaji wa kila mahali +ugly,adjective,-baya; -a kutisha; siovutia. The sky looks ~. kumefinga. an ~ customer; mtu wa hatari +ulcer,noun,kidonda +ulna,noun,kigasha mfupa mwembamba ndani ya mkono unaoanzia kikoni hadi kingajani +ultimate,adjective,-a mwisho; -a msingi +ultimatum,noun,"kauli ya mwisho. give an ~ to a person, toa kauli ya mwisho kwa mtu" +ultrasonic,noun,kiuka sauti: kasimawimbi kubwa ambayo inavuka usikizi wa binadamu +ultrasound,noun,kiuka sauti: sauti ya kasimawimbi kubwa mno kiasi cha kuvuka usikizi wa mwanadamu +ultraviolet,noun,urujuanimno: mnururisho sumaku umeme usioonekana katika mwangaza wa jua +umbel,noun,shaziua mwamvuli: mpangilio wa shaziua kama mwamvuli ambao vikonyo vya viua vyake huanzia mahali pamoja +umbilical cord,noun,utovuti: tishu yenye umbo la kamba inayounganisha kitovu cha mtoto mchanga kabla ya kuzaliwa na plasenta katika uterasi wa mama +umbra,noun,uvuligiza: kivuli ambacho huleta giza totoro katika kupatwa kwa jua ambapo nuru hukosekana +umbrella,noun,"mwavuli; hifadhi. under the ~ of AU, chini ya hifadhi ya Umoja wa Afrika" +umpire,noun,mwamuzi hasa katika michezo ya tenisi na golfu; msuluhishi +unaccountable,adjective,sioelezeka +unanimous,adjective,-a pamoja; -a kauli moja; siopingwa +unawares,adverb,"ghafla bila kutazamiwa; bila kutambua. She dropped her money ~, aliangusha pesa zake bila kutambua" +unbalanced,adjective,kichaa +uncle,noun,mjomba; ami +uncouth,adjective,-shenzi; jinga +undercurrent,noun,mkondo wa chini; (fig.) maoni ya chinichini +undercut,verb transitive,uza kwa bei ya chini kuliko ya washindani +underdog,noun,anayeonewa; anayehaliilishwa +underdone,adjective,(hasa kwa nyama) -siopikwa vizuri; bichi +undergo,verb transitive,"pitia, fanya" +undergraduate,noun,mwanafunzi wa chuo kikuu wa shahada ya kwanza +underground,adverb,chini ya ardhi +underground,noun,the ~ treni ya chini ya ardhi +undergrowth,noun,"magugu, vichaka" +underlie,verb transitive,wa msingi wa; -wa chini ya +underline,verb transitive,piga mstari chini; (fig.) sisitiza +undermine,verb transitive,"fukua chini; dhoofisha kidogo kidogo. His health was -d by over work, afya yake ilidhoofika kidogo kidogo kwa kazi nyingi" +undersigned,adjective,liyoitiwa saini hapo chini +understand,verb transitive/intransitive,"(understood) fahamu, elewa, tambua. -able adj. nayoeleweka. -ing adj. enye kuthamini mawazo ya wengine" +understand,noun,"ufahamu; mapatano. In this ~ only I will come, kwa sharti hili tu nimekubali kuja" +undertake,verb transitive,"(undertook, undertaken) kubali kufanya jambo. undertaking" +undertake,noun,ahadi; dhamana; kazi. -r n. mwenye kutayarisha maziko; mzishi +undertone,noun,sauti ya kuong'ona +underwear,noun,nguo za ndani +underworld,noun,jahanamu; jamii ya watu waovu +underwrite,verb transitive,kubali jukumu; dhamini. -r n. mdhamini +undo,verb transitive,"(undid, undone) fundua; tangua. be undone, potea, angamia. -ing n. sababu ya kupotea au ya kuangamia. undue" +undo,adjective,-liyokiuka mpaka; -siyostahili. unduly +undo,adverb,mno +undulate,verb intransitive,inuka na kushuka; piga mapinde +unearth,verb transitive,"fundua, fukua. a buried treasure, fukua hazina. new facts about the life of someone, gundua habari mpya juu ya maisha ya fulani. -ly adj. a peponi; si a dunia hii" +uneasiness,noun,wasiwasi +uneasy,adjective,si a raha; si tulivu; a wasiwasi. uneasily +uneasy,adverb,kwa wasiwasi +unfailing,adjective,-a daima; sikowisha; sikowama +unfold,verb transitive,kunjua; tangaza +unfounded,adjective,"-sio na msingi. rumours, uvumi usio na msingi" +ungainly,adjective,-zito; si zuri; ovyoovyo +ungovernable,adjective,"siouzuilika; siotawalika; siodhibitika. temper, hasira isiyozuilika" +unguarded,adjective,"(hasa kwa maneno) -sio ya busara; -sio ya tahadhari. in moment, bila kufikiri, bila hadhari" +unhinged,adjective,-liyevurushwa akili +unicorn,noun,(katika hadithi za zamani) mnyama kama farasi mwenye pembe moja +uniform,adjective,sare; sawasawa; -a kulingana; -a mfano mmoja +uniform,noun,sare; uniformu -ity n. ulinganifu. -ly adv. kwa kulingana +unify,verb transitive,uganisha; fanya kuwa moja. unification +unify,noun,uganishaji +union,noun,umoja; muungano; jumuiya; chama. -ist n. mwanachama +unique,adjective,a pekee; sio na kifani -ly adv. kwa namna ya +unison,noun,"upatano. in ~, kwa umoja; kwa mapatano. They shouted in ~, walipiga kelele kwa pamoja" +unit,noun,"kitu kimoja; kizio. square, kizio mraba. a furniture, seti ya samani. -trust, amana ya kikundi. -ary adj. -a moja" +unity,noun,umoja +universal,adjective,"-a watu wote; -a kazi zote; -a watu wote. universal indicator, kiasirio jumla: kiasirio ambacho kinaweza kuashiria kemikali mbalimbali. universally" +universal,adverb,kilimwengu +universe,noun,ulimwengu; vitu vyote +university,noun,chuo kikuu +unless,conjunction,"ila; isipokuwa. He will not come - you order him, hatakuja mpaka umwamrishe" +unmentionable,adjective,-baya sana; -siosemeka; -stojika +unmistakable,adjective,dhahiri; bayana; wazi +unpleasantness,noun,ugomvi; chuki; maudhi; ubaya +unprecedented,adjective,-sio na kifani; -a pekee; -siwahi kutokea +unprincipled,adjective,potovu; -a tabia mbaya; sio aminifu +unravel,verb transitive/intransitive,(-ll-) fumua; tatua; fumbua +unremitting,adjective,-siolegea; -siochoka; -a kufululiza; -a kudumu +unrest,noun,wasiwasi; vurugu +unruly,adjective,kaidi; -tukutu; fedhuli; tundu +unsavoury,adjective,-sio pendeza; -a ufedhuli +unscathed,adjective,-sio dhurika; salama salimini +unscrupulous,adjective,si -nyofu; fedhuli +unsettle,verb transitive,hangaisha; tia wasiwasi; fadhaiha +unsightly,adjective,-sio-pendeza macho; -a kuchukiza +unsound,adjective,"si -zima; si imara; pungufu. person of ~ mind, punguani" +unspeakable,adjective,-sio-semeka; -a kuchukiza kabisa +unthinkable,adjective,-sio-wazika +unthinking,adjective,"-a pupa; bila kufikiri. He did it ~ly, alifanya bila kufikiri" +untimely,adjective,-a wakati usiofaa +unto,preposition,(la zamani) kwa +untold,adjective,"-siosumulia; -siohesabika. a man of ~ wealth, mtu tajiri kupita kifani" +untoward,adjective,sumbufu; -siofaa; -a bahati mbaya; -siypendelewa +unutterable,adjective,-siosemeka; -baya mno +unwieldy,adjective,-kubwa tena -zito +unwitting,adjective,bila kujua; -siokusudiwa. -ly adv. bila kukusudia +upbraid,verb transitive,karipia; laumu; shutumu; kemea +upbringing,noun,malezi +upheaval,noun,"mabadiliko makubwa ya ghafla. The country is in a state of ~, nchi imo katika mabadiliko makubwa" +uphill,adjective,"a kupanda; a shida, gumu. an ~ task, kazi ngumu" +uphold,verb transitive,(upheld) thibitisha; unga mkono +upkeep,noun,gharama za matunzo +upland,noun,nyanda za juu +uplift,verb transitive,tia moyo +upon,preposition,"juu ya. put ~ sb., pa fulani kazi zaidi ya vyo stahili yake" +upper,adjective,"a juu; bora. get (have) the ~ hand, shinda dhihari" +uppermost,adverb,"a juu kabisa; juu kabisa. He said whatever came ~most, alisema kile kilichomjia kwanza akilini. be down on one's ~s, fukarika" +upright,adjective,a wima +upright,noun,nguzo +uprising,noun,"maasi, machafuko" +uproar,noun,makelele; fujo; ghasia; vurumai +uproot,verb transitive,ng'oa +upset,noun,vurugu; mfadhaiko +upset,verb transitive/intransitive,pindua; pinduka. 2. tia wasiwasi; vuruga; tibua +upstairs,adverb,ghorofani +upward,adjective,a kwenda juu; a kuelekea juu +uranium,noun,uraniamu; urani: madini nzito nyeupe inayotoa nguvu za atomiki katika mitambo ya nyuklia +Uranus,noun,Zohali: sayari ya saba katika mfumo wa jua +urban,adjective,a mji +urbane,adjective,a adabu sana +urbanity,noun,adabu; utu wema +urea,noun,urea: msonbo wa kikaboni wa kifuwele mweupe upatikanayo kwenye mkojo +ureter,noun,ureta: viferiji viwili katika figo ambavyo hupitisha mkojo na kuishia kibofuni +urethra,noun,urethra: kibomba cha kupitishia mkojo kutoka kibofuni +urge,noun,uchu; hamu kubwa +urge,verb transitive,shii sana; belezesha +urine,noun,mkojo. uric +urine,adjective,a mkojo. urinal +urine,noun,chombo cha kukojoelea kitandani; msala; sehemu ya kutabawali. urinary +urine,adjective,"a mkojo. bladder, kibofu (mkusanyo) kifuko cha mkojo" +urn,noun,buli; chombo cha kutilia majivu ya maiti aliyechomwa +usage,noun,matumizi; mazoea; desturi +use,noun,1. matumizi. 2. kazi. 3. faida. 4. uwezo wa kutumia. 5. ruhusa ya kutumia. 6. mazoea +use,verb transitive,tumia; tendea. ~d adj +usual,adjective,a desturi; a kawaida +utensil,noun,chombo; ala. -s vyombo vya nyumbani +uterus,noun,uterasi: sehemu ya kizazi cha mama ambapo kitoto hujishikiza na kuendelea kukua hadi kinapozaliwa +utilitarian,adjective,a kuzingatia manufaa +utility,noun,"manufaa; matumizi. public utilities, huduma za jamii" +utilization,noun,matumizi +utilize,verb transitive,tumia +utmost,noun,"upeo. do your ~, fanya kila liwezekanalo" +utmost,adjective,"a juu, in the ~ danger, katika hatari kabisa. of the ~ importance, muhimu sana" +utopia,noun,jamii timilifu kidhahania +utter1,adjective,"kabisa. -tupu. darkness, giza totoro" +utter2,verb transitive,sema; tamka +uttermost,adjective,"a mwisho. -part, ncha" +vacancy,noun,"1. uwazi. 2. ukosefu wa mawazo. 3. nafasi wazi ya kazi. There are many vacancies for clerks, kuna nafasi nyingi za ukarani" +vacant,adjective,1. -tupu. 2. (kwa akili) -sio na wazo; ~ly +vacant,adverb,bila kuwa na kitu +vacate,verb transitive,hama; ondoka +vacation,noun,1. kuacha; kuondoka; kuhama. 2. muda wa kupumzika; likizo; likivu +vaccinate,verb transitive,chanjo +vaccination,noun,chanjo; kuchanja +vaccine,noun,dawa ya chanjo +vacillate,verb intransitive,sitasita; babaika; yumba. vacillation +vacillate,noun,kuyumba; kubabaika; kusitasita +vacuole,noun,vakouli; uwazi mmoja; wapo ndani ya sitoplazimu ya seli ya mmea iliyokomaa +vacuum,noun,ombwe; tupu +vagina,noun,uke; sehemu ya nje ya mfumo wa uzazi wa kiumbe kike hadi kwenye uterasi +vague,adjective,1. sio dhahiri. 2. (kwa watu) a wasiwasi; sio na uhakika +vain,adjective,1. a. bure; -siofaa. 2. -a kujiona; -a kiburi +valence,noun,valensi; uwezo wa atomu kuungana +valency,noun,valensi; tabia inayowakilika idadi ya atomu au radikali ambazo atomu moja au radikali moja itaungamika kwavyo +valiant,adjective,shujaa; hodari; jasiri +valid,adjective,"1. halali -enye sheria thabiti. 2. (kwa mapatano) -enye nguvu. 3. (kwa hoja, sababu) -a akili. -ly adv. kihalali. -ate v.t. halalisha; thibitisha. -ity n. uhalali; uthabiti" +valley,noun,bonde +valorous,adjective,shujaa; jasiri +valour,noun,ushujaa; ujasiri +valuable,adjective,-a thamani +valuables,noun,vitu vya thamani +valuation,noun,ukadiriaji +valuator,noun,mkadiriaji thamani +value,noun,thamani; faida; manufaa. - added tax (VAT) kodi ya ongezeko la thamani. -s maadili +value,verb transitive,thamini; kadiria; tathmini +valve,noun,vali ya usalama +valve,noun,vali; kilango. valvular +valve,adjective,-a mishipa ya damu; -a vali za moyo +van,noun,gari la mizigo +vanadium,noun,vana; dhamu; metali ngumu ya rangi ya fedha +vanish,verb intransitive,toweka; tokomea +vanity,noun,kiburi; majivuno; majisifu +vanquish,verb transitive,shinda; tiisha +van²,noun,(jeshini) kikosi cha mbele +vapour,noun,mvuke; ukungu. vaporize +vapour,verb transitive/intransitive,geuka au geuza mvuke; fusha. vaporization +vapour,noun,kuvuukisha; mvukisho +variant,noun,kibadala; namna nyingine ya neno moja +variant,adjective,"tofauti. as tire and tyre are variant spellings. tire¹, tyre¹ ni vibadala vya neno moja. variation" +variant,noun,uhitalifiano; kubadilika hali ya vitu kutoka hali ya kawaida na kuwa tofauti kimaumbile au kijeni +varied,adjective,-a hamina nyingi +variety,noun,namna; aina; jinsi. for a variety of reasons kwa sababu mbalimbali. various +variety,adjective,anuwai; mbalimbali; aina kwa aina +varnish,noun,vanishi +varnish,verb transitive,paka vanishi +vary,verb transitive/intransitive,geuka; badilika; geuza; badilisha. variable +vary,adjective,-a kugeuka; geugeu. variability +vary,noun,ugeukaji; badilikaji. variance +vary,noun,ugeukaji; mpishano +vas deferens,noun,tyubu inayotoa spamu kutoka kwenye kende +vascular system,noun,mfumo kifereji; mfumo wa vifeleji maalumu vyenye kazi ya kupitisha vioevu mwilini +vascular tissue,noun,tishu kifereji; tishu maalumu yenye kazi ya kupitisha kioevu mwilini +vase,noun,"chombo cha kutilia maji, maua ya mapambo" +vasectomy,noun,uhaishaji; operesheni ya kumhasii dume ili asiweze kutoa mbegu za uzazi +vast,adjective,mkubwa mno; ingi mno +vault,noun,kuba; chumba cha chini kwa chini. -ed adj. -enye kuba +vault²,noun,mruko +vault²,verb transitive/intransitive,ruka juu kwa msaada wa upondo +veal,noun,nyama ya ndama +veer,verb transitive,"(hasa kwa upepo, kwa mawazo) badili mwelekeo. the wind -ed round to north, upepo ulivumia kaskazini" +vegetable,noun,"mboga. marrow, msumgune. - soup supu ya mboga" +vegetable,adjective,"-a mboga, -a kuhusu mboga. vegetarian" +vegetable,noun,"mla mboga za majani, yaani asiyekula nyama kabisa" +vegetable,adjective,-a kula mboga za majani +vegetation,noun,mimea +vehicle,noun,"gari; nyenzo. use the newspapers as a - for political views, tumia magazeti kuwa nyenzo ya kuenezea maoni ya kisiasa" +vehicular,adjective,-a magari +veil,noun,utaji; shela; mtandio +veil,verb transitive,funika kwa shela; ficha +vein,noun,mishipa ya damu; tabia yoyote ya kimaumbile ambayo ina ukubwa na uelekeo +vein,noun,vena; kishipajani; mwelekeo wa mawazo. He talked in comic aliongea kwa mzaha +velocity,noun,kasi;mwelekeo +velvet,noun,mahameli +vend,verb transitive,(hutumika hasa kwa sheria) uza; chuuza +venerable,adjective,a kuheshimiwa. -a heshima; kustahiliwa. venerate +venerable,verb transitive,heshimu; stahi; tukuza. veneration +venerable,noun,heshima +veneral disease,noun,ugonjwa wa zinaa +vengeance,noun,"kisasi. take ~, lipiza kisasi. with a~, (collog.) kwa nguvu; sana. vengeful" +vengeance,adjective,-a kutaka kulipa kisasi +venom,noun,"sumu ya nyoka, mdudu, etc; chuki. -ous adj. -a sumu; -a chuki" +vent,noun,"tundu. give ~ to, toa dukuduku. He gave ~ to his anger, alitoa dukuduku la hasira yake" +vent,verb transitive,toa nje +ventilate,verb transitive,pitisha hewa safi; burudisha kwa hewa; enea; tangaza. ventilation +ventilate,noun,hewa safi +ventilator,noun,tundu au chombo cha kupitishia hewa +ventricle,noun,ventrikali: mojawapo ya chemba mbili za chini katika moyo +ventriloquist,noun,mtu awezaye kutoa sauti kama kwamba inatoka kwa mtu mwingine mbali kidogo +venture,noun,jambo la hatari +venture,verb transitive/intransitive,jaribu; thubutu +Venus,noun,Zuhura: sayari ya pili kutoka kwenye jua iliyopo baina ya Mirihi na dunia +veracious,adjective,-a kusema kweli. veracity +veracious,noun,kweli +veranda (h),noun,baraza; varanda; roshani +verb,noun,kitenzi. auxiliary ~ kitenzi saidizi +verdict,noun,hukumu; uamuzi +verge,noun,"ukingo; mwisho; mpaka. be on the ~ of, karibu" +verge,verb intransitive,karibia; pakana na +verify,verb transitive,hakikisha; thibitisha. verifiable +verify,adjective,-a kuthibitishika. verification +verify,noun,uthibitisho; hakika +vermin,noun,"wanyama au wadudu waharibifu. -ous adj. haribifu; -enye chawa, utitiri, etc" +vernacular,noun,"lugha ya kienyeji; lahaja. in the ~, kwa lahaja ya kienyeji" +vernacular,adjective,-a lahaja +versatile,adjective,hodari na -enye kupendelea mambo mbalimbali. versatility +versatile,noun,uhodari katika mambo anuwai +verse,noun,"ushairi; aya; ubeti. give chapter and ~ for, toa kumbukumbu halisi. versification" +verse,noun,ushairishaji +version,noun,tafsiri; masimulizi; habari kama ilivyotolewa na mtu +versus,preposition,dhidi ya +vertebra,noun,vetabra: moja ya mifupa ya uti wa mgongo wa mnyama. ~l column +vertebra,noun,safu vetabra: safu ya mifupa ya uti wa mgongo wa mnyama +vertex,noun,nukta ambapo mistari miwili au kingo mbili +vertical,adjective,a wima +very,adverb,sana; kabisa +very,adjective,"halisi; hasa; kweli; -enyewe. in this place, hapa hasa. The thing I wanted, kitu chenyewe hasa nilichotaka" +vessel,noun,"chombo, blood ~, mshipa wa damu" +vest,noun,fulana; kizibao +vestment,noun,vazi; vazi la kasisi +vestry,noun,chumba cha kuvaalia nguo kanisani; baraza la waumini +vet,noun,(colloq.) mganga wa mifugo +vet,verb transitive,(-tt) (colloq.) pima afya; chunguza kwa makini +veterinary,adjective,"a kuhusu elimu va maradhi ya wanyama. a ~ surgeon, daktari wa wanyama" +veto,noun,(-es) kura ya turufu +veto,verb transitive,kataza; zuia +vex,verb transitive,"chokoza; taabisha; udhi. a ~ed question, suala lenye kuleta mabishano mengi" +via,preposition,kupitia; kwa njia ya; kupitia +viable,adjective,a kukimudu; enye uwezo wa kumea; kuzaliwa na kuendelea kuishi +viaduct,noun,daraja refu livukalo bonde au korongo +vibrate,verb intransitive/transitive,tikisika; tikisa; yumbayumba; tetemeka +vibration,noun,mtikisiko; mtetemo +vibrator,noun,kitingishi +vicar,noun,kasisi wa usharika +vice versa,adverb,"kinyume chake. I hate him and ~, namchukia naye anichukia" +vice²,noun,jiliwa ya seremala +vice¹,noun,uovu +vicinity,noun,ujirani; kuwa karibu +vicious,adjective,ovu +victim,noun,"mhanga; kafara; mwathiriwa na jambo baya. He is the ~ of the tradesman's greed, anaathirika kwa choyo cha mnunuzi" +victor,noun,mshindi +video,noun,video; chombo cha kunasia picha na sauti hai +vie,verb intransitive,"with, shindana na" +view,noun,"1. upeo wa macho; kuangalia; kutazama. be in ~, come into ~, onekana or nayoonyeshwa wazi. 2. sura; mandhari. a house with a ~, nyumba iliyojengwa penye mandhari nzuri. 3. maoni; shauri; rai. or ~, kwa kuzingatia. a. kusudio. fall in with s.b.'s ~s, kubaliana na. with a ~ to, ili; kwa nia ya. I came with a ~ to see him, nilikuja ili nimwone. I came with a ~ to settling down, nilikuja kwa nia ya makazi" +view,verb transitive,tazama; angalia; kagua +vigil,noun,kesha; ukeshaji +vigour,noun,nguvu; bidii; juhudi. vigorous +vigour,adjective,hodari; nguvu; a juhudi +vile,adjective,ovu; potovu; baya; sana +vilify,verb transitive,singizia; kashifu; seng'ena; tukana +villa,noun,nyumba (ya shamba) yenye bustani kubwa +village,noun,kijiji; kitongoji +villain,noun,mwovu; mhalifu +villus,noun,vidoletumbo: namna ya vijidole katika tabaka ya ndani ya utumbo mdogo +vindicate,verb transitive,thibitisha +vindication,noun,uthibitisho +vindictive,adjective,-a kutaka kulipiza kisasi; sisamehe +vine,noun,mzabibu +vinegar,noun,siki +violent,adjective,a nguvu nyingi; kali sana. violence +violent,noun,nguvu; jeuri; vurugu +violet,noun,urujuani +violet,adjective,-a rangi ya urujuani +violin,noun,fidla +virgin,noun,bikira; mwanamwali +virgin,adjective,safi; siyoguswa; ~ asili: forest msitu usiopata kuguswa +virile,adjective,-a kidume; -enye nguvu za kiume. virility +virile,noun,nguvu za uume za uzazi +virtual,adjective,"-a kweli lakini si bayana. He is the ~ head, yeye ndiye kiongozi (ingawa si wa dhahiri)" +virtue,noun,"wema; maadili; ubora. by (in) ~ of, kwa sababu; kwa ajili ya. virtuous" +virtue,adjective,-ema; adilifu (kwa wanawake) safi; -ilo bora +virus,noun,"kirusi; kiumbe hai ambacho hakijafikia ngazi ya seli ambacho huweza kuzaliana kinapo-ishi kwenye kiumbe hai kingine, kwa kawaida husababisha maradhi" +visa,noun,viza +visa,verb transitive,pa viza +viscosity,noun,mnato: mwelekeo wa mmiminiko wenye kunata au kumwagika taratibu sana +visible,adjective,-a kuonekana wazi +vision,noun,uwezo wa kuona au kuwazi; busara; njozi; ndoto +visit,noun,matembezi; ziara. state ~ ziara ya kiserikali +visit,verb transitive/intransitive,zuru; tembelea +vista,noun,mandhari; taswira. (fig.) mfululizo wa taswira katika mawazo +visual,adjective,-a kuona; -a macho +vital,adjective,-uhai; -a lazima kwa uzima; muhimu sana +vitamin,noun,"vitamini. ~ D," +vitiate,verb transitive,haribu; punguza nguvu; dhoofisha +vivacious,adjective,changamfu; a furaha; cheshe; enye bashasha. vivacity +vivacious,noun,uchanagufu; ukunajufu; ucheshi; bashasha +vivid,adjective,(kwa rangi) ng'avu; (kwa maelezo) dhahiri; wazi +viviparous,adjective,"a kuzaa watoto, si mayai" +viz,adverb,(husomeka namely) yaani; ndo kusema +vocabulary,noun,msamiati; maneno +vocal,adjective,a sauti +vocation,noun,1. wito 2. kazi; shughuli; utaalamu; amali; ufundi. 3. uwezo; welekevu; moyo +vodka,noun,vodka; aina ya pombe kali ya Kirusi +vogue,noun,mtindo; fashini. be in ~ -wa katika fashini +voice,noun,sauti; (gram.) kauli ya kutenda au kutendewa +voice,verb transitive,sema; eleza; tamka +void,noun,uwazi; upeweke +void,adjective,"tupu; wazi; pasipo mtu; of, bila; siokuwa na. (law) null and ~, batili" +volatile,adjective,"kitu, fushi- a kigeuka mvuke; (kwa mtu) -epesi kubadilika; -changamfu" +volcano,noun,(-es) volkano. volcanic +volcano,adjective,a volkano +volley,noun,"mshindo wa silaha nyingi za moto zikipigwa pamoja; mfululizo wa matukio. a - of abuse, mfululizo wa matusi" +volt,noun,volti: kizio cha nguvu za umeme +volume,noun,1. juzuu. 2. ukubwa; wingi. 3. nafasi; uyazo. 4. nguvu ya sauti. voluminous +volume,adjective,kubwa; (kwa mwandishi) enye kuandika kazi nyingi +voluntary,adjective,a hiari; a kujitolea +volunteer,noun,valantia: askari wa kujitolea; mtu ajitoleaye +volunteer,verb transitive/intransitive,toa kwa hiari; jitolea +vomit,noun,matapishi; matapiko. v.t/i. tapika +vote,noun,kura; kasma ya matumizi ya fedha. v.t/i. piga kura; chagua +vowel,noun,"irabu; vokali. back ~, irabu nyuma. front ~, irabu mbele" +vulcanization,noun,uvulkanishi: mchakato wa kuufanya mpira asilia uwe mgumu zaidi kwa kuukana na salfa +vulgar,adjective,-sio na adabu ~ity +vulgar,noun,ukosefu wa adabu; usafihi +vulnerable,adjective,enye kuwezà kuudhuriwa +vulture,noun,tai +vulva,noun,njini +oculist,noun,daktari wa macho +wad,noun,fusho: kitu chochote laini cha kutenganishia vitu ili visitikisike na kugongana; kibunda cha noti +waddle,noun,mwendo wa bata +waddle,verb intransitive,tagaa; enda kama bata +wade,verb intransitive,"enda kwa shida majini, matopeni au mchanga" +waders,noun,gambuti: viatu virefu vinavyofika magotini +wadi,noun,bondejangwa: bonde kame ambalo hupitiwa na mto katikati yake wakati wa majira ya mvua +wading bird,noun,"ndege atembeaye majini. -in, shambulio kwa nguvu" +combination,noun,uunganishaji; muungano; mchanganyiko; uchanganyaji; watu wanaoshirikiana katika shughuli moja +waft,verb transitive,peperusha +wag,noun,mtikisiko +wag,verb transitive/intransitive,"(-gg-) tikisa. -one's finger at sb, onyesha kidole" +wage²,verb transitive,pigana; fanya vita +wage¹,noun,"mshahara; ujira. minimum ~, kima cha chini cha mshahara" +wagon,noun,mkokoteni: gari la kukokotwa na farasi au ng'ombe +waif,noun,"msokwao (hasa mtoto). -s and strays, watoto wa mitaani" +wail,noun,maombolezo +wail,verb intransitive,omboleza; lia kwa huzuni +waist,noun,kiuno +wait,noun,ungojeaji; muda wa kungojea +wait,verb transitive/intransitive,"ngoja; ngojea; subiri. -upon sb, ngojea; tumikia. lie in - for, vizia. -on sb, hand and foot, kidhi haja zote. -ing list orodha ya wanaosubiri. -ing room chumba cha wanaosubiri. -er, -ress n. mhudumu" +waive,verb transitive,"samehe (deni, etc)" +walk,noun,"matembezi; namna ya kutembea; njia. -of life, weledi; kazi katika maisha" +walk,verb intransitive/transitive,"enda kwa miguu; tembea. -off with, iba. -away with, shinda bila taabu. -over n. (colloq.) ushindi rahisi" +wall,noun,"ukuta; kiambaza. with one's back to the ~, meko kubanwa sana; kwa kuzingirwa. go to the ~, shindwa kabisa. -paper, karatasi za kupambia ukutani" +wall,verb transitive,"-up, zungushia ukuta" +wallet,noun,pochi +wander,noun,zurura; zunguka. -er n. mzururaji +wane,verb intransitive,pungua; fifia; legea +want,verb transitive,"taka; hitaji; tamani. be-ing, pungukiwa na. a few pages of this book are ~ing, kurasa nyingi za kitabu hiki zimepungua. He is -ing in courtesy, hana adabu. -for nothing, jitosheleza kwa kila kitu. -ing" +want,preposition,bila +war,noun,"vita. You have been in the -s, (colloq.) umemumizwa vitani. -at, katika hali ya vita. -head, kichwa cha kombora. -rior n. askari mpiganaji. -y adj. mgomvi" +ward,noun,"1. mtoto wa kulea. 2. keep watch and -, linda; hifadhi. 3. kata: mtaa wa mji. 4. wadi" +ward,verb transitive,"-off, kinga; epusha; kwepa. -en n. msimamizi; mlinzi. -er, -ress n. askari magereza wa kiume, wa kike" +wardrobe,noun,chumba au kabati la kuweka nguo +warehouse,noun,ghala; bohari +warm,adjective,"a uvuguvugu. make things ~ for sb, adhibu fulani; letea matatizo" +warm,verb transitive/intransitive,"-up, pasha; pata moto. -blooded adj. a damu moto. -hearted adj. ema; mkujufu. -ly adv. kwa moyo mkujufu. -th n. joto. (fig) hasira; shauku" +warrant,noun,1. haki; sababu. 2. kibali; waranti +wash,noun,josho; uoshaji +wash,verb transitive/intransitive,"1. osha; oga; fua nguo; safisha kwa maji; nawa. 2. fulika bila kuharibika. 3. (kwa bahari mto, etc.) pita. -er n. mashine ya kufulia nguo. -erman n. dobi. -out n. sehemu iliyobomolewa na mafuriko" +wasp,noun,zinengo; nyigu; uvi +wastage,noun,hasara; uharibifu; takataka +waste,noun,ufuaji; takataka; jangwa +waste,adjective,1.- sifofa; a jangwa. 2. -a takataka; ovyo +waste,verb transitive/intransitive,1. tumia vibaya; fuja. 2. dhoofisha; dhoofika; lika; chaka. ~ product uchafu; mabaki; takataka +watch,noun,ulinzi; lindo +watch,verb transitive/intransitive,1. tazama; angalia; chunga; linda. over; tunza; linda; kesha. keep ; kuwa zamuni. 2. saa ya mfukoni au mkononi +water,noun,"maji. fresh - maji matamu. salt - maji chumvi. under - liojaa maji. get into (be in) hot pata matatizo. throw cold on -, jaribu. hold - thibitisha. high and low - maji kujaa na kupwa. (fig) be in low - kuwa maskini" +water,verb transitive/intransitive,"mwagilia maji. my eyes - machozi yanitoka. my mouth -s, natoka mate. (fig.) - sth. down, zimua" +watt,noun,wati: kipimo cha umeme +wattle,noun,"utifo. -and doub hut, kibanda cha fito kilichokandikwa; nyumba ya mbao za mbwa" +wave,noun,wimbi; ongezeko. v.i/t. punga; tikisa; tikisika +wax,noun,nta +way,noun,"1. njia; barabara. 2. upande; welekeo. Look this tazama upande huu. the wrong round, kuelekea upande sio. 3. mwendo; masafa. We're a long from home, tuko mbali na nyumbani. 4. njia; mbinu; mkakati. the to do it, njia ya kufanya. do in this , ifanye namna hii. ~side n./adj.(a) kando ya njia" +wayward,adjective,kaidi +weak,adjective,"1. sio na nguvu. 2. -enye maji mengi; si kali; -epesi. 3. (kwa maarifa) pungufu; chini ya kiwango cha kawaida. I have - sight, sioni vyema. ~acid," +wealth,noun,utajiri; ukwasi +wean,verb transitive,achisha mtoto maziwa ya mama +weapon,noun,silaha +wear,noun,"kuvaa; vazi; uchakavu. v.t/i. (wore, worn) 1. vaa; valia. 2. dumu; stahamili. 3. chaka; chakaza; off, pita; isha; pungua. - on, (kwa wakati) pita polepole; potea. ~a kushosha" +weather,noun,hali ya hewa What sort of -? umekuwaje? v.t/i. 1. pona; pita; epuka. 2. nyauka. beaten +weather,adjective,lioathiriwa na hali ya hewa +weave,noun,mtindo wa ufumaji +weave,verb transitive,"(wove, woven) fuma; suka; (fig.) tunga; buni; sanifu" +web,noun,"1. kilichofumwa; mfumo. (fig.) a - of lies, utungo wa uwongo. 2. utando (wa buibui). 3. utando wa ngozi kati ya vidole" +wed,noun,harusi; ndoa +wedge,noun,"kabari. the thin end of the -, jambo dogo linalozaa jambo kubwa" +wedge,verb transitive,kaza kwa kabari +Wednesday,noun,Jumatano +weed,noun,"gugu; majani. -killer, kiua magugu v.t/i. palia magugu. -out, ondoa vitu hafifu visivyofaa kitu" +week,noun,wiki; juma. ~ly adj/adv. kwa juma +week,noun,gazeti litolewalo kila wiki +weir,noun,boma la kuzuia maji; kikinga mto; mgono; mtego wa samaki +comprehensible,adjective,a kufahamika; a kueleweka +welcome,noun,mapokezi; makaribisho +welcome,adjective,"a- kupokewa kwa furaha; a- kuruharisha You are to use my books, nakuruhusu kutumia vitabu vyangu" +welcome,verb transitive,"karibisha vizuri; pokea kwa furaha. your suggestion, nakubali pendekezo lako kwa furaha" +weld,verb transitive,lehemu; lihimu +welfare,noun,"hali njema; ustawi; neema; afya. social "" ustawi wa jamii" +well,noun,kisima; chumba cha lifti au ngazi katika jengo. v.i +well,noun,hali njema; afya; raha; ustawi +well?,adjective,"(better, best) 1. heri; afadhali; bora. it would be - to, afadhali - and good, vyema" +well?,adverb,"vyema; barabara; vizuri. as -, as, pamoja na. be ~ out of sth, jitoa katika jambo bila matatizo. 2. haki. You may be surprised, una haki ya kushangaa. We may as be begin now, tunaweza kuanza sasa hivi. wish sb. ~, takia mtu heri. Let alone, usingilie. int. je? nini tena?" +wellingtons,noun,viatu virefu vya mpira +wesleyan,adjective,a ufuasi wa madhehebu ya kikristo ya kiprotestanti yaliyoanzishwa na J. Wesley +wet,adjective,majimaji; chapa-chapa +wet,verb transitive,(-tt) rowesha +whale,noun,nyangumi; aina ya mamalia mkubwa kuliko wote aishiye baharini +wharf,noun,"(~s, wharves) gati" +wheat,noun,ngano +wheel,noun,gurudumu; (katika meli) usukani +when,adverb,"(inter.) lini? wakati gani? (rel.) po- ambapo. I went, nilipokwenda. I go, niendapo" +where,adverb,"(inter.) wapi? mahali gani? (rel.) ambapo, -ko, -mo. We must go ~ we can get food, lazima twende ambako tutapata chakula" +whether,conjunction,"kama. you like or no, ukipenda usipende" +while,noun,wakati; muda +while,conjunction,"wakati. he goes he sings, aimba akienda. once in a ~, mara moja moja. be worth ~, faa. v.t" +whine,noun,mlio wa mbwa anayevogopa; kilio. v.t/i. lala kama mbwa anayevogopa; lalamika +whip,noun,"mjeledi; kiboko; mchapao. have the ~ hand over sb., dhibiti; tawala. v.t/i. 1. chapa piga mjeledi. 2. piga mayai kwa mchapo" +whirl,noun,mzunguko wa kasi. v.t/i. 1. zungusha; zunguka kwa nguvu. 2. ona kizunguzungu +whisk,noun,1. brashi ya kupangusia nguo. 2. mchapo wa mayai; mjeledi. v.t/i. pangusa upesi; twua upesi; punga mkia hewani +whisker,noun,sharafa; ndevu za mashavuni; sharubu za paka +whisky,noun,pombe kali; wiski +whisper,noun,mnong'ono; uvumi +whisper,verb intransitive,nong'ona +whistle,noun,1. mluzi; ubinja. 2. filimbi; kipenga +whistle,verb intransitive,"piga mbinja, kipenga. v.t" +white,noun,weupe; ute wa yai; mzungu +white,adjective,"-eupe. • blood cell selidamu nyeupe: seli ya damu isiyo na maunzi ya rangi nyekundu, kazi yake kubwa ni kupigana na chembechembe za maradhi. - dwarf, - lie, uwongo usiodhuru. - hair, mvi" +whitsun,noun,sikukuu ya Pentekoste +whittle,verb transitive/intransitive,chonga; kata vipande vyembamba. (fig.) punguza kidogokidogo +who,pronoun,"(whom whose) (inter.) nani? (rel.) amba (-o, -ye). The man ~ came was very tall mtu aliyekuja alikuwa mrefu sana. the men - I saw, watu niliowaona the man -se book I am reading mtu ambaye kitabu chake ninakisoma" +whoever,pronoun,yeyote; -o; -ote +whole,noun,kitu kizima; jumla +whole,adjective,"1. ote. the - truth, kweli yote. He devoted his ~ energies to his task, alitumia nguvu zake zote katika kazi yake. 2. -zima. He escaped aliokoka bila ya kudhurika. There's not a - plate in the house, hamna sahani nzima nyumbani. 3. -zima: kamili. Rain fell for three - days, mvua ilinyesha siku tatu nzima. a - number, namba nzima. on the - kwa jumla; kwa kuzingatia yote. -hearted (ly) adj./adv. kamili; -zima; kwa moyo mkunjufu. -sale n. jumla" +wholly,adverb,kabisa +why,adverb,"kwa nini? kwa sababu gani? the ~s and the wherefores, kisa na mkasa" +wick,noun,utambi; ujali wa taa +wicked,adjective,-ovu; baya; habithi +wicker,noun,fito (henzerani; tete) zilizoshukwa +wicket,noun,"1. (vilevile ~door, ~gate) kilango; kidirisha cha kuuza tiketi 2. (katika mchezo wa kriketi) vijiti vitatu vilindwavyo na mshika beti. take a ~, shinda mshika beti" +wide,adjective,"1. pana. 2. a kutapakaa; ingi. a man with ~ knowledge, mtu mwenye maarifa katika nyanja nyingi. 3. a kukosa shabaha" +wide,adverb,1. sana; kwa kiasi kikubwa. searchi. tanua; tanuka; nanuka; eneza +widow,noun,mfiwa na mume; kizuka. -er n. mfiwa na mke; mjane +width,noun,upana +wield,verb transitive,"shika na kutumia (fig.) - power, shika madaraka" +wife,noun,(wives) mke +wig,noun,wigi; nywele bandia +wild,adjective,1. (kwa wanyama) a mwituni; sifugwa; (kwa mimea) a porini; a kujitoa wenyewe. 2. (kwa mahali) a jangwa; siokaliwa na watu. 3. a nguvu; -a tufani +will²,verb transitive,"(~ed) taka. Let him do what he ~ mwache afanye kama atakavyo, would that, laiti" +will³,noun,"hiari; ridhaa. free ~ hiari; akili. He always has his ~ daima ana hiari yake. bear sb. good ~ takia mtu heri. last and testament, wosia" +win,verb transitive,(won) shinda; faulu +winch,noun,winchi +wind,noun,"1. upepo. be in the ~ eleweka baada ya kufichwa. See blow the blows, sikia maoni ya watu kuhusu jambo; take the ~ out of sb.'s sails wahi mtu; katiza maslahi yake ghafla. 2. pumzi. 3. harufu; fununu. get ~ of, (fig.) sikia habari za. 4. riah; nihi; gesi ya tumboni; shuzi. 5. upuuzivi" +wind,verb transitive,1. kosesha pumzi. 2. pumzisha. 3. nukiliza; gundua kitu kwa harufu +windlass,noun,winchi +window,noun,dirisha. ~box sanduku la kuoteshea maua dirishani +wind²,verb transitive,(wound) 1. pindika; zunguka; zungusha. 2. kunja; sokota +wine,noun,"mvinyo; divai. new ~ in old bottles mambo mapya yasiyoweza kuzuilika. grower, mlimaaji zabibu za kutengenezea divai. palm ~ tembo la mnazi" +wing,noun,"1. bawa; ubawa. be on the ~, ruka; puruka. under sb.'s ~ chini ya himaya ya mtu. 2. sehemu ya nyumba. 3. (katika kandanda) wingi; mchezaji wa pembeni" +winter,noun,majira ya baridi kali; kipupwe +winter,verb intransitive,kaa majira ya baridi +wintry,adjective,-a baridi kali +wipe,verb transitive,"1. safisha kwa kufuta; pangusa; futa. 2. - off, futa" +wire,noun,1. waya. 2. (colloq.) simu ya upepo +wire,verb transitive/intransitive,1. funga kwa waya. 2. funga nyaya za umeme. 3. piga simu. wiry +wire,adjective,embamba na shupavu +wisdom,noun,1. hekima; busara. 2. methali; semi; maadili +wise,adjective,a. hekima +wish,noun,matamanio; matakwa; mapenzi +wish,verb transitive/intransitive,"1. tamani 2. taka 3. penda sb. a pleasant journey, takia safari njema" +wit,noun,1. akili. 2. mwerevu +witch,noun,mchawi mwanamke +with,preposition,"na; kwa. He went with his father, alienda na baba yake. Cut it ~ a knife, ikate kwa kisu. He was beaten ~ stick, alipigwa kwa fimbo. together, pamoja na" +wither,verb intransitive/transitive,"1. fa; dhooful; fifisha; nyauka; nyauka. 2. fadhaliasha. She gave him -ing glance, alimtu pia jicho la kufadhaisha" +withhold,verb transitive,(withheld) nyima; katalia; zuia +within,adverb,ndani +within,preposition,"ndani ya; chini ya; karibu. - an hour, haipati saa" +without,preposition,"pasipo; bila. I have arrived ~ my baggage, nimefika bila mizigo yangu; He tried ~ success alijaribu bila mafanikio" +without,adverb,(la zamani) nje +withstand,verb transitive,(withstood) himili +witness,noun,shahidi; usahidi +witness,verb transitive/intransitive,shuhudia; thibitisha +wittingly,adverb,makusudi; kwa kujua +wizard,noun,mchawi +woe,noun,majonzi; huzuni; masikitiko +wolf,noun,"(wolves) mbwa mwitu. keep the ~ from the door, weza kujikimu. - cry, kilio cha uwongo. v.t (collog.) la kwa pupa" +woman,noun,(women) mwanamke +womb,noun,tumbo la uzazi; uterasi +wonder,noun,"ajabu; mshangao; vi. staajabu; shangaa; jiuliza. Do you I refused? unastaajabu kwa kuwa nilikataa? I - who he is, sijui hata ni nani. I - wether he'll come, najiuliza iwapo atakuja. ~ful adj a kustajabisha" +wondrous,adjective,-a ajabu +wood,noun,"ubao; mbao; msitu. be out of the ~, okoka; toka hatarini" +wool,noun,manyoya; sufu; sufi +word,noun,"neno; habari; kauli; ahadi. have ~s with sb, gombana na mtu; sema na mtu by/of mouth, kwa habari za mdomo. take sb at his ~, amini kauli ya mtu. Send me ~ tomorrow, nijulishe kesho. break one's ~, vunja ahadi. be as good as one's ~, timiza ahadi" +word,verb transitive,eleza kwa maneno +work,noun,"kazi; ajira; shuguli; sanaa; vifaa vya kazi; mitambo. She took her ~ into the garden, alichukua vifaa vyake hadi bustanini. the ~ of silversmiths, vitu vya fedha. needle ~, ushonaji; ufumaji. stone ~, uashi. wood ~, useremala. the ~s of Shakespeare, maandiko ya Shakespeare. the ~s of a clock, mitambo ya saa. public ~s, huduma za jamii. v.i.t. (~ed) 1. fanya, tenda kazi. 2. (kwa mashine) tenda kazi iliyokusudiwa. 3. faulu; fanikiwa. 4. tendesha kazi. 5. legea. The screw has ~ loose, skrubu imelegea. They ~ their way forward, waliendelea polepole, into, ingiza; changanya. - a few jokes into a speech, tia mzaha kidogo katika hotuba. ~ umbua; tunda; finyanga" +world,noun,"dunia; ulimwengu. a man of the ~, mtu mwenye maarifa ya dunia. the old ~, Ulaya, Asia, na Afrika. the new ~, Amerika" +worm,noun,"funza; mnyoo. earth ~, nyungunyungu; nyungwi-nyungwi. v.t" +worry,noun,wasiwasi; wahaka; usumbufu +worry,verb transitive/intransitive,1. udhi; sumbua; hangaisha. 2. jisumbua; hangaika. 3. (kwa mbwa) rarua; ng'ata +worship,noun,ibada; sala; heshima kuu +worship,verb transitive/intransitive,abudu +worth,noun,thamani +worth,adjective,"1. -enye thamani 2. stahili. The book is well reading, kitabu hiki chastahili kusomwa. be ~ it, be ~ while, faa" +worthless,adjective,bure; ghali; -sio na thamani. ~while adj. a kufaa; a maana. ~y adj. a kustahili. ~ily adv. kwa thamani +wound,noun,jeraha; kidonda; uchungu +wound,verb transitive,jeruhi; tia uchungu +wrap,noun,shali; nguo ya kujifunikia +wrap,verb transitive/intransitive,"(~pp~) (engine ~ up) kunja; funika. be ~ ped up in, fungwa; funikwa" +wreck,noun,kuvunjika (hasa ya merikebu); merikebu iliyoza-ma +wrench,verb transitive,sokota; vuta kwa ghafla; maumivu makali +wrench,noun,mshituko; teguo; maumivu; uchungu +wrestle,noun,mweleka; mwereka +wrestle,verb transitive/intransitive,pigana mieleka (fig. (with) shindana na +wretch,noun,maskini; mnyonge; fukara; bazazi; mhuni +wring,verb transitive,(wrung) songoa; popotoa; kamua (fig) toza kwa nguvu +wrinkle,noun,1. kuvanya; mkunjo. 2. (colloq.) kidokezi; shauri la manufaa +wrist,noun,kifundo cha mkono +writ,noun,"hati. holy ~, maandiko matakatifu" +write,verb transitive/intransitive,(wrote written) andika +writhe,verb intransitive,jinyonga; gaagaa +wrong,noun,kosa; ulaya; dhambi; ubaya +wrong,adjective,"si kweli; si sahihi; si poa; potoka. be in the ~, kosa. put sb. in the ~, fanya mtu aonekane mkosa" +wrong,verb transitive,tenda mabaya; onea; dhulumu +wry,adjective,"a upande. make a ~ face, a ~ smile, tabasamu la kulazimisha" +x-mas,noun,ufupisho wa christmas: sikukuu ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo +x-ray,verb transitive,piga picha ya eksrei +xenon,noun,zenoni: gesi adimu isiyo na rangi wala harufu +xylem,noun,zailemu: tishu yenye seli mfano wa bomba na kuta nene zinazosafirisha maji na madini katika mmea +yacht,noun,yoti: boti dogo jepesi la mashindano +yam,noun,kiazi kikuu +yard,noun,yadi: kipimo cha urefu sawa na mita 0.914. ~stick kigezo +yard²,noun,"ua; uwanja. work ~ kiwanda; karakana. brick ~, kiwanda cha matufali" +yarn,noun,"nyuzi zilizososokotwa; kitani. (colloq.) hadithi. spin a ~, simulia hadithi" +yawn,noun,mwayo +yawn,verb intransitive,piga mwayo +year,noun,"mwaka. - in ~ out, mwaka baada ya mwaka. all the ~ round, mwaka mzima. ~ly adj/adv. -a kila mwaka; kwa kila mwaka. - long ~ mwaka mzima mfululizo. the academic ~: mwaka wa masomo. the fiscal ~: mwaka wa fedha" +yeast,noun,"hamira: viumbe vyenye seli moja vinavyotokeza zaimasi, yaani kimeng'enya kinachogeuza sukari kuwa alkoholi na dioksidi kaboni" +yell,noun,ukelele +yell,verb intransitive,piga yowe +yield,noun,"mavuno; mapato; chumo. v.t/i. zaa; shindwa. This land doesn't give good ~, ardhi hii haitoi mazao mengi. Although his enemy was tough he did not ~, ingawa adui yake alikuwa mwenye nguvu lakini hakukubali kushindwa" +yoke,noun,nira +yolk,noun,kiiniyai: dutu ya protini kwenye ova ambayo hulisha kiinitete +you,pronoun,wewe; (pl.) ninyi. ~s pron./adj. -ako; -enu +young,adjective,"changa; dogo. -ster n. mtoto. and old, vijana kwa wazee" +youth,noun,"ujana; vijana. the ~ of Zanzibar, vijana wa Zanzibar" +yule,noun,(vilevile ~tide) Sikukuu ya Krismasi +zeal,noun,juhudi; bidii; ari +zebra,noun,punda milia. crossing alama ya milia ya kuvuka barabara kwa waendao kwa miguu +zebu,noun,ng'ombe mwenye nundu +zenith,noun,"anga; (fig) upeo, ustawi" +zero,noun,"sifuri, tarakimu hii (0); ziro. hour: saa ya kuanza mashambulizi. - in, elekeza mawazo kwenye" +zest,noun,bidii; shauku kubwa +zigzag,noun,zigizaga; a kupindapinda +zinc,noun,zinki: aina ya madini meupe +zodiac,noun,"maeneo ya jua, mwezi na sayari nyinginezo zilizogawiwa na wanajimu katika alama thenashara ambazo huitwa nyota za unajimu" +zone,noun,"zoni; ukanda; eneo maalumu. of influence, eneoathari: eneo ambalo kiumbe kimoja kinaweza kukiathiri kingine. tropical ~, ukanda wa joto. eastern ~, ukanda wa Mashariki" +zoo,noun,zuu: mahali wafugwapo wanyama pori +zygote,noun,kiumbe kichanga: seli iliyoumbika kwa muungano wa gameti mbili +dv): kwa busara,, +dv): kwa busara,,