en,kaa
"Google Docs is an online word processor and part of the free, web-based Google Docs Editors suite offered by Google.","Google Docs – Google kompaniyası tárepinen usınalǵan biypul Google Docs Editors jıynaǵınıń bir bólegi bolıp, vebke tiykarlangan tekst processorı."
Google Docs allows users to create and edit documents online while collaborating with users in real-time.,Google Docs paydalanıwshılardıń real waqıtta paydalanıwshılar menen birgelikde onlayn hújjetler jaratıw hám redaktorlawǵa imkaniyat beredi.
"An editor's position is highlighted with an editor-specific color and cursor, and a permissions system regulates what users can do.","Redaktor poziciyası redaktorǵa tán bolǵan reńi hám kursor menen belgilengen bolıp, ruqsatlar sisteması paydalanıwshılardıń ne isley alıwın basqaradı."
"Updates have introduced features using machine learning, including ""Explore"", offering search results based on the contents of a document, and ""Action items"", allowing users to assign tasks to other users.","Jańalanıwlar mashinalıq oqıtıwdı paydalanatuǵın imkaniyatlardı engizdi, onıń ishinde hújjet mazmunına tiykarlanǵan izlew nátiyjelerin usınatuǵın ""Explore"" (Izertlew) hám paydalanıwshılardıń basqa paydalanıwshılar wazıypaların tayınlawına imkaniyat beretuǵın ""Action items"" (Háreket elementlerin) kóbirek kirgizdi."
"Google Docs supports opening and saving documents in the standard OpenDocument format as well as in Rich text format, plain Unicode text, zipped HTML, and Microsoft Word.","Google Docs standart OpenDocument formatında hámde Rich text formatında, ápiwayı Unicode teksti, ziplengen HTML hám Microsoft Word formatlarında hújjetlerdi ashıwdı hám saqlawdı qollaydı."
Exporting to PDF and EPUB formats is implemented.,PDF hám EPUB formatlarına eksport etiw ámelge asırılǵan.
"Google Docs originated from Writely, a web-based word processor created by the software company Upstartle and launched in August 2005.",Google Docs Upstartle programmalıq támiyinat kompaniyası tárepinen jaratılǵan hám 2005 jıl avgustta iske túsirilgen Writely veb tiykarındaǵı tekstli processordan kelip shıqqan.
"It began as an experiment by programmers Sam Schillace, Steve Newman, and Claudia Carpenter, trying out the then-new Ajax technology and the ""contentEditable"" HTML feature.","Ol sol gezdegi jańa Ajax texnologiyası menen ""contentEditable"" HTML imkaniyatın sınap, baǵdarlamashılar Sem Shillyans, Stiv Nyuman hám Klawdiya Karpenterdiń tájiriybesi retinde baslandı."
"On March 9, 2006, Google announced that it had acquired Upstartle.",2006 jıl 9 martta Google Upstartle-di satıp alǵanın járiyaladı.
"In July 2009, Google dropped the beta testing status from Google Docs.",2009 jıl iyulda Google Google Docs-ten beta sınaq statusın alıp tasladı.
"In March 2010, Google acquired DocVerse, an online document collaboration company.",2010 jıl mart ayında Google DocVerse onlayn hújjet penen jumıs isleytuǵın kompaniyanı satıp aldı.
"DocVerse allowed multiple users to collaborate online on Microsoft Word documents, like other Microsoft Office formats, such as Excel and PowerPoint.",DocVerse bir neshe paydalanıwshılarǵa Excel hám PowerPoint sıyaqlı basqa Microsoft Office formatları sıyaqlı Microsoft Word hújjetlerinde tarmaqta birlesip jumıs islewge imkaniyat berdi.
Improvements based on DocVerse were announced and deployed in April 2010.,"DocVerse tiykarındaǵı jaqsılawlar 2010 jıl aprelde járiyalanıp, ámeliyatqa engizildi."
"In June 2012, Google acquired Quickoffice, a freeware proprietary productivity suite for mobile devices.",2012 jıl iyunda Google mobil qurılmalarǵa arnalǵan biypul ónimlilik jıynaǵı Quickoffice-ti satıp aldı.
"In October 2012, Google renamed the Google Drive products, and Google Documents became Google Docs.","2012 jıl oktyabrde Google Google Drive ónimleriniń atın ózgertti, al Google Documents Google Docs boldı."
"At the same time, Google Chrome App versions of Google Docs, Google Sheets, and Google Slides were released, which provided shortcuts to the service on Chrome's new tab page.","Sol waqıtta Google Chrome App Google Docs, Google Sheets hám Google Slides versiyaları shıǵarıldı, olarda Chrome-niıń jańa tab betinde atalǵan xızmetke qısqa jollardı berdi."
"In February 2019, Google announced grammar suggestions in Docs, expanding their spell check using machine translation techniques to help catch tricky grammatical errors.","2019-jıl fevral ayında Google Docs-ta grammatika usınısların járiyaladı, olardıń imla tekseriwin mashinalıq awdarma texnikaların paydalanıp qıyın grammatikalıq qáteliklerdi tekseriwdi keńeytti."
"In March of 2023, Google Docs, with Slides and Sheets, introduced a new UI theme.","2023-jıl mart ayında Google Docs, Slides hám Sheets penen birge jańa UI temasın kirgizdi."
"Google Docs is available as a web application supported on Google Chrome, Firefox, Microsoft Edge, and Safari web browsers.","Google Docs Google Chrome, Firefox, Microsoft Edge hám Safari internet-brauzerlerinde qollap-quwatlanatuǵın veb-baǵdarlama retinde qoljetimli."
"Users can access all Docs, as well as other files, collectively through the Google Drive website.","Paydalanıwshılar Google Drive veb-saytı arqalı barlıq Docs-qa, sonday-aq basqa da fayllarǵa birgelikde kiriw imkaniyatına iye."
"In June 2014, Google rolled out a dedicated website homepage for Docs that contains only files created with the service.",2014-jıl iyun ayında Google tek ǵana xızmet penen jaratılǵan fayllarǵa iye bolǵan Docs ushın arnawlı veb-sayttıń bas betin shıǵardı.
"In 2014, Google launched a dedicated mobile app for Docs on the Android and iOS mobile operating systems.",2014 jılı Google Android hám iOS mobil operaciyalıq sistemalarında Doc ushın arnawlı mobil qosımshanı iske qostı.
"The mobile website for Docs was updated in 2015 with a ""simpler, more uniform"" interface, and while users can read files through the mobile websites, users trying to edit will be redirected towards the dedicated mobile app, thus preventing editing on the mobile web.","Docs mobil veb-saytı 2015 jılı “ápiwayı, birgelki” interfeys penen jańalandı hám paydalanıwshılar fayllardı mobil veb-saytlar arqalı oqıy alatuǵın bolsa, redaktorlawǵa háreket etetuǵın paydalanıwshılar arnawlı mobil qosımshaǵa qayta baǵdarlanadı, usılayınsha mobildi vebte redaktorlawǵa imkaniyat bermeydi."
Features,Ózgeshelikler
Editing,Redaktorlaw
Collaboration and revision history,Birlesip islew hám qayta qarap kóriw tariyxı
Collaborative editing on Google Docs can be useful for documents and essays.,Google Docs-ta birlesip redaktorlaw hújjetler hám esseler ushın paydalı bolıwı múmkin.
Google Docs and the other apps in the Google Drive suite serve as a tool for collaborative editing of documents in real time.,Google Docs hám Google Drive jıynaǵındaǵı basqa da qollanıwlar real waqıtta hújjetlerdi birlesip redaktorlaw quralı bolıp xızmet etedi.
"Documents can be shared, opened, and edited by multiple users simultaneously, and users can see character-by-character changes as other collaborators make edits.","Hújjetlerdi bir neshe paydalanıwshılar tárepinen bir waqıtta bólisiwge, ashıwǵa hám redaktorlawǵa imkaniyat bolıp, paydalanıwshılar basqa birge islesiwshiler redaktorlaǵanda simvollar boyınsha ózgerislerdi kóre aladı."
"Changes are automatically saved to Google's servers, and a revision history is automatically kept so past edits may be viewed and reverted.",Ózgerisler avtomat túrde Google serverlerinde saqlanadı hám burınǵı qayta islewlerdi qarap shıǵıw hám qaytarıw ushın avtomat túrde qayta kóriw tariyxı saqlanadı.
"To resolve concurrent edits from different users, Google Docs uses an operational transformation method based on the Jupiter algorithm, where the document is stored as a list of changes.","Túrli paydalanıwshılardan bir waqıtta bolǵan redaktorlardı sheshiw ushın Google Docs Jupiter algoritmine tiykarlanǵan operacion transformaciya usılın paydalanadı, bunda hújjet ózgerisler diziminde saqlanadı."
"An editor's current position is represented with an editor-specific color/cursor, so if another editor happens to be viewing that part of the document, they can see edits as they occur.","Redaktordıń aǵımdaǵı ornı redaktorǵa tán bolǵan túsi/kursorı menen kórsetilgen bolıp, eger basqa bir redaktor hújjettiń sol bólimin qarap bolǵan bolsa, olardıń ózgerislerdi júz bergen waqtında kóre alıwı múmkin."
A sidebar chat functionality allows collaborators to discuss edits.,Bir tárepli chat funkciyası sherikleslerge redaktorlawlar haqqında talqılawǵa imkaniyat beredi.
"The revision history allows users to see the additions made to a document, with each author distinguished by color.","Qayta kóriw tariyxı (dúzetiw jurnalı) paydalanıwshılardıń hújjetke islengen tolıqtırıwlardı qarap shıǵıwǵa imkaniyat beredi, bunda hárbir avtor reńi boyınsha ajıratıladı."
"Only adjacent revisions can be compared, and users cannot control how frequently revisions are saved.","Tek ǵana jańasındaǵı qayta kóriwlerdi salıstırıwǵa uqıplı bolıp, paydalanıwshılar qayta kóriwlerdiń qansha tez-tez saqlanıwın basqara almaydı."
"Files can be exported to a user's local computer in a variety of formats (ODF, HTML, PDF, RTF, Text, Office Open XML).","Fayllar paydalanıwshınıń lokal kompyuterine hár túrli formatlarda (ODF, HTML, PDF, RTF, Text, Office Open XML) eksportlawǵa boladı."
Supported file formats,Qollaytuǵın fayl formatları
"For formatted text documents: OpenDocument, Rich text format, zipped HTML, Unicode plain text, Microsoft Word.","Formatlanǵan tekst hújjetleri ushın: OpenDocument, Rich text format, ziplengen HTML, Yunikodlı ápiwayı tekst, Microsoft Word."
File limits,Fayl sheklewleri
"Limits to insertable file sizes, overall document length, and size are listed below:","Kiritiletuǵın fayl ólshemleri, ulıwma hújjet uzınlıǵı hám ólshemleri tómende kórsetilgen:"
"Up to 1.02 million characters, regardless of the number of pages or font size. Document files converted to .gdoc (Docs) format cannot be larger than 50 MB.","Betlerdiń sanına yamasa shrift ólshemine qaramastan 1,02 million belgige shekem. .gdoc (Docs) formatına túrlendirilgen hújjet faylları 50 MB-tan úlken bolmawı kerek."
"Images inserted cannot be larger than 50 MB and must be in either .jpg, .png, or .gif formats.","Kirgizilgen súwretler 50 MB-tan úlken bolmawı kerek hám .jpg, .png yamasa .gif formatında bolıwı kerek."
"Google Docs and the Google Docs Editors suite are free of charge for use by individuals but are also available as part of Google's business-centered Google Workspace, enabling additional business-focused functionality on payment of a monthly subscription.","Google Docs hám Google Docs Editors jıynaǵı jeke tulǵalar tárepinen paydalanıw ushın biypul bolıp, biraq sonıń menen birge Google-diń bizneske tiykarlanǵan Google Workspace-tiń bir bólegi bolıp ta usınıladı, ol aylıq abonement tólengende qosımsha bizneske tiykarlanǵan funkciyalarǵa qoljetimli."
"GitHub is a developer platform that allows developers to create, store, manage and share their code.","GitHub — bul baǵdarlamashılardıń óz kodların jaratıwǵa, saqlawǵa, basqarıwǵa hám bólisiwge imkaniyat beretuǵın baǵdarlamashılar platforması."
"It uses Git software, providing the distributed version control of Git plus access control, bug tracking, software feature requests, task management, continuous integration, and wikis for every project.","Ol Git programmalıq támiynatın paydalanadı, bul Gittiń tarqatılǵan versiyalardı basqarıw imkaniyatın hámde hár bir proekt ushın kirisdi basqarıw, qátelerdi baqlaw, programmalıq támiynat imkaniyatlarına sorawlar beriw, wazıypalardı basqarıw, turaqlı integraciya hám wikilardı qamtıydı."
"Headquartered in California, it has been a subsidiary of Microsoft since 2018.","Kaliforniyada bas ofisi bar, ol 2018-jıldan baslap Microsoft korporaciyasınıń filialı bolıp tabıladı."
It is commonly used to host open source software development projects.,Ol kóbinese ashıq kodlı programmalıq támiynat islep shıǵarıw proektlerin xosting etiw ushın qollanıladı.
"As of January 2023[update], GitHub reported having over 100 million developers and more than 420 million repositories, including at least 28 million public repositories.","2023-jıl yanvarda [jańalaw], GitHub 100 millionnan aslam baǵdarlamashılar hám 420 millionnan aslam repozitoriylar bar ekenligin xabarladı, onıń ishinde keminde 28 million jámáát repozitoriyları bar."
It is the world's largest source code host as of June 2023[update].,2023 jıl iyundaǵı [jańalaw] jaǵday boyınsha ol dúnyadaǵı eń úlken derek kodı xosti bolıp tabıladı.
Founding,Tıykar salınıwı
"The development of the GitHub platform began on October 19, 2007.",GitHub platformasınıń islep shıǵarıwı 2007 jıl 19 oktyabrde baslandı.
"The site was launched in April 2008 by Tom Preston-Werner, Chris Wanstrath, P. J. Hyett and Scott Chacon after it had been available for a few months as a beta release.","Sayt 2008 jıl aprelde Tom Preston-Werner, Kris Uanstrath, P.J. Xeyett hám Scott Chacon tárepinen beta versiya retinde bir neshe ay dawamında qoljetimli boldı."
Its name was chosen as a compound of Git and hub.,Onıń atı Git hám hub sózleriniń birikpesi retinde tańlandı.
Structure of the organization,Shólkem strukturası
"GitHub, Inc. was originally a flat organization with no middle managers, instead relying on self-management.","GitHub, Inc. dáslebinde ózin-ózi basqarıwǵa súyene otırıp, orta dárejeli menedjerlersiz tegis shólkem boldı."
"Employees could choose to work on projects that interested them (open allocation), but the chief executive set salaries.","Xızmetkerler ózlerine qızıq bolǵan proektlerde jumıs islewdi tańlay aladı (ashıq bóliw), biraq bas direktor aylıqlardı belgileydi."
"In 2014, the company added a layer of middle management in response to serious harassment allegations against its senior leadership.",2014 jılı kompaniya joqarı liderligine qarsı awır izine túsiw ayıpları sebepli orta dárejeli menedjment qabatın qostı.
"As a result of the scandal, Tom Preston-Werner resigned from his position as CEO.",Jánjel nátiyjesinde Tom Preston-Werner bas direktor wazıypasınan ketti.
"GitHub was a bootstrapped start-up business, which in its first years provided enough revenue to be funded solely by its three founders and start taking on employees.","GitHub ózin-ózi qarjılandırıwshı start-up biznes boldı, ol birinshi jıllarında óziniń úsh qurıltayshısı tárepinen ǵana qarjılandırıladı hám xızmetkerlerdi qabıllay baslaydı."
"In July 2012, four years after the company was founded, Andreessen Horowitz invested $100 million in venture capital with a $750 million valuation.","Kompaniya dúzilgennen keyin tórt jıldan keyin, 2012 jıl iyulda Andreessen Horowitz 750 million dollarǵa bahalanǵan, 100 million dollar investiciya qoydı."
In July 2015 GitHub raised another $250 million (~$314 million in 2023) of venture capital in a series B round.,2015 jıl iyulda GitHub B-seriyali turda taǵı 250 million dollar (2023 jıldaǵı shama menen 314 million dollar) investiciya jıynadı.
"The lead investor was Sequoia Capital, and other investors were Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) and other venture capital funds.","Jetekshi investor Sequoia Capital edi, basqa investorlar Andreessen Horowitz, Thrive Capital, IVP (Institutional Venture Partners) hám basqa investiciya fondları bolǵan."
The round valued the company at approximately $2 billion.,Bul raund kompaniyanıń bahasın shama menen 2 milliard dollarǵa bahaladı.
"As of 2023,[update] GitHub was estimated to generate $1 billion in revenue.","2023 jılǵı [jańalaw] jaǵday boyınsha, GitHub 1 milliard dollar tabıs ákelgen dep bahalandı."
"The GitHub service was developed by Chris Wanstrath, P. J. Hyett, Tom Preston-Werner, and Scott Chacon using Ruby on Rails, and started in February 2008.","GitHub xızmeti Kris Uanstrath, P.J. Xeyett, Tom Preston-Werner hám Scott Chacon tárepinen Ruby on Rails tiykarında islep shıǵarılǵan hám 2008 jıl fevralda baslandı."
"The company, GitHub, Inc., has existed as of 2007[update] and is located in San Francisco.","GitHub, Inc. kompaniyası 2007 jıldan baslap bar [jańalaw] bar bolıp, San-Francisko qalasında jaylasqan."
GitHub at AWS Summit,AWS Summitinde GitHub
The shading of the map illustrates the number of users as a proportion of each country's Internet population.,Kartanıń kóleńkesi hár bir eldiń internet xalqınıń ólshemi boyınsha paydalanıwshılardıń sanın kórsetedi.
The circular charts surrounding the two hemispheres depict the total number of GitHub users (left) and commits (right) per country.,Eki yarım sharlardıń átirapındaǵı sharlardıń diagrammaları hár bir el boyınsha GitHub paydalanıwshılarınıń (shep jaqta) hám commitlerdiń (oń jaqta) ulıwma sanın kórsetedi.
"On February 24, 2009, GitHub announced that within the first year of being online, GitHub had accumulated over 46,000 public repositories, 17,000 of which were formed in the previous month.","2009 jıl 24 fevralda GitHub, online bolǵan birinshi jıl ishinde, GitHub 46 000 nan aslam jámiyet repozitoriyaların jıynaǵanın, olardıń 17 000 ótken ayda jaratılǵanın járiyaladı."
"At that time, about 6,200 repositories had been forked at least once, and 4,600 had been merged.",Sol waqıt aralıǵında 6200 ge shekem repozitoriylar keminde bir ret kóshirilgen hám 4600 repozitoriya birlestirilgen edi.
"That same year, the site was used by over 100,000 users, according to GitHub, and had grown to host 90,000 unique public repositories, 12,000 having been forked at least once, for a total of 135,000 repositories.","Sol jılı sayttı GitHub maǵlıwmatları boyınsha 100 000 nan aslam paydalanıwshılar qollanǵan hám 90 000 unikal jámiyet repozitoriyaların xosting etiwge ósiwdi qollap-quwatladı, keminde bir ret kóshirilgen 12 000 repozitoriya bar, bul jıynaqta 135 000 repozitoriya boldı."
"In 2010, GitHub was hosting 1 million repositories.",2010 jılı GitHub 1 million repozitoriyalardı jaylastırdı.
"A year later, this number doubled.",Bir jıldan keyin bul san eki esege ósti.
ReadWriteWeb reported that GitHub had surpassed SourceForge and Google Code in total number of commits for the period of January to May 2011.,ReadWriteWeb saytı 2011 jılǵı yanvar-may aralıǵındaǵı jumıslardıń ulıwma sanı boyınsha GitHub-tıń SourceForge hám Google Code-tan ozıp ketkenin xabarladı.
"On January 16, 2013, GitHub passed the 3 million users mark and was then hosting more than 5 million repositories.[27] By the end of the year, the number of repositories was twice as great, reaching 10 million repositories.[28]",2013 jıl 16 yanvarda GitHub 3 million paydalanıwshılar belgisinen ótti hám sol waqıtta 5 millionnan aslam repozitoriyaların xosting etti (jaylastırdı). Jıl sońında repozitoriyalardıń sanı eki esege ósti hám 10 million repozitoriyaǵa jetti.
"In 2015, GitHub opened an office in Japan, its first outside of the U.S.[29] In 2016, GitHub was ranked No. 14 on the Forbes Cloud 100 list.[30] It was not featured on 2018, 2019, and 2020 lists.[31]",[28] 2015 jılı GitHub Yaponiyada óziniń AQSH-tan tısqarı birinshi ofisin ashtı.[29] 2016 jılı GitHub Forbes Cloud 100 diziminde 14-orınǵa jaylasqan edi.
"On February 28, 2018, GitHub fell victim to the third-largest distributed denial-of-service (DDoS) attack in history, with incoming traffic reaching a peak of about 1.35 terabits per second.[32]","Ol 2018, 2019 hám 2020 jıllar dizimlerine kiritilmedi. 2018 jıl 28 fevralda GitHub tariyxtaǵı úshinshi ulıwma tarqatılǵan hújimden zardap shekti (DDoS), kiriw trafigi sekundına 1,35 terabitke jetedi.[32]"
"On June 19, 2018, GitHub expanded its GitHub Education by offering free education bundles to all schools.","2018 jıl 19 iyunda GitHub, GitHub Education bar mekteplerge biypul bilimlendiriw toparların usınıw arqalı xızmetin keńeytti."
Acquisition by Microsoft,Microsoft tárepinen satıp alınıwı
Microsoft was on top of the list of the ten organizations with the most open-source contributors on GitHub in 2016.[35],Microsoft korporaciyası 2016 jılı GitHub-ta eń kóp ashıq kodlı úles qosıwshıları bar on shólkemniń diziminde boldı.
"From 2012, Microsoft became a significant user of GitHub, using it to host open-source projects and development tools such as .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal and the bulk of its product documentation (now to be found on Microsoft Docs).[36][37]","[35] 2012 jıldan baslap Microsoft korporaciyası .NET Core, Chakra Core, MSBuild, PowerShell, PowerToys, Visual Studio Code, Windows Calculator, Windows Terminal hám ónim hújjetleriniń kóp bólimi (házirgi waqıtta Microsoft Docs-ta tabıwǵa boladı) sıyаqlı ashıq kodlı proektlerdi hám islep shıǵarıw quralların xosting etiw ushın qollanıp, GitHub-tiń áhmiyetli paydalanıwshısı boldı. [36][37]"
,"2018 jıl 4 iyunda Microsoft korporaciyası GitHub-ti 7,5 milliard AQSH dollarǵa (2023 jılı shama menen 8,96 milliard dollarǵa) satıp alıw niyetin járiyaladı."
,Kelisim 2018 jıl 26 oktyabrde juwmaqlandı.
"On June 4, 2018, Microsoft announced its intent to acquire GitHub for US$7.5 billion (~$8.96 billion in 2023).","[38] GitHub jańadan jańa jámiyetshilik, platforma hám biznes retinde ǵárezsiz jumıs isleydi."
"The deal closed on October 26, 2018.[38] GitHub continued to operate independently as a community, platform and business.[39] Under Microsoft, the service was led by Xamarin's Nat Friedman, reporting to Scott Guthrie, executive vice president of Microsoft Cloud and AI.","[39] Microsoft korporaciyası qasında xızmetti Xamarin kompaniyasınıń Nat Fridman basqardı, ol Microsoft Cloud hám AI-niń bas direktorı Scott Guthriege esabat berdi."
"Nat Friedman resigned November 3, 2021; he was replaced by Thomas Dohmke.[40]","Nat Fridman 2021 jıl 3 noyabrda wazıypasınan ketdi, onıń ornına Tomas Domke keldi."
"There have been concerns from developers Kyle Simpson, JavaScript trainer and author, and Rafael Laguna, CEO at Open-Xchange over Microsoft's purchase, citing uneasiness over Microsoft's handling of previous acquisitions, such as Nokia's mobile business and Skype.[41][42]","[40] JavaScript tálim beriwshisi hám avtorı Kyle Simpson hám Open-Xchange kompaniyasınıń bas direktorı Rafael Laguna, Nokia-nıń mobil biznesiniń hám Skype-tiń satıp alınǵanlıǵı tuwralı Microsoft korporaciyasınıń aldınǵı satıp alıwları menen baylanıslı alańlaw kórsetip, Microsoft korporaciyasınıń satıp alıwına alańlawlar bildirdi. [41][42]"
"This acquisition was in line with Microsoft's business strategy under CEO Satya Nadella, which has seen a larger focus on cloud computing services, alongside the development of and contributions to open-source software.[37][43] Harvard Business Review argued that Microsoft was intending to acquire GitHub to get access to its user base, so it can be used as a loss leader to encourage the use of its other development products and services.[44]","Bul satıp alıw Microsoft korporaciyasınıń bas direktorı Satya Nadella basqarmasındaǵı biznes strategiyasına sáykes boldı, ol ashıq kodlı programmalıq támiynattıń rawajlanıwına hám úles qosıw menen birge, bultlı esaplaw xızmetlerine úlken itibar qarattı. [37][43] Harvard Business Review Microsoft korporaciyası óziniń basqa islep shıǵarıw ónimlerin hám xızmetlerin paydalanıwdı xoshametlew ushın, paydalanıwshı bazasına qol jetkiziw ushın GitHub-ti satıp alıwdı mápset qılıp atırǵanı haqqında pikir bildirdi. [44]"
"Concerns over the sale bolstered interest in competitors: Bitbucket (owned by Atlassian), GitLab and SourceForge (owned by BIZX, LLC) reported that they had seen spikes in new users intending to migrate projects from GitHub to their respective services.[45][46][47][48][49]","Satıwǵa baylanıslı alańlawshılıq básekileslerdiń qızıǵıwshılıǵın arttırdı: Bitbucket (Atlassian- ǵa tiyisli), GitLab hám SourceForge (BIZX, LLC-ge tiyisli) GitHub-tan proektlerdi ózleriniń sáykes xızmetlerine kóshiriwge niyet bildirgen jańa paydalanıwshılar sanınıń ósiwin bayqaǵanın xabarladı. [45][ 46][47][48][49]"
"In September 2019, GitHub acquired Semmle, a code analysis tool.[50] In February 2020, GitHub launched in India under the name GitHub India Private Limited.[51] In March 2020, GitHub announced that they were acquiring npm, a JavaScript packaging vendor, for an undisclosed sum of money.[52] The deal was closed on April 15, 2020.[53]",2019 jıl sentyabrde GitHub Semmle kodtı analizlew quralın satıp aldı. [50] 2020 jıl fevral ayında GitHub Hindistanda GitHub India Private Limited atı menen iske qosıldı.[51] 2020 jıl mart ayında GitHub ashılmaǵan summaǵa JavaScript paketin jetkiziwshisi npm satıp alatuǵının járiyaladı.[52] Kelisim 2020 jıl 15 aprelde jabıldı.[53]
"In early July 2020, the GitHub Archive Program was established to archive its open-source code in perpetuity.[54]",2020 jıl iyul ayınıń basında onıń ashıq kodlı kodın máńgilikke arxivlew ushın GitHub arxiv baǵdarlaması shólkemlestirildi.[54]
"GitHub's mascot is an anthropomorphized ""octocat"" with five octopus-like arms.[55][56] The character was created by graphic designer Simon Oxley as clip art to sell on iStock,[57] a website that enables designers to market royalty-free digital images.","GitHub-tiń tumarı − segizayaq tárizli bes qolı bar, antropomorfizaciyalanǵan “oktokat” bolıp tabıladı.[55][56] Xarakterdi grafikalıq dizayner Simon Oksli iStock-ta satıwǵa arnalǵan klip art retinde jaratqan. [57] Dizaynerlerdi royaltisiz cifrlı súwretlerdi satıwǵa imkaniyat beretuǵın veb-sayt."
,"GitHub tańlap alǵan illyustraciya, Oksli tárepinen Octopuss dep atalǵan xarakter edi."
"The illustration GitHub chose was a character that Oxley had named Octopuss.[57] Since GitHub wanted Octopuss for their logo (a use that the iStock license disallows), they negotiated with Oxley to buy exclusive rights to the image.[57]",[57] GitHub Octopuss-tı óziniń logotipi retinde qollanǵısı kelgenligi ushın (iStock licenziyasına qarama-qarsı qollanıw) olardıń Oksli menen súwretke eksklyuziv huqıq satıp alıwǵa baylanıslı kelisimdi jasadı.
"GitHub renamed Octopuss to Octocat,[57] and trademarked the character along with the new name.[55] Later, GitHub hired illustrator Cameron McEfee to adapt Octocat for different purposes on the website and promotional materials; McEfee and various GitHub users have since created hundreds of variations of the character, which are available on The Octodex.[58][59]","[57] GitHub Octopuss-tı Octocat dep qayta atadı, [57] hám xarakterdi jańa at penen birgelikde sawda belgisi retinde dizimge aldı.[55] Keyinirek, GitHub illyustrator Kameron Makfi-di saytta hám reklama materialları ushın Octocat-ti beyimlew ushın jallanǵan; Makfi hám hár túrli GitHub paydalanıwshıları onnan keyin, Octodex-te qoljetimli bolǵan, júzlegen variantlardı jarattı."
Projects on GitHub can be accessed and managed using the standard Git command-line interface; all standard Git commands work with it.,GitHub-taǵı proektlerge standart Git buyrıq qatarı interfeysi arqalı kiriwge hám basqarıwǵa boladı; barlıq standart Git buyrıqları onıń menen jumıs isleydi.
GitHub also allows users to browse public repositories on the site.,GitHub sonıń menen bir qatarda paydalanıwshılarǵa sayttaǵı jámiyet repozitoriyaların sholıwǵa imkaniyat beredi.
Multiple desktop clients and Git plugins are also available.,Kóplegen jumıs stolı klientleri hám Git plaginleri de qoljetimli.
"In addition, the site provides social networking-like functions such as feeds, followers, wikis (using wiki software called Gollum), and a social network graph to display how developers work on their versions (""forks"") of a repository and what fork (and branch within that fork) is newest.","Bunnan basqa, sayt jeke áńgimeler, izlewshiler, wikilardi (Gollum dep atalatuǵın wiki programmalıq támiynatın paydalanıw arqalı) hám baǵdarlamashılardıń óz versiyalarında (repozitoriydiń “filialları”) qalay jumıs isleytuǵının hám qaysı filial (hámde sol filial ishindegi qaysı tarmaq) eń jańa ekenin kórsetiw ushın sociallıq tarmaq grafigin usınadı."
"Anyone can browse and download public repositories, but only registered users can contribute content to repositories.","Hárkim jámiyet repozitoriyaların sholıwǵa hám júklep alıwǵa boladı, biraq tek dizimge alınǵan paydalanıwshılar ǵana repozitoriyalarǵa kontent qosıwǵa boladı."
"With a registered user account, users can have discussions, manage repositories, submit contributions to others' repositories, and review changes to code.","Dizimge alınǵan paydalanıwshı akkauntı menen paydalanıwshılar pikir almasıwǵa, repozitoriyalardı basqarıwǵa, basqalardıń repozitoriyalarına úles qosıwǵa hám kodtaǵı ózgerislerdi qarawǵa boladı."
GitHub began offering limited private repositories at no cost in January 2019 (limited to three contributors per project).,GitHub 2019 jıl yanvarda (proekt ushın úsh qatnasıwshıǵa shekleniwi múmkin) biypul sheklewli jeke repozitoriyalar usına basladı.
"Previously, only public repositories were free.[60][61][62] On April 14, 2020, GitHub made ""all of the core GitHub features"" free for everyone, including ""private repositories with unlimited collaborators.""[63]","Aldında, tek jámiyet repozitoriyaları biypul boldı. [60][61][62] 2020 jıl 14 aprelde GitHub “ulıwma GitHub imkaniyatların” hámmege biypul qılıp, onıń ishinde “sheklewsiz qatnasıwshıları bar jeke repozitoriyalar” qosıldı. [63]"
"The fundamental software that underpins GitHub is Git itself, written by Linus Torvalds, creator of Linux.","GitHub-tiń tiykarǵı programmalıq támiynatı, Linux jaratıwshısı Linus Torvalds jazǵan Git bolıp tabıladı."
"The additional software that provides the GitHub user interface was written using Ruby on Rails and Erlang by GitHub, Inc. developers Wanstrath,[64] Hyett, and Preston-Werner.","GitHub paydalanıwshı interfeysin támiyinleytuǵın qosımsha programmalıq támiynat GitHub, Inc. baǵdarlamashıları Wanstrath, [64] Xeyett hám Preston-Werner tárepinen Ruby on Rails hám Erlang járdeminde jazılǵan."
Scope,Qollanıw sheńberi
The primary purpose of GitHub is to facilitate the version control and issue tracking aspects of software development.,GitHub-tiń tiykarǵı maqseti - programmalıq támiynattı islep shıǵarıwdıń versiyalardı basqarıw hám máselelerdi baqlaw aspektlerin jeńilletiw bolıp tabıladı.
"Labels, milestones, responsibility assignment, and a search engine are available for issue tracking.","Máselelerdi baqlaw ushın belgiler, basqıshlar, juwapkershilikti tayınlaw hám izlew sisteması bar."
"For version control, Git (and, by extension, GitHub) allows pull requests to propose changes to the source code.","Versiyalardı basqarıw ushın Git (hám keńeytpe boyınsha, GitHub) derek kodqa ózgerisler usınıw ushın pull sorawlarına imkaniyat beredi."
Users who can review the proposed changes can see a diff between the requested changes and approve them.,Usınıs etilgen ózgerislerdi qarawǵa ruqsat berilgen paydalanıwshılar soralǵan ózgerisler menen túsinikli ayırmashılıqtı kóre aladı hám olardı maqullay aladı.
"In Git terminology, this action is called ""committing"" and one instance of it is a ""commit.""",Git terminologiyasında bul háreket “minnetlew” dep ataladı hám onıń bir mısalı “commit” (minnet) bolıp tabıladı.
A history of all commits is kept and can be viewed at a later time.,Barlıq commitlerdiń tariyxı saqlanadı hám keyinirek kórsetiwge boladı.
"In addition, GitHub supports the following formats and features:","Bunnan basqa, GitHub tómendegilerdi qollaydı:"
"• Documentation,[65] including automatically rendered README files in a variety of Markdown-like file formats (see README § On GitHub)","• Hújjet[65], onıń ishinde avtomat túrde kórsetilgen README faylları Markdown tárizli hár túrli fayl formatları (README § GitHub saytında qarań)"
"• Wikis,[66] with some repositories consisting solely of wiki content.","• Wikiler,[66] tek wiki kontentinen ibarat ayırım repoziytoriyları bar."
These include curated lists of recommended software which have become known as awesome lists.[67][68],Olarǵa ájayıp dizimler retinde belgili bolǵan usınılǵan programmalıq támiynattıń tańlanǵan dizimleri kiredi.[67][68]
"• GitHub Actions,[69] which allows building continuous integration and continuous deployment pipelines for testing, releasing and deploying software without the use of third-party websites/platforms","• GitHub Actions[69], ol úshinshi tárep veb-saytların/platformaların paydalanbay programmalıq támiynattı testten ótkeriw, shıǵarıw hám jaylastırıw ushın úziliksiz integraciya menen úziliksiz jaylastırıw qubırların qurıwǵa imkaniyat beredi."
"• GitHub Codespaces, an online IDE providing users with a virtual machine intended to be a work environment to build and test code[70][71][72]","• GitHub Codespaces,paydalanıwshılarǵa kodtı dúziw hám testten ótkeriw ushın jumıs ortalıǵı bolıwǵa arnalǵan virtual mashinanı usınatuǵın onlayn IDE [70][71][72]"
"• Graphs: pulse, contributors, commits, code frequency, punch card, network, members","• Grafikler: pulse, contributors, commits, code frequency, punch card, network, members"
• Integrations Directory[73],• Integraciyalar katalogı[73]
• Email notifications[74],• Elektron poshta xabarlandırıwları[74]
• Discussions[75],• Talqılawlar[75]
• Option to subscribe someone to notifications by @ mentioning them.[76],• Birewdi atap ótiw arqalı xabarlandırıwlarǵa jazılıw opciyası.[76]
• Emojis[77],• Emodziler[77]
• Nested task-lists within files,• Fayllar ishindegi ornatılǵan wazıypalar dizimleri
• Visualization of geospatial data,• Geokeńislik maǵlıwmatlardı vizualizaciyalaw
"• 3D render files can be previewed using an integrated STL file viewer that displays the files on a ""3D canvas.""[78] The viewer is powered by WebGL and Three.js.","• 3D kórsetiw faylların ""3D canvas"" fayllardı kórsetetuǵın biriktirilgen STL fayldı qaraw quralı arqalı aldınnan qarawǵa boladı.[78] Qaraw quralı WebGL hám Three.js arqalı jumıs isleydi."
"• Support for previewing many common image formats, including Photoshop's PSD files","• Kóplegen ulıwma súwret formatların, sonıń ishinde Photoshop PSD faylların aldınnan qarawdı qollap-quwatlaw"
• PDF document viewer,• PDF hújjetin qaraw quralı
• Security Alerts of known Common Vulnerabilities and Exposures in different packages,• Hár túrli paketlerdegi belgili ulıwma kemshilikler menen tásirler tuwralı qáwipsizlik eskertiwleri
GitHub's Terms of Service do not require public software projects hosted on GitHub to meet the Open Source Definition.,GitHub Xızmet Kórsetiw Shártnamasında GitHub-ta xosting etilgen jámiyet programmalıq proektleri Ashıq Kod Anıqlamasına sáykes keliw kerekligi kórsetilmegen.
"The terms of service state, ""By setting your repositories to be viewed publicly, you agree to allow others to view and fork your repositories.""[79]","Xızmet kórsetiw shártnamasında: “Repozitoriyańızdı jámiyetke kóriw ushın ornatıw arqalı, siz basqalardıń repozitoriyańızdı kóriwge hám onı kóshiriwge ruqsat beretuǵınıńızdı maqullaysız” delingen. [79]"
GitHub Enterprise,GitHub Enterprise
GitHub Enterprise is a self-managed version of GitHub with similar functionality.,"GitHub Enterprise − ulıwma funkcionallıǵı bar, ózin-ózi basqarılatuǵın GitHub versiyası."
"It can be run on an organization's hardware or a cloud provider and has been available as of November 2011[update].[80] In November 2020, source code for GitHub Enterprise Server was leaked online in an apparent protest against DMCA takedown of youtube-dl.",Onı shólkemniń apparatlıq támiynatında yamasa bult provayderinde iske qosıwǵa boladı hám 2011 jıl noyabrde [jańalaw] qoljetimli boldı. [80] 2020 jıl noyabrde GitHub Enterprise Server derek kodı YouTube-dlniń DMCA-ǵa sáykes toqtatılıwına qarsı protest retinde onlaynda aǵıp ketken.
"According to GitHub, the source code came from GitHub accidentally sharing the code with Enterprise customers themselves, not from an attack on GitHub servers.[81][82]","GitHub maǵlıwmatları boyınsha derek kodı GitHub-tıń Enterprise-tiń klentlerine kóshiriwde juwmaqlanǵan qáteliktiń sebebi bolıp, GitHub serverlerine hújimniń sebebi emes. [81][82]"
GitHub Pages,GitHub betleri
"In 2008, GitHub introduced GitHub Pages, a static web hosting service for blogs, project documentation,[83][84] and books.[85] All GitHub Pages content is stored in a Git repository as files served to visitors verbatim or in Markdown format.","2008 jılı GitHub, bloglar, proekt hújjetleri [83][84] hám kitaplar[85] ushın statikalıq veb-xosting xızmeti bolǵan GitHub Pages-ti engizdi."
GitHub is integrated with Jekyll static website and blog generator and GitHub continuous integration pipelines.,"Barlıq GitHub Pages mazmunı GitHub penen biriktirilgen Jekyll statikalıq veb-sayt hám blog generatorı hám GitHub úziliksiz integraciyalaw qubırları arqalı, veb-sayttaǵı kórip shıǵıwshılarǵa sózbe-sóz yamasa Markdown formatında beriletuǵın fayllar retinde Git repozitoriyasında saqlanadı."
"Each time the content source is updated, Jekyll regenerates the website and automatically serves it via GitHub Pages infrastructure.[86]","Hár bir qayta islew barısında, kontent derek kodı jańalanǵan sayın, Jekyll veb-sayttı qayta jaratadı hám GitHub Pages infrastrukturası arqalı avtomat túrde usınadı. [86]"
"Like the rest of GitHub, it includes free and paid service tiers.","GitHub-tiń qalǵan bólimi sıyaqlı, ol biypul hám tólenetuǵın xızmet dárejelerin qamtıydı."
Websites generated through this service are hosted either as subdomains of the github.io domain or can be connected to custom domains bought through a third-party domain name registrar.[87] GitHub Pages supports HTTPS encryption.[88][89],Usı xızmet arqalı jaratılǵan veb-saytlar github.io domeniń subdomenleri retinde xosting etiledi yamasa úshinshi tárep domen atı registrleri arqalı satıp alınǵan individulyalıq domenlerge baylanıstırıwǵa boladı. [87] GitHub Pages HTTPS shifrlawdı qollaydı. [88][89]
GitHub Sponsors,GitHub qáwenderleri
"GitHub Sponsors allows users to make monthly money donations to projects hosted on GitHub.[90] The public beta was announced on May 23, 2019, and the project accepts waitlist registrations.",GitHub qáwenderleri paydalanıwshılardıń GitHub-ta xosting etilgen (jaylastırılǵan) proektlerge ay sayın aqshalı qayırqomlıq etiwine imkaniyat beredi.
,[90] 2019-jıl 23 mayda ǵalabalıq beta-versiyası járiyalandı hám proektke kútiw dizimine jazılıwlar qabıl etiledi.
"The Verge said that GitHub Sponsors ""works exactly like Patreon"" because ""developers can offer various funding tiers that come with different perks, and they'll receive recurring payments from supporters who want to access them and encourage their work"" except with ""zero fees to use the program.""","The Verge saytı GitHub qáwenderleri ""Patreonǵa anıq uqsas jumıs isleydi"", óytkeni ""baǵdarlamashılar hár túrli premiyalar menen birge keletuǵın bir neshe qarjılandırıw dárejelerin usına aladı, hám olar baǵdarlamanı paydalanıw ushın “nollik komissiyalardan” basqa, olarǵa eriskisi keletuǵın qollap-quwatlawshılardan turaqlı tólemler alıwǵa boladı"" dep málimledi."
"Furthermore, GitHub offers incentives for early adopters during the first year: it pledges to cover payment processing costs and match sponsorship payments up to $5,000 per developer.","Sonıń menen bir qatarda, GitHub birinshi jıldaǵı erte qabıl etiwshiler ushın stimullar usınadı: ol tólemdi qayta islew shıǵınların qaplawǵa hám hár bir baǵdarlamashıǵa 5 000 dollarǵa shekemgi qáwenderlik tólemlerdi sáykeslendiriwge wáde beredi."
"Furthermore, users can still use similar services like Patreon and Open Collective and link to their websites.[91][92]","Sonıń menen qatar, paydalanıwshılar Patreon hám Open Collective sıyaqlı uqsas xızmetlerdi paydalana aladı hám olardıń veb-saytlarına silteme bere aladı."
abundance,[91][92]
abuse,molshılıq
,teris paydalanıw
academy,akademiyası
accelerate,tezlestiriw
accent,pát
acceptance,qabıllaw
accessible,qoljetimli
accidentally,tosınnan
accommodate,jaylastırıw
accomplish,orınla
accomplishment,jetiskenlik
accordance,sáykes
accordingly,sáykes túrde
accountability,juwapkershilik
accountable,juwapker
accountant,esapshı
accounting,buxgalteriya esabı
accumulate,jıynaw
accumulation,jıynalıwı
accuracy,dállik
accurately,dál
accusation,ayıplaw
accused,ayıplanıwshı
acid,kislota
acquisition,satıp alıw
acre,akr
activate,belsendilestiriw
activation,belsendilestiriw
activist,belsendi
acute,ótkir
adaptation,beyimlesiw
,"ǵárezlilik, náshebentlik"
addiction,qosımsha
additionally,barabar
adequate,jetkilikli
adequately,ámel etiw
adhere,qońsı
adjacent,retlew
adjust,retlew
adjustment,basqarıw
administer,administrativ
administrative,administrator
administrator,qabıllaw
admission,jasóspirim
adolescent,asırap alıw
adoption,qolaysız; unamsız
adverse,qorǵawshı
advocate,estetikalıq
aesthetic,"súyispenshilik, miyrim"
affection,qoljetimli
affordable,keyin
aftermath,agressiya
aggression,awıl xojalıǵı
agricultural,awıl xojalıǵı
agriculture,járdemshi
aide aids,járdemler
albeit,degen menen
alert,eskertiw
alien,bóten
align,tegislew
alignment,tegislew
alike,uqsas
allegation,"ayıplaw, shaǵım"
allege,shaǵım etiw
allegedly,boljamlı
alliance,awqam
allocate,"bóliw, ajıratıw"
allocation,"bóliw, ajıratıw"
allowance ally,járdemhaqı
alongside,awqamlas
altogether,"qatar, qasında"
aluminium amateur,"tolıǵı menen, ulıwma"
ambassador,alyuminiy
ambulance,háwesker
amend,elshi
amendment,tez járdem
amid,dúzetiw
amusing,dúzetiw
analogy,ortasında
analyst,qızıq
ancestor,uqsaslıq
anchor,tallawshı
angel,baba
animation,yakor
annually,perishte
anonymous,animaciya
anticipate,jıl sayın; hár jılı
anxiety,anonim
apology,boljaw
,mazasızlıq; táshwish
apparatus,keshirim soraw
appealing,apparat
appetite,tartımlı
applaud,ishtey
applicable,shapalaqlaw
,qollanılatuǵın
applicant,arza beriwshi
appoint,tayınlaw
appreciation,qádirlew
appropriately,sáykes
arbitrary,erikli
architectural,arxitekturalıq
archive,arxiv
arena,arena
arguably,dawlasıwǵa boladı
arm,qol
array,massiv
arrow articulate,"strelka, kórsetkish"
artwork,"aytıw, ańlatıw"
,kórkem óner shıǵarması
ash,kúl
aside,shetke
aspiration,umtılıw
aspire,umtılıw
assassination,qastanlıq
assault,hújim
assemble,jıynaw
assembly,dúziw
assert,shaǵımlanıw
assertion,shaǵım
asset,aktiv
assign,tayınlaw
assistance,járdem; kómek
assumption,boljam
assurance,kepillik
assure,"támiyinlew, isendiriw"
astonishing,tańqalarlıq
asylum,baspana
atrocity,zulımlıq; jawızlıq
attachment,tirkeme
attain,erisiw
attendance,qatnasıw
attorney,advokat
attribute,atribut
auction,aukcion
audio,audio
audit,audit
authentic,haqıyqıy
authorize,ruqsat etiw
auto,avto
automatic,avtomatik
automatically,avtomat túrde
autonomy,avtonomiya
availability,qoljetimliligi
await,kútiw
awareness,xabardarlıq
awkward,qolaysız
backdrop,fon
backing,qollaw
,rezerv; saqlıq; kóshirme
,tańba; tósbelgi
,kepil; qamawdan bosatıw
backup,teńsalmaqlı
badge,balet
bail,shar
balanced,byulleten; saylaw byulleteni
ballet,baner
balloon,jalańash
ballot,zorǵa
banner bare,kelisim; sawdalasıw; qatnas
barely,boshka
bargain,jertóle; jer tóle
barrel,sebet
basement,bas; bas dawısı
basket,jarǵanat
bass bat,urıs maydanı
battlefield,shıǵanaǵı
bay,nur
beam,haywan
beast,atınan
,súyikli; súyiklim
behalf,orınlıq
beloved,etalon
bench,astında
benchmark,paydalı
beneath,beneficiar
beneficial,janında
beneficiary,sonıń menen qatar
beside,satqınlıq
besides,bitáreplik
betray,usınıs
bias,baylaw
bid bind,ómirbayan;ómirbayanı
biography,biologiyalıq
biological,episkop
bishop,birtúrli
bizarre,pıshaq
blade,kórpe
blanket,jarılıs
blast,qan ketiw
bleed blend,aralastırıw; aralastırıń
bless,jarılqaw
blessing,bereket
blow,soqqı
boast,maqtanıw
bold,batıl
bombing,bombalaw
bonus,bonus
booking,bronlaw
boom,bum
boost,kúsheytiw; óshiriw
bounce,sekiriw
bound,baylanǵan
boundary,shegara
bow,tázim
breach,buzıw
breakdown,sındırıw
breakthrough,jetiskenlik
breed,tuqım
brick,gerbish
briefly,qısqasha
broadband,keń polosalı
broadcaster,efir tarqatıwshı
broadly,keń
browser,brauzer
brutal,jawız
buck,bak
buddy buffer,dos; dostım
bug,bufer
bulk,qáte
,kólemli; ǵalabalıq
burden,júk
bureaucracy,byurokratiya
burial,jerlew
burst,jarılıw
Compiler,Kompilyator
"In computing, a compiler is a computer program that translates computer code written in one programming language (the source language) into another language (the target language).",Esaplawda kompilyator − bir programmalastırıw tilinde (dáslepki til) jazılǵan kompyuter kodın basqa tilge (maqsetli tilge) awdaratuǵın kompyuter programması.
"The name ""compiler"" is primarily used for programs that translate source code from a high-level programming language to a low-level programming language (e.g. assembly language, object code, or machine code) to create an executable program.: p1"," ""Kompilyator"" atı tiykarınan derek kodın joqarı dárejeli programmalastırıw tilinen tómen dárejeli programmalastırıw tiline (mısalı, assembler tili, obyekt kodı yamasa mashina kodı) orınlanıwshı programmanı jaratıw ushın awdaratuǵın programmalar ushın qollanıladı. : p1"
There are many different types of compilers which produce output in different useful forms.,"Kóplegen hár túrli túrdegi kompilyatorlar bar, olardıń shıǵısları hár túrli paydalı formalarda boladı."
A cross-compiler produces code for a different CPU or operating system than the one on which the cross-compiler itself runs.,Kross-kompilyator kompilyatordıń ózi jumıs isleytuǵın CPU yamasa operaciyalıq sistemaǵa qaraǵanda basqasha CPU yamasa operaciyalıq sistema ushın kod jaratadı.
"A bootstrap compiler is often a temporary compiler, used for compiling a more permanent or better optimised compiler for a language.","Bootstrap kompilyatorı kóbinese waqıtlı kompilyator bolıp, til ushın turaqlıraq yamasa jaqsı optimallastırılǵan kompilyatordı kompilyaciyalaw ushın qollanıladı."
"Related software include decompilers, programs that translate from low-level languages to higher level ones; programs that translate between high-level languages, usually called source-to-source compilers or transpilers; language rewriters, usually programs that translate the form of expressions without a change of language; and compiler-compilers, compilers that produce compilers (or parts of them), often in a generic and reusable way so as to be able to produce many differing compilers.","Baylanıslı programmalıq támiynatlarǵa dekompilyatorlar, tómen dárejeli tillerden joqarı dárejeli tillerge awdaratuǵın programmalar; joqarı dárejeli tiller arasında awdaratuǵın programmalar, kóbinese derek kodtan derekke kompilyatorlar yamasa transpilyatorlar dep ataladı; tildi qayta jazıwshılar, kóbinese tildi ózgertip, ańlatpanıń formasın awdaratuǵın programmalar; hám kompilyator-kompilyatorlar, kompilyatorlardı (yamasa olardıń bir bólimin) jaratuǵın kompilyatorlar, kóbinese kóplegen hár túrli kompilyatorlardı jaratıw imkaniyatına iye bolıw ushın ulıwma hám qayta paydalanıwǵa jaqın túrde boladı."
"A compiler is likely to perform some or all of the following operations, often called phases: preprocessing, lexical analysis, parsing, semantic analysis (syntax-directed translation), conversion of input programs to an intermediate representation, code optimization and machine specific code generation.","Kompilyator tómendegilerdiń ayırımların, kóbinese fazalar dep atalatuǵın operaciyaların ámelge asırıwı múmkin: aldınnan qayta islew, leksikalıq analiz, tallaw, semantikalıq analiz (sintaksisli baǵdarlanǵan awdarma), kiris programmaların aralıq kóriniske túrlendiriw, kodtı optimallastırıw hám mashinaǵa tiyisli koddı jaratıw."
"Compilers generally implement these phases as modular components, promoting efficient design and correctness of transformations of source input to target output.",Kompilyatorlar usı fazalardı ónimli dizaynı hám dáslepki kirgiziwdi maqsetli shıǵarıwǵa túrlendiriwdiń durıslıǵın xoshametleytuǵın modullik komponentler retinde ámelge asıradı.
"Program faults caused by incorrect compiler behavior can be very difficult to track down and work around; therefore, compiler implementers invest significant effort to ensure compiler correctness.",Kompilyatordıń durıs emes háreketi sebepli payda bolǵan programmalıq qátelerdi izlew hám sheshiw júdá qıyın bolıwı múmkin; sonlıqtan kompilyator ámelge asırıwshılar kompilyatordıń durıslıǵın támiyinlew ushın aytarlıqtay kúsh jumsaydı.
Compilers are not the only language processor used to transform source programs.,Kompilyatorlar derek programmaların túrlendiriw ushın qollanılatuǵın jalǵız til processorı emes.
"An interpreter is computer software that transforms and then executes the indicated operations.: p2  The translation process influences the design of computer languages, which leads to a preference of compilation or interpretation.","Interpretator − kórsetilgen operaciyalardı bir waqıtta orınlap, túrlendiretuǵın kompyuter programmalıq támiynatı. : p2  Awdarma procesi kompyuter tilleriniń dizaynına tásir etedi, bul kompilyaciyalaw yamasa interpretaciyalawǵa ústemlik beredi."
"In theory, a programming language can have both a compiler and an interpreter.","Teoriyalıq jaqtan, programmalastırıw tili kompilyatorǵa da, interpretatorǵa da bolıwı múmkin."
"In practice, programming languages tend to be associated with just one (a compiler or an interpreter).",Ámeliyatta programmalastırıw tilleri ádette tek birewine (kompilyatorǵa yamasa interpretatorǵa) baylanıslı.
"A diagram of the operation of a typical multi-language, multi-target compiler.","Tipik kóp tilli, kóp maqsetli kompilyatordıń jumıs islewiniń diagramması."
"Theoretical computing concepts developed by scientists, mathematicians, and engineers formed the basis of digital modern computing development during World War II.","Ekinshi dúnyajúzilik urıs gezinde alımlar, matematikler hám injenerler islep shıqqan teoriyalıq esaplaw koncepciyaları cifrlı zamanagóy esaplawlardıń rawajlanıwınıń tiykarın quradı."
Primitive binary languages evolved because digital devices only understand ones and zeros and the circuit patterns in the underlying machine architecture.,Ápiwayı ekilik tiller cifrlı qurılmalar tek birlik penen nollerdi hám tiykarǵı mashina arxitekturasındaǵı sxema úlgilerin túsinetuǵınlıqtan rawajlandı.
"In the late 1940s, assembly languages were created to offer a more workable abstraction of the computer architectures.",1940 jıllardıń sońında assembler tilleri kompyuter arxitekturasınıń abstrakciyasın anaǵurlım ónimli usınıw ushın jaratıldı.
Limited memory capacity of early computers led to substantial technical challenges when the first compilers were designed.,Dáslepki kompyuterlerdiń sheklewli yadı sıyımlılıǵı dáslepki kompilyatorlar islep shıǵarılǵanda aytarlıqtay texnikalıq qıyınshılıqlarǵa alıp keldi.
"Therefore, the compilation process needed to be divided into several small programs.",Sonlıqtan kompilyaciya procesin bir neshe kishi programmalarǵa bóliw kerek boldı.
The front end programs produce the analysis products used by the back end programs to generate target code.,Frontend-tiń sońǵı programmaları maqsetli kodtı jaratıw ushın artqı (backend) programmalar paydalanatuǵın tallaw ónimlerin shıǵaradı.
"As computer technology provided more resources, compiler designs could align better with the compilation process.","Kompyuter texnologiyaları kóbinese resurslar menen támiyinlenetuǵınlıqtan, kompilyator dizaynı kompilyaciya procesine jaqsıraq sáykes keliwi múmkin."
"It is usually more productive for a programmer to use a high-level language, so the development of high-level languages followed naturally from the capabilities offered by digital computers.","Baǵdarlamashı ushın joqarı dárejeli tildi qollanıw kóbinese ónimli, sonlıqtan joqarı dárejeli tillerdiń rawajlanıwı cifrlı kompyuterler támiyinleytuǵın imkaniyatlardan tábiyiy túrde kelip shıqtı."
High-level languages are formal languages that are strictly defined by their syntax and semantics which form the high-level language architecture.,"Joqarı dárejeli tiller − sintaksisi hám semantikası qatań túrde anıqlanǵan rásmiy tiller bolıp, olardıń joqarı dárejeli til arxitekturasın qáliplestiredi."
Elements of these formal languages include:,Bul rásmiy tillerdiń elementlerine tómendegiler kiredi:
"Alphabet, any finite set of symbols;","Alfavit, hár qanday sheklengen simvollar jıynaǵı;"
"String, a finite sequence of symbols;","Qatardıń, simvollardıń sheklengen izbe-izligi;"
"Language, any set of strings on an alphabet.","Til, hár qanday simvollardıń izbe-izligi jıynaǵı."
"Backus–Naur form (BNF) describes the syntax of ""sentences"" of a language.",Backus-Naur forması (BNF) − tildiń “gápleriniń” sintaksisin sáwlelendiredi.
It was developed by John Backus and used for the syntax of Algol 60.,Onı Djon Bakus islep shıqqan hám Algol 60-tıń sintaksisi ushın paydalanǵan.
The ideas derive from the context-free grammar concepts by linguist Noam Chomsky.,Ideyalar lingvist Noam Xomskidiń kontekstsiz grammatika koncepciyalarınan kelip shıqqan.
" ""BNF and its extensions have become standard tools for describing the syntax of programming notations.",“BNF hám onıń keńeytpeleri programmalastırıw jazbalarınıń sintaksisin táriyiplewdiń standart quralları bolıp qaldı.
"In many cases, parts of compilers are generated automatically from a BNF description.""","Kóplegen jaǵdaylarda, kompilyatorlardıń bólimleri BNF táriyipinen avtomat túrde jaratıladı.”"
"Between 1942 and 1945, Konrad Zuse designed the first (algorithmic) programming language for computers called Plankalkul (""Plan Calculus"").","1942 jıldan 1945 jılǵa shekem Konrad Zuse kompyuterler ushın birinshi (algoritmlik) programmalastırıw tilin dizaynladı, onı Plankalkul (“Plan esaplaw”) dep atadı."
"Zuse also envisioned a Planfertigungsgerät (""Plan assembly device"") to automatically translate the mathematical formulation of a program into machine-readable punched film stock.",Zuse sonday-aq programmanıń matematikalıq qáliplestiriwin avtomat túrde mashina oqıy alatuǵın perfolentalıq plenka qorına awdarıw ushın Planfertigungsgerät (“Plan jıynaw qurılmasın”) oylap taptı.
"While no actual implementation occurred until the 1970s, it presented concepts later seen in APL designed by Ken Iverson in the late 1950s.","1970-jıllarǵa shekem haqıyqıy ámelge asırıw bolmaǵanı menen, ol keyinirek 1950-jıllardıń ayaǵında Ken Iverson tárepinen dizaynlanǵan APL-de kórinetuǵın koncepciyalardı usındı."
APL is a language for mathematical computations.,APL − matematikalıq esaplawlarǵa arnalǵan til.
"Between 1949 and 1951, Heinz Rutishauser proposed Superplan, a high-level language and automatic translator.","1949 jıldan 1951 jılǵa shekem, Xeyns Rutixauzer joqarı dárejeli til hám avtomatlı awdarmashı bolǵan Superplan-dı usındı."
His ideas were later refined by Friedrich L. Bauer and Klaus Samelson.,Onıń ideyaları keyinirek Fridrix L. Bauer hám Klaus Samelson tárepinen jetilistirildi.
High-level language design during the formative years of digital computing provided useful programming tools for a variety of applications:,Cifrlı esaplawlardıń qáliplesiwshi jıllarındaǵı joqarı dárejeli til dizaynı hár túrli qollanıwlar ushın paydalı programmalastırıw qurallardı usındı:
FORTRAN (Formula Translation) for engineering and science applications is considered to be one of the first actually implemented high-level languages and first optimizing compiler.,"FORTRAN (Formula Translation) − injenerlik hám ilimiy qosımshalar ushın, haqıyqıy ámelge asırılǵan dáslepki joqarı dárejeli tillerdiń biri hám birinshi optimallastırıwshı kompilyator bolıp esaplanadı."
COBOL (Common Business-Oriented Language) evolved from A-0 and FLOW-MATIC to become the dominant high-level language for business applications.,COBOL (Common Business-Oriented Language) − A-0 hám FLOW-MATIC-ten rawajlanǵan hám biznes qosımshaları ushın basım joqarı dárejeli tilge aylandı.
LISP (List Processor) for symbolic computation.,LISP (List Processor) − simvollı esaplaw ushın.
Compiler technology evolved from the need for a strictly defined transformation of the high-level source program into a low-level target program for the digital computer.,Kompilyator texnologiyası joqarı dárejeli derek programmanı cifrlı kompyuter ushın tómen dárejeli maqsetli programmaǵa qatań túrde anıqlanǵan túrlendiriwge bolǵan zárúrlikten kelip shıqtı.
The compiler could be viewed as a front end to deal with the analysis of the source code and a back end to synthesize the analysis into the target code.,Kompilyatordı derek kodtı tallaw menen shuǵıllanatuǵın frontend hám tallawdı maqsetli kodqa sintezlew ushın backend retinde qarawǵa boladı.
Optimization between the front end and back end could produce more efficient target code.,Frontend hám backend arasındaǵı optimallastırıw ónimli maqsetli kodtı jaratıwı múmkin.
Some early milestones in the development of compiler technology:,Kompilyator texnologiyasınıń rawajlanıwındaǵı ayırım dáslepki basqıshlar:
"May 1952: Grace Hopper's team at Remington Rand wrote the compiler for the A-0 programming language (and coined the term compiler to describe it), although the A-0 compiler functioned more as a loader or linker than the modern notion of a full compiler.","1952-jıl, May: Remington Rendtegi Greys Xoperdiń komandası A-0 programmalastırıw tili ushın kompilyatordı jazdı (hám olardı táriyplew ushın kompilyator terminin oylap taptı), degen menen, A-0 kompilyatorı tutas kompilyatordıń zamanagóy túsinigine qaraǵanda kóbirek júklewshi yamasa biriktiriwshi retinde jumıs islegen."
"1952, before September: An Autocode compiler developed by Alick Glennie for the Manchester Mark I computer at the University of Manchester is considered by some to be the first compiled programming language.","1952-jıl, sentyabrge shekem: Manchester universitetindegi Manchester Mark I kompyuteri ushın Alik Glenni tárepinen islep shıǵarılǵan Autocode kompilyatorın ayırım alımlar birinshi kompilyaciyalanǵan programmalastırıw tili dep esaplaydı."
1954–1957: A team led by John Backus at IBM developed FORTRAN which is usually considered the first high-level language.,"1954-1957: IBM-de Djon Bakus basqarǵan komanda, ádette birinshi joqarı dárejeli til dep esaplanatuǵın FORTRAN-dı islep shıqqan."
"In 1957, they completed a FORTRAN compiler that is generally credited as having introduced the first unambiguously complete compiler.",1957-jıl olardıń birinshi anıq tolıq kompilyatordı kirgizgen dep esaplanatuǵın FORTRAN kompilyatorın ámelge asırıwı juwmaqlandı.
1959: The Conference on Data Systems Language (CODASYL) initiated development of COBOL.,1959-jıl: Maǵlıwmatlar sisteması tili boyınsha konferenciya (CODASYL) COBOL islep shıǵarıwdı basladı.
The COBOL design drew on A-0 and FLOW-MATIC.,COBOL dizaynı A-0 hám FLOW-MATIC tiykarında jaratılǵan.
By the early 1960s COBOL was compiled on multiple architectures.,1960-jıllardıń basında COBOL kóplegen arxitekturada kompilyaciyalanǵan.
1958–1960: Algol 58 was the precursor to ALGOL 60.,"1958–1960: Algol 58, Algol 60-tıń prekursorı boldı."
"It introduced code blocks, a key advance in the rise of structured programming.",Ol strukturalıq programmalastırıwdıń kórsetiwinde tiykarǵı jetiskenlik bolǵan kod blokların engizdi.
ALGOL 60 was the first language to implement nested function definitions with lexical scope.,Algol 60 leksikalıq kólemdegi ornatılǵan funkcional anıqlamalarǵa imkaniyat beretuǵın dáslepki til boldı.
It included recursion.,Oǵan rekursiya kiritilgen.
Its syntax was defined using BNF.,Onıń sintaksisi BNF-ti paydalanıp anıqlanǵan.
ALGOL 60 inspired many languages that followed it.,Algol 60 onnan keyingi kóplegen tillerdi ilhamlandırdı.
"Tony Hoare remarked: ""... it was not only an improvement on its predecessors but also on nearly all its successors.""","Toni Xore: ""... ol tek aldınǵı versiyalardan ǵana emes, al onıń barlıq derlik miyrasxorlarına da jaqsılaw boldı"" dep atap ótti."
1958–1962: John McCarthy at MIT designed LISP.,1958–1962: MIT-te Djon Makkarti LISP-ti islep shıqtı.
The symbol processing capabilities provided useful features for artificial intelligence research.,Simvollıq qayta islew imkaniyatları jasalma intellekt izertlewleri ushın paydalı imkaniyatlardı berdi.
"In 1962, LISP 1.5 release noted some tools: an interpreter written by Stephen Russell and Daniel J. Edwards, a compiler and assembler written by Tim Hart and Mike Levin.","1962-jılı LISP 1.5 shıǵarılımında Stephen Rassel menen Daniel Dj. Edvards tárepinen jazılǵan interpretator, Tim Xart penen Mayk Levin tárepinen jazılǵan kompilyator hám assembler sıyaqlı ayırım qurallar atap ótildi."
Early operating systems and software were written in assembly language.,Dáslepki operacion sistemalar hám programmalıq támiynatlar assembler tilinde jazılǵan.
"In the 1960s and early 1970s, the use of high-level languages for system programming was still controversial due to resource limitations.",1960 jıllar hám 1970 jıllardıń basında resurslar sheklewleri sebepli sistemalı programmalastırıwda joqarı dárejeli tillerdi qollanıw ele de dawlı máseleleri boldı.
"However, several research and industry efforts began the shift toward high-level systems programming languages, for example, BCPL, BLISS, B, and C.","Degen menen bir qatar izertlew hám sanaat háreketleri joqarı dárejeli sistemalı programmalastırıw tillerine almasıwǵa túrtki boldı, mısalı, BCPL, BLISS, B hám C."
BCPL (Basic Combined Programming Language) designed in 1966 by Martin Richards at the University of Cambridge was originally developed as a compiler writing tool.,"BCPL (Basic Combined Programming Language) 1966 jılı Kembridj universitetinde Martin Richards tárepinen islep shıǵarılǵan, dáslebinde kompilyator jazıw quralı retinde islep shıǵarılǵan."
"Several compilers have been implemented, Richards' book provides insights to the language and its compiler.","Bir neshe kompilyatorlar ámelge asırıldı, Richardstıń kitabı tilge hám onıń kompilyatorına túsinik beredi."
BCPL was not only an influential systems programming language that is still used in research but also provided a basis for the design of B and C languages.,"BCPL tek tásirli sistemalı programmalastırıw tili ǵana emes, ol ele de izertlewlerde qollanıladı ,biraq sonıń menen bir qatarda B hám C tilleriniń dizaynı ushın negiz bolǵan."
BLISS (Basic Language for Implementation of System Software) was developed for a Digital Equipment Corporation (DEC) PDP-10 computer by W. A. Wulf's Carnegie Mellon University (CMU) research team.,BLISS (Basic Language for Implementation of System Software) − Digital Equipment Corporation (DEC) PDP-10 kompyuteri ushın W.A.Ulftiń Karnegi Mellon universitetiniń (CMU) izertlewshiler toparı tárepinen islep shıǵarılǵan.
The CMU team went on to develop BLISS-11 compiler one year later in 1970.,CMU toparı 1970 jılı bir jıldan keyin BLISS-11 kompilyatorın islep shıǵardı.
"Multics (Multiplexed Information and Computing Service), a time-sharing operating system project, involved MIT, Bell Labs, General Electric (later Honeywell) and was led by Fernando Corbató from MIT.[27] Multics was written in the PL/I language developed by IBM and IBM User Group.[28] IBM's goal was to satisfy business, scientific, and systems programming requirements.","Multics (Multiplexed Information and Computing Service) − waqıttı bólistiriwshi operacion sistemasınıń proekti, MIT, Bell Labs, General Electric (keyinirek Honeywell) qatnasıwı menen hám MIT-de Fernando Korbato tárepinen jetekshilik etilgen. [27] Multics IBM hám IBM User Group tárepinen islep shıǵarılǵan PL/I tilinde jazılǵan. [28] IBM-niń maqseti biznes, ilimiy hám sistemalı programmalastırıw talapların qanaatlandıratuǵın edi."
"There were other languages that could have been considered but PL/I offered the most complete solution even though it had not been implemented.[29] For the first few years of the Multics project, a subset of the language could be compiled to assembly language with the Early PL/I (EPL) compiler by Doug McIlory and Bob Morris from Bell Labs.[30] EPL supported the project until a boot-strapping compiler for the full PL/I could be developed.[31]","Qollawdıń basqa tilleri de bolıwı múmkin edi, biraq ámelge asırılmaǵanı menen PL/I eń tolıq sheshimdi usındı. [29] Multics proektiniń birinshi bir neshe jılında, tildiń ishki jıynaǵı Bell Labs-ten Dug Makllory menen Bob Morris tárepinen Early PL/I (EPL) kompilyatorı járdemi menen assembler tiline kompilyaciyalanıwı múmkin edi. [30] EPL tolıq PL/I ushın boot-strapping kompilyator islep shıǵarılǵanǵa shekem proektti qollap-quwatladı. [31]"
"Bell Labs left the Multics project in 1969, and developed a system programming language B based on BCPL concepts, written by Dennis Ritchie and Ken Thompson.",1969 jılı Bell Labs Multics proektinen ketti hám Dennis Ritch hám Ken Tompson jazǵan BCPL koncepciyalarına tiykarlanǵan B sistemalı programmalastırıw tilin islep shıǵardı.
Ritchie created a boot-strapping compiler for B and wrote Unics (Uniplexed Information and Computing Service) operating system for a PDP-7 in B. Unics eventually became spelled Unix.,Ritch B tiline arnalǵan boot-strapping kompilyatordı jarattı hám PDP-7 ushın B tilinde Unics (Uniplexed Information and Computing Service) operacion sistemasın jazdı. Unics aqırında Unix dep jazıldı.
Bell Labs started the development and expansion of C based on B and BCPL.,Bell Labs B hám BCPL tiykarında C tilin islep shıǵarıwdı hám keńeytiwdi basladı.
"The BCPL compiler had been transported to Multics by Bell Labs and BCPL was a preferred language at Bell Labs.[32] Initially, a front-end program to Bell Labs' B compiler was used while a C compiler was developed.",BCPL kompilyatorın Bell Labs Multics sistemasına jetkizgen hám BCPL Bell Labs-te tańlawlı til boldı. [32] Dáslebinde C kompilyatorı islep shıǵarılǵan waqıtta Bell Labs-tiń B kompilyatorına arnalǵan frontend programma qollanıldı.
"In 1971, a new PDP-11 provided the resource to define extensions to B and rewrite the compiler.",1971 jılı jańa PDP-11 B-ge keńeytpelerdi anıqlaw hám kompilyatordı qayta jazıw ushın resurslar berdi.
By 1973 the design of C language was essentially complete and the Unix kernel for a PDP-11 was rewritten in C. Steve Johnson started development of Portable C Compiler (PCC) to support retargeting of C compilers to new machines.[33][34],1973 jılǵa kelip C tiliniń dizayni derlik tolıq tamamlandı hám PDP-11 ushın Unix yadrosı C tilinde qayta jazıldı. Stiven Djonson jańa mashinalarǵa C kompilyatorların qayta baǵdarlawdı qollap-quwatlaw ushın Portable C Compiler (PCC) islep shıǵarıwdı basladı. [33][34]
Object-oriented programming (OOP) offered some interesting possibilities for application development and maintenance.,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) qosımshalardı islep shıǵarıw hám saqlaw ushın ayırım qızıqlı imkaniyatlardı usındı.
,"OBP koncepciyaları burınnan bar, biraq LISP hám Simula til iliminiń bólimi edi."
OOP concepts go further back but were part of LISP and Simula language science.[35] Bell Labs became interested in OOP with the development of C++.[36] C++ was first used in 1980 for systems programming.,[35] Bell Labs C++ islep shıǵarıw arqalı OBP-ǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. [36] C++ dáslepki ret 1980 jılı sistemalı programmalastırıw ushın qollanıldı.
The initial design leveraged C language systems programming capabilities with Simula concepts.,Dáslepki dizayn C tiliniń sistemalı programmalastırıw imkaniyatların Simula koncepciyaları menen biriktirdi.
Object-oriented facilities were added in 1983.[37] The Cfront program implemented a C++ front-end for C84 language compiler.,1983-jılı obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlar qosıldı. [37] Cfront programması C84 tiliniń kompilyatorına arnalǵan C++ interfeysin ámelge asırdı.
In subsequent years several C++ compilers were developed as C++ popularity grew.,Keyingi jılları C++ kompilyatorları C++ tiliniń ataqlılıǵı ósken sayın islep shıǵarıldı.
"In many application domains, the idea of using a higher-level language quickly caught on.","Kóplegen qollanıw tarawlarında, joqarı dárejeli tildi qollanıw ideyası tez tarqaldı."
"Because of the expanding functionality supported by newer programming languages and the increasing complexity of computer architectures, compilers became more complex.","Jańa programmalastırıw tilleri támiyinleytuǵın keńeytiw imkaniyatlarına hám kompyuter arxitekturalarınıń artıqsha quramalılıǵına baylanıslı, kompilyatorlar da quramalılıǵı arta basladı."
DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) sponsored a compiler project with Wulf's CMU research team in 1970.,DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) − Wulftiń CMU izertlewshiler toparı menen 1970 jılı kompilyator proektine qáwenderlik etti.
"The Production Quality Compiler-Compiler PQCC design would produce a Production Quality Compiler (PQC) from formal definitions of source language and the target.[38] PQCC tried to extend the term compiler-compiler beyond the traditional meaning as a parser generator (e.g., Yacc) without much success.","Production Quality Compiler-Compiler PQCC dizaynı dáslepki tildiń hám maqsettiń formal anıqlamalarınan Production Quality Compiler (PQC) jaratıwǵa ámelge asırıladı. [38] PQCC kompilyator generatorın kóbirek paydalanıwǵa qaraǵanda, ulıwma mánistegi kompilyator generatorı (mısalı, Yacc) retinde kompilyator-kompilyator terminin keńeytiwge háreket etti."
PQCC might more properly be referred to as a compiler generator.,PQCC-ti kompilyator generatorı retinde dep aytıwǵa boladı.
PQCC research into code generation process sought to build a truly automatic compiler-writing system.,PQCC kodtı jaratıw procesine qaratılǵan izertlewleri haqıyqıy avtomatlı kompilyator jazıw sistemasın dúziwge háreket etti.
The effort discovered and designed the phase structure of the PQC.,"Bul háreket PQC-diń fazalıq strukturasın ashıp, proektlestirdi."
"The BLISS-11 compiler provided the initial structure.[39] The phases included analyses (front end), intermediate translation to virtual machine (middle end), and translation to the target (back end).","BLISS-11 kompilyatorı tiykarǵı strukturanı támiyinledi. [39] Fazalar analizlerdi (frontend), virtual mashinaǵa aralıq túrlendiriwdi (orta basqısh) hám maqsetke túrlendiriwdi (backend) qamtıdı."
TCOL was developed for the PQCC research to handle language specific constructs in the intermediate representation.[40] Variations of TCOL supported various languages.,TCOL − aralıq kóriniste tilge tiyisli konstrukciyalarǵa qollanıw ushın PQCC izertlewleri ushın islep shıǵarılǵan. [40] TCOL-diń variaciyaları hár túrli tillerdi qolladı.
The PQCC project investigated techniques of automated compiler construction.,PQCC proekti avtomatlı kompilyatordı dúziw texnikaların izertledi.
"The design concepts proved useful in optimizing compilers and compilers for the (since 1995, object-oriented) programming language Ada.",Dizayn koncepciyaları (1995 jıldan baslap obyektke baǵdarlanǵan) programmalastırıw tili Ada ushın kompilyatorlardı hám kompilyatorlardı optimallastırıwda paydalı ekenligin kórsetti.
The Ada STONEMAN document formalized the program support environment (APSE) along with the kernel (KAPSE) and minimal (MAPSE).,Ada STONEMAN hújjeti programmanı qollap-quwatlaw ortalıǵın (APSE) tiykarı (KAPSE) hám minimal (MAPSE) menen birge rásmiy túrde belgiledi.
An Ada interpreter NYU/ED supported development and standardization efforts with the American National Standards Institute (ANSI) and the International Standards Organization (ISO).,"AQSH Milliy standartlar institutı (ANSI) hám Xalıqaralıq standartlar shólkemi (ISO) menen birgelikte rawajlanıw hám standartlastırıw háreketlerin qollap-quwatlaytuǵın, Ada interpretatorı NYU/ED islep shıǵarıldı."
Initial Ada compiler development by the U.S. Military Services included the compilers in a complete integrated design environment along the lines of the STONEMAN document.,AQSH áskeriy xızmetleri tárepinen ámelge asırılǵan dáslepki Ada kompilyatorın islep shıǵarıw STONEMAN hújjetine sáykes tolıq integraciyalasqan dizayn ortalıǵında kompilyatorlardı qamtıydı.
Army and Navy worked on the Ada Language System (ALS) project targeted to DEC/VAX architecture while the Air Force started on the Ada Integrated Environment (AIE) targeted to IBM 370 series.,"Armiya hám Áskeriy teńiz kúshleri Ada til sisteması (ALS) proekti ushın DEC/VAX arxitekturasına baǵdarlanǵan, al Hawa kúshteri IBM 370 seriyasına baǵdarlanǵan Ada integrallıq ortalıǵın (AIE) basladı."
"While the projects did not provide the desired results, they did contribute to the overall effort on Ada development.[41]","Proektler kútilgen nátiyjelerdi bermese de, olar Ada rawajlanıwı boyınsha ulıwma háreketke úles qostı. [41]"
Other Ada compiler efforts got underway in Britain at the University of York and in Germany at the University of Karlsruhe.,Basqa Ada kompilyator háreketleri Ullıbritaniyada York universitetinde hám Germaniyada Karlsruhe universitetinde ámelge asırıldı.
"In the U. S., Verdix (later acquired by Rational) delivered the Verdix Ada Development System (VADS) to the Army.",AQSH-ta Verdix (keyinirek Rational tárepinen satıp alınǵan) Armiyaǵa Verdix Ada Development System (VADS)-ti jetkizdi.
VADS provided a set of development tools including a compiler.,"VADS kompilyatordı qosqanda, islep shıǵarıw qurallarınıń jıynaǵın támiyinledi."
Unix/VADS could be hosted on a variety of Unix platforms such as DEC Ultrix and the Sun 3/60 Solaris targeted to Motorola 68020 in an Army CECOM evaluation.[42] There were soon many Ada compilers available that passed the Ada Validation tests.,"Unix/VADS DEC Ultrix hám Sun 3/60 Solaris platformaları, Armiya CECOM bahalawında Motorola 68020-ǵa baǵdarlanǵan, hár túrli Unix platformalarında xosting etildi. [42] Kóp uzamay, Ada Validaciya testlerinen ótken kóplegen Ada kompilyatorları qoljetimli boldı."
The Free Software Foundation GNU project developed the GNU Compiler Collection (GCC) which provides a core capability to support multiple languages and targets.,"Erkin Programmalıq támiynat Fondınıń GNU proekti, birneshe tillerdi hám maqsetlerdi qollap-quwatlaytuǵın tiykarǵı imkaniyattı támiyinleytuǵın GNU Compiler Collection (GCC) islep shıǵardı."
The Ada version GNAT is one of the most widely used Ada compilers.,GNAT versiyası eń keńnen qollanılatuǵın Ada kompilyatorlarınıń biri.
"GNAT is free but there is also commercial support, for example, AdaCore, was founded in 1994 to provide commercial software solutions for Ada.","GNAT erkin, biraq kommerciyalıq qollap-quwatlaw da bar, mısalı, AdaCore 1994-jılı Ada ushın kommerciyalıq programmalıq támiynat sheshimlerin usınıw ushın qurılǵan."
GNAT Pro includes the GNU GCC based GNAT with a tool suite to provide an integrated development environment.,GNAT Pro-ǵa integraciyalanǵan islep shıǵarıw ortalıǵın támiyinlew ushın qurallar jıynaǵı bar GNU GCC tiykarındaǵı GNAT kiredi.
High-level languages continued to drive compiler research and development.,Joqarı dárejeli tiller kompilyatorlardı izertlew hám rawajlandırıwǵa dawam etti.
Focus areas included optimization and automatic code generation.,Itibar berilgen tarawlarǵa optimallastırıw hám avtomatlı kodtı jaratıw kiredi.
Trends in programming languages and development environments influenced compiler technology.,Programmalastırıw tillerindegi hám islep shıǵarıw ortalıqlarındaǵı úrdisler kompilyator texnologiyasına tásir etti.
"More compilers became included in language distributions (PERL, Java Development Kit) and as a component of an IDE (VADS, Eclipse, Ada Pro).","Kóplegen kompilyatorlar tildiń tarqatıwlarǵa (PERL, Java Development Kit) hám IDE-niń komponentleri retinde (VADS, Eclipse, Ada Pro) qosıldı."
The interrelationship and interdependence of technologies grew.,Texnologiyalar arasındaǵı baylanıs hám qarım-qatnas ósti.
The advent of web services promoted growth of web languages and scripting languages.,Veb-xızmetlerdiń payda bolıwı veb-tiller menen skript tilleriniń ósiwine túrtki boldı.
Scripts trace back to the early days of Command Line Interfaces (CLI) where the user could enter commands to be executed by the system.,Skriptler paydalanıwshı sistema tárepinen orınlanatuǵın buyrıqlardi kirgiziwge bolatuǵın Command Line Interfaces (CLI) dáwirinen baslanǵan.
User Shell concepts developed with languages to write shell programs.,Shell programmaların jazıw ushın shell túsinikleri tiller menen rawajlandı.
Early Windows designs offered a simple batch programming capability.,Dáslepki Windows dizaynları ápiwayı paket programmalastırıw imkaniyatın usındı.
The conventional transformation of these language used an interpreter.,Bul tillerdiń dástúrli túrlendiriwi interpretatordı qollanǵan.
"While not widely used, Bash and Batch compilers have been written.","Keń tarqalǵan emes bolsa da, Bash hám Batch kompilyatorları jazılǵan."
More recently sophisticated interpreted languages became part of the developers tool kit.,"Keyingi waqıtta, islep shıǵarıwshılardıń qural jıynaǵınıń bir bólimi retinde jetilisken interpretatordıń tilleri payda boldı."
"Modern scripting languages include PHP, Python, Ruby and Lua.","Zamanagóy skript tillerine PHP, Python, Ruby hám Lua kiredi."
(Lua is widely used in game development.),(Lua keń tarqalǵan oyın islep shıǵarıwda qollanıladı.)
All of these have interpreter and compiler support.[43],Bulardıń barlıǵı interpretator hám kompilyator qollap-quwatıwına iye.
" ""When the field of compiling began in the late 50s, its focus was limited to the translation of high-level language programs into machine code ...","[43] ""Kompilyaciya tarawı 1950 jıllar sońında baslanǵanda, olardıń itibarı joqarı dárejeli til programmaların mashina kodına awdarıwǵa sheklengen edi..."
"The compiler field is increasingly intertwined with other disciplines including computer architecture, programming languages, formal methods, software engineering, and computer security.""[44] The ""Compiler Research: The Next 50 Years"" article noted the importance of object-oriented languages and Java.","Kompilyaciya tarawı kóbinese kompyuter arxitekturası, programmalastırıw tilleri, formal usıllar, programmalıq támiynat injeneriyası hám kompyuter qáwipsizligi sıyaqlı basqa tarawlar menen birlestirilgen."" [44] ""Kompilyaciya izertlewleri: Keyingi 50 jıl"" maqalasında obyektke baǵdarlanǵan tiller menen Javanıń zárúrligi atap ótildi."
Security and parallel computing were cited among the future research targets.”,Qáwipsizlik hám parallel esaplaw keyingi izertlew maqsetleri arasında kórsetildi.
Compiler construction,Kompilyator qurılısı
A compiler implements a formal transformation from a high-level source program to a low-level target program.,Kompilyator joqarı dárejeli derek programmanı tómen dárejeli maqsetli programmaǵa rásmiy túrlendiriwdi ámelge asıradı.
"Compiler design can define an end-to-end solution or tackle a defined subset that interfaces with other compilation tools e.g. preprocessors, assemblers, linkers.","Kompilyatordı dizaynlaw tolıq sheshimdi anıqlawǵa yamasa kompilyaciya quralları menen, mısalı aldınnan qayta islewshiler menen, assemblerler menen, biriktiriwshi menen, ózara háreketlesetuǵın anıqlanǵan ishki jıynaqtı sheshiwge imkaniyat beredi."
Design requirements include rigorously defined interfaces both internally between compiler components and externally between supporting toolsets.,"Dizayn talapları, ishki kompilyator komponentleri arasında hám sırttan qollap-quwatlaytuǵın qural jıynaqları arasında, qatań túrde anıqlanǵan interfeyslerdi qamtıydı."
"In the early days, the approach taken to compiler design was directly affected by the complexity of the computer language to be processed, the experience of the person(s) designing it, and the resources available.","Dáslepki kúnlerde kompilyatordı dizaynlawdıń usılı qayta islenetuǵın kompyuter tiliniń quramalılıǵı, onı dizaynlaytuǵın adam(lar)dıń tájiriybesi hám qoljetimli resurslar menen tikkeley baylanıslı boldı."
Resource limitations led to the need to pass through the source code more than once.,Resurslar sheklewleri derek kodın bir neshe ret ótkeriw zárúrligine alıp keldi.
"A compiler for a relatively simple language written by one person might be a single, monolithic piece of software.","Bir adam tárepinen jazılǵan salıstırmalı túrde ápiwayı tilge arnalǵan kompilyator, bir, monolitli programmalıq támiynat bolıwı múmkin."
"However, as the source language grows in complexity the design may be split into a number of interdependent phases.","Degen menen, derek til quramalılıǵı ósken sayın, dizayn bir neshe óz-ara baylanıslı fazalarǵa bóliw múmkin."
Separate phases provide design improvements that focus development on the functions in the compilation process.,Bólek fazalar kompilyaciya procesindegi funkciyalarǵa rawajlanıwdı baǵdarlaw ushın dizayn jaqsılawların usınadı.
Classifying compilers by number of passes has its background in the hardware resource limitations of computers.,Kompilyatorlardı ótiwler sanı boyınsha klassifikaciyalaw kompilyatorlar júdá kóp jumıs isleytuǵınlıǵına baylanıslı kompyuter resursları sheklewleri menen baylanıstırılǵan.
Compiling involves performing much work and early computers did not have enough memory to contain one program that did all of this work.,Kompilyaciya kóplegen jumıstı óz ishine aladı hám dáslepki kompyuterlerde bul barlıq jumıstı ámelge asıratuǵın bir programmanı saqlaw ushın jetkilikli yad bolmaǵan.
"As a result, compilers were split up into smaller programs which each made a pass over the source (or some representation of it) performing some of the required analysis and translations.","Nátiyjesinde kompilyatorlar kishi programmalarǵa bólindi, olardıń hár qaysısı kerekli analizler menen túrlendiriwlerdi ámelge asırıw arqalı derek kodqa (yamasa onıń ayırım kórinislerine) bir ret ótedi."
The ability to compile in a single pass has classically been seen as a benefit because it simplifies the job of writing a compiler and one-pass compilers generally perform compilations faster than multi-pass compilers.,"Bir ótiwde kompilyaciyalaw imkaniyatı klassikalıq jaqtan artıqmashılıq retinde qarastırıladı, óytkeni bul kompilyatordı jazıw jumısın jeńilletedi hám bir ótiw kompilyatorları kóbinese kóp ótiw kompilyatorlarına qaraǵanda tezirek kompilyaciyalawdı ámelge asıradı."
"Thus, partly driven by the resource limitations of early systems, many early languages were specifically designed so that they could be compiled in a single pass (e.g., Pascal).","Usılayınsha, dáslepki sistemalardıń resurs sheklewleri sebepli kóplegen dáslepki tiller, ásirese Paskal tili, bir ótiwde kompilyaciyalanıw ushın arnawlı dizaynlanǵan."
"In some cases, the design of a language feature may require a compiler to perform more than one pass over the source.",Ayırım jaǵdaylarda tildiń imkaniyatın dizaynlaw kompilyatordı derek kodǵa birden kóplep ótiwdi ámelge asırıwǵa májbúr etiwi múmkin.
"For instance, consider a declaration appearing on line 20 of the source which affects the translation of a statement appearing on line 10.","Mısalı, derek kodınıń 20-qatarda payda bolatuǵın, 10-qatarda payda bolatuǵın operatordıń túrlendiriwine tásir etetuǵın járiyalanıwdı qarastırıń."
"In this case, the first pass needs to gather information about declarations appearing after statements that they affect, with the actual translation happening during a subsequent pass.","Bul jaǵdayda birinshi ótiw keyingi operatorlardıń nátiyjesine tásir etetuǵın járiyalanıwlar tuwralı informaciyanı jıynaw kerek, nátiyjede túrlendiriw keyingi ótiw gezinde orınlanadı."
The disadvantage of compiling in a single pass is that it is not possible to perform many of the sophisticated optimizations needed to generate high quality code.,Bir ótiwde kompilyaciyalawdıń kemshiligi − joqarı sapalı koddı jaratıw ushın kerekli kóbirek jetilistirilgen optimallastırıwlardı ámelge asırıw múmkin emesligi.
It can be difficult to count exactly how many passes an optimizing compiler makes.,Optimallastırıwshı kompilyator qansha ótiwdi ámelge asırǵanın dál esaplaw qıyın bolıwı múmkin.
"For instance, different phases of optimization may analyse one expression many times but only analyse another expression once.","Mısalı, optimallastırıwdıń hár túrli fazaları bir ańlatpanı bir neshe ret analizlewı múmkin, biraq basqa ańlatpanı tek bir ret analizleydi."
Splitting a compiler up into small programs is a technique used by researchers interested in producing provably correct compilers.,"Kompilyatordı kishi programmalarǵa bóliw, dállengen durıs kompilyatorlar dúziwge qızıǵıwshı izertlewshiler tárepinen qollanılatuǵın metod bolıp tabıladı."
"Proving the correctness of a set of small programs often requires less effort than proving the correctness of a larger, single, equivalent program.","Kishi programmalar jıynaǵınıń durıslıǵın dálillew, kóbirek, jeke, ekvivalent programma durıslıǵın dálillewge qaraǵanda, kóbinese az kúshti talap etedi."
Three-stage compiler structure,Úsh basqıshlı kompilyator strukturası
Compiler design,Kompilyator dizaynı
"Regardless of the exact number of phases in the compiler design, the phases can be assigned to one of three stages.","Kompilyator dizaynınan qanday dárejede fazalar bolǵanlıǵına qaramastan, fazalardı úsh basqıshtıń birewine tayınlawǵa boladı."
"The stages include a front end, a middle end, and a back end.","Basqıshlarǵa frontend (aldınǵı tárepi), orta basqısh hám backend (artqı tárepi) kiredi."
The front end scans the input and verifies syntax and semantics according to a specific source language.,Frontend kirgiziwdi skanerleydi hám sintaksisti hám semantikanı belgili bir dáslepki tilge sáykes tekseredi.
For statically typed languages it performs type checking by collecting type information.,"Statikalıq túrde terilgen tiller ushın, ol tip informaciyasın jıynap, tipti tekseriwdi ámelge asıradı."
"If the input program is syntactically incorrect or has a type error, it generates error and/or warning messages, usually identifying the location in the source code where the problem was detected; in some cases the actual error may be (much) earlier in the program.","Eger kiris programması sintaksislik jaqtan durıs emes bolsa yamasa tiptegi qátege iye bolsa, ol ádette máseleniń anıqlanǵan ornın kórsetip, qáteler menen/yamasa eskertiw xabarların jaratadı. derek kodında; ayırım jaǵdaylarda haqıyqıy qáte programmada aldınnan bolıwı múmkin."
"Aspects of the front end include lexical analysis, syntax analysis, and semantic analysis.","Frontendtiń aspektlerine leksikalıq analiz, sintaksisli analiz hám semantikalıq analiz kiredi."
The front end transforms the input program into an intermediate representation (IR) for further processing by the middle end.,Frontend kiris programmasın orta basqıshta keyingi qayta islew ushın aralıq kóriniske (IR) túrlendiredi.
This IR is usually a lower-level representation of the program with respect to the source code.,Bul IR ádette dáslepki kodqa qaraǵanda programmanıń tómen dárejeli kórinisi bolıp tabıladı.
The middle end performs optimizations on the IR that are independent of the CPU architecture being targeted.,Orta basqısh IR-de maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı orınlaydı.
This source code/machine code independence is intended to enable generic optimizations to be shared between versions of the compiler supporting different languages and target processors.,Bul derek kodı/mashina kodınıń ǵárezsizligi hár túrli tillerdi hám maqsetli processorlardı qollap-quwatlaytuǵın kompilyator versiyaları arasında ulıwma optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa baǵdarlanǵan.
"Examples of middle end optimizations are removal of useless (dead-code elimination) or unreachable code (reachability analysis), discovery and propagation of constant values (constant propagation), relocation of computation to a less frequently executed place (e.g., out of a loop), or specialization of computation based on the context, eventually producing the ""optimized"" IR that is used by the back end.","Orta basqısh optimallastırıwlarınıń mısalları: paydasız kodtı (óli-kodtı óshiriw) yamasa qoljetimsiz kodtı (qoljetimlilikti analizlew) alıp taslaw, turaqlı mánislerdi tabıw hám tarqatıw (turaqlı tarqatıw), esaplawdı siyrek orınlanatuǵın orınǵa (mısalı, cikldan tıs) ótiw yamasa kontekstke tiykarlanǵan esaplawdı qánigelestiriw, aqırǵı jaǵdayda backend tárepinen qollanılatuǵın “optimallastırılǵan” IR-di jaratıw."
The back end takes the optimized IR from the middle end.,Backend orta basqıshtaǵı optimallastırılǵan IR-di qabıl etedi.
"It may perform more analysis, transformations and optimizations that are specific for the target CPU architecture.","Ol maqsetli CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan kóbirek analizlerdi, túrlendiriwlerdi hám optimallastırıwlardı ámelge asırıwı múmkin."
"The back end generates the target-dependent assembly code, performing register allocation in the process.","Backend maqsetke ǵárezli assembler kodın jaratadı, proceste registr bóliwdi ámelge asıradı."
"The back end performs instruction scheduling, which re-orders instructions to keep parallel execution units busy by filling delay slots.","Backend kórsetpelerdi keńeytiwdi ámelge asıradı, ol kórsetpelerdi parallel orınlaw birlikleri basına, keńeytiw orınların toltırıw arqalı qayta tártiplestiredi."
"Although most optimization problems are NP-hard, heuristic techniques for solving them are well-developed and implemented in production-quality compilers.","Kóplegen optimallastırıw máseleleri NP-qıyınshılıqta bolsa da, olardı sheshiw ushın evristikalıq usıllar jaqsı rawajlanǵan hám ónimlilikke arnalǵan kompilyatorlarda ámelge asırılǵan."
Typically the output of a back end is machine code specialized for a particular processor and operating system.,Tipik túrde backendtiń shıǵısı belgili bir processorǵa hám operacion sistemaǵa qánigelestirilgen mashina kodı bolıp tabıladı.
"This front/middle/back-end approach makes it possible to combine front ends for different languages with back ends for different CPUs while sharing the optimizations of the middle end.[45] Practical examples of this approach are the GNU Compiler Collection, Clang (LLVM-based C/C++ compiler),[46] and the Amsterdam Compiler Kit, which have multiple front-ends, shared optimizations and multiple back-ends.","Bul frontend/orta basqısh/backend usılı hár túrli tiller ushın frontendlerdi hám hár túrli CPU-lar ushın backendlerdi birlestiriwge, orta basqıshtaǵı optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa imkaniyat beredi. [45] Bul usıldıń ámeliy mısalları – GNU Compiler Collection, Clang (LLVM-ge tiykarlanǵan C/C++ kompilyatorı),[46] hám Amsterdam Compiler Kit, olardıń kóplegen frontendleri, bólingen optimallastırıwları menen kóplegen backendleri bar."
"Lexer and parser example for C. Starting from the sequence of characters ""if(net>0.0)total+=net*(1.0+tax/100.0);"", the scanner composes a sequence of tokens, and categorizes each of them, for example as , , , or .","C-ge arnalǵan lekser hám tallawshı mısalı. “if(net>0.0)total+=net*(1.0+tax/100.0);” simvollar izbe-izliginden baslap, skaner leksemalar izbe-izligin qáliplestiredi hám olardıń hárqaysısınıń kategoriyasınan belgileydı, mısalı, , , yamasa ."
"The latter sequence is transformed by the parser into a syntax tree, which is then treated by the remaining compiler phases.","Keyingi izbe-izlik tallawshı tárepinen sintaksislik terekke túrlendiriledi, ol keyingi kompilyator fazaları tárepinen qayta islenedi."
"The scanner and parser handles the regular and properly context-free parts of the grammar for C, respectively.","Skaner hám tallawshı, sáykesinshe, C-diń grammatikasınıń turaqlı hám durıs kontekstsiz bólimlerdi qayta isleydi."
"The front end analyzes the source code to build an internal representation of the program, called the intermediate representation (IR).","Frontend derek kodın analizlew arqalı programmanıń ishki kórinisin dúzedi, onı aralıq kórinis (IR) dep atadı."
"It also manages the symbol table, a data structure mapping each symbol in the source code to associated information such as location, type and scope.","Ol sonday-aq simvollar kestesin basqaradı, bul derek kodındaǵı hárbir simvoldı orın, tip hám kólem sıyaqlı baylanıslı informaciyaǵa salıstırıwǵa arnalǵan maǵlıwmatlar strukturası."
"While the frontend can be a single monolithic function or program, as in a scannerless parser, it was traditionally implemented and analyzed as several phases, which may execute sequentially or concurrently.","Frontend skanersiz tallawshıdaǵıday, tek bir monolitli funkciya yamasa programma bolıwı múmkin bolsa da, ol ádette bir neshe fazalarǵa bólinip ámelge asırıladı hám analizlenedi, olar izbe-iz yaǵnıy bir waqıtta ótiwi múmkin."
This method is favored due to its modularity and separation of concerns.,Bul usıl modullik hám alańlawlardı ajıratıwǵa baylanıslı qolaylı.
"Most commonly, the frontend is broken into three phases: lexical analysis (also known as lexing or scanning), syntax analysis (also known as scanning or parsing), and semantic analysis.","Kóbinese frontend úsh fazaga bólinedi: leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa skanerlew dep te ataladı), sintaksisli analiz (sonday-aq skanerlew yamasa tallaw dep te ataladı) hám semantikalıq analiz."
"Lexing and parsing comprise the syntactic analysis (word syntax and phrase syntax, respectively), and in simple cases, these modules (the lexer and parser) can be automatically generated from a grammar for the language, though in more complex cases these require manual modification.","Leksing hám tallaw sintaksisli analizdi (sáykesinshe, sóz sintaksisi hám fraza sintaksisi) qamtıydı hám ápiwayı jaǵdaylarda, bul moduller (lekser hám tallawshı) tilge arnalǵan grammatikadan avtomat túrde jaratıwǵa boladı, biraq quramalılıǵı joqarı jaǵdaylarda qol menen ózgertiw kerek."
"The lexical grammar and phrase grammar are usually context-free grammars, which simplifies analysis significantly, with context-sensitivity handled at the semantic analysis phase.","Leksikalıq grammatika hám frazalar grammatikası ádette kontekstsiz grammatikalar bolıp tabıladı, bul analizdi ádewir jeńilletedi, kontekstke sezimtallıq semantikalıq analiz basqıshında qayta islenedi."
"The semantic analysis phase is generally more complex and written by hand, but can be partially or fully automated using attribute grammars.","Semantikalıq analiz basqıshı kóbinese quramalılıǵı joqarı hám qol menen jazılǵan, biraq atribut grammatikaların paydalanıw arqalı bólek túrde yamasa tolıq avtomatlastırıwǵa boladı."
"These phases themselves can be further broken down: lexing as scanning and evaluating, and parsing as building a concrete syntax tree (CST, parse tree) and then transforming it into an abstract syntax tree (AST, syntax tree).","Bul fazalardıń ózlerin taǵı da bóliwge boladı: leksikanı skanerlew hám bahalaw retinde, al tallawdı konkret sintaksis teregin (CST, tallaw teregi) dúziw hám keyin onı abstrakt sintaksis teregine (AST, sintaksis teregi) túrlendiriw retinde."
"In some cases additional phases are used, notably line reconstruction and preprocessing, but these are rare.","Ayırım jaǵdaylarda qosımsha fazalar qollanıladı, ásirese qatar qayta dúziw hám aldınnan qayta islew, biraq olar siyrek ushırasadı."
The main phases of the front end include the following:,Frontendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı:
converts the input character sequence to a canonical form ready for the parser.,kiris belgi izbe-izligin tallawshıǵa tayar bolǵan kanonikalıq formaǵa aylandıradı.
Languages which strop their keywords or allow arbitrary spaces within identifiers require this phase.,Gilt sózlerin qısqartatuǵın yamasa identifikatorlarda erikli bos orınlarǵa ruqsat beretuǵın tiller bul fazanı talap etedi.
"The top-down, recursive-descent, table-driven parsers used in the 1960s typically read the source one character at a time and did not require a separate tokenizing phase.","1960-jıllarda qollanılǵan, joqarıdan tómenge, rekursiv-túsiriwge, kestege tiykarlanǵan tallawshılar ádette derekti bir belgiden oqıydı hám bólek tokenlew fazanı talap etpeydi."
Atlas Autocode and Imp (and some implementations of ALGOL and Coral 66) are examples of stropped languages whose compilers would have a Line Reconstruction phase.,Atlas Autocode hám Imp (hám Algol hám Coral 66-nıń ayırım ámelge asırıwları) − kompilyatorları Qatar Qayta Dúziw fazası bolatuǵın qısqartılǵan tillerdiń mısalları.
Preprocessing supports macro substitution and conditional compilation.,Aldınnan qayta islew makro almastırıwdı hám shártli kompilyaciyanı qollap-quwatlaydı.
"Typically the preprocessing phase occurs before syntactic or semantic analysis; e.g. in the case of C, the preprocessor manipulates lexical tokens rather than syntactic forms.","Kóbinese aldınnan qayta islew fazası sintaksisli yamasa semantikalıq analizden aldın júz beredi; mısalı, C jaǵdayında aldınnan qayta islewshi sintaksisli formalardan góre, leksikalıq tokenlerdi qayta isleydi."
"However, some languages such as Scheme support macro substitutions based on syntactic forms.","Degen menen, Scheme sıyaqlı ayırım tiller sintaksisli formalarǵa tiykarlanǵan makro almastırıwlardı qollap-quwatlaydı."
,Leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa tokenlew dep te ataladı) derek kodınıń tekstin leksikalıq tokenler dep atalatuǵın kishi bólekler izbe-izligine bóledi.
"Lexical analysis (also known as lexing or tokenization) breaks the source code text into a sequence of small pieces called lexical tokens.[47] This phase can be divided into two stages: the scanning, which segments the input text into syntactic units called lexemes and assigns them a category; and the evaluating, which converts lexemes into a processed value.","[47] Bul fazanı eki basqıshqa bóliwge boladı: skanerlew, kiris tekstin leksikalıq birlikler dep atalatuǵın sintaksislik birlikke bóledi hám olarǵa kategoriya tayınlaydı; hám bahalaw, leksemalardı qayta islengen mániske aylandıradı. Token − token atı menen minnetli emes token mánisinen ibarat jup bolıp tabıladı."
"A token is a pair consisting of a token name and an optional token value.[48] Common token categories may include identifiers, keywords, separators, operators, literals and comments, although the set of token categories varies in different programming languages.","[48] Ulıwma token kategoriyalarına identifikatorlar, gilt sózler, ajıratqıshlar, operatorlar, literallar hám kommentariyalar kiriwi múmkin, biraq token kategoriyaları jıynaǵı hár túrli programmalastırıw tillerinde ózgeshelenedi."
"The lexeme syntax is typically a regular language, so a finite state automaton constructed from a regular expression can be used to recognize it.","Leksema sintaksisi ádette turaqlı til bolıp tabıladı, sonlıqtan turaqlı sóz dizbegine qurılǵan sheklengen jaǵdaylı avtomat onı tanıw ushın qollanıwǵa boladı."
The software doing lexical analysis is called a lexical analyzer.,Leksikalıq analizdi ámelge asıratuǵın programmalıq támiynat leksikalıq analizator dep ataladı.
"This may not be a separate step—it can be combined with the parsing step in scannerless parsing, in which case parsing is done at the character level, not the token level.","Bul bólek basqısh bolmaydı − ol skanersiz tallawda tallaw basqıshı menen birlestiriledi, bul jaǵdayda tallaw token dárejesinde emes, belgi dárejesinde orınlanadı."
Syntax analysis (also known as parsing) involves parsing the token sequence to identify the syntactic structure of the program.,Sintaksisli analiz (sonday-aq tallaw dep te ataladı) programmanıń sintaksislik strukturasın anıqlaw ushın token izbe-izligin tallawdı qamtıydı.
"This phase typically builds a parse tree, which replaces the linear sequence of tokens with a tree structure built according to the rules of a formal grammar which define the language's syntax.","Bul faza ádette tallaw teregin dúzedi, bul tokenlerdiń sızıqlı izbe-izligin tildiń sintaksisin anıqlaytuǵın rásmiy grammatikanıń qaǵıydalarına sáykes qurılǵan terek strukturası menen almastıradı."
"The parse tree is often analyzed, augmented, and transformed by later phases in the compiler.[49]","Tallaw teregin kóbinese kompilyatordaǵı keyingi fazalar tárepinen analizlenedi, keńeytiledi hám túrlendiriledi. [49]"
Semantic analysis adds semantic information to the parse tree and builds the symbol table.,Semantikalıq analiz tallaw teregine semantikalıq informaciyanı qosadı hám simvollar kestesin dúzedi.
"This phase performs semantic checks such as type checking (checking for type errors), or object binding (associating variable and function references with their definitions), or definite assignment (requiring all local variables to be initialized before use), rejecting incorrect programs or issuing warnings.","Bul faza tipti tekseriw (tip qátelerdi tekseriw), yamasa obyektti baylanıstırıw (ózgeriwshi hám funkciya siltemeleriniń anıqlamaları menen baylanıstırıw), yamasa anıq tayınlaw (jergilikli ózgeriwshi mánislerdi paydalanıwdan aldın inicializaciyalanıwın talap etiw) sıyaqlı semantikalıq tekseriwlerdi ámelge asıradı, durıs emes programmalarǵa bas tartıw yamasa eskertiwlerdi usınadı."
"Semantic analysis usually requires a complete parse tree, meaning that this phase logically follows the parsing phase, and logically precedes the code generation phase, though it is often possible to fold multiple phases into one pass over the code in a compiler implementation.","Semantikalıq analiz ádette tolıq tallaw teregin talap etedi, yaǵnıy bul faza logikalıq jaqtan tallaw fazasınan keyin kelip, logikalıq jaqtan kodtı jaratıw fazasınan aldın ámelge asıradı, biraq kompilyatordı ámelge asırıwda kóplegen fazalardı bir ótiwge jiyi birlestiriwge boladı."
Middle end,Orta basqısh
"The middle end, also known as optimizer, performs optimizations on the intermediate representation in order to improve the performance and the quality of the produced machine code.[50] The middle end contains those optimizations that are independent of the CPU architecture being targeted.","Orta basqısh, sonday-aq optimallastırıwshı dep te ataladı, jaratılǵan mashina kodınıń ónimliligin hám sapasın jaqsılaw ushın aralıq kóriniste optimallastırıwlardı orınlaydı. [50] Orta basqısh maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı óz ishine aladı."
The main phases of the middle end include the following:,Orta basqıshtıń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı:
"Analysis: This is the gathering of program information from the intermediate representation derived from the input; data-flow analysis is used to build use-define chains, together with dependence analysis, alias analysis, pointer analysis, escape analysis, etc.","Analiz: Bul kiris kórinisinen alınǵan aralıq kórinisinen programma informaciyasın jıynaw; maǵlıwmatlar aǵımın analizlew, baylanıslı analiz, psevdo analiz, kórsetkishti analizlew, qashıw analiz t.b. menen birgelikde paydalanıw-anıqlaw shınjırların dúziw ushın qollanıladı."
Accurate analysis is the basis for any compiler optimization.,Dál analiz − kompilyatordı optimallastırıwdıń qálegen tiykarı bolıp tabıladı.
The control-flow graph of every compiled function and the call graph of the program are usually also built during the analysis phase.,Hár bir kompilyaciyalanǵan funkciyanıń basqarıw aǵımı grafigi hám programmanıń shaqırıw grafigi ádette analiz basqıshında dúzilgen.
Optimization: the intermediate language representation is transformed into functionally equivalent but faster (or smaller) forms.,"Optimallastırıw: aralıq tildiń kórsetiw modeli funkcional jaqtan ekvivalent, biraq tezirek (yamasa kishi) formalarǵa túrlendiriledi."
"Popular optimizations are inline expansion, dead-code elimination, constant propagation, loop transformation and even automatic parallelization.","Ataqlı optimallastırıwlar: orınǵa keńeytiw, óli kodtı óshiriw, turaqlı tarqatıw, cikldi túrlendiriw hám hátte avtomatlı parallellew."
"Compiler analysis is the prerequisite for any compiler optimization, and they tightly work together.","Kompilyatordı analizlew − hár qanday kompilyatordı optimallastırıwdıń aldınǵı shárti bolıp, olar bir-biri menen tıǵız jumıs isleydi."
"For example, dependence analysis is crucial for loop transformation.","Mısalı, baylanıslı analiz cikldı túrlendiriw ushın júdá zárúr."
"The scope of compiler analysis and optimizations vary greatly; their scope may range from operating within a basic block, to whole procedures, or even the whole program.","Kompilyator analiziniń hám optimallastırıwlardıń kólemi aytarlıqtay ózgeshelenedi; olardıń kólemi baslanǵısh blok ishinde jumıs islewden baslap, tolıq proceduralarǵa yamasa hátte pútkil programmaǵa shekem bolıwı múmkin."
There is a trade-off between the granularity of the optimizations and the cost of compilation.,Optimallastırıw dárejesi menen kompilyaciyanıń bahası arasında kelisim bar.
"For example, peephole optimizations are fast to perform during compilation but only affect a small local fragment of the code, and can be performed independently of the context in which the code fragment appears.","Mısalı, vizual optimallastırıwları kompilyaciya gezinde tez orınlanadı, biraq tek koddıń kishi jergilikli fragmentine tásir etedi hám kod fragmentiniń payda bolǵan kontekstinen ǵárezsiz túrde orınlanıwı múmkin."
"In contrast, interprocedural optimization requires more compilation time and memory space, but enable optimizations that are only possible by considering the behavior of multiple functions simultaneously.","Kerisinshe, proceduralar aralıq optimallastırıw kóbirek kompilyaciyalaw waqıtın hám yad keńisligin talap etedi, biraq bir waqıtta birneshe funkciyanıń háreketin qarastırıw arqalı ǵana múmkin bolatuǵın optimallastırıwlardı qosadı."
"Interprocedural analysis and optimizations are common in modern commercial compilers from HP, IBM, SGI, Intel, Microsoft, and Sun Microsystems.","Proceduralar aralıq analiz benen optimallastırıwlar HP, IBM, SGI, Intel, Microsoft hám Sun Microsystems kompaniyasınıń zamanagóy kommerciyalıq kompilyatorlarında jiyi usırasadı."
"The free software GCC was criticized for a long time for lacking powerful interprocedural optimizations, but it is changing in this respect.","Biypul programmalıq támiynatı GCC uzaq waqıt dawamında quwatlı proceduralar aralıq optimallastırıwlardıń joqlıǵı ushın sınǵa ushrıǵan, biraq bul jaǵdayda ózgermekte."
"Another open source compiler with full analysis and optimization infrastructure is Open64, which is used by many organizations for research and commercial purposes.","Tolıq analiz benen optimallastırıw infrastrukturası bar basqa bir ashıq kodlı kompilyator – Open64 bolıp, ol kóplegen shólkemler tárepinen izertlew hám kommerciyalıq maqsetler ushın paydalanıladı."
"Due to the extra time and space needed for compiler analysis and optimizations, some compilers skip them by default.","Kompilyator analizi hám optimallastırıw ushın kerek bolǵan qosımsha waqıt hám keńislikke baylanıslı, ayırım kompilyatorlar olardı ádepki boyınsha ótkizip jiberedi."
Users have to use compilation options to explicitly tell the compiler which optimizations should be enabled.,Paydalanıwshılar qanday optimallastırıwlardı qosıw kerekligin kompilyatorǵa anıq aytıw ushın kompilyaciyalaw opciyaların paydalanıwı kerek.
The back end is responsible for the CPU architecture specific optimizations and for code generation[50].,Backend CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan optimallastırıwlarǵa hám koddı jaratıwǵa júwapker. [50]
The main phases of the back end include the following:,Backendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı:
"Machine dependent optimizations: optimizations that depend on the details of the CPU architecture that the compiler targets.[51] A prominent example is peephole optimizations, which rewrites short sequences of assembler instructions into more efficient instructions.","Mashinaǵa ǵárezli optimallastırıwlar: kompilyatordıń maqsetli CPU arxitekturasınıń detallarına baylanıslı optimallastırıwlar. [51] Ańsat mısal, vizual optimallastırıwlar bolıp, ol assembler kórsetpeleriniń qısqa izbe-izligin anaǵurlım ónimli kórsetpelerge túrlendiredi."
"Code generation: the transformed intermediate language is translated into the output language, usually the native machine language of the system.","Kodtı jaratıw: túrlendirilgen aralıq til shıǵıs tilge, ádette sistemanıń tiykarǵı mashina tiline awdarıladı."
"This involves resource and storage decisions, such as deciding which variables to fit into registers and memory and the selection and scheduling of appropriate machine instructions along with their associated addressing modes (see also Sethi–Ullman algorithm).","Bul resurslar hám saqlaw qararların, mısalı, qálegen ózgeriwshi mánislerdi registrler menen yadqa jaylastırıw hám sáykes baǵdarlawdıń rejimi menen birge sáykes mashina kórsetpelerin tańlaw hám keńeytiwdi qamtıydı (sonday-aq Sethi-Ullman algoritmin qarań)."
Debug data may also need to be generated to facilitate debugging.,Qátelerdi ámelge asırıwǵa jáne jeńilletetuǵın qátelerdi tallaw maǵlıwmatların da jaratıw kerek bolıwı múmkin.
Compiler correctness,Kompilyatordıń durıslıǵı
Compiler correctness is the branch of software engineering that deals with trying to show that a compiler behaves according to its language specification.[52] Techniques include developing the compiler using formal methods and using rigorous testing (often called compiler validation) on an existing compiler.,Kompilyatordıń durıslıǵı - kompilyatordıń óziniń til specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵın kórsetiw háreketi menen shuǵıllanatuǵın programmalıq injeneriya tarawı.[52] Usıllarǵa formal metodlardı qollanıw arqalı kompilyatordı islep shıǵıw hám bar kompilyatorda qatań testlewdi (kóbinese kompilyatordı tekseriw dep ataladı) paydalanıw kiredi.
"Microsoft Visual C++ (MSVC) is a compiler for the C, C++, C++/CLI and C++/CX programming languages by Microsoft. MSVC is proprietary software; it was originally a standalone product but later became a part of Visual Studio and made available in both trialware and freeware forms.","Microsoft Visual C++ (MSVC) — Microsoft korporaciyası tárepinen jaratılǵan C, C++, C++/CLI hám C++/CX programmalastırıw tillerine arnalǵan kompilyator, MSVC - menshikli programmalıq támiynat; ol dáslebinde jeke ónim boldı, biraq keyinirek Visual Studio ortalıǵınıń bir bólegi boldı hám sınaq hám biypul programmalardıń ekewinde de ashıq boldı."
"It features tools for developing and debugging C++ code, especially code written for the Windows API, DirectX and .NET.”","Ol C++ kodın jaratıwǵa hám redaktorlawǵa arnalǵan quralları, ásirese Windows API, DirectX hám .NET ushın jazılǵan kodtı qamtıydı."
Many applications require redistributable Visual C++ runtime library packages to function correctly.,Kóplegen qosımshalar durıs jumıs islewi ushın qayta bólinetuǵın Visual C++ jumıs waqıtınıń kitapxana paketlerin talap etedi.
"These packages are frequently installed separately from the applications they support, enabling multiple applications to use the package with only a single installation.","Bul paketler kóbinese olar qollaytuǵın qollanbalardan bólek ornatıladı, bul birneshe qollanbalarǵa paketti tek bir ornatıw menen paydalanıwǵa imkaniyat beredi."
These Visual C++ redistributable and runtime packages are mostly installed for standard libraries that many applications use.”,Bul Visual C++ qayta tarqalatuǵın hám orınlanıw waqıtı paketleri tiykarınan kóplegen qollanbalar paydalanatuǵın standart kitapxanalar ushın ornatıladı.
The predecessor to Visual C++ was called Microsoft C/C++.,Visual C++ tiliniń aldınǵı versiyası Microsoft C/C++ dep ataldı.
There was also a Microsoft QuickC 2.5 and a Microsoft QuickC for Windows 1.0.,Sonday-aq Microsoft QuickC 2.5 hám Windows 1.0 ushın Microsoft QuickC boldı.
"The Visual C++ compiler is still known as Microsoft C/C++ and as of the release of Visual C++ 2015 Update 2, is on version 14.0.23918.0.”",Visual C++ kompilyatorı ele de Microsoft C/C++ retinde belgili hám Visual C++ 2015 Jańalaw 2 shıǵarılımı boyınsha 14.0.23918.0 versiyasında.
16-bit versions”,16 bitli versiyalar
"Microsoft C 1.0, based on Lattice C, was Microsoft's first C product in 1983.",C Lattice C tiykarındaǵı Microsoft C 1.0 1983 jılı Microsoft korporaciyasınıń birinshi C ónimi boldı.
It was not K&R C compliant.,Ol K&R C sáykes kelmedi.
"C 2.0 added large model support, allowing up to 1MiB for both the Code Segment and Data Segment.",C 2.0 kod segmenti menen maǵlıwmatlar ushın 1 MB shekem imkaniyat beretuǵın úlken úlgi qollawın qostı.
C 3.0 was the first version developed inside Microsoft.,C 3.0 Microsoft korporaciyasında jaratılǵan birinshi versiyası boldı.
This version intended compatibility with K&R and the later ANSI standard.,Bul versiya K&R hám keyingi ANSI standartı menen úylesimlilikke arnalǵan.
It was being used inside Microsoft (for Windows and Xenix development) in early 1984.,Ol 1984 jıldıń basında Microsoft sistemasında (Windows hám Xenix tayarlaw ushın) paydalanıldı.
It shipped as a product in 1985.,Ol 1985 jılı ónim retinde jetkizildi.
"C 4.0 added optimizations and CodeView, a source-level debugger.","C 4.0 optimallastırıwlardı hám CodeView, derek dárejedegi dúzetiw quralın qostı."
C 5.0 added loop optimizations and huge memory model (arrays bigger than 64 KB) support.,qollawın qostı. C 5.0 cikldı optimallastırıwdı hám úlken yad modelin (64 KB-tan úlken massivler) qollawın qostı.
C 5.1 released in 1988 allowed compiling programs for OS/2 1.x.,1988 jılı shıǵarılǵan C 5.1 OS/2 1.x ushın baǵdarlamalardı islep shıǵıwǵa imkaniyat berdi.
"The fourteen 5.25 disk (two of which were 1.2 MB, the others 360k) version included QuickC.","On tórt 5,25 dyumli disk (onıń ekewi 1,2 MB, qalǵanları 36-k) versiyası QuickC qamtıydı."
The eleven 720k 3.5 disk version included with the OS/2 Software Development Kit included MASM 5.1 (a single executable that worked under both MSDOS and OS/2 1.x).,"OS/2 programmalıq támiynattı jaratıw jıynaǵına kiretuǵın 720 mıń 3,5 dyumli diskiniń on bir versiyası MASM 5.1 (MSDOS hám MSDOS sistemalarında da jumıs isleytuǵın jalǵız orınlanatuǵın fayldı) qamtıydı."
C 6.0 released in 1989 added support for tiny memory model and better support for the ANSI C89 standard (the documentation explicitly says that it is not 100% compliant but it appears to be close enough for practical purposes).,"OS/2 1.x). 1989 jılı shıǵarılǵan C 6.0 kishi yad úlesine qollawdı hám ANSI C89 standartına jaqsıraq qollawdı qostı (hújjette onıń 100% sáykes kelmeytuǵını anıq aytılǵan, biraq praktikalıq maqsetler ushın ol jetkilikli jaqın sıyaqlı)."
"It added the Programmer's Workbench IDE, global flow analysis, a source browser, and a new debugger.","Ol Programmer's Workbench IDE, global aǵımdı tallaw, dáslepki brauzer hám otladchik qostı."
"To the surprise of many, C++ was not included even though competitors already had offerings.","Kóplegen adamlardı tańqaldırǵanı, básekileslerdiń usınısları bolǵanı menen, C++ qosılmadı."
C/C++ 7.0 was released in 1992.,C/C++ 7.0 1992 jılı shıǵarıldı.
Dropped OS/2 support.,OS/2 qollawın toqtattı.
"Compilation required a 386 processor plus the included DOS extender, 386MAX, though for users to be able to target DOS extenders in their own programs they write, one of several later-released third-party tools was required.","Kompilyaciya ushın 386 processorı hám oǵan qosıp berilgen DOS keńeytpesi 386MAX kerek boldı, degen menen paydalanıwshılar ózleriniń jazǵan baǵdarlamalarında DOS keńeytpelerin maqsetli túrde qollana alıwı ushın keyinirek shıǵarılǵan birneshe úshinshi tárep qurallarınıń biri kerek boldı."
Added built-in support for C++ and MFC (Microsoft Foundation Class Library) 1.0.,C++ hám MFC (Microsoft Foundation Class Library) 1.0 ushın ornatılǵan qollaw qosıldı.
"Visual C++ 1.0, which included MFC 2.0, was the first version of Visual C++, released in February 1993.",MFC 2.0 kiretuǵın Visual C++ 1.0 Visual C++ tiliniń 1993 jıl fevralda shıǵarılǵan birinshi versiyası boldı.
It was Cfront 2.1 compliantand available in two editions:,Ol Cfront 2.1 úylesimli hám eki basılımda qoljetimli boldı:
Standard: replaced QuickC for Windows.,Standart: Windows sistemasına arnalǵan QuickC almastırıldı.
Professional: replaced C/C++ 7.0.,Kásiplik dárejedegi: C/C++ 7.0 almastırıldı.
"Included the ability to build both DOS and Windows applications, an optimizing compiler, a source profiler, and the Windows 3.1 SDK.","DOS hám Windows qosımshaların, optimallastırıwshı kompilyatordı, dáslepki profildi hám Windows 3.1 SDK-nı dúziw imkaniyatın qamtıydı."
The Phar Lap 286 DOS Extender Lite was also included.,Phar Lap 286 DOS Extender Lite baǵdarlaması da qosıldı.
"Visual C++ 1.5 was released in December 1993, included MFC 2.5, and added OLE 2.0 and ODBC support to MFC.","Visual C++ 1.5 1993 jılı dekabrde shıǵarıldı, quramında MFC 2.5 boldı hám MFC-ge OLE 2.0 hám ODBC qollawın qostı."
It was the first version of Visual C++ that came only on CD-ROM.,Bul tek CD-ROM-da shıqqan Visual C++ birinshi versiyası boldı.
Visual C++ 1.51 and 1.52 were available as part of a subscription service.,Visual C++ 1.51 hám 1.52 jazılıw xızmetiniń bólegi retinde qoljetimli boldı.
"Visual C++ 1.52b is similar to 1.52, but does not include the Control Development Kit.","Visual C++ 1.52b 1.52-ge uqsas, biraq basqarıwdı tayarlaw jıynaǵın qamtımaydı."
Visual C++ 1.52c was a patched version of 1.5.,Visual C++ 1.52c 1.5 versiyasınıń patchlanǵan versiyası boldı.
"It is the last, and arguably most popular, development platform for Microsoft Windows 3.x.",Bul Microsoft Windows 3.x sistemasına arnalǵan sońǵı hám eń ataqlı islep shıǵıw plaforması.
It is available through Microsoft Developer Network.”,Ol Microsoft Developer Network arqalı qoljetimli.
Digital”,Cifrlı
"Digital usually refers to something using discrete digits, often binary digits.”","Cifrlı ádette diskret cifrlardı, kóbinese ekilik cifrlardı qollanatuǵın nárseni bildiredi."
Technology and computing”,Texnologiya hám esaplaw
Hardware,Apparatlıq qural
"Digital electronics, electronic circuits which operate using digital signals","Cifrlı elektronika, cifrlı signallar arqalı jumıs isleytuǵın elektron sxemalar"
"Digital camera, which captures and stores digital images",Cifrlı videolardı túsiretuǵın hám saqlaytuǵın cifrlı kamera
Digital versus film photography,Cifrlı hám kinofotografiya
"Digital computer, a computer that handles information represented by discrete values","Cifrlı kompyuter, diskret mánisler menen berilgen informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter"
"Digital recording, information recorded using a digital signal”","Cifrlı jazıw, cifrlı signal arqalı jazılǵan informaciya"
Socioeconomic phenomena”,Social-ekonomikalıq qubılıslar
"Digital culture, the anthropological dimension of the digital social changes","Cifrlı mádeniyat, cifrlı sociallıq ózgerislerdiń antropologiyalıq ólshemi"
"Digital divide, a form of economic and social inequality in access to or use of information and communication technologies","Cifrlı teńsizlik, informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa erisiw yamasa paydalanıwdaǵı ekonomikalıq hám sociallıq teńsizliktiń bir túri"
"Digital economy, an economy based on computing and telecommunications resources","Cifrlı ekonomika, esaplaw hám telekommunikaciyalıq resurslarǵa tiykarlanǵan ekonomika"
Other uses in technology and computing,Texnologiyada hám esaplawda basqa da qollanıwlar
"Digital data, discrete data, usually represented using binary numbers","Cifrlı maǵlıwmatlar, diskret maǵlıwmatlar, ádette ekilik sanlar arqalı usınıladı"
"Digital marketing, search engine and social media marketing","Cifrlı marketing, izlew sisteması hám social media marketingi"
"Digital media, media stored as digital data","Cifrlı jetkiziw, cifrlı maǵlıwmatlar retinde saqlanatuǵın media"
"Digital radio, which uses digital technology to transmit or receive",Tarqatıw yamasa qabıllaw ushın cifrlı texnologiyanı paydalanatuǵın cifrlı radio
"Digital television, television systems which broadcast using digital signals","Cifrlı televizor, cifrlı signallar arqalı baǵdarlama tarqatatuǵın televiziyalıq sistemalar"
"Digital signal (electronics), signals formed from a discrete set of waveforms, rather than continuous ranges","Cifrlı signal (elektronika), úziliksiz diapazonlardan góre tolqın pishimleriniń diskret jıynaǵınan qurılǵan signallar"
"Digital signal (signal processing), sampled analog signals represented as a sequence of digital values","Cifrlı signal (signallardı qayta islew), cifrlı mánislerdiń dizbegi retinde usınılǵan analog signallardıń saylanıwı"
"Art, entertainment, and media","Kórkem óner, oyın-zawıq hám ǴXQ"
"Digital: A Love Story (2010), an indie video game by Christine Love","Digital: A Love Story (2010), Kristin Lavtıń indi-video oyını"
"Digital (album), an album by KRS-One","Digital (albom), KRS-One albomı"
Digital (Goldie song) (1998),Cifrlı” (Goldi qosıǵı) (1998)
Digital (Joy Division song) (1978),Cifrlı” (Joy Division qosıǵı) (1978)
"Digital (Did You Tell), a song by Stone Sour (2010)","Cifrlı” (Sen ayttıń ba), Stone Sour qosıǵı (2010)"
"Digital, a song by Alexandra Stan from Unlocked","Digital, Unlocked toparınan Aleksandra Stenniń qosıǵı"
"Digital, a song by Imagine Dragons from Origins",Imagine Dragons-tiń Origins-ten shıqqan Digital qosıǵı
"Digital, a song by Soulja Boy from The DeAndre Way","Digital, The DeAndre Way toparınan Soulja Boy qosıǵı"
"Digital, a song by T-Pain from Three Ringz","Digital, Three Ringz toparınan T-Pain qosıǵı"
"Digital painting, a method of creating visual art using computers","Ciftlı súwret, kompyuter járdemi menen kórkem súwretlew ónerin jaratıw usılı"
Brands and enterprises,Brendler menen kárxanalar
"Digital Equipment Corporation (DEC) or Digital, a computer company","Digital Equipment Corporation (DEC) yamasa Digital, kompyuter kompaniyası"
"Digital Research (DR or DRI), a software company","Digital Research (DR yamasa DRI), baǵdarlamalıq támiyinlew kompaniyası"
Other uses,Basqa qollanıwlar
Relating to the fingers,Barmaqlarǵa baylanıslı
"Digital exam, in proctology","Cifrlı imtixan, proktologiyada"
Digital bank or Neobank,Cifrlı bank yamasa Neobank
"Digital Party, a political party in Uruguay","Cifrlı partiya, Urugvaydaǵı siyasıy partiya"
"Digital rights, human and legal rights to access, use, create, and publish digital media or to access and use computers, other electronic devices, and telecommunications networks.","Cifrlı huqıqlar, cifrlı mediaǵa erisiwge, paydalanıwǵa, jaratıwǵa hám járiyalawǵa yamasa kompyuterlerge, basqa elektron qurılmalarǵa hám telekommunikaciya tarmaqlarına kiriwge hám paydalanıwǵa arnalǵan adam hám nızamlı huqıqlar."
"Vitalis Takawira or Digital, professional football player”","Vitalis Takavira yamasa Digital, kásiplik dárejedegi futbolshı"
Digital footprint”,Cifrlı iz
"Digital footprint or digital shadow refers to one's unique set of traceable digital activities, actions, contributions, and communications manifested on the Internet or digital devices.","Cifrlı iz yamasa cifrlı kóleńke Internette yamasa cifrlı qurılmalarda kórinetuǵın baqlanatuǵın cifrlı iskerliklerdiń, háreketlerdiń úleslerdiń hám kommunikaciyalardıń unikal jıynaǵın bildiredi."
Digital footprints can be classified as either passive or active.,Cifrlı izlerdi passiv yamasa belsendi dep klassifikaciyalawǵa boladı.
The former is composed of a user's web-browsing activity and information stored as cookies.,Birinshisi paydalanıwshınıń veb-brauzer háreketinen hám cookie faylları retinde saqlanǵan informaciyadan ibarat.
"The latter is often released deliberately by a user to share information on websites or social media.While the term usually applies to a person, a digital footprint can also refer to a business, organization or corporation.","Sońǵısın kóbinese veb-saytlarda yamasa sociallıq tarmaqlarda informaciya almasıw ushın paydalanıwshı aldınnan bilip turıp shıǵaradı. Bul termin ádette adamǵa baylanıslı bolǵanı menen, cifrlı iz bizneske, shólkemge yamasa korporaciyaǵa baylanıslı bolıwı múmkin."
The use of a digital footprint has both positive and negative consequences.,Cifrlı izdi paydalanıwdıń unamlı hám unamsız aqıbeti bar.
"On one side, it is the subject of many privacy issues.","Bir jaǵınan, bul kóplegen qupıyalıq máseleleriniń teması."
"For example, without an individual's authorization, strangers can piece together information about that individual by only using search engines.","Mısalı, jeke adamnıń ruqsatısız biytanıs adamlar tek izlew sistemaların paydalanıw arqalı sol adam tuwralı informaciyanı biriktire aladı."
Corporations are also able to produce customized ads based on browsing history.,Korporaciyalar sholıw jurnalına tiykarlanǵan jeke reklamalardı da shıǵara aladı.
"On the other hand, others can reap the benefits by profiting off their digital footprint as social media influencers.","Ekinshi jaǵınan, basqalar sociallıq media tásir etiwshileri retinde ózleriniń cifrlı izinen payda tabıw arqalı payda kóre aladı."
"Furthermore, employers use a candidate's digital footprint for online vetting and assessing fit due to its reduced cost and accessibility.","Sonıń menen qatar, jumıs beriwshiler talabannıń cifrlı izin onıń arzanlıǵı menen qojetimligine baylanıslı onlayn tekseriw hám jaramlılıǵın bahalaw ushın paydalanadı."
"Between two equal candidates, a candidate with a positive digital footprint may have an advantage.",Eki birdey kandidat arasında unamlı cifrlı izi bar talaban artıqmashılıqqa iye bolıwı múmkin.
"As technology usage becomes more widespread, even children generate larger digital footprints with potential positive and negative consequences such as college admissions.","Texnologiyalardı qollanıw keńirek tarqalǵan sayın, hátte balalar kolledjge kiriw sıyaqlı itimal unamlı hám unamsız aqıbeti bar úlken cifrlı izlerdi qáliplestiredi."
"Since it is hard not to have a digital footprint, it is in one's best interest to create a positive one.”","Cifrlı izdiń bolmawı qıyın bolǵanlıqtan, unamlını (oń) jaratıw adamnıń eń jaqsı mápi."
Programming language”,Programmalastırıw tili
A programming language is a system of notation for writing computer programs.,Programmalastırıw tili − kompyuter programmaların jazıwǵa arnalǵan belgiler sisteması.
"Programming languages are described in terms of their syntax (form) and semantics (meaning), usually defined by a formal language.",Programmalastırıw tilleri ádette rásmiy til menen anıqlanatuǵın sintaksisi (forması) hám semantikası (mánisi) jaǵınan sáwlelenedi.
"Languages usually provide features such as a type system, variables and mechanisms for error handling.","Tiller ádette tip sisteması, ózgeriwshiler hám qátelerdi qayta islew mexanizmleri sıyaqlı imkaniyatlardı támiyinleydi."
"An implementation of a programming language is required in order to execute programs, namely a compiler or an interpreter.","Programmalardı orınlaw ushın programmalastırıw tilin kirgiziw kerek, atap aytqanda kompilyator yamasa interpretator."
"An interpreter directly executes the source code, while a compiler produces an executable program.","Interpretator derek kodın tikkeley orınlaydı, al kompilyator orınlanatuǵın programmanı shıǵaradı."
"Computer architecture has strongly influenced the design of programming languages, with the most common type (imperative languages—which implement operations in a specified order) developed to perform well on the popular von Neumann architecture.","Kompyuter arxitekturası programmalastırıw tilleriniń dizaynına qattı tásir etti, olardıń eń kóp tarqalǵan túri (imperativ tiller - belgili bir tártipte operaciyalardı orınlaytuǵın) ataqlı fon Neyman arxitekturasında jaqsı jumıs islew ushın islep shıǵarılǵan."
"While early programming languages were closely tied to the hardware, over time they have developed more abstraction to hide implementation details for greater simplicity.","Dáslepki programmalastırıw tilleri apparatlıq qurallar menen tıǵız baylanıslı bolǵanı menen, waqıt ótip olar ápiwayılıq ushın ámelge asırıw maǵlıwmatların jasırıw ushın kóbirek abstrakciyanı rawajlandırdı."
"Thousands of programming languages—often classified as imperative, functional, logic, or object-oriented—have been developed for a wide variety of uses.","Kóbinese imperativli, funkcional, logikalıq yamasa obyektke baǵdarlanǵan dep atalǵan mıńlaǵan programmalastırıw tilleri hártúrli qollanıw ushın islep shıǵarılǵan."
"Many aspects of programming language design involve tradeoffs—for example, exception handling simplifies error handling, but at a performance cost.","Programmalastırıw tilin proektlestiriwdiń kóplegen aspektleri kelisiwlerdi qamtıydı - mısalı, arnawlı jaǵdaylardı qayta islew qátelerdi redaktorlawdı jeńilletedi, biraq ónimlilik bahası menen."
"Programming language theory is the subfield of computer science that studies the design, implementation, analysis, characterization, and classification of programming languages.”","Programmalastırıw tili teoriyası - programmalastırıw tillerin proektlestiriwdi, kirgiziwdi, analizlewdi, táriyiplewdi hám klassifikaciyalawdı izertleytuǵın informatikanıń ishki tarawı."
Definitions,Anıqlamalar
There are a variety of criteria that may be considered when defining what constitutes a programming language.,Programmalastırıw tilin neni quraytuǵının anıqlawda itibarǵa alınıwı múmkin hártúrli kriteriyalar bar.
Computer languages vs programming languages,Kompyuter tilleri menen programmalastırıw tillerine qarsı
The term computer language is sometimes used interchangeably with programming language.,Kompyuter tili termini geyde programmalastırıw tili menen almastırıladı.
"However, the usage of both terms varies among authors, including the exact scope of each.","Degen menen, eki terminniń de qollanılıwı avtorlar arasında hár túrli, sonıń ishinde hárqaysısınıń anıq kólemi."
One usage describes programming languages as a subset of computer languages.,Bir qollanıw programmalastırıw tillerin kompyuter tilleriniń ishki jıynaǵı retinde sáwlelendiredi.
"Similarly, languages used in computing that have a different goal than expressing computer programs are generically designated computer languages.","Sol sıyaqlı, kompyuter programmalardı bildiriwden basqa maqseti bar esaplawlarda qollanılatuǵın tiller ulıwma túrde belgilengen kompyuter tilleri bolıp tabıladı."
"For instance, markup languages are sometimes referred to as computer languages to emphasize that they are not meant to be used for programming.","Mısalı, belgilew tilleri geyde programmalastırıw ushın paydalanılmaytuǵının atap kórsetiw ushın kompyuter tilleri dep ataladı."
"One way of classifying computer languages is by the computations they are capable of expressing, as described by the theory of computation.","Kompyuter tillerin klassifikaciyalawdıń bir usılı - esaplaw teoriyası sáwlelendirgendey, olar ańlata alatuǵın esaplawlar."
"The majority of practical programming languages are Turing complete, and all Turing complete languages can implement the same set of algorithms.","Ámeliy programmalastırıw tilleriniń kópshiligi Turing tolıq, hám barlıq Tyuring tolıq tilleri birdey algoritmler jıynaǵın ámelge asıra aladı."
"ANSI/ISO SQL-92 and Charity are examples of languages that are not Turing complete, yet are often called programming languages.","ANSI/ISO SQL-92 hám Charity - Tyuring tamamlanbaǵan tillerdiń mısalları, biraq kóbinese programmalastırıw tilleri dep ataladı."
"However, some authors restrict the term programming language to Turing complete languages.","Degen menen, ayırım avtorlar programmalastırıw tili” terminin Tyuringniń tolıq tilleri menen shekleydi."
"Another usage regards programming languages as theoretical constructs for programming abstract machines and computer languages as the subset thereof that runs on physical computers, which have finite hardware resources.",Basqa qollanıw baǵdarlamalastırıw tillerin abstraktli mashinalardı programmalastırıwǵa arnalǵan teoriyalıq konstrukciyalar retinde hám olardıń shekleniwi informaciyalıq resursları bar fizikalıq kompyuterlerde jumıs isleytuǵın kompyuter tilleri olardıń kompleksi retinde qarastırıladı.
John C. Reynolds emphasizes that formal specification languages are just as much programming languages as are the languages intended for execution.,Djon C Reynolds formal specifikaciya tilleri orınlawǵa arnalǵan tiller sıyaqlı programmalastırıw tilleri ekenin atap kórsetti.
"He also argues that textual and even graphical input formats that affect the behavior of a computer are programming languages, despite the fact they are commonly not Turing-complete, and remarks that ignorance of programming language concepts is the reason for many flaws in input formats.”","Ol sonday-aq kompyuterdiń háreketine tásir etetuǵın tekstli hám tipli grafikalıq engiziw formatları ádette Tyuringniń tolıq emes ekenligine qaramastan, programmalastırıw tilleri bolıp tabıladı dep dálilleydi hám programmalastırıw tiliniń koncepciyaların bilmew kirgiziw formatındaǵı kóplegen kemshiliklerdiń sebebi bolıp tabıladı dep eskertedi."
Program”,Programma
"Program, programme, programmer, or programming may refer to:","Programma (baǵdarlama), baǵdarlamashı yamasa programmalastırıw tómendegilerge silteme bere aladı:"
Business and management,Biznes hám menedjment
"Program management, the process of managing several related projects","Baǵdarlamanı basqarıw, birneshe baylanıslı proektlerdi basqarıw procesi"
Time management,Waqıttı basqarıw
"Program, a part of planning","Baǵdarlama, jobalawdıń bir bólegi"
Arts and entertainment,Kórkem óner hám oyın-zawıq
Audio,Audio
"Programming (music), generating music electronically","Baǵdarlamalastırıw (muzıka), muzıkanı elektron túrde generaciyalaw"
"Radio programming, act of scheduling content for radio","Radiobaǵdarlamalastırıw, radioǵa arnalǵan mazmundı jobalaw akti"
"Synthesizer programmer, a person who develops the instrumentation for a piece of music","Sintezator-programmist, muzıkalıq shıǵarmalarǵa arnalǵan ásbaplardı islewshi adam"
Video or television,Video yamasa televizor
"Broadcast programming, scheduling content for television","Translyaciyalıq baǵdarlamalastırıw, televizorǵa arnalǵan mazmundı jobalaw"
"Program music, a type of art music that attempts to render musically an extra-musical narrative","Muzıkalıq baǵdarlama, muzıkadan tıs sáwbetti muzıkalı túrde kórsetiwge háreket etetuǵın kórkem muzıka túri"
"Synthesizer patch or program, a synthesizer setting stored in memory","Sintezator patchı yamasa baǵdarlaması, yadta saqlanǵan sintezator parametri"
"Program, an instrumental song by Linkin Park from LP Underground Eleven","Baǵdarlama”, LP Underground Eleven toparınan Linkin Park atqarǵan ásbaplı qosıq"
"Programmer, a film on the lower half of a double feature bill; see B-movie","Baǵdarlamashı, qos filmniń tómengi yarımındaǵı film; B-filmin qarań"
Science and technology,Ilim hám texnologiya
"Computer program, a set of instructions that describes to a computer how to perform a specific task","Kompyuter programması, kompyuterge belgili bir wazıypanı orınlaw usılın sáwlelendiretuǵın kórsetpeler jıynaǵı."
"Computer programming, the act of instructing computers to perform tasks","Kompyuter programmalastırıw, kompyuterlerge wazıypalardı orınlawǵa kórsetpe beriw akti"
"Programming language, an artificial language designed to communicate instructions to a machine","Programmalastırıw tili, kórsetpelerdi mashinaǵa jetkiziwge arnalǵan jasalma til"
"Game programming, the software development of video games","Oyınlardı programmalastırıw, video oyınlarǵa programmalıq támiynat islep shıǵıw"
"Mathematical programming, or optimization, is the selection of a best element",Matematikalıq programmalastırıw yamasa optimallastırıw - eń jaqsı elementti tańlaw
"Programmer, a person who writes software","Baǵdarlamashı, programmalıq támiynattı jazatuǵın adam"
"Programmer (hardware), a physical device that configures electronic circuits","Baǵdarlamashı, (apparatlıq qural), elektron sxemalardı konfiguraciyalaytuǵın fizikalıq qurılma"
"Program (machine), a technical setting stored in the memory of a machine or piece of hardware to be executed, including computers","Programma (mashina), orınlanatuǵın mashinanıń yamasa apparatlıq quraldıń, sonıńishinde kompyuter yadında saqlanǵanatuǵın texnikalıq parametr."
"Research program, a professional network of scientists conducting basic research","Izertlew programması, fundamental izertlewler alıp baratuǵın alımlardıń kásiplik tarmaǵı"
"Software engineer, someone who participates in a software development process","Programmalıq injiniring, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesine qatnasatuǵın adam"
Other uses,Basqa qollanıwlar
Media Programme of the European Union,Evropa Awqamınıń ǴXQ baǵdarlaması
"Program (German non-profit), a project space in Berlin for art and architecture”","Baǵdarlama (nemis kommerciyalıq emes), Berlindegi kórkem óner hám arxitektura ushın joybar keńisligi"
Programmer”,Baǵdarlamashı
"A programmer, computer programmer or coder is an author of computer source code – someone with skill in computer programming.","Baǵdarlamashı, kompyuter baǵdarlamashısı yamasa koder - bul kompyuter programmalastırıwda uqıplıǵı bar adam."
The professional titles software developer and software engineer are used for jobs that require a programmer.,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwshı hám programmalıq támiynat injeneri kásiplik ataqları baǵdarlamashını talap etetuǵın jumıslar ushın qollanıladı.
"Generally, a programmer writes code in a computer language and with an intent to build software that achieves some goal.”","Ulıwma, baǵdarlamashı kompyuter tilinde kod jazadı hám qanday da bir maqsetke erisetuǵın programmalıq támiynattı jaratıw niyeti menen."
Identification”,Sáykeslendiriw
Sometimes a programmer or job position is identified by the language used or target platform.,Geyde baǵdarlamashı yamasa jumıs ornında qollanılatuǵın til yamasa maqset platforma arqalı anıqlanadı.
"For example, assembly programmer, web developer.”","Mısalı, assembler baǵdarlamashı, veb-baǵdarlamashı."
Job title,Lawazım
The job titles that include programming tasks have differing connotations across the computer industry and to different individuals.,Programmalastırıw wazıypaların qamtıytuǵın jumıs atları kompyuter sanaatında hám hártúrli adamlar ushın hártúrli konnotaciyalarǵa iye.
The following are notable descriptions.,Tómende dıqqatqa ılayıq táriyipler berilgen.
A software developer primarily implements software based on specifications and fixes bugs.,Programmalıq támiynat islep shıǵıwshısı eń dáslep texnikalıq xarakteristikalarǵa tiykarlanǵan programmalıq quraldı engizedi hám qátelerdi dúzetedi.
Other duties may include reviewing code changes and testing.,Basqa minnetlerge kod ózgerislerin qaraw hám teslew kiriwi múmkin.
"To achieve the required skills for the job, they might obtain a computer science or associate degree, attend a programming boot camp or be self-taught.","Jumısqa kerekli kónlikpelerge erisiw ushın olar informatika yamasa docent dárejesin alıwı, programmalastırıw kursına qatnasıwı yamasa óz betinshe bilim alıwı múmkin."
"A software engineer usually is responsible for the same tasks as a developer plus broader responsibilities of software engineering including architecting and designing new features and applications, targeting new platforms, managing the software development lifecycle (design, implementation, testing, and deployment), leading a team of programmers, communicating with customers, managers and other engineers, considering system stability and quality, and exploring software development methodologies.","Programmalıq támiynat injeneri ádette islep shıǵıwshı menen birdey tapsırmalarǵa, sonıń menen qatar jańa imkaniyatlar menen qosımshalardı arxitekturalastırıw menen proektlestiriwdi, jańa platformalardı maqsetli etiwdi, programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklın basqarıwdı (dizayn, engiziw, testlew hám jaylastırıw) qosqanda, programmalıq támiynat injeneriyasınıń keńirek juwapkershiligine juwap beredi. tutınıwshılar menen, menedjerler menen hám basqa injernerler menen baylanısatuǵın, sistemanıń turaqlılıǵı menen sapasın qarastıratuǵın hám programmalıq támiynattı jaratıw metodologiyaların izertleytuǵın baǵdarlamashılar komandası."
"Sometimes, a software engineer is required to have a degree in software engineering, computer engineering, or computer science.","Geyde programmalıq támiynat injenerinen programmalıq támiynat injiniring, kompyuter injiniring yamasa informatika tarawında bilimi bolıwı kerek."
Some countries legally require an engineering degree to be called engineer.”,Ayırım mámleketler nızamlı túrde injiniring dep atalıw ushın injener dárejedin talap etedi.
"The .NET platform (pronounced as dot net) is a free and open-source, managed computer software framework for Windows, Linux, and macOS operating systems.",".NET platforması (noqatlı tarmaq” retinde aytıladı) Windows, Linux hám macOS operaciyalıq sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı."
The project is mainly developed by Microsoft employees by way of the .NET Foundation and is released under an MIT License.,Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı Microsoft xızmetkerleri menen islep shıǵarılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarıladı.
History,Tariyx
"In the late 1990s, Microsoft began developing a managed code runtime and programming language (C#) which it billed together as part of the .NET platform, with the core runtime and software libraries comprising the .NET Framework.","1990 jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám programmalastırıw tilin (C#) islep shıǵıwdı basladı, onı .NET platformasınıń” bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar"
"At the heart of the .NET Platform is the .NET Framework, a high-productivity, multilanguage development and execution environment for building and running Web services with important features such as cross-language inheritance and debugging.","NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tildi islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı."
"Soon after the announcement of the C# language at the Professional Developers Conference in 2000 and previews of its software became available, Microsoft began a standardization effort through ECMA for what it dubbed the Common Language Infrastructure.",2000 jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında C# tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan qarawları qoljetimli bolǵannan keyin kóp ótpesten Microsoft ECMA arqalı Ulıwma til infrastrukturası” dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı.
"The company continued development and support of its own implementation as proprietary, closed source software in the meantime.","Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiynat retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi."
"On November 12, 2014, Microsoft introduced .NET Core—an open-source, cross-platform successor to .NET Framework—and released source code for the .NET Core CoreCLR implementation, source for the entire [...] library stack for .NET Core, and announced the adoption of a conventional (bazaar-like) open-source development model under the stewardship of the .NET Foundation.","2014 jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core – .NET Framework-tıń bul ashıq kodlı, kross-platformalı miyrasxorın − tanıstırdı hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın derek kodın shıǵardı, pútkil [...] kitapxana steginiń deregi” .NET Core ushıń hám .NET Foundation basqarıwı menen dástúrli (bazar” tárizli) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı."
"Miguel de Icaza describes .NET Core as a redesigned version of .NET that is based on the simplified version of the class libraries, and Microsoft's Immo Landwerth explained that .NET Core would be the foundation of all future .NET platforms.","Migel de Ikaza .NET Core sistemasın klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta proektlestirilgen versiyası” retinde táriyipleydi, al Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı” bolatuǵının túsindirdi."
"At the time of the announcement, the initial release of the .NET Core project had been seeded with a subset of the libraries' source code and coincided with the relicensing of Microsoft's existing .NET reference source away from the restrictions of the Ms-RSL.",Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki jıynaǵı menen kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi.
"Landwerth acknowledged the disadvantages of the formerly selected shared license, explaining that it made codename Rotor a non-starter as a community-developed open source project because it did not meet the criteria of an Open Source Initiative (OSI) approved license.","Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin moyınlap, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde baslawshı emes” dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi."
".NET Core 1.0 was released on June 27, 2016, along with Microsoft Visual Studio 2015 Update 3, which enables .NET Core development. .NET Core 1.0.4 and .NET Core 1.1.1 were released along with .NET Core Tools 1.0 and Visual Studio 2017 on March 7, 2017.",.NET Core 1.0 versiyası 2016 jıl 27 iyunda Visual Studio 2015 jańalaw 3 versiyası menen birge .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın shıǵarıldı. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017 jıl 7 martta shıǵarıldı.
".NET Core 2.0 was released on August 14, 2017, along with Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0, and Entity Framework Core 2.0. .NET Core 2.1 was released on May 30, 2018. NET Core 2.2 was released on December 4, 2018.",".NET Core 2.0 2017 jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018 jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018 jıl 4 dekabrde shıǵarıldı."
".NET Core 3 was released on September 23, 2019. NET Core 3 adds support for Windows desktop application development and significant performance improvements throughout the base library.",.NET Core 3 2019 jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı hám tiykarǵı kitapxananıń barlıq ónimliligin aytarlıqtay jaqsılaydı.
"In November 2020, Microsoft released .NET 5.0.",2020 jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı.
"The Core branding was abandoned and version 4.0 was skipped to avoid conflation with .NET Framework, of which the latest releases had all used 4.x versioning for all significant (non-bugfix) releases since 2010.","Core brendingnen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımlarınıń barlıǵı 2010 jıldan berli barlıq zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalandı."
It addresses the patent concerns related to the .NET Framework.,Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi.
"In November 2021, Microsoft released .NET 6.0, in November 2022 released .NET 7.0, and in November 2023 released .NET 8.0.”","2021 jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0, 2022 jıl noyabrde .NET 7.0 hám 2023 jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵardı."
"ChatGPT is a chatbot and virtual assistant developed by OpenAI and launched on November 30, 2022.",ChatGPT — OpenAI tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022 jıl 30-noyabrde iske túsirilgen chatbot hám virtual járdemshi.
"Based on large language models (LLMs), it enables users to refine and steer a conversation towards a desired length, format, style, level of detail, and language.","Úlken til modellerine tiykarlanǵan, ol paydalanıwshılarǵa sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, detalǵa dárejesine, hám anıqlawǵa hám baǵdarlawǵa imkaniyat beredi. til."
Successive user prompts and replies are considered at each conversation stage as context.,Gezektegi paydalanıwshı sorawları menen juwapları hár sóylesiw basqıshında kontekst retinde qarastırıladı.
"ChatGPT is credited with starting the AI boom, which has led to ongoing rapid investment in and public attention to the field of artificial intelligence (AI).",ChatGPT jasalma intellekt (JI) tarawına úziliksiz qızǵın investiciya salıwǵa hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa alıp kelgen AI buminniń baslawı bolıp tabıladı.
"By January 2023, it had become what was then the fastest-growing consumer software application in history, gaining over 100 million users and contributing to the growth of OpenAI's current valuation of $86 billion.","2023 jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 86 milliard dollarǵa ósiwine úles qosıp, tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat quralına aylandı."
"ChatGPT's release spurred the release of competing products, including Gemini, Claude, Llama, Ernie, and Grok.","ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Gemini, Claude, Llama, Ernie hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı."
"Microsoft launched Copilot, initially based on OpenAI's GPT-4.",Microsoft dáslebinde OpenAI GPT-4 tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi.
"In June 2024, a partnership between Apple Inc. and OpenAI was announced in which ChatGPT is integrated into the Apple Intelligence feature of Apple operating systems.",2024 jıl iyun ayında ChatGPT Apple operaciyalıq sistemalarınıń Apple Intelligence imkaniyatına biriktirilgen Apple Inc. hám OpenAI arasındaǵı birge islesiwdi járiyaladı.
"Some observers raised concern about the potential of ChatGPT and similar programs to displace or atrophy human intelligence, enable plagiarism, or fuel misinformation.","Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas baǵdarlamalardıń adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa imkaniyat beriw yamasa jalǵan informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi."
ChatGPT is built on OpenAI's proprietary series of generative pre-trained transformer (GPT) models and is fine-tuned for conversational applications using a combination of supervised learning and reinforcement learning from human feedback.,"ChatGPT OpenAI kompaniyasınıń generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) modelleriniń menshikli seriyasına tiykarlanǵan hám baqlawdaǵı oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan kúsheytetuǵın oqıtıwdı paydalanıp, sóylesiw qollanbaları ushın dál sazlanǵan."
"ChatGPT was released as a freely available research preview, but due to its popularity, OpenAI now operates the service on a freemium model.","ChatGPT izertlewdi aldınnan qaraw erkin qoljetimli retinde shıǵarıldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı."
Users on its free tier can access GPT-4o and GPT-3.5.,Onıń biypul dárejesindegi paydalanıwshılar GPT-4o hám GPT-3.5 ǵa kire aladı.
"The ChatGPT subscriptions Plus, Team and Enterprise provide additional features such as DALL-E 3 image generation and increased GPT-4o usage limit.”","ChatGPT Plus, Team hám Enterprise jazılıwları DALL-E 3 súwretin jaratıw hám GPT-4o paydalanıw shegin arttırıw sıyaqlı qosımsha imkaniyatlardı támiyinleydi."
Training,Trening
"ChatGPT is based on particular GPT foundation models, namely GPT-3.5, GPT-4, and GPT-4o, that were fine-tuned to target conversational usage.","ChatGPT arnawlı GPT negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda GPT-3.5, GPT-4, hám GPT-4o, olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın dál sazlanǵan."
The fine-tuning process leveraged supervised learning and reinforcement learning from human feedback (RLHF).,Anıq sazlaw procesi adamnıń keri baylanısınan (RLHF) baqlanatuǵın oqıtıw menen kúsheytigen oqıtıwdı paydalandı.
Both approaches employed human trainers to improve model performance.,Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı.
"In the case of supervised learning, the trainers played both sides: the user and the AI assistant.",Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám AI járdemshisi.
"In the reinforcement learning stage, human trainers first ranked responses that the model had created in a previous conversation.",Oqıtıwdı kúsheytiw basqıshında adam trenerleri aldı menen aldınǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı.
These rankings were used to create reward models that were used to fine-tune the model further by using several iterations of proximal policy optimization.,Bul reytingler proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın sıylıq modellerin” jaratıw ushın paydalanıldı.
"Time magazine revealed that to build a safety system against harmful content (e.g., sexual abuse, violence, racism, sexism), OpenAI used outsourced Kenyan workers earning less than $2 per hour to label harmful content.","Time jurnalı zıyanlı kontentke (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, milletshilik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı kontentti belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı."
These labels were used to train a model to detect such content in the future.,Bul belgiler keleshekte usınday kontentti anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı.
The outsourced laborers were exposed to toxic and traumatic content; one worker described the assignment as torture.,Autsorsing jumısshıları uwlı” hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı wazıypanı azaplaw” dep táriyipledi.
"OpenAI's outsourcing partner was Sama, a training-data company based in San Francisco, California.",OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń San-Francisko qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatlar kompaniyası edi.
"ChatGPT initially used a Microsoft Azure supercomputing infrastructure, powered by Nvidia GPUs, that Microsoft built specifically for OpenAI and that reportedly cost hundreds of millions of dollars.",ChatGPT dáslebinde Microsoft korporaciyası OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám júzlegen million dollarǵa” jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı.
"Following ChatGPT's success, Microsoft dramatically upgraded the OpenAI infrastructure in 2023.",ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023 jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı.
"Scientists at the University of California, Riverside, estimate that a series of prompts to ChatGPT needs approximately 500 milliliters (18 imp fl oz; 17 U.S. fl oz) of water for Microsoft servers cooling.","Kaliforniya universiteti alımları, Riversaydtıń bahalawı boyınsha, ChatGPT shaqırıwlarınıń seriyası Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr (18 imp unciya; 17 AQSH fl unciya) suwdı talap etedi."
"TrendForce market intelligence estimated that 30,000 Nvidia GPUs (each costing approximately $10,000–15,000) were used to power ChatGPT in 2023.",TrendForce bazar barlawı 2023 jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı.
OpenAI collects data from ChatGPT users to train and fine-tune the service further.,OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám dál retlew ushın ChatGPT paydalanıwshılarınan maǵlıwmatlardı jıynaydı.
Users can upvote or downvote responses they receive from ChatGPT and fill in a text field with additional feedback.,Paydalanıwshılar ChatGPT-den alǵan juwaplarına joqarı yamasa teris dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı.
"ChatGPT's training data includes software manual pages, information about internet phenomena such as bulletin board systems, multiple programming languages, and the text of Wikipedia.”","ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin hám Wikipedia tekstin qamtıydı."
Features and limitations,Ózgeshelikler hám sheklewler
Features,Ózgeshelikler
"Although a chatbot's core function is to mimic a human conversationalist, ChatGPT is versatile.","Chatbottıń tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme."
"It can write and debug computer programs; compose music, teleplays, fairy tales, and student essays; answer test questions (sometimes, depending on the test, at a level above the average human test-taker); generate business ideas; write poetry and song lyrics; translate and summarize text; emulate a Linux system; simulate entire chat rooms; play games like tic-tac-toe; or simulate an ATM.","Ol kompyuter programmaların jazıwǵa hám qayta islewge qábiletli; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratadı; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede); biznes-ideyalardı qáliplestiriw; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw; tekstti awdarıw hám jıynaw; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalań."
"Compared to its predecessor, InstructGPT, ChatGPT attempts to reduce harmful and deceitful responses.",Aldınǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám aldamshı juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi.
"In one example, whereas InstructGPT accepts the premise of the prompt Tell me about when Christopher Columbus came to the U.S. in 2015 as truthful, ChatGPT acknowledges the counterfactual nature of the question and frames its answer as a hypothetical consideration of what might happen if Columbus came to the U.S. in 2015, using information about the voyages of Christopher Columbus and facts about the modern world—including modern perceptions of Columbus's actions.","Bir mısalda, InstructGPT Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015 jılı AQSH-qa qashan kelgeni tuwralı aytıń” degen sorawınıń alǵı shártin haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb 2015 jılı Amerika Qurama Shtatlarına keldi, Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin házirgi zamanandaǵı qabıllawdı qollanıp."
ChatGPT remembers a limited number of previous prompts in the same conversation.,ChatGPT bir sóylesiwdegi aldınǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı.
Journalists have speculated that this will allow ChatGPT to be used as a personalized therapist.,Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı.
"To prevent offensive outputs from being presented to and produced by ChatGPT, queries are filtered through the OpenAI Moderation endpoint API (a separate GPT-based AI).",Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI Moderaciyanıń sońǵı noqatı” API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi.
"In March 2023, OpenAI added support for plugins for ChatGPT.",2023 jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı.
"This includes both plugins made by OpenAI, such as web browsing and code interpretation, and external plugins from developers such as Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack, and Wolfram.”","Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi."
Limitations,Sheklewler
OpenAI acknowledges that ChatGPT sometimes writes plausible-sounding but incorrect or nonsensical answers.,"OpenAI ChatGPT-diń geyde anıq esitiledi, biraq qáte yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının moyınladı."
"This behavior is common for large language models, and is called hallucination.",Bul minez-qulıq úlken til modellerine tán hám gallyucinaciya” dep ataladı.
"The reward model of ChatGPT, designed around human oversight, can be over-optimized and thus hinder performance, in an example of an optimization pathology known as Goodhart's law.","Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin."
"As of 2024, GPT-3.5 has knowledge of events that occurred up to January 2022.",2024 jılǵı jaǵday boyınsha GPT-3.5 2022 jıldıń yanvarına shekem júz bergen waqıyalardı biledi.
GPT-4's knowledge cut-off is December 2023 and GPT-4o's knowledge cut-off is October 2023.,"GPT-4 bilimniń bilimniń shegarası 2023 jıl dekabr, al GPT-4o bilimniń shegarası 2023 jıl oktyabr."
Paid subscriptions enable ChatGPT to search the web for real-time data.,Pullı jazıwlıwlar ChatGPT-di internette real izlewge imkaniyat beredi. - waqıt maǵlıwmatları.
"Training data also suffers from algorithmic bias, which may be revealed when ChatGPT responds to prompts including descriptors of people.",Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń deskriptorlarına juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi.
"In one instance, ChatGPT generated a rap in which women and scientists of color were asserted to be inferior to white male scientists.","Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq erkek alımlardan tómen dep esaplandı."
This negative misrepresentation of groups of individuals is an example of possible representational harm.,Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı.
"In an article for The New Yorker, science fiction writer Ted Chiang compared ChatGPT and other LLMs to a lossy JPEG picture:",The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM-di joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:
Think of ChatGPT as a blurry JPEG of all the text on the Web.,ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń.
"It retains much of the information on the Web, in the same way, that a JPEG retains much of the information of a higher-resolution image, but, if you're looking for an exact sequence of bits, you won't find it; all you will ever get is an approximation.","Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı súwret tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap."
"But, because the approximation is presented in the form of grammatical text, which ChatGPT excels at creating, it's usually acceptable. [...]","Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshelenetuǵın grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...]"
"It's also a way to understand the hallucinations, or nonsensical answers to factual questions, to which large language models such as ChatGPT are all too prone.",Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken til modeller dım beyim gallyucinaciyalardı” yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı.
"These hallucinations are compression artifacts, but [...] they are plausible enough that identifying them requires comparing them against the originals, which in this case means either the Web or our knowledge of the world.","Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi."
"When we think about them this way, such hallucinations are anything but surprising; if a compression algorithm is designed to reconstruct text after ninety-nine percent of the original has been discarded, we should expect that significant portions of what it generates will be entirely fabricated.”","Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta dúziwge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárseniń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek."
The development of software engineering was seen as a struggle.,Programmalıq támiynattı rawajlandırıw gúres retinde qarastırıldı.
"Problems included software that was over budget, exceeded deadlines, required extensive debugging and maintenance, and unsuccessfully met the needs of consumers or was never even completed.","Nasazlıqlardıń qatarına byudjetten asıp ketken, belgilengen múddetinen asıp ketken, keń kólemli dúzetiwdi hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etpeytuǵın hám tutınıwshılardıń mútájliklerin sátsiz qanaatlandıratuǵın yamasa hátte juwmaqlanbaǵan programmalıq támiynat kirdi."
The origins of the term software engineering have been attributed to various sources.,Programmalıq támiynat injenerligi termininiń shıǵıwı hár túrli dereklerge jatqızılǵan.
"The term appeared in a list of services offered by companies in the June 1965 issue of Computers and Automation and was used more formally in the August 1966 issue of Communications of the ACM (Volume 9, number 8) in President's Letter to the ACM Membership by Anthony A. Oettinger.","Bul termin Kompyuterler hám avtomatika” jurnalınıń 1965 jılǵı iyundaǵı sanında kompaniyalar usınatuǵın xızmetler diziminde payda boldı hám 1966 jılǵı avgusttaǵı ACM kommunikaciyalar sanında (9-tom, № 8) Prezidenttiń ACM aǵzalıǵına xatında” qollanıldı. Entoni A. Ottinger."
It is also associated with the title of a NATO conference in 1968 by Professor Friedrich L. Bauer.,Bul sonıń menen qatar 1968 jılı professor Fridrix L.Bauerdiń NATO konferenciyasınıń teması menen baylanıslı.
Margaret Hamilton described the discipline of software engineering during the Apollo missions to give what they were doing legitimacy.,Margaret Gamilton Apollon” missiyaları gezinde programmalıq támiynat injeneriyası” pánin olardıń islep atırǵanın nızamlı qılıw ushın táriyipledi.
At the time there was perceived to be a software crisis.,Sol waqıtlarda programmalıq támiynat daǵdarısı” boldı.
The 40th International Conference on Software Engineering (ICSE 2018) celebrates 50 years of Software Engineering with the Plenary Sessions' keynotes of Frederick Brooksand Margaret Hamilton.”,Programmalıq támiynat injeneriyası boyınsha 40-xalıqaralıq konferenciya (ICSE 2018) Frederik Bruksan hám Margaret Gamiltonnıń plenarlıq sessiyasınıń tiykarǵı bayanatları menen Programmalıq támiynat injeneriyasınıń” 50 jıllıǵın atap ótti.
Bootstrap (front-end framework),Bootstrap (front-end freymvork)
"Bootstrap (formerly Twitter Bootstrap) is a free and open-source CSS framework directed at responsive, mobile-first front-end web development.","Bootstrap (burınǵı atı Twitter Bootstrap) - juwap beretuǵın, mobil qurılmalardıń birinshi interfeysin jaratıwǵa baǵdarlanǵan biypul hám ashıq kodlı CSS sisteması."
"It contains HTML, CSS and (optionally) JavaScript-based design templates for typography, forms, buttons, navigation, and other interface components.","Ol tipografiya, formalar, túymeler, navigaciya hám basqa interfeys komponentleri ushın HTML, CSS hám (minnetli emes) JavaScript tiykarındaǵı dizayn shablonları bar."
"As of May 2023, Bootstrap is the 17th most starred project (4th most starred library) on GitHub, with over 164,000 stars.",2023 jıl maydaǵı jaǵday boyınsha Bootstrap GitHub saytındaǵı 164 000 nan aslam juldızı bar 17-eń juldızlı proekt (4-eń juldızlı kitapxana) bolıp tabıladı.
"According to W3Techs, Bootstrap is used by 19.2% of all websites.","W3Techs maǵlıwmatları boyınsha, Bootstraptı barlıq veb-saytlardıń 19,2% paydalanadı."
Features,Ózgeshelikleri
"Bootstrap is an HTML, CSS and JS library that focuses on simplifying the development of informative web pages (as opposed to web applications).","Bootstrap – informaciyalıq veb-betlerdi jaratıwdı ańsatlastırıwǵa baǵdarlanǵan (veb-qosımshalarǵa qaraǵanda) HTML, CSS hám JS kitapxanası."
"The primary purpose of adding it to a web project is to apply Bootstrap's choices of color, size, font and layout to that project.","Onı veb-proektke qosıwdıń tiykarǵı maqseti - Bootstraptıń reń, ólshem, hárip hám jaylasıw tańlawların usı proektke qollanıw."
"As such, the primary factor is whether the developers in charge find those choices to their liking.","Usılayınsha, baslı faktor - juwapker baǵdarlamashılar bul tańlawdı ózlerine unaytuǵınday taba ma."
"Once added to a project, Bootstrap provides basic style definitions for all HTML elements.",Proektke qosılǵannan keyin Bootstrap barlıq HTML elementleri ushın tiykarǵı stil anıqlamaların beredi.
"The result is a uniform appearance for prose, tables and form elements across web browsers.","Nátiyje - veb-brauzerlerde tekst kórinisi, kesteler menen forma elementleri ushın birgelki kórinis payda boladı."
"In addition, developers can take advantage of CSS classes defined in Bootstrap to further customize the appearance of their contents.","Sonday-aq, baǵdarlamashılar kontentleriniń kórinisin jánede sáykeslendiriw ushın Bootstrap baǵdarlamasında anıqlanǵan CSS klaslarınıń artıqmashılıǵın paydalana aladı."
"For example, Bootstrap has provisioned for light- and dark-colored tables, page headings, more prominent pull quotes, and text with a highlight.","Mısalı, Bootstrap ashıq hám qoyıw túsli kestelerdi, bet temaların, anaǵurlım kórkem tırnaqshalardı hám bóleklengen tekstti támiyinleydi."
Bootstrap also comes with several JavaScript components which do not require other libraries like jQuery.,Bootstrap sonıń menen bir qatarda jQuery sıyaqlı basqa kitapxanalardı talap etpeytuǵın JavaScript komponentleri menen birge keledi.
"They provide additional user interface elements such as dialog boxes, tooltips, progress bars, navigation drop-downs, and carousels.","Olar dialog aynalar, keńesler, progres paneller, ashılatuǵın navigaciya menyuleri hám karuseller sıyaqlı qosımsha paydalanıwshı interfeysiniń elementlerin támiyinleydi."
"Each Bootstrap component consists of an HTML structure, CSS declarations, and in some cases accompanying JavaScript code.","Hárbir Bootstrap komponenti HTML strukturasınan, CSS járiyalanıwlarınan hám ayırım jaǵdaylarda JavaScript kodı menen birge júredi."
"They also extend the functionality of some existing interface elements, including for example an auto-complete function for input fields.","Olar sonday-aq ayırım bar interfeys elementleriniń funkcionallıǵın keńeytedi, sonıń ishinde, mısalı kirgiziw maydanları ushın avtomat juwmaqlaw funkciyası."
"The most prominent components of Bootstrap are its layout components, as they affect an entire web page.","Bootstrap baǵdarlamasınıń eń kórnekli komponentleri onıń jaylasıw komponentleri bolıp tabıladı, óytkeni olar pútkil veb-betke tásir etedi."
"The basic layout component is called Container, as every other element in the page is placed in it.","Tiykarǵı maket komponentası Container” dep ataladı, óytkeni bettegi barlıq basqa elementler oǵan jaylasqan."
Developers can choose between a fixed-width container and a fluid-width container.,Baǵdarlamashılar fixed-width container” menen fluid-width container”diń birewin tańlay aladı.
"While the latter always fills the width with the web page, the former uses one of the five predefined fixed widths, depending on the size of the screen showing the page:","Keyingisi bárqulla enin veb-bet penen toltırsa, birinshisi betti kórsetetuǵın ekran ólshemine baylanıslı aldınnan anıqlanǵan bes bekitilgen eniniń birewin paydalanadı:"
Smaller than 576 pixels,576 pikselden az
576–768 pixels,576–768 piksel
768–992 pixels,768–992 piksel
992–1200 pixels,992–1200 piksel
1200-1400 pixels,
Larger than 1400 pixels,1200 pikselden úlken
"Once a container is in place, other Bootstrap layout components implement a CSS Flexbox layout through defining rows and columns.","Konteyner ornında bolǵannan keyin, basqa Bootstrap jaylasıw komponentları qatarlar menen baǵanalardı anıqlaw arqalı CSS Flexbox jaylasıwın ámelge asıradı."
A precompiled version of Bootstrap is available in the form of one CSS file and three JavaScript files that can be readily added to any project.,Bootstrap baǵdarlamasınıń aldınnan dúzilgen versiyası CSS faylı hám hár qanday proektke ańsat qosılıwǵa bolatuǵın úsh JavaScript faylı túrinde qoljetimli.
"The raw form of Bootstrap, however, enables developers to implement further customization and size optimizations.","Degen menen, Bootstrap shiyki forması baǵdarlamashılarǵa jáne de beyimlestiriw menen ólshemdi optimallastırıwdı ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi."
"This raw form is modular, meaning that the developer can remove unneeded components, apply a theme and modify the uncompiled Sass files.”","Bul qayta islenbegen forma modullik bolıp tabıladı, yaǵnıy baǵdarlamashı kerek emes komponentalardı óshire aladı, temanı qollana aladı hám dúzilmegen Sass faylların ózgerte aladı."
Early beginnings,Erte baslamalar
"Bootstrap, originally named Twitter Blueprint, was developed by Mark Otto and Jacob Thornton at Twitter as a framework to encourage consistency across internal tools.",Dáslebinde Twitter Blueprint dep atalatuǵın Bootstraptı Mark Otto menen Djeykob Tornton Twitterde ishki qurallardaǵı úylesimlilikti xoshametlew ushın islep shıqqan.
"Before Bootstrap, various libraries were used for interface development, which led to inconsistencies and a high maintenance burden.","Bootstrapqa shekem interfeysti jaratıw ushın hártúrli kitapxanalar paydalanıldı, bul sáykessizliklerge hám joqarı texnikalıq xızmet kórsetiw júklemesine alıp keldi."
According to Otto:,Ottonıń aytıwınsha:
A super small group of developers and I got together to design and build a new internal tool and saw an opportunity to do something more.,Baǵdarlamashılardıń júdá kishi toparı menen jańa ishki quraldı proektlestiriw hám qurıw ushın jıynaldıq hám taǵı birnárse islew imkaniyatın kórdik.
"Through that process, we saw ourselves build something much more substantial than another internal tool.",Bul process arqalı biz ózimizdi basqa ishki quralǵa qaraǵanda álleqayda zárúr nárse jaratqanımızdı kórdik.
"Months later, we ended up with an early version of Bootstrap as a way to document and share common design patterns and assets within the company.","Bir neshe aydan keyin biz Bootstraptıń dáslepki versiyasın shıǵardıq, bul kompaniyadaǵı ulıwma dizayn shablonları menen aktivlerin hújjetlestiriw hám bólisiw usılı retinde juwmaqladıq."
"After a few months of development by a small group, many developers at Twitter began to contribute to the project as a part of Hack Week, a hackathon-style week for the Twitter development team.",Kishi topardıń bir neshe aylıq islep shıǵarıwınan keyin Twitterdegi kóplegen baǵdarlamashılar Twitter islep shıǵıw toparına arnalǵan xakaton stilindegi háptelik Hack Week sheńberinde proektke óz úleslerin qosıp basladı.
"It was renamed from Twitter Blueprint to Twitter Bootstrap and released as an open-source project on August 19, 2011.",Onıń atı Twitter Blueprint-ten Twitter Bootstrap bolıp ózgertildi hám 2011 jıl 19-avgustte ashıq kodlı proekt retinde shıǵarıldı.
"It has continued to be maintained by Otto, Thornton, a small group of core developers, and a large community of contributors.”","Onı Otto Tornton, tiykarǵı baǵdarlamashılardıń kishi toparı hám úles qosıwshılardıń úlken komandası dawam etti."
Kotlin (programming language)”,Kotlin (programmalastırıw tili)
"Kotlin is a cross-platform, statically typed, general-purpose high-level programming language with type inference.","Kotlin – kross-platformalı, statikalıq túrde terilgen, ulıwma maqsetli joqarı dárejeli programmalastırıw tili."
"Kotlin is designed to interoperate fully with Java, and the JVM version of Kotlin's standard library depends on the Java Class Library, but type inference allows its syntax to be more concise.","Kotlin Java menen tolıq jumıs islewge arnalǵan hám Kotlinniń standart kitapxanasınıń JVM versiyası Java klass kitapxanasına baylanıslı, biraq hátte juwmaqlaw onıń sintaksisin anaǵurlım qısqa qılıwǵa imkaniyat beredi."
"Kotlin mainly targets the JVM, but also compiles to JavaScript (e.g., for frontend web applications using React) or native code via LLVM (e.g., for native iOS apps sharing business logic with Android apps).","Kotlin tiykarınan JVM-ge baǵdarlanǵan, biraq sonıń menen birge JavaScript (mısalı React paydalanatuǵın veb-baǵdarlamalar ushın) yamasa LLVM arqalı jergilikli kodtı (mısalı, Android qosımshaları menen biznes logikasın ulıwma paydalanatuǵın jergilikli iOS qosımshaları ushın) dúzedi."
"Language development costs are borne by JetBrains, while the Kotlin Foundation protects the Kotlin trademark.","Tildi rawajlandırıw shıǵınların JetBrains qaplaydı, al Kotlin Foundation Kotlin sawda belgisin qorǵaydı."
"On 7 May 2019, Google announced that the Kotlin programming language was now its preferred language for Android app developers.",2019 jıl 7-mayda Google endi Android qosımshasın jaratıwshılar ushın Kotlin programmalastırıw tili tańlanǵan til ekenin járiyaladı.
"Since the release of Android Studio 3.0 in October 2017, Kotlin has been included as an alternative to the standard Java compiler.",2017 jıl oktyabr ayında Android Studio 3.0 versiyası shıqqannan berli Kotlin standart Java kompilyatorına alternativ retinde qosıldı.
"The Android Kotlin compiler produces Java 8 bytecode by default (which runs in any later JVM), but lets the programmer choose to target Java 9 up to 20, for optimization, or allows for more features; has bidirectional record class interoperability support for JVM, introduced in Java 16, considered stable as of Kotlin 1.5.","Android Kotlin kompilyatorı ádepki boyınsha Java 8 bayt kodın shıǵaradı (ol hár qanday keyingi JVM sistemasında jumıs isleydi), biraq baǵdarlamashıǵa optimallastırıw ushın Java 9-dan 20-ǵa deyingi maqsetli tańlawǵa imkaniyat beredi yamasa qosımsha imkaniyatlarǵa ruqsat beredi; Java 16 sistemasına engizilgen Kotlin 1.5 versiyası boyınsha turaqlı bolıp esaplanatuǵın JVM ushın eki baǵdarlı jazba klasınıń óz-ara háreketlesiwin qollaydı."
"Kotlin has support for the web with Kotlin/JS, either through a classic interpreter-based backend which has been declared stable since version 1.3, or an intermediate representation-based backend which has been declared stable since version 1.8.",Kotlin 1.3 versiyasınan baslap turaqlı dep járiyalaǵan klassikalıq awdarmashı tiykarında server yamasa 1.8 versiyasınan baslap turaqlı dep járiyalanǵan aralıq wákillikke tiykarlanǵan server arqalı Kotlin/JS járdemi menen vebti qollaydı.
Kotlin/Native (for e.g. Apple silicon support) is considered beta since version 1.3.”,"Kotlin/Native (mısalı, Apple kremniy qollawı ushın) 1.3 versiyasınan baslap beta bolıp esaplanadı."
"The name is derived from Kotlin Island, a Russian island in the Gulf of Finland, near St. Petersburg.",Bul at Sankt-Peterburg qasındaǵı Finlyandiya shıǵanaǵındaǵı orıs atawı Kotlin atawınan alınǵan.
"Andrey Breslav, Kotlin's former lead designer, mentioned that the team decided to name it after an island, just like the programming language Java was named after the Indonesian island of Java (though the language's name is said to have been inspired by java the American slang term for coffee, which itself is derived from the island name).","Kotlinniń burınǵı jetekshi dizayneri Andrey Breslavtıń komandası onı atawdıń atın beriwdi sheshkenin ayttı, Java programmalastırıw tili Indoneziyanıń Yava atawınıń húrmetine atalǵan sıyaqlı (biraq tildiń ataması kofege arnalǵan amerikalı jargon termini java” arqalı ilhamlandırılǵan delinedi, ol ataw atamasınan kelip shıqqan)."
Development,Rawajlanıw
"In July 2011, JetBrains unveiled Project Kotlin, a new language for the JVM, which had been under development for a year.",2011 jıl iyulda JetBrains bir jıl dawamında islep shıǵarıp atırǵan JVM ushın jańa Project Kotlin tilin ashtı.
"JetBrains lead Dmitry Jemerov said that most languages did not have the features they were looking for, with the exception of Scala.",JetBrains jetekshisi Dmitriy Djemerov Scala tilinen basqa tillerdiń kópshiliginde olar izlegen imkaniyatlar joq ekenin ayttı.
"However, he cited the slow compilation time of Scala as a deficiency.","Degen menen, ol kemshilik retinde Scala-nıń kompilyaciyalaw waqtı ásten ekenin atap ótti."
One of the stated goals of Kotlin is to compile as quickly as Java.,Kotlinniń aldaǵı maqsetleriniń biri - Java sıyaqlı tez kompilyaciyalaw bolıp tabıladı.
"In February 2012, JetBrains open sourced the project under the Apache 2 license.",2012 jıl fevral ayında JetBrains proektti Apache 2 licenziyası boyınsha ashtı.
JetBrains hoped that the new language would drive IntelliJ IDEA sales.,JetBrains jańa til IntelliJ IDEA satıwın kóteredi dep úmitlendi.
"The first commit to the Kotlin Git repository was on November 8, 2010.",Kotlin Git repozitoriyine birinshi minnetleme 2010 jıl 8-noyabrde boldı.
"Kotlin 1.0 was released on February 15, 2016.[17] This is considered to be the first officially stable release and JetBrains has committed to long-term backwards compatibility starting with this version.",Kotlin 1.0 2016 jıl 15-fevralda shıǵarıldı. Bul birinshi rásmiy turaqlı shıǵarılım bolıp esaplanadı hám JetBrains usı versiyadan baslap uzaq múddetti keri úylesimlikke minnetledi.
"At Google I/O 2017, Google announced first-class support for Kotlin on Android.",Google I/O 2017 kórgizbesinde Android sistemasında Kotlinge birinshi dárejeli qollaw bildiretuǵının járiyaladı.
"Kotlin 1.2 was released on November 28, 2017.Sharing code between JVM and JavaScript platforms feature was newly added to this release (multiplatform programming is by now a beta feature[20] upgraded from experimental).",Kotlin 1.2 2017 jıl 28-noyabrde shıǵarıldı. JVM hám JavaScript platformaları arasında kodtı bólisiw imkaniyatı usı shıǵarılımǵa jańadan qosıldı (kóp platformalı programmalastırıw házir beta imkaniyatı bolıp tabıladı[18] eksperimentlik” versiyasınan jańalandı).
A full-stack demo has been made with the new Kotlin/JS Gradle Plugin.,Jańa Kotlin/JS Gradle Plugin járdemi menen tolıq demonstraciya islendi.
"Kotlin 1.3 was released on 29 October 2018, adding support for coroutines for use with asynchronous programming.","Kotlin 1.3 2018 jıl 29-oktyabrde shıǵarıldı, ol asinxronlı programmalastırıw menen paydalanıwǵa arnalǵan korutinlerge qollawdı qosadı."
"On 7 May 2019, Google announced that the Kotlin programming language is now its preferred language for Android app developers.",2019 jıl 7-mayda Google Kotlin programmalastırıw tilin Android qosımshasın jaratıwshılar ushın tańlanǵan til ekenin járiyaladı.
"Kotlin 1.4 was released in August 2020, with e.g. some slight changes to the support for Apple's platforms, i.e. to the Objective-C/Swift interop.","Kotlin 1.4 2020 jıl avgustte shıǵarıldı, mısalı: Apple platformaların qollawǵa, yaǵnıy Objective-C/Swift interfeysine ayırım shamalı ózgerislerdi qostı."
Kotlin 1.5 was released in May 2021.,Kotlin 1.5 2021 jıl mayda shıǵarıldı.
Kotlin 1.6 was released in November 2021.,Kotlin 1.6 2021 jıl noyabrde shıǵarıldı.
"Kotlin 1.7 was released in June 2022, including the alpha version of the new Kotlin K2 compiler.","Kotlin 1.7 jańa Kotlin K2 kompilyatorınıń alfa versiyasın qosqanda, 2022 jıl iyunda shıǵarıldı."
"Kotlin 1.8 was released in December 2022, 1.8.0 was released on January 11, 2023.","Kotlin 1.8 versiyası 2022 jıl dekabrde shıǵarıldı, 1.8.0 2023 jıl 11-yanvarda shıǵarıldı."
"Kotlin 1.9 was released in July 2023, 1.9.0 was released on July 6, 2023.","Kotlin 1.9 2023 jıl iyulda shıǵarıldı, 1.9.0 2023 jıl 6-iyulda shıǵarıldı."
"Kotlin 2.0 was released in May 2024, 2.0.0 was released on May 21, 2024.”","Kotlin 2.0 2024 jıl mayda shıǵarıldı, 2.0.0 2024 jıl 21 mayda shıǵarıldı."
"Development lead Andrey Breslav has said that Kotlin is designed to be an industrial-strength object-oriented language, and a better language than Java, but still be fully interoperable with Java code, allowing companies to make a gradual migration from Java to Kotlin.","Baǵdarlamalastırıw boyınsha jetekshi Andrey Breslav Kotlin sanaatqa arnalǵan kúshli obyektke baǵdarlanǵan til hám Java-ǵa qaraǵanda jaqsı til” bolıw ushın jaratılǵanın, biraq ele de Java kodı menen tolıq islesiwin, bul kompaniyalarǵa Java-dan Kotlinge basqıshpa-basqısh kóshiwge imkaniyat beretuǵının ayttı."
Semicolons are optional as a statement terminator; in most cases a newline is sufficient for the compiler to deduce that the statement has ended.,Operaciya terminatorı retinde noqatlı útir minnetli emes; kóp jaǵdayda kompilyator járiyalanıwdıń tamamlanǵanın shıǵarıw ushın jańa qatar jetkilikli.
"Kotlin variable declarations and parameter lists have the data type come after the variable name (and with a colon separator), similar to Ada, BASIC, Pascal, TypeScript and Rust.","Kotlin ózgeriwshilerdi járiyalaw menen parametrler dizimlerinde maǵlıwmatlar tipi Ada, BASIC, Pascal, TypeScript hám Rust sıyaqlı ózgeriwshi atınan keyin keledi (hám qos noqat penen)."
"This, according to an article from Roman Elizarov, current project lead, results in alignment of variable names and is more pleasing to eyes, especially when there are a few variable declarations in succession, and one or more of the types is too complex for type inference, or needs to be declared explicitly for human readers to understand.","Bul jobanıń házirgi jetekshisi Roman Elizarov maqalasına sáykes, ózgeriwshi atların sáykeslestiriwge alıp keledi hám kózdi quwantadı, ásirese bir neshe ózgeriwshilerdi járiyalaw qatarınan bolsa hám bir yamasa bir neshe tipi ushın quramalı bolsa. Juwmaq yamasa adam oqıǵanda túsiniwi ushın anıq járiyalaw zárúr."
"Variables in Kotlin can be read-only, declared with the val keyword, or mutable, declared with the var keyword.","Kotlindegi ózgeriwshiler tek oqıwǵa arnalǵan,val gilt sózi menen járiyalanıwı yamasa ózgermeli, var gilt sózi menen járiyalanıwı múmkin."
"Class members are public by default, and classes themselves are final by default, meaning that creating a derived class is disabled unless the base class is declared with the open keyword.","Klass aǵzaları ádepki boyınsha hámmege ulıwma, al klaslardıń ózleri ádepki boyınsha túpkilikli bolıp tabıladı, yaǵnıy tiykarǵı klass gilt sózi menen járiyalanbasa, tuwındı klastı jaratıw óshiriledi."
"In addition to the classes and member functions (which are equivalent to methods) of object-oriented programming, Kotlin also supports procedural programming with the use of functions.","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń klasları menen klass aǵza funkciyalarına (metodlarǵa ekvivalent) qosımsha, Kotlin sonıń menen qatar funkciyalardı qollanıw arqalı proceduralı programmalastırıwdı qollaydı."
"Kotlin functions and constructors support default arguments, variable-length argument lists, named arguments, and overloading by unique signature.","Kotlin funkciyaları menen konstruktorları ádepki argumentlerdi, ózgeriwshi uzınlıqtaǵı argument dizimlerin, atalǵan argumentlerdi hám unikal qoltańba arqalı shamadan tıs júklewdi qollaydı."
"Class member functions are virtual, i.e. dispatched based on the runtime type of the object they are called on.","Klass aǵzalarınıń funkciyaları virtual, yaǵnıy olar shaqırılatuǵın obyekttiń orınlanıw waqtınıń tipine qarap jiberiledi."
"Kotlin 1.3 added support for contracts, which are stable for the standard library declarations, but still experimental for user-defined declarations.","Kotlin 1.3 standart kitapxana deklaraciyaları ushın turaqlı, biraq paydalanıwshı anıqlaytuǵın járiyalanıwlar ushın ele de eksperimentli bolıp tabılatuǵın shártnamalardı qolladı."
Contracts are inspired by Eiffel's design by contract programming paradigm.,Shártnamalar Eyfeldiń shártnamalı programmalastırıw paradigması boyınsha dizaynnan ilhamlandırıladı.
"Kotlin code may be compiled to JavaScript, allowing for interoperability between code written in the two languages.",Kotlin kodı eki tilde jazılǵan kodtıń óz-ara islesiwine imkaniyat beretuǵın JavaScript-ke kompilyaciyalanıwı múmkin.
"This can be used either to write full web applications in Kotlin, or to share code between a Kotlin backend and a JavaScript frontend.”",Bul Kotlin-de tolıq veb-qosımshalardı jazıw ushın yamasa Kotlin serveri menen JavaScript interfeysi arasında kodtı bólisiw ushın paydalanılıwı múmkin.
"Visual Studio Code, also commonly referred to as VS Code, is a source-code editor developed by Microsoft for Windows, Linux, macOS and web browsers.","Visual Studio Code, ádette VS kod dep te ataladı, Windows, Linux, macOS hám veb-brauzerler ushın Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan derek kod redaktorı."
"Features include support for debugging, syntax highlighting, intelligent code completion, snippets, code refactoring, and embedded version control with Git.","Imkaniyatlarǵa debugtı qollaw, sintaksisti ajıratıw, intellektual kodtı toltırıw, úzindiler, kodtı refaktoring hám Git járdemi menen kirgizilgen versiyanı basqarıw kiredi."
"Users can change the theme, keyboard shortcuts, preferences, and install extensions that add functionality.","Paydalanıwshılar temanı, klaviaturadaǵı qısqa klavishlerdi, ózgesheliklerdi ózgerte aladı hám funkcionallıqtı qosatuǵın keńeytpelerdi ornata aladı."
"In the Stack Overflow 2023 Developer Survey, Visual Studio Code was ranked the most popular developer environment tool among 86,544 respondents, with 73.71% reporting that they use it.”","Stack Overflow 2023 Developer sorawnamasında Visual Studio Code 86 544 respondenttiń arasında eń ataqlı baǵdarlamashılar ortalıǵınıń quralı bolıp tabıldı, onıń 73,71% onı paydalanatuǵının xabarladı."
"Visual Studio Code was first announced on April 29, 2015 by Microsoft at the 2015 Build conference.",Visual Studio Code birinshi ret 2015 jıl 29-aprelde Microsoft korporaciyası tárepinen 2015 Build konferenciyasında járiyalandı.
A preview build was released shortly thereafter.,Aradan kóp waqıt ótpesten aldınnan kóriw strukturası shıǵarıldı.
"On November 18, 2015, the source code of Visual Studio Code was released under the MIT License and made available on GitHub.",2015 jıl 18-noyabrde Visual Studio Code ashıq kodlı MIT licenziyası boyınsha shıǵarıldı hám GitHub saytında qoljetimli boldı.
Extension support was also announced.,Keńeytpe qollawı da járiyalandı.
"On April 14, 2016, Visual Studio Code graduated from the public preview stage and was released to the web.","2016 jıl 14-aprelde Visual Studio Code hámmege qoljetimli aldınnan kóriw basqıshın juwmaqlap, internetke shıǵarıldı."
"Microsoft has released most of Visual Studio Code's source code on GitHub under the permissive MIT License, while the editor itself is distributed by Microsoft as proprietary freeware.”","Microsoft korporaciyası Visual Studio Code derek kodınıń kóp bólegin ruqsat etilgen MIT licenziyası boyınsha GitHub sistemasına shıǵardı, al redaktordıń ózin Microsoft korporaciyası menshikli biypul baǵdarlama retinde tarqatadı."
"Visual Studio Code is a source-code editor that can be used with a variety of programming languages, including C, C#, C++, Fortran, Go, Java, JavaScript, Node.js, Python, Rust, and Julia.","Visual Studio Code – C, C#, C++, Fortran, Go, Java, JavaScript, Node.js, Python, Rust hám Julia sıyaqlı hár túrli programmalastırıw tilleri menen paydalanıwǵa bolatuǵın derek kod redaktorı."
Visual Studio Code employs the same editor component (codenamed Monaco) used in Azure DevOps (formerly called Visual Studio Online and Visual Studio Team Services).,Visual Studio Code Azure DevOps sistemasında (burın Visual Studio Online” hám Visual Studio Team Services” dep atalatuǵın) paydalanatuǵın birdey redaktor komponentin (Monaco” kodı menen) paydalanadı.
"The downloadable version of Visual Studio Code is built on the Electron framework, which is used to develop Node.js web applications that run on the Blink layout engine.",Visual Studio Code baǵdarlamasınıń júklep alınatuǵın versiyası Blink jaylasıw mexanizminde jumıs isleytuǵın Node.js veb-qosımshalardı islep shıǵıw ushın paydalanılanatugın Electron tiykarda dúzilgen.
Visual Studio Code for the Web is a browser-based version of the editor that can be used to edit both local files and remote repositories (on GitHub and Microsoft Azure) without installing the full program.,"Vebke arnalǵan Visual Studio Code − tolıq baǵdarlamanı ornatpastan-aq jergilikli fayllardı da, aralıqtaǵı repozitariylerdi de (GitHub hám Microsoft Azure sistemalarında) redaktorlaw ushın paydalanıwǵa bolatuǵın redaktordıń brauzerge tiykarlanǵan versiyası."
It is officially supported and hosted by Microsoft and can be accessed at https://vscode.dev.,Onı Microsoft korporaciyası rásmiy túrde qollap quwatlaydı hám jaylastıradı hám https://vscode.dev saytında kiriwge boladı.
"Out of the box, Visual Studio Code includes basic support for most common programming languages.",Visual Studio Code eń kóp tarqalǵan programmalastırıw tillerine tiykarǵı qollawdı qamtıydı.
"This basic support includes syntax highlighting, bracket matching, code folding, and configurable snippets.","Bul tiykarǵı qollaw sintaksisti ajıratıwdı, qawsırmanı sáykeslendiriwdi, kodtı búklew hám konfiguraciyalanatuǵın úzindilerdi qamtıydı."
"Visual Studio Code also ships with IntelliSense for JavaScript, TypeScript, JSON, CSS, and HTML, as well as debugging support for Node.js.","Visual Studio Code sonıń menen bir qatarda JavaScript, TypeScript, JSON, CSS hám HTML ushın IntelliSense, sonday-aq Node.js ushın redaktor qollawı menen jetkiziledi."
Support for additional languages can be provided by freely available extensions on the VS Code Marketplace.,Qosımsha tillerge qollaw VS Code Marketplace sistemasında erkin ashıq keńeytpeler arqalı támiyinleniwi múmkin.
"Instead of a project system, it allows users to open one or more directories, which can then be saved in workspaces for future reuse.","Proekt sistemasınıń ornına ol paydalanıwshılarǵa bir yamasa bir neshe kataloglardı ashıwǵa imkaniyat beredi, sonnan keyin olardı keleshekte qayta paydalanıw ushın jumıs keńisliginde saqlawǵa boladı."
This allows it to operate as a language-agnostic code editor for any language.,Bul oǵan hár qanday til ushın til-agnostikalıq kod redaktorı retinde jumıs islewge imkaniyat beredi.
It supports many programming languages and a set of features that differs per language.,Ol kóplegen programmalastırıw tillerin hám hár tilde ózgeshelenetuǵın imkaniyatlar jıynaǵın qollaydı.
Unwanted files and folders can be excluded from the project tree via settings.,Kerek emes fayllar menen papkalardı parametrler arqalı proekt tereginen shıǵarıwǵa boladı.
Many Visual Studio Code features are not exposed through menus or the user interface but can be accessed via the command palette.,"Kóplegen Visual Studio Code imkaniyatları menyuler yamasa paydalanıwshı interfeysi arqalı kórsetilmeydi, biraq buyrıqlar palitrası arqalı kiriwge boladı."
"The command palette is able to execute virtually every feature the graphical interface supports, making it very keyboard-accessible.","Komandalar (buyrıqlar) palitrası grafikalıq interfeys qollaytuǵın barlıq derlik imkaniyatlardı orınlay aladı, bul onı klaviaturada júdá qoljetimli etedi."
"Visual Studio Code can be extended via extensions, available through a central repository.",Visual Studio Code oraylıq repozitoriy arqalı qoljetimli keńeytpeler arqalı keńeytiwge boladı.
This includes additions to the editor and language support.,Oǵan redaktorǵa tolıqtırıwlar menen tildi qollaw kiredi.
"A notable feature is the ability to create extensions that add support for new languages, themes, debuggers, time travel debuggers, perform static code analysis, and add code linters using the Language Server Protocol.","Kórnekli imkaniyat - jańa tillerge, temalarǵa, ońlawshılarǵa, waqıt sayaxatın ońlawshılarǵa qollaw qosatuǵın keńeytpelerdi jaratıw, statikalıq kodtı tallawdı ámelge asırıw hám Til serveriniń protokolı arqalı kod linterlerin qosıw imkaniyatı."
Source control is a built-in feature of Visual Studio Code.,Derekti basqarıw Visual Studio Code baǵdarlamasınıń ornatılǵan imkaniyatı bolıp tabıladı.
It has a dedicated tab inside of the menu bar where users can access version control settings and view changes made to the current project.,"Onıń menyu qatarınıń ishinde arnawlı bólimi bar, ol jerde paydalanıwshılar versiyalardı basqarıw parametrlerine erise aladı hám aǵımdaǵı proektke engizilgen ózgerislerdi kóre aladı."
"To use the feature, Visual Studio Code must be linked to any supported version control system (Git, Apache Subversion, Perforce, etc.).","Imkaniyattı paydalanıw ushın Visual Studio Code hár qanday qollaw kórsetiletuǵın versiyanı basqarıw sisteması menen (Git, Apache Subversion, Perforce h.t.b.) baylanıstırılıwı kerek."
This allows users to create repositories as well as to make push and pull requests directly from the Visual Studio Code program.,"Bul paydalanıwshılarǵa repozitoriylerdi jaratıwǵa, sonday-aq tikkeley Visual Studio Code baǵdarlamasına baǵdarlaw hám tartıw sorawların jaratıwǵa imkaniyat beredi."
Visual Studio Code collects usage data and sends it to Microsoft to help improve the product.,"Visual Studio Code paydalanıw maǵlıwmatların jıynap, ónimdi jaqsılawǵa járdemlesiw ushın Microsoft korporaciyasına jiberedi."
This telemetry feature can be disabled.,Bul telemetriya imkaniyatın óshiriwge boladı.
"The information contained in this telemetry data can be inspected by the public, since the product is open source.”","Bul telemetriya maǵlıwmatlarındaǵı informaciyanı kópshilik teksere aladı, sebebi ónim ashıq kodlı bolıp tabıladı."
Python (programming language)”,Python (programmalastırıw tili)
"Python is a high-level, general-purpose programming language.","Python – joqarı dárejeli, ulıwma maqsetli programmalastırıw tili."
Its design philosophy emphasizes code readability with the use of significant indentation.,Onıń dizayn filosofiyası zárúr sheginislerdi qollanıw arqalı kodtı oqıwǵa imkaniyat beredi.
Python is dynamically typed and garbage-collected.,Python dinamikalıq túrde teriledi hám shıǵındı jıynaladı.
"It supports multiple programming paradigms, including structured (particularly procedural), object-oriented and functional programming.","Ol strukturalıq (ásirese proceduralıq), obyektke baǵdarlanǵan hám funkcional baǵdarlamalastırıwdı qosqanda, birneshe baǵdarlamalastırıw paradigmaların qollaydı."
It is often described as a batteries included language due to its comprehensive standard library.,Ol standart kitapxanasınıń keń kólemine baylanıslı jiyi batareya menen úskenelengen” til retinde sáwlelenedi.
Guido van Rossum began working on Python in the late 1980s as a successor to the ABC programming language and first released it in 1991 as Python 0.9.0.,Gido van Rossum 1980 jıllardıń sońında ABC baǵdarlamalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde Python-da jumıs islep basladı hám onı 1991 jılı 0.9.0 retinde shıǵardı.
Python 2.0 was released in 2000.,Python 2.0 2000 jılı shıǵarıldı.
"Python 3.0, released in 2008, was a major revision not completely backward-compatible with earlier versions.",2008 jılı shıǵarılǵan Python 3.0 aldınǵı versiyaları menen tolıq keri úylesimli emes tiykarǵı versiya boldı.
"Python 2.7.18, released in 2020, was the last release of Python 2.","2020 jılı shıǵarılǵan Python 2.7.18, Python 2 sońǵı shıǵarılımı boldı."
"Python consistently ranks as one of the most popular programming languages, and has gained widespread use in the machine learning community.”",Python turaqlı túrde eń ataqlı baǵdarlamalastırıw tilleriniń biri bolıp tabıladı hám mashinalı oqıtıw jámiyetshiliginde keńnen qollanıladı.
"Python was invented in the late 1980s by Guido van Rossum at Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) in the Netherlands as a successor to the ABC programming language, which was inspired by SETL, capable of exception handling and interfacing with the Amoeba operating system.","Python 1980-jıllardıń ayaǵında Niderlandiyadaǵı Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) mákemesinde Gido van Rossum menen SETL ilhamlandırılǵan, Amoeba operaciyalıq sistemasında arnawlı redaktorlawǵa hám interfeyske qábiletli ABC baǵdarlamalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde oylap taptı."
Its implementation began in December 1989.,Onı ámelge asırıw 1989 jıl dekabrde baslandı.
"Van Rossum shouldered sole responsibility for the project, as the lead developer, until 12 July 2018, when he announced his permanent vacation from his responsibilities as Python's benevolent dictator for life (BDFL), a title the Python community bestowed upon him to reflect his long-term commitment as the project's chief decision-maker (he's since come out of retirement and is self-titled BDFL-emeritus).","Van Rossum jobanıń jetekshisi hám islep shıǵıwshısı retinde 2018 jıl 12 iyulge shekem, ol Python-nıń ómir boyı miyrimli diktatorı” (BDFL) retindegi minnetlerin turaqlı demalısın” járiyalaǵanǵa deyin jobaǵa juwapker boldı. Python jámiyetshiligi oǵan jobanıń bas sheshim qabıllawshısı retinde óziniń uzaq múddetli minnetlemesin kórsetiw ushın bergen ataǵın (ol pensiyaǵa shıqqanǵa shekem hám ózin BDFL-miynetkesh” dep ataydı)."
"In January 2019, active Python core developers elected a five-member Steering Council to lead the project.",2019 jıl yanvarda belsendi Python tiykarǵı jaratıwshıları jobanı basqarıw ushın bes aǵzadan ibarat Basqarıw keńesin sayladı.
"Python 2.0 was released on 16 October 2000, with many major new features such as list comprehensions, cycle-detecting garbage collection, reference counting, and Unicode support.","Python 2.0 2000 jıl 16 oktyabrde shıǵarıldı, onıń ishinde dizimdi túsiniw, cikldi anıqlaytuǵın shıǵındı jıynaw, siltemelerdi sanaw hám Yunikodtı qollaw sıyaqlı kóplegen jańa imkaniyatlar bar."
"Python 3.0, released on 3 December 2008, with many of its major features backported to Python 2.6.x and 2.7.x.","Python 3.0, 2008 jıl 3 dekabrde shıǵarıldı, onıń kóplegen tiykarǵı imkaniyatları Python 2.6.x hám 2.7.x versiyalarına tiykarlanǵan."
"Releases of Python 3 include the 2to3 utility, which automates the translation of Python 2 code to Python 3.",Python 3 shıǵarılımları Python 2 kodın Python 3 tiline awdarıwdı avtomatlastıratuǵın 2to3 utilitasın qamtıydı.
"Python 2.7's end-of-life was initially set for 2015, then postponed to 2020 out of concern that a large body of existing code could not easily be forward-ported to Python 3.","Python 2.7 xızmet etiw múddeti dáslebinde 2015 jılǵa belgilendi, sonnan keyin qollanıwdaǵı kodtıń úlken bólegi Python 3-ke ańsat jetkerip beriliwi múmkin emes degen alańlawshılıq penen 2020 jılǵa almastırıldı."
No further security patches or other improvements will be released for it.,Soń qáwipsizlik patchları yamasa basqa jaqsılawlar shıǵarılmaydı.
"Currently only 3.8 and later are supported (2023 security issues were fixed in e.g. 3.7.17, the final 3.7.x release).","Házirgi waqıtta tek 3.8 hám onnan keyingi versiyalarǵa qollaw kórsetiledi (2023 qáwipsizlik máselesi, mısalı: 3.7.17, sońǵı 3.7.x shıǵarılımında dúzetildi)."
"While Python 2.7 and older is officially unsupported, a different unofficial Python implementation, PyPy, continues to support Python 2, i.e. 2.7.18+ (plus 3.9 and 3.10), with the plus meaning (at least some) backported security updates.","Python 2.7 hám onnan joqarı versiyasına rásmiy túrde qollaw kórsetilmegeni menen, Python-nıń basqa rásmiy emes engiziwi PyPy, Python 2-ge qollaw kórsetiwdi dawam etpekte, yaǵnıy 2.7.18+ (plyus 3.9 hám 3.10), plyus mánisi (kem degende ayırım) qorǵalǵan qáwipsizlik jańalawları ”."
"In 2021 (and again twice in 2022), security updates were expedited, since all Python versions were insecure (including 2.7) because of security issues leading to possible remote code execution and web-cache poisoning. In 2022, Python 3.10.4 and 3.9.12 were expedited and 3.8.13, because of many security issues.","2021 jılı (hám 2022 jılı taǵı eki ret) qáwipsizlik jańalawları jedelletildi, óytkeni aralıqtan kodtıń orınlanıwına hám veb-keshtiń uwlanıwına ákeletuǵın qáwipsizlik máselelerine baylanıslı barlıq Python versiyaları qáwipli boldı (sonıń ishinde 2.7) 2022 jılı kóplegen qáwipsizlik máselelerine baylanıslı Python 3.10.4 hám 3.9.12 tezlestirildi hám 3.8.13."
"When Python 3.9.13 was released in May 2022, it was announced that the 3.9 series (joining the older series 3.8 and 3.7) would only receive security fixes in the future.","Python 3.9.13 2022 jıl may ayında shıǵarılǵan gezde, 3.9 seriyası (eski 3.8 hám 3.7 seriyalarına qosılatuǵın) keleshekte tek qáwipsizlik dúzetiwlerin alatuǵını tuwralı xabarlandı."
"On 7 September 2022, four new releases were made due to a potential denial-of-service attack: 3.10.7, 3.9.14, 3.8.14, and 3.7.14.","2022 jıl 7 sentyabrde itimal xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimine baylanıslı tórt jańa shıǵarılım jaratıldı: 3.10.7, 3.9.14, 3.8.14 hám 3.7.14."
"As of October 2023, Python 3.12 is the stable release, and 3.12 and 3.11 are the only versions with active (as opposed to just security) support.",2023 jıl oktyabrdegi jaǵday boyınsha Python 3.12 turaqlı shıǵarılım hám 3.12 hám 3.11 belsendi (tek qáwipsizlikke qaraǵanda) qollaw kórsetiletuǵın jalǵız versiyalar bolıp tabıladı.
Notable changes in 3.11 from 3.10 include increased program execution speed and improved error reporting.,3.10-nan 3.11-degi ayrıqsha ózgerislerge baǵdarlamanı orınlaw tezligin arttırıw hám qáte tuwralı esabat beriwdi jaqsılaw kiredi.
Every Python release since 3.5 has added some syntax to the language.,3.5 ten berli hárbir Python shıǵarılımı tilge ayırım sintaksisti qostı.
3.10 added the | union type operator [66] and the match and case keywords (for structural pattern matching statements).,3.10 | qosıldı awqam túriniń operatorı hám sáykeslik penen jaǵday gilt sózleri (strukturalıq modeldi sáykeslendiriw maǵlıwmatları ushın).
3.11 expanded exception handling functionality. Python 3.12 added the new keyword type.,3.11 arnawlı jaǵdaylardı redaktorlaw funkciyasınıń keńeytilgen Python 3.12 jańa gilt sóz túrin qostı.
"Python 3.11 claims to be between 10 and 60% faster than Python 3.10, and Python 3.12 adds another 5% on top of that.","Python 3.11 Python 3.10 versiyasına qaraǵanda 10 hám 60% tezirek dep málimleydi, al Python 3.12 onıń ústine taǵı 5% qosadı."
"It also has improved error messages, and many other changes.","Sonday-aq, onıń jaqsılanǵan qáte tuwralı xabarları hám basqa da kóplegen ózgerisleri bar."
"Since 27 June 2023, Python 3.8 is the oldest supported version of Python (albeit in the 'security support' phase), due to Python 3.7 reaching end-of-life.","2023 jıl 27 iyunnan baslap Python 3.8 — Python 3.7-niń xızmet etiw múddetiniń juwmaqlanıwına baylanıslı, Python baǵdarlamasınıń eń góne qollaw kórsetiletuǵın versiyası (qáwipsizlikti qollaw” basqıshında bolsa da)."
Python 3.13 introduced an incremental garbage collector (producing shorter pauses for collection in programs with a lot of objects); an experimental JIT compiler; and removals from the C API.,Python 3.13 qosımsha shıǵındı jıynaǵıshtı kirgizdi (obyektleri kóp baǵdarlamalarda jıynaw ushın qısqa úzilislerdi isleydi); eksperimentlik JIT kompilyatorı; hám C API-den óshiriwler.
"Some standard library modules and many deprecated classes, functions and methods, will be removed in Python 3.15 and or 3.16.","Ayırım standart kitapxana modulleri hám kóplegen eskirgen klaslar, funkciyalar menen metodlar Python 3.15 hám 3.16 versiyalarında óshiriledi."
"Starting with 3.13, it and later versions have 2 years of full support (up from one and a half); followed by 3 years of security support (for same total support as before).”",3.13-ten baslap onıń hám onnan keyingi versiyalarında 2 jıl tolıq qollaw bar (bir yarımnan joqarı); onnan keyin 3 jıl qáwipsizlikti qollaw (burınǵıday ulıwma qollaw ushın).
Design philosophy and features,Dizayn filosofiyası hám ózgeshelikleri
Python is a multi-paradigm programming language.,Python - kóp paradigmalı programmalastırıw tili.
"Object-oriented programming and structured programming are fully supported, and many of their features support functional programming and aspect-oriented programming (including metaprogramming and metaobjects).",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw hám strukturalıq programmalastırıw tolıq qollawǵa iye hám olardıń kóplegen imkaniyatları funkcionallıq programmalastırıwdı hám aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı (metaprogrammalastırıwdı hám metaobyektlerdi qosqanda) qollaydı.
"Many other paradigms are supported via extensions, including design by contract and logic programming.","Kóplegen basqa paradigmalar keńeytpeler arqalı qollaydı, sonıń ishinde shártnama boyınsha dizayn hám logikalıq programmalastırıw qollap-quwatlanadı."
Python uses dynamic typing and a combination of reference counting and a cycle-detecting garbage collector for memory management.,Python yadtı basqarıw ushın dinamikalıq teriwdi hám siltemelerdi sanaw kombinaciyasın hám cikldı anıqlaytuǵın shıǵındı jıynawshı kombinaciyasın paydalanadı.
"It uses dynamic name resolution (late binding), which binds method and variable names during program execution.",Ol baǵdarlamanı orınlaw gezinde usıl menen ózgeriwshi atlardı baylanıstıratuǵın dinamikalıq atama ruqsatın (kesh baylanıstırıw) paydalanadı.
Its design offers some support for functional programming in the Lisp tradition.,Onıń dizaynı Lisp tradiciyasında funkcional programmalastırıwǵa ayırım qollawdı usınadı.
"It has filter,mapandreduce functions; list comprehensions, dictionaries, sets, and generator expressions.","Onıń filtr, kishireytiw funkciyaları bar; Túsiniwlerdi, sózliklerdi, jıynaqlardı hám generator ańlatpaların dizimge aladı."
The standard library has two modules (itertools and functools) that implement functional tools borrowed from Haskell and Standard ML.”,Standart kitapxanada Haskell hám Standard ML-den alınǵan funkcional qurallardı ámelge asıratuǵın eki modul (itertools hám functools) bar.
Dart (programming language)”,Dart (programmalastırıw tili)
Dart is a programming language designed by Lars Bak and Kasper Lund and developed by Google.,Dart - bul Lars Bak penen Kasper Lund tárepinen islep shıǵarılǵan hám Google tárepinen jaratılǵan programmalastırıw tili.
It can be used to develop web and mobile apps as well as server and desktop applications.,"Onı veb hám mobil qosımshalardı, sonday-aq server hám desktop (jumıs stolı) qosımshaların islep shıǵarıw ushın paydalanıwǵa boladı."
"Dart is an object-oriented, class-based, garbage-collected language with C-style syntax.","Dart - C stilindegi sintaksisi bar obyektke baǵdarlanǵan, klasqa tiykarlanǵan, shıǵındı jıynaytuǵın til."
"It can compile to machine code, JavaScript, or WebAssembly.","Ol mashinalı kodqa, JavaScript yamasa WebAssembly-di kompilyaciya ete aladı."
"It supports interfaces, mixins, abstract classes, reified generics and type inference.”","Ol interfeyslerdi, miksinlerdi, abstrakt klaslardı, anıqlanǵan generiklerdi hám tipli juwmaqlardı qollaydı."
"Dart was unveiled at the GOTO conference in Aarhus, Denmark, October 10–12, 2011.",Dart 2011 jılı 10-12 oktyabrde Daniyanıń Orxus qalasında ótkerilgen GOTO konferenciyasında tanıstırıldı.
Lars Bak and Kasper Lund founded the project.,Lars Bak penen Kasper Lund proektke tiykar saldı.
"Dart 1.0 was released on November 14, 2013.",Dart 1.0 2013 jıl 14-noyabrde shıǵarıldı.
Dart had a mixed reception at first.,Dart dáslebinde aralas boldı.
Some criticized the Dart initiative for fragmenting the web because of plans to include a Dart VM in Chrome.,"Ayırımlar Dart baslamasın Chrome sistemasına Dart VM qosıwdı rejelestirgenlikten, vebti bólgeni ushın sınǵa aldı."
Those plans were dropped in 2015 with the Dart 1.9 release.,Bul rejeler 2015 jılı Dart 1.9 shıǵarılımı menen biykarlandı.
Focus changed to compiling Dart code to JavaScript.,Focus Dart kodın JavaScript-ke kompilyaciyalawǵa ózgertildi.
Dart 2.0 was released in August 2018 with language changes including a type system.,"Dart 2.0 2018 jıl avgust ayında tiplik sistemanı qosıp, til ózgerisleri menen shıǵarıldı."
"Dart 2.6 introduced a new extension, dart2native.",Dart 2.6 jańa Dart2native keńeytpesin usındı.
"This extended native compilation to the Linux, macOS, and Windows desktop platforms.","Bul Linux, macOS hám Windows jumıs stolı platformalarına arnalǵan keńeytilgen jergilikli kompilyaciya."
Earlier developers could create new tools using only Android or iOS devices.,Burınǵı islep shıǵarıwshılar tek Android yamasa iOS qurılmaların paydalanıp jańa qurallar jarata alatuǵın edi.
"With this extension, developers could deploy a program into self-contained executables.",Bul keńeytpe menen islep shıǵarıwshılar programmanı jeke orınlanatuǵın fayllarǵa jaylastıra aladı.
The Dart SDK doesn't need to be installed to run these self-contained executables.,Bul jeke orınlanatuǵın fayllardı iske túsiriw ushın Dart SDK ornatıwdıń zárúrligi joq.
"The Flutter toolkit integrates Dart, so it can compile on small services like backend support.","Flutter qurallar jıynaǵı Dart-tı biriktiredi, sonlıqtan ol serverdi qollaw sıyaqlı kishi xızmetlerdi kompliyaciya ete aladı."
Dart 3.0 was released in May 2023 with changes to the type system to require sound null safety.,Dart 3.0 2023 jıl mayda shıǵarıldı dawıs nol qáwipsizlikti talap etetuǵın tip sistemasına ózgertiwler menen.
"This release included new features like records, patterns, and class modifiers.","Bul shıǵarılım jazbalar, úlgiler hám klass modifikatorları sıyaqlı jańa imkaniyatlardı qamtıydı."
Dart can compile to WebAssembly since version 3.4.”,Dart 3.4 versiyasınan baslap Web Assembly-ge kompilyaciya ete aladı.
Flutter (software)”,Flutter (programmalıq támiynat)
Flutter is an open-source UI software development kit created by Google.,Flutter –Google tárepinen jaratılǵan ashıq kodlı UI programmalıq támiynatın jaratıw jıynaǵı.
"It can be used to develop cross platform applications from a single codebase for the web, Fuchsia, Android, iOS, Linux, macOS, and Windows.","Onı veb, Fuchsia, Android, iOS, Linux, macOS hám Windows ushın bir kod bazasınan kross-platformalıq qosımshalardı jaratıw ushın paydalanıwǵa boladı."
"First described in 2015, Flutter was released in May 2017.","Dáslepki ret 2015 jılı táriyiplengen, Flutter 2017 jıldıń may ayında shıǵarıldı."
Flutter is used internally by Google in apps such as Google Pay and Google Earth as well as by other software developers including ByteDance[10] and Alibaba.,"Flutterdi Google kompaniyası Google Pay hám Google Earth sıyaqlı qosımshalarda, sonday-aq ByteDance hám Alibaba qosqanda, basqa programmalıq támiynat islep shıǵarıwshıları da paydalanadı."
Flutter consists of both a UI language and a rendering engine.,Flutter UI tili menen kórsetiw mexanizminen ibarat.
"When a Flutter application is compiled, it ships with both the UI code and the rendering engine, which is about 4 MB compressed.","Flutter qosımshası kompilyaciyalanǵanda, ol UI kodı menen hám shama menen 4 Mbayt qısılǵan kórsetiw mexanizmi menen birge jetkiziledi."
"This is in contrast to many other UI frameworks that rely on a separate rendering engine and only ship the UI code, such as native Android apps which rely on the device-level Android SDK or HTML/JavaScript Web apps that rely on the user's HTML engine and JavaScript engine.","Bul bólek kórsetiw mexanizmine súyenetuǵın hám tek UI kodın jiberetuǵın kóplegen basqa UI freymvorklardan ayırmashılıǵı, mısalı qurılma dárejesindegi Android SDK tiykarındaǵı Android qosımshaları yamasa paydalanıwshınıń HTML mexanizmine tiykarlanǵan HTML/JavaScript veb qosımshaları hám JavaScript mexanizmi bolıp tabıladı."
Flutter's complete control of its rendering pipeline makes supporting multiple platforms simpler as it only needs the platform to support running native code such as via the Android Java Native Interface rather than support Flutter's UI model in its entirety.”,"Flutterdiń renderlew liniyasın tolıq basqarıw birneshe platformalarǵa qollawdı jeńilletedi, óytkeni oǵan Flutter UI modelin tolıǵı menen qollawdıń ornına Android Java Native interfeysi sıyaqlı iske qosılǵan jergilikli kodtı qollaw ushın platforma kerek."
Widgets,Vidjetler
"The basic component in a Flutter program is a widget, which can in turn consist of other widgets.","Flutter baǵdarlamasındaǵı tiykarǵı komponent vidjet” bolıp tabıladı, ol óz gezeginde basqa vidjetlerden ibarat bolıwı múmkin."
"A widget describes the logic, interaction, and design of a UI element with an implementation similar to React.","Vidjet UI elementiniń logikasın, óz-ara háreketin hám dizaynın React-ke uqsas ámelge asırıw menen sáwlelendiredi."
"Unlike other cross-platform toolkits such as React Native and Xamarin which draw widgets using native platform components, Flutter renders widgets itself on a per-pixel basis.","Original platforma komponentlerin paydalanıp vidjetlerdi sızatuǵın React Native hám Xamarin sıyaqlı basqa kross-platformalıq qurallar jıynaqlarınan ayırmashılıǵı, Flutter vidjetlerdiń ózin piksel retinde kórsetedi."
There are two types of widgets: stateless and stateful.,Vidjetlerdiń eki túri bar: stateless hám stateful.
"Stateless widgets only update if their inputs change, meaning they otherwise won't need to be rebuilt when other elements of the screen change, while stateful widgets can call the setState() method to update an internal state and redraw.","Stateless vidjetlerdiń kirgiziwleri ózgergen jaǵdayda ǵana jańalanadı, yaǵnıy ekrannıń basqa elementleri ózgergende olardı qayta tiklew kerek bolmaydı, al stateful vidjetler ishki statustı jańalaw hám qayta sızıw ushın setState() metodın shaqıra aladı."
"Although widgets are the primary method of constructing Flutter applications, they can also be bypassed in favor of directly drawing on a canvas.","Vidjetler Flutter qosımshaların jaratıwdıń tiykarǵı metodı bolǵanı menen, olardı tikkeley súwret salıw paydasınan aylanıp ótiwge boladı."
This feature has been occasionally used to implement game engines in Flutter.”,Bul imkaniyat geyde Flutter sistemasında oyın mexanizmlerin kirgiziw ushın paydalanıladı.
"In computing, a database is an organized collection of data or a type of data store based on the use of a database management system (DBMS), the software that interacts with end users, applications, and the database itself to capture and analyze the data.","Esaplawda maǵlıwmatlar bazası - bul maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew ushın sońǵı paydalanıwshılar menen, qosımshalar hám maǵlıwmatlar bazasınıń ózi menen óz-ara baylanısta bolǵan maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (MBBS) paydalanıwǵa tiykarlanǵan maǵlıwmatlardıń uyımlastırılǵan jıynaǵı yamasa maǵlıwmatlardı saqlaw túri."
The DBMS additionally encompasses the core facilities provided to administer the database.,MBBS qosımsha maǵlıwmatlar bazasın basqarıw ushın berilgen tiykarǵı qurallardı qamtıydı.
"The sum total of the database, the DBMS and the associated applications can be referred to as a database system.","Maǵlıwmatlar bazasınıń, MBBS hám baylanıslı qosımshalardıń jıynaǵın maǵlıwmatlar bazası sisteması dep atawǵa boladı."
"Often the term database is also used loosely to refer to any of the DBMS, the database system or an application associated with the database.","Kóbinese maǵlıwmatlar bazası” termini hár qanday MBBS, maǵlıwmatlar bazası sisteması yamasa maǵlıwmatlar bazası menen baylanıslı qosımshaǵa silteme beriw ushın erkin qollanıladı."
"Small databases can be stored on a file system, while large databases are hosted on computer clusters or cloud storage.","Kishi maǵlıwmatlar bazaların fayl sistemada saqlawǵa boladı, al úlken maǵlıwmatlar bazaları kompyuter klasterlerde yamasa bultlı saqlaǵıshta saqlanadı."
"The design of databases spans formal techniques and practical considerations, including data modeling, efficient data representation and storage, query languages, security and privacy of sensitive data, and distributed computing issues, including supporting concurrent access and fault tolerance.","Maǵlıwmatlar bazaların proektlestiriw formal metodlar menen ámeliy pikirlerdi qamtıydı, sonıń ishinde maǵlıwmatlardı modellestiriw, maǵlıwmatlardı ónimli usınıw hám saqlaw, soraw tilleri, qupıya maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi menen qupıyalılıǵı, sonıń menen qatar bir mezgilde erisiwdi qollaw hám qátelerge shıdamlılıqtı qosqanda, bólistirilgen máselelerdi óz ishine aladı."
Computer scientists may classify database management systems according to the database models that they support.,Kompyuter alımları maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaların qollaytuǵın maǵlıwmatlar bazası modellerine sáykes klassifikaciyalaydı.
Relational databases became dominant in the 1980s.,Relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası 1980 jılları ústem boldı.
"These model data as rows and columns in a series of tables, and the vast majority use SQL for writing and querying data.",Bul model maǵlıwmatları kesteler qatarındaǵı qatarlar menen baǵanalar retinde hám olardıń basım kópshiligi maǵlıwmatlardı jazıw hám soraw ushın SQL tilin paydalanadı.
"In the 2000s, non-relational databases became popular, collectively referred to as NoSQL, because they use different query languages.”","2000 jılları relyaciyalıq emes maǵlıwmatlar bazası ataqlı boldı, olar NoSQL dep ataladı, óytkeni olar hártúrli soraw tillerin paydalanadı."
Terminology and overview,Terminologiya hám sholıw
"Formally, a database refers to a set of related data accessed through the use of a database management system (DBMS), which is an integrated set of computer software that allows users to interact with one or more databases and provides access to all of the data contained in the database (although restrictions may exist that limit access to particular data).","Rásmiy túrde, maǵlıwmatlar bazası” paydalanıwshılarǵa bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazaları menen óz-ara háreketlesiwge imkaniyat beretuǵın hám kiriwdi támiyinleytuǵın kompyuter programmalıq támiynattıń integraciyalasqan jıynaǵı bolıp tabılatuǵın maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın” (MBBS) paydalanıw arqalı kiriwge baylanıslı maǵlıwmatlar jıynaǵın bildiredi, yaǵnıy maǵlıwmatlar bazasındaǵı barlıq maǵlıwmatlar (biraq belgili bir maǵlıwmatlarǵa kiriwdi shekleytuǵın sheklewler bolıwı múmkin)."
"The DBMS provides various functions that allow entry, storage and retrieval of large quantities of information and provides ways to manage how that information is organized.","MBBS úlken kólemdegi informaciyanı kirgiziwge, saqlawǵa hám alıwǵa imkaniyat beretuǵın hártúrli funkciyalardı támiyinleydi hám bul informaciyanıń qalay uyımlastırılǵanın basqarıw usılların usınadı."
"Because of the close relationship between them, the term database is often used casually to refer to both a database and the DBMS used to manipulate it.","Olardıń arasında tıǵız baylanıs bolǵanlıqtan, maǵlıwmatlar bazası” termini kóbinese maǵlıwmatlar bazasına hám onı basqarıw ushın paydalanatuǵın MBBS-na silteme beriw ushın tosınnan paydalanıladı."
"Outside the world of professional information technology, the term database is often used to refer to any collection of related data (such as a spreadsheet or a card index) as size and usage requirements typically necessitate use of a database management system.","Kásiplik informaciyalıq texnologiyalar áleminen tıs maǵlıwmatlar bazası termini jiyi hár qanday tiyisli maǵlıwmatlar jıynaǵına (elektron keste yamasa kartoteka sıyaqlı) silteme beriw ushın paydalanıladı, óytkeni ólshem menen paydalanıw talapları ádette maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın paydalanıwdı talap etedi."
Existing DBMSs provide various functions that allow management of a database and its data which can be classified into four main functional groups:,Qollanıwdaǵı MBBS tórt tiykarǵı funkcional toparǵa bóliniwi múmkin maǵlıwmatlar bazasın hám onıń maǵlıwmatların basqarıwǵa imkaniyat beretuǵın hár túrli funkciyalardı támiyinleydi:
"Data definition – Creation, modification and removal of definitions that detail how the data is to be organized.","Maǵlıwmatlardı anıqlaw - maǵlıwmatlardı shólkemlestiriwdi anıqlaytuǵın anıqlamalardı jaratıw, ózgertiw hám óshiriw."
"Update – Insertion, modification, and deletion of the data itself.","Jańalaw - anıq maǵlıwmatlardı kirgiziw, ózgertiw hám óshiriw."
"Retrieval – Selecting data according to specified criteria (e.g., a query, a position in a hierarchy, or a position in relation to other data) and providing that data either directly to the user, or making it available for further processing by the database itself or by other applications.",Izlew - informaciyanı tikkeley paydalanıwǵa yamasa basqa qollanbalar menen keyingi qayta islewge arnalǵan formada beriw.
"The retrieved data may be made available in a more or less direct form without modification, as it is stored in the database, or in a new form obtained by altering it or combining it with existing data from the database.",Alınǵan maǵlıwmatlar tiykarınan maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın formada yamasa maǵlıwmatlar bazasındaǵı bar maǵlıwmatlardı ózgertiw yamasa biriktiriw arqalı alınǵan jańa formada bolıwı múmkin.
"Administration – Registering and monitoring users, enforcing data security, monitoring performance, maintaining data integrity, dealing with concurrency control, and recovering information that has been corrupted by some event such as an unexpected system failure.","Administraciyalıq - paydalanıwshılardı dizimnen ótkeriw hám baqlaw, maǵlıwmatlar qáwipsizligin támiyinlew, ónimlilikti baqlaw, maǵlıwmatlar tutaslıǵın saqlaw, parallel baqlaw menen jumıs islew hám sistemanıń kúpegen sátsizligi sıyaqlı ayırım waqıyalar menen búlingen informaciyanı tiklew."
Both a database and its DBMS conform to the principles of a particular database model.,"Maǵlıwmatlar bazası da, onıń MBBS belgili bir maǵlıwmatlar bazası úlgisiniń principlerine sáykes keledi."
"Database system refers collectively to the database model, database management system, and database.","Maǵlıwmatlar bazası sisteması” ulıwma maǵlıwmatlar bazası modeline, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasına hám maǵlıwmatlar bazasına kiredi."
"Physically, database servers are dedicated computers that hold the actual databases and run only the DBMS and related software.",Fizikalıq tárepten maǵlıwmatlar bazası serverleri anıq maǵlıwmatlar bazaların saqlaytuǵın hám tek MBBS menen baylanıslı programmalıq quraldı iske qosatuǵın arnawlı kompyuterler bolıp tabıladı.
"Database servers are usually multiprocessor computers, with generous memory and RAID disk arrays used for stable storage.","Maǵlıwmatlar bazasınıń serverleri, ádette turaqlı saqlaw ushın keń yadı hám RAID disk massivleri bar kóp processorlı kompyuterler bolıp tabıladı."
"Hardware database accelerators, connected to one or more servers via a high-speed channel, are also used in large-volume transaction processing environments.",Joqarı tezliktegi kanal arqalı bir yamasa bir neshe serverlerge qosılǵan informaciyalıq maǵlıwmatlar bazası úlken kólemdegi tranzakciyalardı qayta islew ortalıqlarında da qollanıladı.
DBMSs are found at the heart of most database applications.,MBBS kóplegen maǵlıwmatlar bazası qosımshalarınıń tiykarında jaylasqan.
"DBMSs may be built around a custom multitasking kernel with built-in networking support, but modern DBMSs typically rely on a standard operating system to provide these functions.","MBBS ornatılǵan tarmaq qollawı bar arnawlı kóp wazıypalı yadronıń átirapında qurılıwı múmkin, biraq házirgi waqıttaǵı MBBS ádette bul funkciyalardı támiyinlew ushın standart operaciyalıq sistemaǵa súyenedi."
"Since DBMSs comprise a significant market, computer and storage vendors often take into account DBMS requirements in their own development plans.","MBBS aytarlıqtay bazardı quraytuǵınlıqtan, kompyuterler menen saqlawdı jetkiziwshiler ózleriniń rawajlanıw jobalarında da MBBS talapların jiyi esapqa aladı."
"Databases and DBMSs can be categorized according to the database model(s) that they support (such as relational or XML), the type(s) of computer they run on (from a server cluster to a mobile phone), the query language(s) used to access the database (such as SQL or XQuery), and their internal engineering, which affects performance, scalability, resilience, and security.”","Maǵlıwmatlar bazaları menen MBBS olar qollaytuǵın maǵlıwmatlar bazası modeline (modellerine) (mısalı, relyaciyalıq yamasa XML), olar jumıs isleytuǵın kompyuterdiń túrine (túrlerine) (server klasterin uyalı telefonǵa), soraw tiline (yamasa) sáykes bóliniwi múmkin.) maǵlıwmatlar bazasına kiriw ushın qollanıladı (mısalı, SQL yamasa XQuery) hám ónimlilikke, masshtablawǵa, turaqlılıqqa hám qáwipsizlikke tásir etetuǵın olardıń ishki injeneriyasına."
"The sizes, capabilities, and performance of databases and their respective DBMSs have grown in orders of magnitude.","Maǵlıwmatlar bazalarınıń hám olardıń sáykes MBBS ólshemleri, imkaniyatları hám ónimliligi úlken dárejege ósti."
"These performance increases were enabled by the technology progress in the areas of processors, computer memory, computer storage, and computer networks.","Bul ónimlilikti arttırıwǵa processorlar, kompyuter yadı hám kompyuter tarmaqları tarawlarındaǵı texnologiyalıq alǵa ilgerlew imkaniyatın berdi."
"The concept of a database was made possible by the emergence of direct access storage media such as magnetic disks, which became widely available in the mid-1960s; earlier systems relied on sequential storage of data on magnetic tape.",Maǵlıwmatlar bazası koncepciyası 1960 jıllardıń ortasında keńnen tarqalǵan magnitli diskler sıyaqlı tikkeley tasıwshı saqlaw qurallarınıń payda bolıwı menen múmkin boldı; burınǵı sistemalar magnitli lentadaǵı maǵlıwmatlardı saqlawǵa súyendi.
"The subsequent development of database technology can be divided into three eras based on data model or structure: navigational, SQL/relational, and post-relational.","Maǵlıwmatlar bazası texnologiyasınıń keyingi rawajlanıwı maǵlıwmatlar modeline yamasa strukturasına tiykarlanǵan úsh dáwirge bóliwge boladı: navigaciyalıq, SQL/relyaciyalıq hám keyingi relyaciyalıq."
The two main early navigational data models were the hierarchical model and the CODASYL model (network model).,Eki tiykarǵı erte navigaciyalıq maǵlıwmatlar modeli iyerarxiyalıq model hám CODASYL modeli (tarmaq modeli) edi.
These were characterized by the use of pointers (often physical disk addresses) to follow relationships from one record to another.,Olar bir jazbadan ekinshisine qatnastı baqlaw ushın kórsetkishlerdi (kóbinese fizikalıq disk adressleri) paydalanıw menen sáwlelendi.
"The relational model, first proposed in 1970 by Edgar F. Codd, departed from this tradition by insisting that applications should search for data by content, rather than by following links.","Dáslepki ret 1970 jılı Edgar F.Kodd usınǵan relyaciyalıq model qollanbalar maǵlıwmatlardı keyingi siltemeler arqalı emes, mazmunı boyınsha izlew kerek dep talap etiw arqalı usı dástúrden shıqtı."
"The relational model employs sets of ledger-style tables, each used for a different type of entity.",Relyaciyalıq modelde hárqaysısı basqa túri ushın paydalanatuǵın buxgalterlik kitap stilindegi kesteler jıynaǵı qollanıladı.
Only in the mid-1980s did computing hardware become powerful enough to allow the wide deployment of relational systems (DBMSs plus applications).,Tek 1980-jıllardıń ortasında ǵana esaplaw texnikası relyaciyalıq sistemalardı (MBBS hám qosımshalar) keńnen qollanıwǵa imkaniyat beretuǵınday kúshli boldı.
"By the early 1990s, however, relational systems dominated in all large-scale data processing applications, and as of 2018 they remain dominant: IBM Db2, Oracle, MySQL, and Microsoft SQL Server are the most searched DBMS.","Degen menen 1990 jıllardıń basında relyaciyalıq sistemalar barlıq keń kólemli maǵlıwmatlardı qayta islew qosımshalarında basım boldı hám 2018 jılıda olar ústem bolıp qaladı: IBM Db2, Oracle, MySQL hám Microsoft SQL Server eń kóp izlenetuǵın MBBS bolıp tabıladı.[6] Relyaciyalıq model ushın standartlastırılǵan SQL maǵlıwmatlar bazasınıń ústem tili basqa maǵlıwmatlar modelleri ushın maǵlıwmatlar bazası tillerine tásir etti."
"The dominant database language, standardized SQL for the relational model, has influenced database languages for other data models. Object databases were developed in the 1980s to overcome the inconvenience of object–relational impedance mismatch, which led to the coining of the term post-relational and also the development of hybrid object–relational databases.","Obyektli maǵlıwmarlar bazası 1980 jılları obyekt penen relyaciyalıq tosıqtıń sáykessizliginiń qolaysızlıǵın aldın alıw ushın islep shıǵarıldı, bul post-relyaciyalıq” terminniń payda bolıwına, sonıń menen bir qatarda gibridli-relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınıń rawajlanıwına ákeldi."
"The next generation of post-relational databases in the late 2000s became known as NoSQL databases, introducing fast key–value stores and document-oriented databases.","2000 jıllardıń aqırında relyaciyadan keyingi maǵlıwmatlar bazalarınıń keyingi áwladı tez gilt-mánis saqlaǵıshların hám hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaların engizip, NoSQL maǵlıwmatlar bazaları retinde belgili boldı."
A competing next generation known as NewSQL databases attempted new implementations that retained the relational/SQL model while aiming to match the high performance of NoSQL compared to commercially available relational DBMSs.”,NewSQL maǵlıwmatlar bazaları dep atalatuǵın básekiles keyingi áwlad” kommerciyalı relyaciyalıq MBBS menen salıstırǵanda NoSQL-diń joqarı ónimliligin sáykeslendiriwge baǵdarlanǵan relyaciyalıq/SQL modelin saqlaytuǵın jańa engiziwlerge háreketti basladı.
"2000s, NoSQL and NewSQL","2000, NoSQL hám NewSQL"
XML databases are a type of structured document-oriented database that allows querying based on XML document attributes.,XML maǵlıwmatlar bazaları XML hújjetiniń atributları tiykarında soraw jaratıwǵa imkaniyat beretuǵın strukturalıq hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası túri bolıp tabıladı.
"XML databases are mostly used in applications where the data is conveniently viewed as a collection of documents, with a structure that can vary from the very flexible to the highly rigid: examples include scientific articles, patents, tax filings, and personnel records.","XML maǵlıwmatlar bazaları tiykarınan maǵlıwmatlar júdá iykemliden qattı qatańǵa shekem ózgeriwi múmkin maǵlıwmatlar jıynaǵı retinde qolaylı qarastırılatuǵın qollanbalarda qollanıladı: mısalı ilimiy maqalalar, patentler, salıq ótinishleri hám kadrlıq jazbalar kiredi."
"NoSQL databases are often very fast, do not require fixed table schemas, avoid join operations by storing denormalized data, and are designed to scale horizontally.","NoSQL maǵlıwmatlar bazaları kóbinese júdá tez, bekitilgen keste sxemaların talap etpeydi, normadan tıs maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı biriktiriw operaciyaların boldırmaydı hám gorizontal masshtablawǵa arnalǵan."
"In recent years, there has been a strong demand for massively distributed databases with high partition tolerance, but according to the CAP theorem, it is impossible for a distributed system to simultaneously provide consistency, availability, and partition tolerance guarantees.","Sońǵı jılları bóliwge shıdamlılıǵı joqarı ǵalabalıq en jayǵan maǵlıwmatlar bazalarına talap joqarı boldı, biraq CAP teoremasına sáykes, bólingen sistema bir mezgilde sistemalı, qoljetimlilik hám bólimlerge shıdamlılıq kepilliklerin támiyinlew múmkin emes."
"A distributed system can satisfy any two of these guarantees at the same time, but not all three.","Bólingen sistema bir waqıtta usı kepilliklerdiń hár qanday ekewin qanaatlandıra aladı, biraq úshewin birdey emes."
"For that reason, many NoSQL databases are using what is called eventual consistency to provide both availability and partition tolerance guarantees with a reduced level of data consistency.",Usı sebepli kóplegen NoSQL maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlar sáykesliginiń tómenletilgen dárejesi menen qoljetimlilik penen bólimge shıdamlılıq kepilliklerin támiyinlew ushın túpkilikli sáykeslik dep atalatuǵın nárseni paydalanadı.
NewSQL is a class of modern relational databases that aims to provide the same scalable performance of NoSQL systems for online transaction processing (read-write) workloads while still using SQL and maintaining the ACID guarantees of a traditional database system.”,"NewSQL - bul SQL-di paydalanıwda hám dástúrli maǵlıwmatlar bazası sitemasınıń ACID kepilliklerin saqlap, tranzakciyalardı onlayn qayta islew (oqıw-jazıw) jumıs júklemeleri ushın NoSQL sistemalarınıń birdey masshtablanatuǵın ónimliligin támiyinlewge baǵdarlanǵan zamanagóy relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası klası."
Overview,Sholıw
Integrated development environments are designed to maximize programmer productivity by providing tight-knit components with similar user interfaces.,Biriktirilgen islep shıǵıw ortalıqları uqsas paydalanıwshı interfeysleri bar tıǵız biriktirilgen komponentlerdi támiyinlew arqalı baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwǵa arnalǵan.
IDEs present a single program in which all development is done.,IDE barlıq islep shıǵıw orınlanatuǵın jalǵız programmanı usınadı.
"This program typically provides many features for authoring, modifying, compiling, deploying and debugging software.","Bul programma ádette programmalıq támiynattı jaratıwǵa, ózgertiwge, kompilyaciyalawǵa, jaylastırıwǵa hám dúzetiwge arnalǵan kóplegen imkaniyatlardı támiyinleydi."
"This contrasts with software development using unrelated tools, such as vi, GDB, GNU Compiler Collection, or make.","Bul vi, GDB, GNU Compiler Collection yamasa make sıyaqlı baylanıslı emes qurallardı paydalanıp programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qarsı."
One aim of the IDE is to reduce the configuration necessary to piece together multiple development utilities.,IDE maqsetiniń biri bir neshe islep shıǵarıwshı utilitalardı biriktiriw ushın kerekli konfiguraciyanı azaytıw bolıp tabıladı.
"Instead, it provides the same set of capabilities as one cohesive unit.",Onıń ornına bir biriktirilgen birlik sıyaqlı imkaniyatlar jıynaǵın beredi.
"Reducing setup time can increase developer productivity, especially in cases where learning to use the IDE is faster than manually integrating and learning all of the individual tools.","Ornatıw waqtın qısqartıw baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwı múmkin, ásirese IDE paydalanıwdı úyreniw barlıq jeke qurallardı qol menen biriktiriw hám úyreniwden tezirek bolatuǵın jaǵdaylarda."
Tighter integration of all development tasks has the potential to improve overall productivity beyond just helping with setup tasks.,Barlıq islep shıǵıw tapsırmalarınıń anaǵurlım tereń integraciyası ornatıw tapsırmalarına járdemlesiw menen birge ulıwma ónimlilikti jaqsılawǵa imkaniyat beredi.
"For example, code can be continuously parsed while it is being edited, providing instant feedback when syntax errors are introduced, thus allowing developers to debug code much faster and more easily with an IDE.","Mısalı kodtı qayta islewde úziliksiz analizlewge boladı, bul sintaksislik qáteler kirgizilgende tez keri baylanıstı támiyinleydi, usılayınsha baǵdarlamashılarǵa IDE járdemi menen kodtı tezirek hám ańsat qayta islewge imkaniyat beredi."
"Some IDEs are dedicated to a specific programming language, allowing a feature set that most closely matches the programming paradigms of the language.","Ayırım IDE belgili bir programmalastırıw tiline arnalǵan, bul tildiń programmalastırıw paradigmalarına sáykes keletuǵın qásiyetler jıynaǵına imkaniyat beredi."
"However, there are many multiple-language IDEs.","Degen menen, kóplegen bir neshe tilli IDE bar."
"While most modern IDEs are graphical, text-based IDEs such as Turbo Pascal were in popular use before the availability of windowing systems like Microsoft Windows and the X Window System (X11).","Házirgi zamanagóy IDE-lerdiń kópshiligi grafikalıq bolǵanı menen, Turbo Pascal sıyaqlı tekstli IDE-ler Microsoft Windows hám X Window System (X11) sıyaqlı ayna sistemalarına bar bolǵanǵa shekem ataqlı boldı."
They commonly use function keys or hotkeys to execute frequently used commands or macros.”,Olar jiyi qollanılatuǵın buyrıqlardı (komandalardı) yamasa makroslardı orınlaw ushın ádette funkcional klavishlerdi operativ klavishlerdi paydalanadı.
IDEs initially became possible when developing via a console or terminal.,IDE dáslebinde konsol yamasa terminal arqalı jazıw gezinde múmkin boldı.
"Early systems could not support one, since programs were submitted to a compiler or assembler via punched cards, paper tape, etc.","Programmalar kompilyatorǵa yamasa assemblerge perfokartalar, qaǵaz lenta t.b. arqalı jiberilgenlikten burınǵı sistemalar birewin qollay almadı."
"Dartmouth BASIC was the first language to be created with an IDE (and was also the first to be designed for use while sitting in front of a console or terminal).[citation needed] Its IDE (part of the Dartmouth Time Sharing System) was command-based, and therefore did not look much like the menu-driven, graphical IDEs popular after the advent of the Graphical User Interface.","Dartmouth BASIC IDE járdemi menen jaratılǵan birinshi til boldı. Atalǵan IDE buyrıqqa (komandaǵa) tiykarlanǵan, sonlıqtan grafikalıq paydalanıwshı interfeysi payda bolǵannan keyin ataqlı menyuge tiykarlanǵan grafikalıq IDE-ge uqsamadı."
"However it integrated editing, file management, compilation, debugging and execution in a manner consistent with a modern IDE.","Degen menen, ol redaktorlawdı, fayllardı basqarıwdı, toplawdı, qayta islewdi hám zamanagóy IDE-ge sáykes orınlawdı biriktirdi."
Maestro I is a product from Softlab Munich and was the world's first integrated development environment[1] for software.,Maestro I - Softlab Munich kompaniyasınıń ónimi hám programmalıq támiynattı jaratıwdıń dúnyadaǵı birinshi integraciyalanǵan fortalıǵı boldı.
"Maestro I was installed for 22,000 programmers worldwide.",Maestro I pútkil dúnya boyınsha 22 000 baǵdarlamashı ushın ornatıldı.
"Until 1989, 6,000 installations existed in the Federal Republic of Germany.",1989 jılǵa shekem Germaniyada 6000 ornatıw bar edi.
Maestro was arguably the world leader in this field during the 1970s and 1980s.,Maestro1970 hám 1980 jılları usı tarawda dúnyajúzlik jetekshige aylandı.
Today one of the last Maestro I can be found in the Museum of Information Technology at Arlington in Texas.,Házirgi waqıtta aqırǵı Maestro-nıń birin Texastaǵı Arlington Informaciyalıq texnologiyalar muzeyinen tabıwǵa boladı.
One of the first IDEs with a plug-in concept was Softbench.,Plagin koncepciyası bar dáslepki IDE-lerdiń biri Softbench boldı.
In 1995 Computerwoche commented that the use of an IDE was not well received by developers since it would fence in their creativity.,"1995 jılı Computerwoche IDE qollanıwdı baǵdarlamashılar jaqsı qabıllamadı, óytkeni bul olardıń dóretiwshiligin qorshaydı dep túsindirdi."
"As of August 2023, the most commonly searched for IDEs on Google Search were Visual Studio, Visual Studio Code, and Eclipse.”","2023 jıl avgusttaǵı jaǵday boyınsha Google Izlewde eń kóp izlengen IDE-lar Visual Studio, Visual Studio Code hám Eclipse edi."
Swift (programming language),Swift (programmalastırıw tili)
"Swift is a high-level general-purpose, multi-paradigm, compiled programming language created by Chris Lattner in 2010 for Apple Inc. and maintained by the open-source community.","Swift − 2010 jılı Kris Lattner tárepinen Apple Inc. ushın jaratılǵan hám ashıq kodlı jámiyetshilik qollaytuǵın joqarı dárejeli ulıwma maqsetli, kóp paradigmalı, kompilyaciyalanǵan programmalastırıw tili."
"Swift compiles to machine code, as it is an LLVM-based compiler.","Swift mashinalıq kodqa kompilyaciya isleydi, óytkeni ol LLVM tiykarındaǵı kompilyator."
"Swift was first released in June 2014, and the Swift toolchain has shipped in Xcode since version 6, released in 2014.","Swift dáslepki ret 2014 jıl iyunda shıǵarıldı hám Swift úskeneler dizbegi 2014 jılı shıǵarılǵan, 6-versiyasınan baslap Xcode-ta jetkizildi."
"Apple intended Swift to support many core concepts associated with Objective-C, notably dynamic dispatch, widespread late binding, extensible programming, and similar features, but in a safer way, making it easier to catch software bugs; Swift has features addressing some common programming errors like null pointer dereferencing and provides syntactic sugar to help avoid the pyramid of doom.","Apple kompaniyası Swift-ti Objective-C menen baylanıslı bolǵan kóplegen tiykarǵı koncepciyalardı, atap aytqanda dinamikalıq jiberiw, keń tarqalǵan keshiktiriw, keńeytilgen programmalastırıw hám uqsas imkaniyatlardı qollawǵa arnalǵan, biraq programmalıq qural qátelerin anıqlawdı jeńilletetuǵın qáwipsiz” usıl menen; Swift-te nol kórsetkishin alıp taslaw sıyaqlı ayırım ulıwma programmalastırıw qátelerin sheshetuǵın imkaniyatlar bar hám apat piramidasınıń aldın alıwǵa járdemlesetuǵın sintaksislik qanttı” támiyinleydi."
"Swift supports the concept of protocol extensibility, an extensibility system that can be applied to types, structs and classes, which Apple promotes as a real change in programming paradigms they term protocol-oriented programming (similar to traits and type classes).","Swift protokoldı keńeytiw koncepciyasın, tiplerge, strukturalarǵa hám klaslarǵa qollanıwǵa bolatuǵın keńeytpe sistemasın qollaydı, onı Apple programmalastırıw paradigmalarınıń anıq ózgerisi retinde protokolǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw” dep ataydı (táriyipler menen tip klaslarına uqsas)."
Swift was introduced at Apple's 2014 Worldwide Developers Conference (WWDC).,Swift Apple kompaniyasınıń 2014 jılǵı dúnyajúzilik baǵdarlamashılar konferenciyasında (WWDC) kópshilikke tanıstırıldı.
It underwent an upgrade to version 1.2 during 2014 and a major upgrade to Swift 2 at WWDC 2015.,Ol 2014 jılı 1.2 versiyasına hám WWDC 2015 kórgizbesinde Swift 2 versiyasına quramalı jańalawdı ótkerdi.
"It was initially a proprietary language, but version 2.2 was made open-source software under the Apache License 2.0 on December 3, 2015, for Apple's platforms and Linux.","Dáslebinde menshikli til, 2.2 versiyası Apple platformaları menen Linux ushın, 2015 jıl 3-dekabrde Apache 2.0 licenziyası boyınsha ashıq kodlı programmalıq quralǵa aylandı."
"Through version 3.0 the syntax of Swift went through significant evolution, with the core team making source stability a focus in later versions.","3.0 versiyası arqalı Swift sintaksisi zárúr evolyuciyadan ótti, tiykarǵı topar keyingi versiyalarda dáslepki turaqlılıqqa itabar berdi."
In the first quarter of 2018 Swift surpassed Objective-C in measured popularity.,2018 jıldıń birinshi shereginde Swift ataqlılıǵı boyınsha Objective-C-den ozıp ketti.
"Swift 4.0, released in 2017, introduced several changes to some built-in classes and structures.",2017 jılı shıǵarılǵan Swift 4.0 ayırım ornatılǵan klaslar menen strukturalarǵa birneshe ózgerisler kirgizdi.
Code written with previous versions of Swift can be updated using the migration functionality built into Xcode.,Swift programmasınıń aldıńǵı versiyaları menen jazılǵan kodtı Xcode ishine ornatılǵan tasıw funkciyası arqalı jańalawǵa boladı.
"Swift 5, released in March 2019, introduced a stable binary interface on Apple platforms, allowing the Swift runtime to be incorporated into Apple operating systems.",2019 jıl mart ayında shıǵarılǵan Swift 5 Apple platformalarında Swift jumıs waqtın Apple operacion sistemalarına kirgiziwge imkaniyat beretuǵın turaqlı ekilik interfeysti usındı.
It is source compatible with Swift 4.,Ol Swift 4 penen úylesimli derek bolıp tabıladı.
Swift 5.1 was officially released in September 2019.,Swift 5.1 rásmiy túrde 2019 jıl sentyabrde shıǵarıldı.
Swift 5.1 builds on the previous version of Swift 5 by extending the stable features of the language to compile-time with the introduction of module stability.,Swift 5.1 modul turaqlılıǵın engiziw arqalı kompilyaciya waqtında tildiń turaqlı imkaniyatların keńeytiw Swift 5-tiń aldıńǵı versiyasına tiykarlanadı.
The introduction of module stability makes it possible to create and share binary frameworks that will work with future releases of Swift.,Modul turaqlılıǵın engiziw Swift-tiń keleshektegi versiyaları menen jumıs isleytuǵın ekilik freymvorklerdi jaratıwǵa hám ulıwma paydalanıwǵa imkaniyat beredi.
"Swift 5.5, officially announced by Apple at the 2021 WWDC, significantly expands language support for concurrency and asynchronous code, notably introducing a unique version of the actor model.","2021 jılda ótkerilgen WWDC-te Apple rásmiy túrde járiyalaǵan Swift 5.5 parallel hám asinxron kod ushın til qollawın aytarlıqtay keńeytedi, atap aytqanda aktyor modeliniń unikal versiyasın usınadı."
"Swift 5.9, was released in September 2023 and includes a macro system, generic parameter packs, and ownership features like the new consume operator.","Swift 5.9, 2023 jıl sentyabrde shıǵarıldı hám makrosistemanı, ulıwma parametr paketlerin hám jańa tutınıw operatorı sıyaqlı iyelik imkaniyatların qamtıydı."
"The current version, Swift 5.10, was released in March 2024.","Aǵımdaǵı versiyası, Swift 5.10, 2024 jıl mart ayında shıǵarıldı."
"This version improves the language's concurrency model, allowing for full data isolation to prevent data races.",Bul versiya maǵlıwmatlar jarısınıń aldın alıw ushın maǵlıwmatlardı tolıq izolyaciyalawǵa imkaniyat beretuǵın tildiń parallel modelin jaqsılaydı.
It is also the last release before Swift 6.,Bul sonday-aq Swift 6 aldındaǵı sońǵı versiya.
"Version 5.10 is currently available for macOS, Windows and for Linux.”","5.10 versiyası házirgi waqıtta macOS, Windows hám tájiriybelik paydalanıwda Linux ushın qoljetimli."
"Development of Swift started in July 2010 by Chris Lattner, with the eventual collaboration of many other programmers at Apple.","Swift-ti jaratıwdı 2010 jıldıń iyul ayında Kris Lattner tárepinen, Apple-degi kóplegen basqa baǵdarlamashılardıń birge islesiwi menen baslandı."
"Swift was motivated by the need for a replacement for Apple's earlier programming language Objective-C, which had been largely unchanged since the early 1980s and lacked modern language features.",Swiftke Apple kompaniyasınıń 1980 jıllardıń basınan berli aytarlıqtay ózgerissiz qalǵan hám zamanagóy til imkaniyatları joq burınǵı Objective-C programmalastırıw tilin almastırıw zárúrligi túrtki boldı.
"Swift took language ideas from Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU, and far too many others to list.","Swift til ideyaların Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU hám dizimge kirmeytuǵın basqada tillerden” aldı."
"On June 2, 2014, the Apple Worldwide Developers Conference (WWDC) application became the first publicly released app written with Swift.",2014 jıl 2-iyunda Apple Worldwide Developers Conference (WWDC) qosımshası Swift járdemi menen jazılǵan birinshi hámmege qoljetimli programma boldı.
"A beta version of the programming language was released to registered Apple developers at the conference, but the company did not promise that the final version of Swift would be source code compatible with the test version.","Konferenciyada dizimnen ótken Apple baǵdarlamashılarına programmalastırıw tildiń beta versiyası shıǵarıldı, biraq kompaniya Swift-tiń sońǵı versiyası sınaq versiya menen úylesimli ashıq kod boladı dep wáde bermedi."
Apple planned to make source code converters available if needed for the full release.,"Tolıq shıǵarılım ushın kerek bolsa, Apple ashıq kod túrlendirgishlerin kópshilikke usınıwdı rejelestirdi."
"The Swift Programming Language, a free 500-page manual, was also released at WWDC, and is available on the Apple Books Store and the official website.”",Swift programmalastırıw tiliniń biypul 500 betlik qollanbası WWDC-te shıǵarıldı hám Apple Books Store menen rásmiy veb-saytında qoljetimli.
Features,Ózgeshelikleri
"Swift is a general purpose programming language that employs modern programming-language theory concepts and strives to present a simple, yet powerful syntax.","Swift - bul programmalastırıw tili teoriyasınıń zamanagóy koncepciyaların qollanatuǵın hám ápiwayı, biraq kúshli sintaksisti usınıwǵa háreket etetuǵın ulıwma maqsetli programmalastırıw tili."
"Swift incorporates innovations and conventions from various programming languages, with notable inspiration from Objective-C, which it replaced as the primary development language on Apple Platforms.","Swift hár túrli programmalastırıw tillerindegi innovaciyalar menen konvenciyalardı biriktiredi, ol Apple platformalarında tiykarǵı jaratıw tili retinde almastırılǵan Objective-C-den ayrıqsha ilhamlandırıladı"
Swift was designed to be safe and friendly to new programmers while not sacrificing speed.,"Swift tezligin joǵaltpay, jańa baǵdarlamashılar ushın qáwipsiz hám miyrimli bolıw ushın jaratılǵan."
By default Swift manages all memory automatically and ensures variables are always initialized before use.,Ádepki boyınsha Swift barlıq yadtı avtomat túrde basqaradı hám ózgeriwshi mánislerdiń bárqulla paydalanıw aldında inicializaciyalanıwın támiyinleydi.
Array accesses are checked for out-of-bounds errors and integer operations are checked for overflow.,Massiv qatnası shamadan tıs qáteler ushın tekseriledi hám pútin operaciyalar tolıp ketiw ushın tekseriledi.
Parameter names allow creating clear APIs.,Parametr atları anıq API dúziwge imkaniyat beredi.
"Protocols define interfaces that types may adopt, while extensions allow developers to add more function to existing types.","Protokollar tipler qabıllay alatuǵın interfeyslerdi anıqlaydı, al keńeytpeler baǵdarlamashılarǵa bar tiplerge kóbirek funkciya qosıwǵa imkaniyat beredi."
"Swift enables object-oriented programming with the support for classes, subtyping, and method overriding.","Swift klasları, sub tiplerdi hám metodtı qayta anıqlawdı qollaw arqalı obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa imkaniyat beredi."
Optionals allow nil values to be handled explicitly and safely.,Qosımshalar nol mánislerin anıq hám qáwipsiz qayta islewge imkaniyat beredi.
Concurrent programs can be written using async/await syntax and actors isolate shared mutable state in order to eliminate data races.”,Bir waqıttaǵı programmalardı asinxronlaw/kútiw sintaksisi arqalı jazıwǵa boladı hám aktyorler maǵlıwmatlar jarısların óshiriw ushın ulıwma ózgermeli jaǵdaydı izolyaciyalaydı.
Digital data,Cifrlı maǵlıwmatlar
"Digital data, in information theory and information systems, is information represented as a string of discrete symbols, each of which can take on one of only a finite number of values from some alphabet, such as letters or digits.","Cifrlı maǵlıwmatlar, informaciya teoriyası menen informaciyalıq sistemalarda, diskret simvollar izbe-izligi retinde usınılǵan informaciya, olardıń hárqaysısı háripler yamasa cifrlar sıyaqlı ayırım alfavittegi mánislerdiń sheklengen sanınıń birewin ǵana qabıllay aladı."
"An example is a text document, which consists of a string of alphanumeric characters.",Mısal retinde alfavit-cifrlı belgiler dizbeginen ibarat tekstli hújjetti keltiriwge boladı.
"The most common form of digital data in modern information systems is binary data, which is represented by a string of binary digits (bits) each of which can have one of two values, either 0 or 1.","Házirgi informaciyalıq sistemalardaǵı cifrlı maǵlıwmatlardıń eń kóp tarqalǵan túri ekilik cifrlar (razryadlar) dizbegi menen usınılatuǵın ekilik maǵlıwmatlar bolıp tabıladı, olardıń hárqaysısında eki mánistiń birewi ya 0, ya 1 bolıwı múmkin."
"Digital data can be contrasted with analog data, which is represented by a value from a continuous range of real numbers.",Cifrlı maǵlıwmatlardı haqıyqıy sanlardıń úziliksiz diapazonındaǵı mánis penen usınılǵan analog maǵlıwmatlarǵa qarama-qarsı qoyıwǵa boladı.
"Analog data is transmitted by an analog signal, which not only takes on continuous values but can vary continuously with time, a continuous real-valued function of time.","Analoq maǵlıwmatlar analog signal arqalı beriledi, ol tek úziliksiz mánislerdi qabıllaw menen qatar, waqıtqa baylanıslı úziliksiz ózgere aladı, waqıttıń úziliksiz real mánisli funkciyası."
An example is the air pressure variation in a sound wave.,"Mısalı, dawıs tolqınındaǵı hawa basımınıń ózgeriwi."
"The word digital comes from the same source as the words digit and digitus (the Latin word for finger), as fingers are often used for counting.","Cifrlı sózi digit hám digitus (latınsha barmaq sózi) sózleri menen bir derekten alınǵan, óytkeni barmaqlar sanaw ushın jiyi qollanıladı."
Mathematician George Stibitz of Bell Telephone Laboratories used the word digital in reference to the fast electric pulses emitted by a device designed to aim and fire anti-aircraft guns in 1942.,"Bell Telephone Laboratories xızmetkeri matematik Djordj Stibitc cifrlı degen sózdi 1942 jılı zenit quralların kózlep, atıwǵa arnalǵan qurılma shıǵaratuǵın tez elektr impulslarına baylanıslı qollandı."
"The term is most commonly used in computing and electronics, especially where real-world information is converted to binary numeric form as in digital audio and digital photography.”","Bul termin kóbinese esaplaw texnikasında hám elektronikada qollanıladı, ásirese real dúnyadaǵı informaciya cifrlı audio hám cifrlı fotosúwretler sıyaqlı ekilik sanlı formaǵa túrlendiriledi."
Symbol to digital conversion,Cifrlı túrlendiriw simvolı
"Since symbols (for example, alphanumeric characters) are not continuous, representing symbols digitally is rather simpler than conversion of continuous or analog information to digital.","Simvollar (mısalı, háriplik-cirflı simvollar) úziliksiz bolmaǵanlıqtan, simvollardı cifrlı túrde kórsetiw úziliksiz yamasa analog informaciyanı cifrlı túrlendiriwge (ańlatıwǵa) qaraǵanda ańsatıraq."
"Instead of sampling and quantization as in analog-to-digital conversion, such techniques as polling and encoding are used.",Analog-cifrlı túrlendiriwdegidey saylaw hám kvantlaw ornına soraw hám kodlaw sıyaqlı usıllar qollanıladı.
A symbol input device usually consists of a group of switches that are polled at regular intervals to see which switches are switched.,Simvollardı kirgiziw qurılması ádette qanday jalǵaǵıshlardıń almastırılǵanın kóriw ushın turaqlı aralıq penen soralatuǵın jalǵaǵıshlar toparınan ibarat.
"Data will be lost if, within a single polling interval, two switches are pressed, or a switch is pressed, released, and pressed again.","Bir soraw aralıǵı ishinde eki jalǵaǵısh basılsa yamasa jalǵaǵısh basılıp, bosatılıp, qayta basılsa, maǵlıwmatlar joytıladı."
This polling can be done by a specialized processor in the device to prevent burdening the main CPU.,Bul sorawnamanı tiykarǵı processorǵa júklemeniń aldın alıw ushın qurılmadaǵı processor isley aladı.
"When a new symbol has been entered, the device typically sends an interrupt, in a specialized format, so that the CPU can read it.","Jańa simvol kirgizilgende, qurılma ádette processor onı oqıy alatuǵınday qánigelestirilgen formatta úzilis jiberedi."
"For devices with only a few switches (such as the buttons on a joystick), the status of each can be encoded as bits (usually 0 for released and 1 for pressed) in a single word.","Bir neshe jalǵaǵıshı bar qurılmalar ushın (mısalı, djoystiktegi túymeler) hárqaysısınıń statusın bir sóz benen bit retinde kodlawǵa boladı (ádette bosatılǵan ushın 0 hám basılǵan ushın 1)."
"This is useful when combinations of key presses are meaningful, and is sometimes used for passing the status of modifier keys on a keyboard (such as shift and control).","Bul klavishlerdi basıw kombinaciyası mánili bolǵanda paydalı hám geyde klaviaturadaǵı ózgertiwshi klavishlerdiń statusın beriw ushın qollanıladı (mısalı, almasıw hám basqarıw)."
But it does not scale to support more keys than the number of bits in a single byte or word.,Biraq ol bir bayttaǵı yamasa sózdegi bitlerdiń sanınan kóp giltlerdi qollaw ushın masshtablanbaydı.
"Devices with many switches (such as a computer keyboard) usually arrange these switches in a scan matrix, with the individual switches on the intersections of x and y lines.","Kóplegen jalǵaǵıshı bar qurılmalar (mısalı, kompyuter klaviaturası) ádette bul jalǵaǵıshlardı x hám y sızıqlarınıń kesilispesinde jeke jalǵaǵıshları bar skanerlew matricasında jaylastıradı."
"When a switch is pressed, it connects the corresponding x and y lines together.","Kommutator basılǵanda, ol sáykes x hám y sızıqların qosadı."
"Polling (often called scanning in this case) is done by activating each x line in sequence and detecting which y lines then have a signal, thus which keys are pressed.","Soraw (bul jaǵdayda jiyi skanerlew dep ataladı) hárbir x qatarın reti menen aktivlestiriw hám qaysı y qatarında signal bar ekenin anıqlaw arqalı orınlanadı, usılayınsha qaysı túymeler basıladı."
"When the keyboard processor detects that a key has changed state, it sends a signal to the CPU indicating the scan code of the key and its new state.","Klaviatura processorı klavish statusınıń ózgergenin anıqlaǵanda, ol oraylıq processorǵa gilttiń skanerlew kodın hám onıń jańa statusın kórsetetuǵın signal jiberedi."
The symbol is then encoded or converted into a number based on the status of modifier keys and the desired character encoding.,Sonnan keyin simvol kodlanadı yamasa túrlendirgish klavishlerdiń statusına hám kerekli simvol kodlanıwına tiykarlanǵan sanǵa túrlendiriledi (aylandırıladı).
A custom encoding can be used for a specific application with no loss of data.,Arnawlı kodlaw maǵlıwmatların joytpastan belgili bir programma ushın paydalanıwǵa boladı.
"However, using a standard encoding such as ASCII is problematic if a symbol such as 'ß' needs to be converted but is not in the standard.","Degen menen, ß sıyaqlı simvoldı túrlendiriw kerek bolsa, biraq standart bolmasa, ASCII sıyaqlı standart kodlawdı paydalanıw qıyın boladı."
"It is estimated that in the year 1986, less than 1% of the world's technological capacity to store information was digital and in 2007 it was already 94%.","1986 jılı dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatlarınıń 1%-ten azı cifrlı edi, al 2007 jılı bul kórsetkish 94%-ti quradı."
The year 2002 is assumed to be the year when humankind was able to store more information in digital than in analog format (the beginning of the digital age).”,2002 jıl adamzat analog formatqa qaraǵanda cifrlı formatta kóbirek informaciyanı saqlay alatuǵın jıl boldı (cifrlı dáwirdiń baslanıwı”).
Properties of digital information,Cifrlı informaciyanıń qásiyetleri
All digital information possesses common properties that distinguish it from analog data with respect to communications:,Barlıq cifrlı informaciya baylanıs boyınsha analoq maǵlıwmatlardan ózgeshelenetuǵın ulıwma qásiyetlerge iye:
"Synchronization: Since digital information is conveyed by the sequence in which symbols are ordered, all digital schemes have some method for determining the beginning of a sequence.","Sinxronizaciya: Cifrlı informaciya simvollar retlengen izbe-izlik arqalı uzatılǵanlıqtan, barlıq cifrlı sxemalarda dizbektiń basın anıqlawdıń qanday da bir metodı boladı."
"In written or spoken human languages, synchronization is typically provided by pauses (spaces), capitalization, and punctuation.","Jazbasha yamasa awızsha adam tillerinde sinxronizaciya ádette úzilisler (bos orınlar), bas háripler hám irkilis belgileri arqalı támiyinlenedi."
Machine communications typically use special synchronization sequences.,Mashinalıq baylanıslar ádette sinxronizaciya izbe-izligin paydalanadı.
"Language: All digital communications require a formal language, which in this context consists of all the information that the sender and receiver of the digital communication must both possess, in advance, for the communication to be successful.","Til: Barlıq cifrlı kommunikaciyalar rásmiy tildi talap etedi, bul kontekstte cifrlı baylanıstı jiberiwshi de, qabıllawshı da baylanıs tabıslı bolıw ushın aldınnan iye bolıwı kerek barlıq informaciyadan ibarat."
"Languages are generally arbitrary and specify the meaning to be assigned to particular symbol sequences, the allowed range of values, methods to be used for synchronization, etc.","Tiller ádette erikli hám belgili bir simvollar dizbegine tayınlanatuǵın mánili, ruqsat etilgen mánisler kólemin, sinxronizaciyalaw ushın qollanılatuǵın usıllardı t.b. kórsetedi."
"Errors: Disturbances (noise) in analog communications invariably introduce some, generally small deviation or error between the intended and actual communication.","Qáteler: Analog baylanıslardaǵı buzılıwlar (shawqım) bárhama boljanǵan hám anıq baylanıs arasında ayırım, ádette kishi qáteliklerdi payda etedi."
Disturbances in digital communication only result in errors when the disturbance is so large as to result in a symbol being misinterpreted as another symbol or disturbing the sequence of symbols.,Cifrlı baylanıstıń buzılıwı simvoldıń basqa simvol retinde qáte túrlendiriliwine yamasa simvollar dizbegin buzıwına alıp keletuǵınday úlken bolǵanda ǵana qáteler payda etedi.
It is generally possible to have near-error-free digital communication.,Ádette qátesiz cifrlı baylanıs bolıwı múmkin.
"Further, techniques such as check codes may be used to detect errors and correct them through redundancy or re-transmission.","Bunnan basqa, tekseriw kodları sıyaqlı usıllar qátelerdi anıqlaw hám olardı artıq yamasa qayta jiberiw arqalı dúzetiw ushın paydalanıwı múmkin."
"Errors in digital communications can take the form of substitution errors, in which a symbol is replaced by another symbol, or insertion/deletion errors, in which an extra incorrect symbol is inserted into or deleted from a digital message.",Cifrlı baylanıslardaǵı qáteler simvol basqa simvol menen almastırılatuǵın almastırıw qáteleri yamasa cifrlı xabarǵa qosımsha qáte simvol kirgizilgen yamasa onnan óshiriletuǵın kirgiziw/óshiriw qáteleri túrinde bolıwı múmkin.
Uncorrected errors in digital communications have an unpredictable and generally large impact on the information content of the communication.,Cifrlı baylanıstaǵı dúzetilmegen qáteler baylanıstıń apparatlıq mazmunına kútpegen hám ádette úlken tásir etedi.
"Copying: Because of the inevitable presence of noise, making many successive copies of an analog communication is infeasible because each generation increases the noise.","Kóshiriw: Shawqımnıń sózsiz bolıwına baylanıslı analog baylanıstıń kóplegen izbe-iz kóshirmelerin jaratıw múmkin emes, óytkeni hárbir áwlad shawqımdı arttıradı."
"Because digital communications are generally error-free, copies of copies can be made indefinitely.","Cifrlı baylanıslar ádette qátesiz bolǵanlıqtan, kóshirmelerdiń kóshirmelerin sheksiz ámelge asırıwǵa boladı."
Granularity: The digital representation of a continuously variable analog value typically involves a selection of the number of symbols to be assigned to that value.,Detalizaciya: Úziliksiz ózgeriwshi analog mánistiń cifrlı kórinisi ádette usı mániske tayınlanatuǵın simvollar sanın tańlawdı qamtıydı.
The number of symbols determines the precision or resolution of the resulting datum.,Simvollar sanı salınǵan maǵlıwmatlardıń dálligin yamasa ólshemlerin anıqlaydı.
The difference between the actual analog value and the digital representation is known as quantization error.,Anıq analog mánis penen cifrlı kórsetiw arasındaǵı ayırmashılıq kvatlaw qátesi retinde belgili.
"For example, if the actual temperature is 23.234456544453 degrees, but only two digits (23) are assigned to this parameter in a particular digital representation, the quantizing error is 0.234456544453.","Mısalı, eger anıq temperatura 23,234456544453 gradus bolsa, biraq bul parametrge anıq cifrlı kóriniste tek eki cifr (23) tayınlansa, kvantlaw qátesi 0,234456544453 boladı."
This property of digital communication is known as granularity.,Cifrlı baylanıstıń bul qásiyeti detalizaciya (túyirli) dep ataladı.
"Compressible: According to Miller, Uncompressed digital data is very large, and in its raw form, it would actually produce a larger signal (therefore be more difficult to transfer) than analog data.","Qısılatuǵın: Millerdiń aytıwınsha, Qısılmaǵan cifrlı maǵlıwmatlar júdá úlken hám onıń shiyki túrinde analog maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda úlkenirek signal shıǵaradı (sonlıqtan tasıw/uzatıw qıyınıraq)."
"However, digital data can be compressed.","Degen menen, cifrlı maǵlıwmatlardı qısıwǵa boladı."
"Compression reduces the amount of bandwidth space needed to send information. Data can be compressed, sent, and then decompressed at the site of consumption.","Qısıw informaciyanı jiberiw ushın kerekli ótkiziw qábileti keńisliginiń kólemin tutınıw ornında qısıwǵa, jiberiwge hám onnan keyin ashıwǵa boladı."
"This makes it possible to send much more information and results in, for example, digital television signals offering more room on the airwave spectrum for more television channels.”","Bul, mısalı efir tolqınında kóbirek orın usınatuǵın cifrlı televizor signalların jiberiwge imkaniyat beredi. Kóbinese telekanallar ushın spektr.”"
Historical digital systems,Tariyxıy cifrlı sistemalar
"Even though digital signals are generally associated with the binary electronic digital systems used in modern electronics and computing, digital systems are actually ancient, and need not be binary or electronic.","Cifrlı signallar ádette házirgi elektronika menen esaplaw texnikada qollanılatuǵın ekilik elektron cifrlı sistemalar menen baylanıslı bolsa da, cifrlı sistemalar shın mánisinde áyyemgi hám ekilik elektron bolıwı zárúr emes."
DNA genetic code is a naturally occurring form of digital data storage.,DNK-nıń genetikalıq kodı – cifrlı maǵlıwmatlardı saqlawdıń tábiyiy túri.
Written text (due to the limited character set and the use of discrete symbols – the alphabet in most cases),Jazbasha tekst (sheklengen simvollar jıynaǵına hám diskret simvollardı - kóp jaǵdayda álipbeni paydalanıwǵa baylanıslı)
"The abacus was created sometime between 1000 BC and 500 BC, it later became a form of calculation frequency.","Abakus biziń eramızǵa shekemgi 1000 hám 500 jıllar aralıǵında jaratılǵan, keyinirek ol esaplaw chastotasınıń túrine aylandı."
"Nowadays it can be used as a very advanced, yet basic digital calculator that uses beads on rows to represent numbers.","Házirgi waqıtta onı sanlardı kórsetiw ushın qatarlardaǵı monshaqlardı paydalanatuǵın júdá jetilistirilgen, biraq tiykarǵı cifrlı kalkulyator retinde paydalanıwǵa boladı."
"Beads only have meaning in discrete up and down states, not in analog in-between states.","Monshaqlar tek diskretli joqarı hám tómen jaǵdaylarda mániske iye, analog jaǵdaylarda emes."
"A beacon is perhaps the simplest non-electronic digital signal, with just two states (on and off).",Mayak tek eki jaǵdayı bar (jaǵıw hám óshiriw) eń ápiwayı elektron emes cifrlı signal bolıwı múmkin.
"In particular, smoke signals are one of the oldest examples of a digital signal, where an analog carrier (smoke) is modulated with a blanket to generate a digital signal (puffs) that conveys information.","Atap ótsek, tútin signalları cifrlı signallardıń eń góne mısallarınıń biri bolıp tabıladı, bunda analog tasıwshı” (tútin) informaciyanı tasıytuǵın cifrlı signaldı generaciyalaw ushın kórpe menen modulyaciyalanadı."
"Morse code uses six digital states—dot, dash, intra-character gap (between each dot or dash), short gap (between each letter), medium gap (between words), and long gap (between sentences)—to send messages via a variety of potential carriers such as electricity or light, for example using an electrical telegraph or a flashing light.","Morze kodı altı cifrlı jaǵdaydı paydalanadı: noqat, sızıqsha, simvol ishindegi aralıq (hárbir noqat yamasa sızıqsha arasında), qısqa aralıq (hár hárip arasında), ortasha aralıq (sózler arasında) hám uzın aralıq (gápler arasındaǵı) elektr yamasa jaqtılıq sıyaqlı hár túrli potenciallı tasıwshılar, mısalı elektrik telegraftı yamasa jıpılıqlaytuǵın shıraqtı paydalanıw."
The Braille uses a six-bit code rendered as dot patterns.,Brayl noqatlıq úlgiler retinde kórsetiletuǵın altı bitli kodtı paydalanadı.
Flag semaphore uses rods or flags held in particular positions to send messages to the receiver watching them some distance away.,Bayraq semaforı belgili bir poziciyalarda uslanǵan tayaqshalardı yamasa bayraqlardı bir neshe aralıqta baqlap turǵan qabıllawshıǵa xabar jiberiw ushın paydalanıladı.
International maritime signal flags have distinctive markings that represent letters of the alphabet to allow ships to send messages to each other.,Xalıqaralıq teńiz signalınıń bayraqlarında kemelerge bir-birine xabar jiberiwge imkaniyat beretuǵın alfavittiń háriplerin bildiretuǵın ózgeshe belgiler bar.
"More recently invented, a modem modulates an analog carrier signal (such as sound) to encode binary electrical digital information, as a series of binary digital sound pulses.",Jaqında oylap tabılǵan modem ekilik cifrlı dawıs impulsleriniń qatarı retinde ekilik elektron cifrlı informaciyanı kodlaw ushın analog tasıwshı” signaldı (dawıs sıyaqlı) modulyaciyalaydı.
"A slightly earlier, surprisingly reliable version of the same concept was to bundle a sequence of audio digital signal and no signal information (i.e. sound and silence) on magnetic cassette tape for use with early home computers.”","Tap sol koncepciyanıń sál erterek, tańqalarlıq isenimli versiyası dáslepki úy kompyuterleri menen paydalanıw ushın magnitlik kassetalıq lentadaǵı dawıslıq cifrlı signal” hám signal joq” informaciyasınıń (yaǵnıy, dawıs” hám únsiz”) izbe-izligin jıynaw bolǵan."
Go (programming language),Go (programmalastırıw tili)
"Go is a statically typed, compiled high-level programming language designed at Google by Robert Griesemer, Rob Pike, and Ken Thompson.","Go − Google-da Robert Grizemer, Rob Payk hám Ken Tompson tárepinen jaratılǵan statikalıq terilgen, kompilyaciyalanǵan joqarı dárejeli programmalastırıw tili."
"It is syntactically similar to C, but also has memory safety, garbage collection, structural typing, and CSP-style concurrency.","Ol sintaksislik jaǵınan C tiline uqsas, biraq sonıń menen birge yad qáwipsizligi, shıǵındı jıynaw, strukturalıq jazıw hám CSP stilindegi parallellikke iye."
"It is often referred to as Golang because of its former domain name, golang.org, but its proper name is Go.","Ol kóbinese golang.org domen atı menen baylanıslı Golang dep te ataladı, biraq onıń anıq atı Go."
There are two major implementations:,Eki tiykarǵı iske asırıw bar:
"Google's self-hosting gc compiler toolchain, targeting multiple operating systems and WebAssembly.",Bir neshe operaciyalıq sistemalarǵa hám WebAssembly-ge baǵdarlanǵan Google-dıń ózine tán gc kompilyatorlıq úskeneler dizbegine iye.
"gofrontend, a frontend to other compilers, with the libgo library.","gofrontend, libgo kitapxanası bar basqa kompilyatorlarǵa arnalǵan frontend."
With GCC the combination is gccgo; with LLVM the combination is gollvm.,GCC kombinaciyası gccgo; LLVM-menen kombinaciya - gollvm.
"A third-party source-to-source compiler, GopherJS, compiles Go to JavaScript for front-end web development.”","Úshinshi táreptiń derekten derekke kompilyatorı, GopherJS, veb-sayttı jaratıw ushın Go to JavaScript kompilyaciya etedi."
"Go was designed at Google in 2007 to improve programming productivity in an era of multicore, networked machines and large codebases.","Go 2007 jılı Google-da kóp yadrolı, tarmaqlıq mashinalar menen úlken kodlıq bazalar dáwirinde programmalastırıw ónimliligin arttırıw ushın jaratılǵan."
"The designers wanted to address criticisms of other languages in use at Google, but keep their useful characteristics:","Dizaynerler Google-da qollanılatuǵın basqa tillerge baylanıslı sınlardı qarastırǵısı keldi, biraq olardıń paydalı ózgesheliklerin saqladı:"
Static typing and run-time efficiency (like C),Statikalıq jazıw hám jumıs waqtınıń ónimliligi (C sıyaqlı)
Readability and usability (like Python),Oqıw hám paydalanıw ushın qolaylı (Python sıyaqlı)
High-performance networking and multiprocessing,Joqarı ónimli tarmaq hám multiprocessing
Its designers were primarily motivated by their shared dislike of C++.,"Onıń dizaynerlerine, birinshi gezekte C++ tilin unatpawı sebep boldı."
"Go was publicly announced in November 2009, and version 1.0 was released in March 2012.","Go 2009 jıl noyabrde kópshilikke járiyalandı, al 1.0 versiyası 2012 jıl martta shıǵarıldı."
Go is widely used in production at Google and in many other organizations and open-source projects.”,"Go Google-da hám kóplegen basqa shólkemlerde, ashıq kodlı proektlerde óndiriste keńnen qollanıladı."
The lack of support for generic programming in initial versions of Go drew considerable criticism.,Go baǵdarlamasınıń dáslepki versiyalarında generik programmalastırıwdı qollawdıń joqlıǵı aytarlıqtay sınǵa ushıradı.
"The designers expressed an openness to generic programming and noted that built-in functions were in fact type-generic, but are treated as special cases; Pike called this a weakness that might be changed at some point.","Dizaynerler generik programmalastırıwǵa ashıqlıǵın bildirdi hám ornatılǵan funkciyalar shın mánisinde ulıwma tipli, biraq ózgeshe jaǵdaylar retinde qarastırılatuǵının atap ótti; Payk bunı bir noqatta ózgeriwi múmkin hálsizlik dep atadı."
"The Google team built at least one compiler for an experimental Go dialect with generics, but did not release it.","Google toparı generikleri eksperimentlik Go dialekti ushın kem degende bir kompilyator jarattı, biraq onı shıǵarmadı."
"In August 2018, the Go principal contributors published draft designs for generic programming and error handling and asked users to submit feedback.",2018 jıl avgustte Go tiykarǵı qatnasıwshıları ulıwma programmalastırıw hám qátelerdi qayta islewge arnalǵan joba proektlerin járiyaladı hám paydalanıwshılardan keri baylanıs jiberiwdi soradı.
"However, the error handling proposal was eventually abandoned.","Degen menen, qátelerdi qayta islew usınısı aqırında biykar etildi."
"In June 2020, a new draft design document was published that would add the necessary syntax to Go for declaring generic functions and types.",2020 jıl iyunda ulıwma funkciyalar menen tiplerdi járiyalaw ushın Go xızmetine kerekli sintaksisti qosatuǵın jańa jobalıq hújjet proekti járiyalandı.
"A code translation tool, go2go, was provided to allow users to try the new syntax, along with a generics-enabled version of the online Go Playground.",Paydalanıwshılarǵa jańa sintaksisti qollanıwǵa imkaniyat beretuǵın go2go kodtı awdarıw quralı hám onlayn Go Playground baǵdarlamasınıń generikler qosılǵan versiyası usınıldı.
"Generics were finally added to Go in version 1.18 on March 15, 2022.”",2022 jıl 15 martta 1.18 versiyasında generikler Go xızmetine qosıldı.
Data structure,Maǵlıwmatlar strukturası
"In computer science, a data structure is a data organization, and storage format that is usually chosen for efficient access to data.",Informatikada maǵlıwmatlar strukturası - bul maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám ádette maǵlıwmatlarǵa ónimli kiriw ushın tańlanatuǵın saqlaw formatı bolıp tabıladı.
"More precisely, a data structure is a collection of data values, the relationships among them, and the functions or operations that can be applied to the data, i.e., it is an algebraic structure about data.”","Anıǵıraq aytqanda, maǵlıwmatlar strukturası - bul maǵlıwmatlar mánislerin, olardıń arasındaǵı qatnaslardıń hám maǵlıwmatlarǵa qollanıwǵa bolatuǵın funkciyalardıń yamasa operaciyalardıń jıynaǵı, yaǵnıy bul maǵlıwmatlar tuwralı algebralıq struktura."
Usage,Qollanılıwı
Data structures serve as the basis for abstract data types (ADT).,Maǵlıwmatlar strukturaları abstrakt maǵlıwmatlar tipleriniń (ADT) tiykarı retinde xızmet etedi.
The ADT defines the logical form of the data type.,Abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń logikalıq formasın anıqlaydı.
The data structure implements the physical form of the data type.,Maǵlıwmatlar strukturası maǵlıwmatlar tipiniń fizikalıq formasın ámelge asıradı.
"Different types of data structures are suited to different kinds of applications, and some are highly specialized to specific tasks.","Maǵlıwmatlar strukturalarınıń hár túrli tipleri qosımshalardıń hár túrli túrlerine sáykes keledi, al ayırımları anıq wazıypalarǵa joqarı qánigelestirilgen."
"For example, relational databases commonly use B-tree indexes for data retrieval, while compiler implementations usually use hash tables to look up identifiers.","Mısalı, relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı izlew ushın ádette B-terek indekslerin paydalanadı, al kompilyatordı ámelge asırıw ádette indentifikatorlardı izlew ushın xesh kestelerin paydalanadı."
Data structures provide a means to manage large amounts of data efficiently for uses such as large databases and internet indexing services.,Maǵlıwmatlar strukturaları úlken maǵlıwmatlar bazaları hám internetti indekslew xızmetleri sıyaqlı paydalanıw ushın maǵlıwmatlardıń úlken kólemin ónimli basqarıw quralın támiyinleydi.
"Usually, efficient data structures are key to designing efficient algorithms.","Ádette, ónimli maǵlıwmatlar strukturaları ónimli algoritmlerdi proektlestiriwdiń gilti bolıp tabıladı."
"Some formal design methods and programming languages emphasize data structures, rather than algorithms, as the key organizing factor in software design.","Ayırım formal proektlestiriw metodları menen programmalastırıw tilleri programmalıq támiynattı proektlestiriwdegi tiykarǵı shólkemlestiriwshi faktor retinde algoritmlerge emes, al maǵlıwmatlar strukturasına ayrıqsha itibar qaratadı."
Data structures can be used to organize the storage and retrieval of information stored in both main memory and secondary memory.”,"Maǵlıwmatlar strukturaları tiykarǵı yadta da, qosımsha yadta da saqlanǵan informaciyanı saqlawdı hám izlewdi shólkemlestiriw ushın paydalanılıwı múmkin."
Implementation,Iske asırıw
"Data structures can be implemented using a variety of programming languages and techniques, but they all share the common goal of efficiently organizing and storing data.","Maǵlıwmatlar strukturaların hár túrli programmalastırıw tilleri menen usılların qollanıw arqalı ámelge asırıwǵa boladı, biraq olardıń barlıǵı maǵlıwmatlardı ónimli shólkemlestiriw hám saqlawdıń ulıwma maqsetin bólisedi."
"Data structures are generally based on the ability of a computer to fetch and store data at any place in its memory, specified by a pointer—a bit string, representing a memory address, that can be itself stored in memory and manipulated by the program.","Maǵlıwmatlar strukturaları ádette, kompyuterdiń yadınıń qálegen ornınan maǵlıwmatlardı alıw hám saqlaw uqıplıǵına tiykarlanadı, kórsetkish arqalı belgilenedi - yad adresin bildiretuǵın bit qatarı, onı ózi yadta saqlawǵa hám programma menen basqarıwǵa boladı."
"Thus, the array and record data structures are based on computing the addresses of data items with arithmetic operations, while the linked data structures are based on storing addresses of data items within the structure itself.","Solay etip, massiv penen jazıw maǵlıwmatlar strukturaları arifmetikalıq ámeller menen maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin esaplawǵa tiykarlanǵan, al baylanıstırılǵan maǵlıwmatlar strukturaları strukturanıń ózinde maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin saqlawǵa tiykarlanǵan."
This approach to data structuring has profound implications for the efficiency and scalability of algorithms.,Maǵlıwmatlardıń dúzilisine bul usıl algoritmlerdiń ónimliligi menen kólemine tereń tásir etedi.
"For instance, the contiguous memory allocation in arrays facilitates rapid access and modification operations, leading to optimized performance in sequential data processing scenarios.","Mısalı, massivlerdegi yadtı qatar bólistiriw tez kiriwdi hám ózgertiw háreketin jeńilletedi, bul maǵlıwmatlardı retli qayta islew scenariylerinde optimallastırılǵan ónimlilikke ákeledi."
The implementation of a data structure usually requires writing a set of procedures that create and manipulate instances of that structure.,Maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıw ádette sol strukturanıń úlgilerin jaratatuǵın hám basqaratuǵın proceduralar jıynaǵın jazıwdı talap etedi.
The efficiency of a data structure cannot be analyzed separately from those operations.,Maǵlıwmatlar strukturasınıń ónimliligin sol operaciyalardan bólek analizlew (tallaw) múmkin emes.
"This observation motivates the theoretical concept of an abstract data type, a data structure that is defined indirectly by the operations that may be performed on it, and the mathematical properties of those operations (including their space and time cost).”","Bul baqlaw abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń teoriyalıq koncepciyasın, olarda orınlanatuǵın operaciyalar menen tikkeley bolmaǵan maǵlıwmatlar strukturasın hám sol operaciyalardıń matematikalıq qásiyetlerin (olardıń keńislik penen waqıt bahasın qosqanda) xoshametleydi."
Examples,Mısallar
"There are numerous types of data structures, generally built upon simpler primitive data types.",Ádette ápiwayı maǵlıwmatlar tiplerine tiykarlanǵan maǵlıwmatlar strukturalarınıń kóplegen túrleri bar.
Well known examples are:,Belgili mısallar:
"An array is a number of elements in a specific order, typically all of the same type (depending on the language, individual elements may either all be forced to be the same type, or may be of almost any type).","Massiv – belgili bir tártiptegi elementlerdiń sanı, ádette barlıǵı birdey tipli (tilge baylanıslı jeke elementlerdiń barlıǵı birdey tipke májbúr bolıwı múmkin yamasa hár qanday derlik tipte bolıwı múmkin)."
Elements are accessed using an integer index to specify which element is required.,Qanday element kerek ekenin kórsetiw ushın elementlerge pútin indeks arqalı erisiledi.
Typical implementations allocate contiguous memory words for the elements of arrays (but this is not always a necessity).,Ádettegi ámelge asırıwlar massivlerdiń elementleri ushın qońsı yad sózlerin bóledi (biraq bul bárqulla zárúrlik emes).
Arrays may be fixed-length or resizable.,Massivler turaqlı uzınlıqtı yamasa ólshemin ózgertiwge boladı.
"A linked list (also just called list) is a linear collection of data elements of any type, called nodes, where each node has itself a value, and points to the next node in the linked list.","Baylanıstırılǵan dizim (ápiwayı dizim dep te ataladı) - túyinler dep atalatuǵın hár qanday tiptegi maǵlıwmatlar elementleriniń sızıqlı kollekciyası, bunda hárbir túyinniń óz mánisi bar hám baylanıstırılǵan dizimdegi keyingi túyindi kórsetedi."
The principal advantage of a linked list over an array is that values can always be efficiently inserted and removed without relocating the rest of the list.,Baylanıstırılǵan dizimniń massivke qaraǵanda tiykarǵı artıqmashılıǵı mınada: mánislerdi dizimniń qalǵan ornın almastırmay-aq bárhama ónimli kirgiziwge hám óshiriwge boladı.
"Certain other operations, such as random access to a certain element, are however slower on lists than on arrays.",Belgili bir elementke tosınnan kiriw sıyaqlı ayırım basqa háreketler dizimlerde massivlerge qaraǵanda ástenirek.
A record (also called tuple or struct) is an aggregate data structure.,Jazıw (kortej yamasa struktura dep te ataladı) toplanǵan maǵlıwmatlar strukturası bolıp tabıladı.
"A record is a value that contains other values, typically in fixed number and sequence and typically indexed by names.",Jazıw - ádette belgilengen san izbe-izlikte hám ádette atlar menen indekslengen basqa mánislerden ibarat mánis.
The elements of records are usually called fields or members.,Jazıwlardıń elementleri ádette maydanlar yamasa aǵzalar dep ataladı.
"In the context of object-oriented programming, records are known as plain old data structures to distinguish them from objects.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw kontekstinde jazıwlar olardı obyektlerden ajıratıw ushın ápiwayı eski maǵlıwmatlar strukturası retinde belgili.
"Hash tables, also known as hash maps, are data structures that provide fast retrieval of values based on keys.","Xesh kesteleri, sonday-aq xesh kartaları retinde belgili, giltlerge tiykarlanǵan mánislerdi tez alıwdı támiyinleytuǵın maǵlıwmatlar strukturaları."
"They use a hashing function to map keys to indexes in an array, allowing for constant-time access in the average case.","Olar giltlerdi massivtegi indekslerge salıstırıw ushın xeshlew funkciyasın paydalanadı, bul ortasha jaǵdayda turaqlı waqıtta kiriwge imkaniyat beredi."
"Hash tables are commonly used in dictionaries, caches, and database indexing.","Xesh kesteleri ádette sózliklerde, keshlerde hám maǵlıwmatlar bazasın indekslewde qollanıladı."
"However, hash collisions can occur, which can impact their performance.","Degen menen, xesh soqlıǵısıwları júz beriwi múmkin, bul olardıń ónimliligine tásir etiwi múmkin."
Techniques like chaining and open addressing are employed to handle collisions.,Soqlıǵısıwlardı qayta islew ushın shınjır hám ashıq adreslew sıyaqlı usıllar qollanıladı.
"Graphs are collections of nodes connected by edges, representing relationships between entities.","Grafikler – bul obyektler arasındaǵı qatnaslardı kórsetetuǵın, jiyekler menen qosılǵan túyinlerdiń jıynaǵı."
"Graphs can be used to model social networks, computer networks, and transportation networks, among other things.","Grafiklerdi basqalar menen qatar sociallıq tarmaqlardı, kompyuter tarmaqların hám avtotransport tarmaqların modellestiriw ushın paydalanıwǵa boladı."
They consist of vertices (nodes) and edges (connections between nodes).,Olar biyiklerden (túyinler) hám jiyeklerden (túyinler arasındaǵı baylanıslar) ibarat.
"Graphs can be directed or undirected, and they can have cycles or be acyclic.",Grafikler baǵdarlanǵan yamasa baǵdarlanbaǵan bolıwı múmkin hám olardıń ciklleri yamasa ciklı bolıwı múmkin.
Graph traversal algorithms include breadth-first search and depth-first search.,Grafikli ótiw algoritmleri keńlik-birinshi izlew hám tereńlik-birinshi izlewdi qamtıydı.
Stacks and queues are abstract data types that can be implemented using arrays or linked lists.,Stekler (stacks) menen gezekler (queues) - massivler yamasa baylanıstırılǵan dizimler arqalı ámelge asırılıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipleri bolıp tabıladı.
"A stack has two primary operations: push (adds an element to the top of the stack) and pop (removes the topmost element from the stack), that follow the Last In, First Out (LIFO) principle.","Stektiń eki tiykarǵı háreketi bar: Aqırǵısı kiriw, birinshisi shıǵıw” (LIFO) qaǵıydasına sáykes keletuǵın push (stektiń joqarı jaǵına element qosadı) hám pop (stekten eń joqarı elementti alıp taslaydı)."
"Queues have two main operations: enqueue (adds an element to the rear of the queue) and dequeue (removes an element from the front of the queue) that follow the First In, First Out (FIFO) principle.","Gezeklerdiń (queues) eki tiykarǵı háreketi bar: birinshi kirgen, birinshi shıqqan (FIFO) principine sáykes gezekke qoyıw (gezektiń artına element qosadı) hám gezekke qoyıw (gezektiń aldıńǵı jaǵınan elementti alıp taslaydı)."
Trees represent a hierarchical organization of elements.,Terekler elementlerdiń ierarxiyalıq shólkemin bildiredi.
"A tree consists of nodes connected by edges, with one node being the root and all other nodes forming subtrees.","Terek tárepleri menen baylanıstırılǵan túyinlerden ibarat, bir túyin túbir, al qalǵan barlıq túyinler ishki tereklerdi quraydı."
Trees are widely used in various algorithms and data storage scenarios.,Terekler hár túrli algoritmler menen maǵlıwmatlardı saqlaw scenariylerinde keńnen qollanıladı.
"Binary trees (particularly heaps), AVL trees, and B-trees are some popular types of trees.","Binar terekler (ásirese úyindiler), AVL terekleri hám B-terekleri tereklerdiń ayırım ataqlı túrleri bolıp tabıladı."
"They enable efficient and optimal searching, sorting, and hierarchical representation of data.","Olar maǵlıwmatlardı ónimli hám optimal izlewge, saralawǵa hám ierarxiyalıq usınıwǵa imkaniyat beredi."
"A trie, or prefix tree, is a special type of tree used to efficiently retrieve strings.",Terek yamasa prefiks teregi - qatarlardı ónimli shıǵarıp alıw ushın qollanılatuǵın terektiń ózgeshe túri.
"In a trie, each node represents a character of a string, and the edges between nodes represent the characters that connect them.",Terekte hárbir túyinler arasındaǵı qaptallar olardı baylanıstıratuǵın simvollardı bildiredi.
"This structure is especially useful for tasks like autocomplete, spell-checking, and creating dictionaries.","Bul struktura ásirese avtotoltırıw, imlanı tekseriw hám sózlikler jaratıw sıyaqlı tapsırmalar ushın paydalı."
Tries allow for quick searches and operations based on string prefixes.”,Háreketler qatar prefikslerine tiykarlanǵan tez islewler menen háreketlerge imkaniyat beredi.
Language support,Tildi qollaw
"Most assembly languages and some low-level languages, such as BCPL (Basic Combined Programming Language), lack built-in support for data structures.",Kóplegen assembler tillerinde hám BCPL (Tiykarǵı biriktirilgen programmalastırıw tili) sıyaqlı ayırım tómen dárejeli tillerde maǵlıwmatlar strukturaları ushın ornatılǵan qollap-quwatlaw joq.
"On the other hand, many high-level programming languages and some higher-level assembly languages, such as MASM, have special syntax or other built-in support for certain data structures, such as records and arrays.","Ekinshi jaǵınan, kóplegen joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde hám MASM sıyaqlı ayırım joqarı dárejeli assembler tillerinde jazıwlar menen massivler sıyaqlı belgili bir maǵlıwmatlar strukturası ushın arnawlı sintaksis yamasa basqa ornatılǵan qollaw bar."
"For example, the C (a direct descendant of BCPL) and Pascal languages support structs and records, respectively, in addition to vectors (one-dimensional arrays) and multi-dimensional arrays.","Mısalı, C (BCPL-diń tikkeley áwladı) hám Paskal tilleri vektorlardan (bir ólshemli massivler) hám kóp ólshemli massivlerden basqa sáykesinshe strukturalar menen jazıwlardı qollaydı."
Most programming languages feature some sort of library mechanism that allows data structure implementations to be reused by different programs.,Kóplegen programmalastırıw tillerinde maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıwdı hár túrli baǵdarlamalar menen qayta paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın kitapxana mexanizminiń qanday da bir túri bar.
Modern languages usually come with standard libraries that implement the most common data structures.,Házirgi tiller ádette eń kóp tarqalǵan maǵlıwmatlar strukturaların ámelge asıratuǵın standart kitapxanalar menen birge keledi.
"Examples are the C++ Standard Template Library, the Java Collections Framework, and the Microsoft .NET Framework.","Mısallar C++ te standart shablonlar kitapxanası, Java kollekciyaları sheńberi hám Microsoft .NET Framework bolıp tabıladı."
"Modern languages also generally support modular programming, the separation between the interface of a library module and its implementation.","Házirgi tillerde de ulıwma modullik programmalastırıwdı, kitapxana moduliniń interfeysi menen onı ámelge asırıwdı ajıratıwdı qollaydı."
Some provide opaque data types that allow clients to hide implementation details.,Ayırımlar klientlerge ámelge asırıw maǵlıwmatların jasırıwǵa imkaniyat beretuǵın anıq emes maǵlıwmatlar túrlerin usınadı.
"Object-oriented programming languages, such as C++, Java, and Smalltalk, typically use classes for this purpose.","C++, Java hám Smalltalk sıyaqlı obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri ádette usı maqset ushın klaslardı paydalanadı."
Many known data structures have concurrent versions which allow multiple computing threads to access a single concrete instance of a data structure simultaneously.”,Kóplegen belgili maǵlıwmatlar strukturalarında bir neshe esaplaw aǵımlarına maǵlıwmatlar strukturasınıń bir anıq versiyasına bir waqıtta kiriwge imkaniyat beretuǵın qatarlas versiyaları bar.
Information is an abstract concept that refers to something which has the power to inform.,Informaciya − bul maǵlıwmat beriw imkaniyatı bar nárseni bildiretuǵın abstrakt túsinik.
"At the most fundamental level, it pertains to the interpretation (perhaps formally) of that which may be sensed, or their abstractions.",Eń úlken dárejede ol seziniwge bolatuǵın nárseni túsindiriwge (múmkin rásmiy túrde) yamasa olardıń abstrakciyalarına baylanıslı.
Any natural process that is not completely random and any observable pattern in any medium can be said to convey some amount of information.,Tolıq tosınnan emes hár qanday tábiyiy procesti hám hár qanday ortalıqtaǵı qálegen baqlanatuǵın nızamlılıqtı informaciyanıń belgili bir kólemin beredi dep aytıwǵa boladı.
"Whereas digital signals and other data use discrete signs to convey information, other phenomena and artifacts such as analogue signals, poems, pictures, music or other sounds, and currents convey information in a more continuous form.","Cifrlı signallar menen basqa maǵlıwmatlar informaciyanı jetkiziw ushın diskret belgilerdi paydalansa, analog signallar, poemalar, súwretler, muzıka yamasa basqa dawıslar sıyaqlı basqa qubılıslar menen artefaktlar, al aǵımlar informaciyanı anaǵurlım úziliksiz túrde beredi."
"Information is not knowledge itself, but the meaning that may be derived from a representation through interpretation.”","Informaciya bilimniń ózi emes, túsindiriw arqalı sáwlelendiriwden payda bolıwı múmkin mánis."
"The concept of information is relevant or connected to various concepts, including constraint, communication, control, data, form, education, knowledge, meaning, understanding, mental stimuli, pattern, perception, proposition, representation, and entropy.”","Informaciya túsinigi hár túrli túsinikler menen, sonıń ishinde sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, bilimlendiriw, bilim, mánis, túsiniw, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw, usınıs, sáwlelendiriw hám entropiya menen baylanıslı."
Information is often processed iteratively: Data available at one step are processed into information to be interpreted and processed at the next step.,Informaciya kóbinese iterativ túrde qayta islenedi: bir basqıshta qoljetimli maǵlıwmatlar keyingi basqıshta interpretaciyalanatuǵın hám qayta islenetuǵın informaciyaǵa qayta islenedi.
"For example, in written text each symbol or letter conveys information relevant to the word it is part of, each word conveys information relevant to the phrase it is part of, each phrase conveys information relevant to the sentence it is part of, and so on until at the final step information is interpreted and becomes knowledge in a given domain.","Mısalı, jazba tekstte hár bir simvol yamasa hárip ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın sózge baylanıslı informaciyanı beredi, hár bir sóz quramındaǵı sóz dizbegine baylanıslı informaciyanı beredi, hárbir sóz dizbegi ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın gápke baylanıslı informaciyanı beredi t.b. sońǵı basqıshta informaciya túsindirilip, beriletuǵın domendegi bilimge aylanadı."
"In a digital signal, bits may be interpreted into the symbols, letters, numbers, or structures that convey the information available at the next level up.","Cifrlı signalda bitlerdi keyingi dárejede qoljetimli informaciyanı jetkizetuǵın belgilerge, háriplerge, sanlarǵa yamasa strukturalarǵa túsindiriwge boladı."
The key characteristic of information is that it is subject to interpretation and processing.”,Informaciyanıń tiykarǵı xarakteristikası onıń túsindiriwge hám qayta islewge kiretuǵınlıǵı bolıp tabıladı.
The derivation of information from a signal or message may be thought of as the resolution of ambiguity or uncertainty that arises during the interpretation of patterns within the signal or message.”,Signaldan yamasa xabardan informaciyanı alıwdı signal yamasa xabardaǵı úlgilerdi interpretaciyalawda payda bolatuǵın anıq emeslikti yamasa belgisizlikti sheshiw retinde qarastırıwǵa boladı.
Information may be structured as data.,Informaciya maǵlıwmatlar retinde strukturalanǵan bolıwı múmkin.
"Redundant data can be compressed up to an optimal size, which is the theoretical limit of compression.”","Artıq maǵlıwmatlardı optimal ólshemge shekem qısıwǵa boladı, bul qısıwdıń teoriyalıq shegarası."
The information available through a collection of data may be derived by analysis.,Maǵlıwmatlardı jıynaw arqalı qoljetimli informaciyanı tallaw arqalı alıwǵa boladı.
"For example, a restaurant collects data from every customer order.","Mısalı, restoran hárbir tutınıwshı buyırtpasınan maǵlıwmatlardı jıynaydı."
That information may be analyzed to produce knowledge that is put to use when the business subsequently wants to identify the most popular or least popular dish.”,Bul informaciyanı biznest keyin eń ataqlı yamasa ataqlılıǵı az taǵamdı anıqlaǵısı kelgende paydalanıwǵa bolatuǵın bilimdi islep shıǵarıw ushın analizlewge boladı.
"Information can be transmitted in time, via data storage, and space, via communication and telecommunication.","Informaciya waqıt boyınsha, maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı hám keńislikte, baylanıs hám telekommunikaciya arqalı beriwge boladı."
Information is expressed either as the content of a message or through direct or indirect observation.,Informaciya xabardıń mazmunı retinde yamasa tikkeley yamasa tikkeley emes baqlaw arqalı kórsetiledi.
"That which is perceived can be construed as a message in its own right, and in that sense, all information is always conveyed as the content of a message.”",Qabıllanatuǵın nárse óz aldına xabar retinde túsindiriliwi múmkin hám bul mániste barlıq informaciya bárqulla xabardıń mazmunı retinde beriledi.
"Information can be encoded into various forms for transmission and interpretation (for example, information may be encoded into a sequence of signs, or transmitted via a signal).","Informaciyanı beriw hám túsindiriw ushın hár túrli formalarǵa kodlanıwı múmkin (mısalı, informaciya belgiler izbe-izliginde kodlanıwı yamasa signal arqalı beriliwi múmkin)."
It can also be encrypted for safe storage and communication.”,Sonday-aq onı qáwipsiz saqlaw hám baylanıs ushın shifrlawǵa boladı.
The uncertainty of an event is measured by its probability of occurrence.,Waqıyanıń belgisizligi onıń payda bolıw itimallıǵı menen ólshenedi.
Uncertainty is inversely proportional to the probability of occurrence.,Belgisizlik payda bolıw itimallıǵına keri proporcional.
Information theory takes advantage of this by concluding that more uncertain events require more information to resolve their uncertainty.,Informaciya teoriyası sonıń artıqmashılıǵın belgisiz waqıyalardıń belgisizligin sheshiw ushın kóbirek informaciyanı talap etedi degen juwmaqqa keledi.
The bit is a typical unit of information.,Bit informaciyanıń tipli birligi bolıp tabıladı.
It is 'that which reduces uncertainty by half'. Other units such as the nat may be used.,Bul belgisizlikti eki ese azaytatuǵın”. nat sıyaqlı basqa birliklerdi paydalanıwǵa boladı.
"For example, the information encoded in one fair coin flip is log2(2/1) = 1 bit, and in two fair coin flips is log2(4/1) = 2 bits.","Mısalı, bir ádil” moneta awdarıwda kodlanǵan informaciya log2(2/1) = 1 bit, al eki ádil moneta awdarıwda log2(4/1) = 2 bit."
A 2011 Science article estimates that 97% of technologically stored information was already in digital bits in 2007 and that the year 2002 was the beginning of the digital age for information storage (with digital storage capacity bypassing analogue for the first time).”,2011 jıldaǵı Science maqalasında texnologiyalıq saqlanǵan informaciyanıń 97% -ti 2007 jılı cifrlı bitlerde boldı hám 2002 jıl informaciyanı saqlawǵa arnalǵan cifrlı dáwirdiń bası boldı (cifrlı saqlaw sıyımlılıǵı analogtı birinshi ret aylanıp ótti).
Exact definition of information and digital application,Informaciyalıq hám cifrlı qollanıwdıń anıq anıqlaması
Information can be defined exactly by set theory:,Informaciyanı jıynaw teoriyası arqalı dál anıqlawǵa boladı:
Information is a selection from the domain of information.,Informaciya - bul informaciya domeninen tańlaw”.
The domain of information is a set that the sender and receiver of information must know before exchanging information.,Informaciya domeni” - informaciyanı jiberiwshi menen qabıllawshı informaciya almasıw aldında biliwi tiyis toplam.
"Digital information, for example, consists of building blocks that are all number sequences.","Cifrlı informaciya, barlıq sanlar dizbegi bolıp tabılatuǵın qurılıs bloklarınan ibarat."
Each number sequence represents a selection from its domain.,Hárbir cifr dizbegi onıń domeninen tańlawdı bildiredi.
The sender and receiver of digital information (number sequences) must know the domain and binary format of each number sequence before exchanging information.,Cifrlı informaciyanı jiberiwshi hám qabıllawshı (cifrlar izbe-izligi) informaciya almasıw aldında hárbir cifr dizbeginiń (izbe-izliginiń) domenin hám ekilik formasın beriwi kerek.
"By defining number sequences online, this would be systematically and universally usable.",Internettegi cifrlar dizbegin anıqlaw arqalı sistemalı hám universal túrde qollanıwǵa boladı.
"Before the exchanged digital number sequence, an efficient unique link to its online definition can be set.",Almastırılǵan cifrlı sanlar dizbegi aldında onıń onlayn anıqlamasına ónimlik unikal silteme ornatılıwı múmkin.
This online-defined digital information (number sequence) would be globally comparable and globally searchable.”,Bul tarmaqta anıqlanǵan cifrlı informaciya (cifrlar dizbegi) global dárejede salıstırıwǵa hám global izlewge boladı.
Etymology,Etimologiya
"The English word information comes from Middle French enformacion/informacion/information 'a criminal investigation' and its etymon, Latin informatiō(n) 'conception, teaching, creation'.","Inglisshe informaciya” sózi orta francuzsha enformacion/informacion/information qılmıslıq tergew” hám onıń etimonı, latınsha informatiō(n) túsinik, oqıtıw, jaratıw” sózinen kelip shıqqan."
Information theory,Informaciya teoriyası
"Information theory is the scientific study of the quantification, storage, and communication of information.","Informaciya teoriyası − informaciyanı cifrlı túrde anıqlaw, saqlaw hám jetkiziwdi ilimiy jaqtan izertlew bolıp tabıladı."
"The field was fundamentally established by the works of Harry Nyquist and Ralph Hartley in the 1920s, and Claude Shannon in the 1940s.",Bul taraw 1920-jıllardaǵı Garri Naykvist penen Ralf Xartlidiń hám 1940-jılları Klod Shennonnıń miynetleri menen tiykarlandı.
"The field is at the intersection of probability theory, statistics, computer science, statistical mechanics, information engineering, and electrical engineering.","Bul taraw itimallıqlar teoriyasınıń, statistikanıń, informatikanıń, statistikalıq mexanikanıń, informaciyalıq injeneriyanıń hám elektrotexnikanıń kesilispesinde jaylasqan."
A key measure in information theory is entropy.,Informaciyalıq teoriyadaǵı tiykarǵı ólshem entropiya bolıp tabıladı.
Entropy quantifies the amount of uncertainty involved in the value of a random variable or the outcome of a random process.,Entropiya tosınnan shamanıń mánisine yamasa tosınnan procestiń nátiyjesine baylanıslı belgisizlik muǵdarın cifrlı kóriniste anıqlaydı.
"For example, identifying the outcome of a fair coin flip (with two equally likely outcomes) provides less information (lower entropy) than specifying the outcome from a roll of a die (with six equally likely outcomes).","Mısalı, monetanıń ádil awdarılıwınıń nátiyjesin anıqlaw (birdey itimal eki nátiyje bar) matrica oramınıń nátiyjesin kórsetiwge qaraǵanda (tómendegi entropiya) az informaciya beredi (altı itimal nátiyje)."
"Some other important measures in information theory are mutual information, channel capacity, error exponents, and relative entropy.","Informaciya teoriyasındaǵı ayırım basqa zárúr ólshemler óz-ara informaciya, kanal sıyımlılıǵı, qátelik kórsetkishleri hám salıstırmalı entropiya bolıp tabıladı."
"Important sub-fields of information theory include source coding, algorithmic complexity theory, algorithmic information theory, and information-theoretic security.","Informaciya teoriyasınıń zárúr ishki tarawlarına dáslepki kodlaw, algoritmlik quramalılıq teoriyası, algoritmlik informaciya teoriyası hám informaciyalıq-teoriyalıq qáwipsizlik kiredi."
There is another opinion regarding the universal definition of information.,Informaciyanıń universal anıqlamasına baylanıslı taǵı bir pikir bar.
"It lies in the fact that the concept itself has changed along with the change of various historical epochs, and to find such a definition, it is necessary to find standard features and patterns of this transformation.",Bul koncepciyanıń ózi hár túrli tariyxıy dáwirlerdiń ózgeriwi menen birge ózgergenliginde hám bunday anıqlamanı tabıw ushın usı transformaciyanıń standart belgileri menen nızamlıqların tabıw kerek.
"For example, researchers in the field of information Petrichenko E. A. and Semenova V. G., based on a retrospective analysis of changes in the concept of information, give the following universal definition: Information is a form of transmission of human experience (knowledge).","Mısalı, informaciya tarawınıń izertlewshileri Petrichenko E.A. hám Semenova V.G. informaciya koncepciyasındaǵı ózgerislerdi retrospektiv analizlew tiykarında mınaday universal anıqlama beredi: Informaciya − adam tájiriybesin (bilim) beriw forması”."
"In their opinion, the change in the essence of the concept of information occurs after various breakthrough technologies for the transfer of experience (knowledge), i.e. the appearance of writing, the printing press, the first encyclopedias, the telegraph, the development of cybernetics, the creation of a microprocessor, the Internet, smartphones, etc.","Olardıń pikirinshe, informaciya koncepciyasınıń mánisin ózgertiw tájiriybeni (bilimdi) beriwdiń hár túrli jetilisken texnologiyalarınan, yaǵnıy jazıwdıń, baspa stanogınıń, dáslepki enciklopediyalardıń, telegraftıń, kibernetikanıń rawajlanıwınıń, mikroprocessordı, Internetti, smartfonlardı h.t.b. dúziw."
Each new form of experience transfer is a synthesis of the previous ones.,Tájiriybe beriwdiń hárbir jańa túri aldıńǵılardıń sintezi bolıp tabıladı.
"That is why we see such a variety of definitions of information, because, according to the law of dialectics negation-negation, all previous ideas about information are contained in a filmed form and in its modern representation.",Sonlıqtan da biz informaciyanıń túrli anıqlamaların kóremiz. óytkeni dialektikanıń biykarlaw-biykarlaw” nızamı boyınsha informaciya tuwralı burınǵı barlıq oylar filmge túsirilgen” formada hám onıń házirgi sáwlelendiriwinde qamtılǵan.
"Applications of fundamental topics of information theory include source coding/data compression (e.g. for ZIP files), and channel coding/error detection and correction (e.g. for DSL).","Informaciya teoriyasınıń fundamental temalarınıń qollanbalarına dáslepki kodlaw/maǵlıwmatlardı qısıw (mısalı, ZIP faylları ushın) hám kanal kodlaw/qatelerdi anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, DSL ushın) kiredi."
"Its impact has been crucial to the success of the Voyager missions to deep space, the invention of the compact disc, the feasibility of mobile phones and the development of the Internet.","Onıń tásiri Voyager-diń tereń kosmosqa missiyalarınıń tabıslı bolıwına, kompakt-disktiń oylap tabılıwına, uyalı telefonlardıń imkaniyatına hám Internettiń rawajlanıwına zárúr boldı."
"The theory has also found applications in other areas, including statistical inference, cryptography, neurobiology, perception, linguistics, the evolution and function of molecular codes (bioinformatics), thermal physics, quantum computing, black holes, information retrieval, intelligence gathering, plagiarism detection, pattern recognition, anomaly detection and even art creation.","Teoriya statistikalıq juwmaqtı, kriptografiya, neyrobiologiya, qabıllaw, lingvistika, molekulalıq kodlardıń evolyuciyası hám xızmeti (bioinformatika), jıllılıq fizikası sıyaqlı basqa tarawlarda da qollanbalardı taptı, kvantlıq esaplawlar, qara tesikler, informaciyanı izlew, razvedka maǵlıwmatların toplaw, plagiattı anıqlaw, úlgini tanıw, anomaliyanı anıqlaw hám hátte óner jaratıw."
As sensory input,Sensorlı kiris retinde
Often information can be viewed as a type of input to an organism or system.,Kóbinese informaciyanı organizmge yamasa sistemaǵa kirgiziw túri retinde qarastırıwǵa boladı.
"Inputs are of two kinds; some inputs are important to the function of the organism (for example, food) or system (energy) by themselves.","Kirgiziwler eki túrli boladı; ayırım kirisler organnıń (mısalı, tamaq) yamasa sistemanıń (energiya) funkciyası ushın zárúr."
In his book Sensory Ecology biophysicist David B. Dusenbery called these causal inputs.,Sensorlı ekologiya kitabında” biofizik Devid B. Dyuzenberi bul sebepli kirisler dep atadı.
Other inputs (information) are important only because they are associated with causal inputs and can be used to predict the occurrence of a causal input at a later time (and perhaps another place).,Basqa kirisler (informaciya) sebep-saldarlıq kirisler menen baylanıslı bolǵanlıqtan ǵana zárúr bolıp tabıladı hám sebep-saldarlıq kiristiń keyinirek (hám basqa jerde) payda bolıwın boljaw ushın paydalanıwı múmkin.
Some information is important because of association with other information but eventually there must be a connection to a causal input.,"Ayırım informaciya basqa informaciya menen baylanıslı bolǵanlıqtan zárúrli, biraq negizinde sebep-saldarlıq kiris penen baylanıslı bolıwı kerek."
"In practice, information is usually carried by weak stimuli that must be detected by specialized sensory systems and amplified by energy inputs before they can be functional to the organism or system.",Tájiriybede informaciya ádette qánigelestirilgen sensorlı sistemalar arqalı anıqlanatuǵın hár organizmge yamasa sistemaǵa xızmet etpesten burın energiya kiriwleri arqalı kúsheytiliwi kerek hám jetkerip beriledi.
"For example, light is mainly (but not only, e.g. plants can grow in the direction of the light source) a causal input to plants but for animals it only provides information.","Mısalı, jaqtılıq tiykarınan (biraq, mısalı, ósimlikler jaqtılıq dereginiń baǵıtında óse aladı) ósimliklerge sebep-saldarlıq tásir etedi, biraq haywanlar ushın ol tek informaciya beredi."
"The colored light reflected from a flower is too weak for photosynthesis but the visual system of the bee detects it and the bee's nervous system uses the information to guide the bee to the flower, where the bee often finds nectar or pollen, which are causal inputs, a nutritional function.","Gúlden shaǵılısqan hár túrli jaqtılıq fotosintez ushın dım hálsiz, biraq hárreniń kóriw sisteması onı anıqlaydı hám hárreniń nerv sisteması informaciyanı hárreni gúlge baǵdarlaw ushın paydalanadı, solay etip hárre jiyi mazalı yamasa shańlanıwdı tabadı, azıqlıq funkciya retinde."
As representation and complexity,Wákillik hám quramalılıq retinde
The cognitive scientist and applied mathematician Ronaldo Vigo argues that information is a concept that requires at least two related entities to make quantitative sense.,Kognitivli alım hám ámeliy matematik Ronaldo Vigo informaciyanıń sanlı mániske iye bolıw ushın kem degende eki baylanıslı subyektlerdi talap etetuǵın koncepciya ekenin aytadı.
"These are, any dimensionally defined category of objects S, and any of its subsets R. R, in essence, is a representation of S, or, in other words, conveys representational (and hence, conceptual) information about S. Vigo then defines the amount of information that R conveys about S as the rate of change in the complexity of S whenever the objects in R are removed from S. Under Vigo information, pattern, invariance, complexity, representation, and information – five fundamental constructs of universal science – are unified under a novel mathematical framework.","Bul S. obyektleriniń hár qanday ólshemi anıqlanǵan kategoriyası hám onıń qálegen ishki toplamları R.R mánisi boyınsha S kórinisi bolıp tabıladı, yamasa basqasha aytqanda, S.Vigo tuwralı reprezentativ (demek, konceptual) informaciyanı jetkizedi. S tuwralı R jetkiziletuǵın informaciya kólemi, R ishindegi obyektler S-dan joq etilgen sayın S quramalılıǵın ózgertiw tezligi retinde. Vigo informaciyası” astında úlgi, invariantlılıq, quramalılıq, sáwlelendiriw hám informaciya - bes tiykarǵı strukturanı universal ilim - jańa matematikalıq sheńberde biriktirilgen."
"Among other things, the framework aims to overcome the limitations of Shannon-Weaver information when attempting to characterize and measure subjective information.","Basqa nárseler menen, struktura subyektiv informaciyanı sáwlelendiriw hám ólshew háreketinde Shennon-Viver informaciyasınıń sheklewlerin jeńiwge baǵdarlanǵan."
"As a substitute for task wasted time, energy, and material","Wazıypanıń ornına waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıw retinde"
Michael Grieves has proposed that the focus on information should be what it does as opposed to defining what it is.,"Maykl Grivz informaciyaǵa itibar beriw onıń ne ekenin anıqlawǵa emes, al onıń ne qılatuǵınlıǵına itibar beriwdi usındı."
"Grieves has proposed that information can be substituted for wasted physical resources, time, energy, and material, for goal-oriented tasks.","Grivz informaciyanı maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalar ushın qurı jumsalǵan fizikalıq resurslardı, waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıwǵa bolatuǵının usındı."
"Goal-oriented tasks can be divided into two components: the most cost-efficient use of physical resources: time, energy and material, and the additional use of physical resources used by the task.","Maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalardı eki komponentke bóliwge boladı: fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw: waqıt, energiya hám material hám wazıypa boyınsha qollanılatuǵın fizikalıq resurslardı qosımsha paydalanıw."
This second category is by definition wasted physical resources.,Bul ekinshi kategoriya anıqlaması boyınsha fizikalıq resurslardı bosqa jumsaydı.
Information does not substitute or replace the most cost-efficient use of physical resources but can be used to replace the wasted physical resources.,"Informaciya fizikalıq resurslardı eń únemli paydalanıwdı almastırmaydı yamasa ornın baspaydı, biraq bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardı almastırıw ushın paydalanıwı múmkin."
The condition that this occurs under is that the cost of information is less than the cost of the wasted physical resources.,Bul júz beretuǵın shárt informaciya bahası boyınsha bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardıń qunınan az boladı.
"Since information is a non-rival good, this can be especially beneficial for repeatable tasks.","Informaciya básekiles emes bolǵanlıqtan, bul qaytalanatuǵın wazıypalar ushın ásirese payda bolıwı múmkin."
"In manufacturing, the task category of the most cost-efficient use of physical resources is called lean manufacturing.",Óndiriste fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw minneti kategoriyası únemli óndiris dep ataladı.
” As an influence that leads to transformation,Transformaciyaǵa ákeletuǵın tásir retinde
Information is any type of pattern that influences the formation or transformation of other patterns.,Informaciya − basqa úlgilerdiń qáliplesiwine yamasa ózgeriwine tásir etetuǵın hár qanday úlgi túri.
"In this sense, there is no need for a conscious mind to perceive, much less appreciate, the pattern.","Yaǵnıy, úlgini qabıllaw ushın sanalı aqıldıń keregi joq, álleqayda az."
"Consider, for example, DNA.","Mısalı, DNK-nı alayıq."
The sequence of nucleotides is a pattern that influences the formation and development of an organism without any need for a conscious mind.,Nukleotidler dizbegi - sanalı aqıldı talap etpey-aq organizmniń qáliplesiwi menen rawajlanıwına tásir etetuǵını nızamlıq.
"One might argue though that for a human to consciously define a pattern, for example a nucleotide, naturally involves conscious information processing.","Adamnıń úlgini, mısalı, nukleotidti sanalı túrde anıqlawı, álbette sanalı túrde informaciyanı qayta islewdi qamtıydı dep dawlasıwǵa boladı."
"However, the existence of unicellular and multicellular organisms, with the complex biochemistry that leads, among other events, to the existence of enzymes and polynucleotides that interact maintaining the biological order and participating in the development of multicellular organisms, precedes by millions of years the emergence of human consciousness and the creation of the scientific culture that produced the chemical nomenclature.","Biraq, quramalı bioximiyası bar bir kletkalı hám kóp kletkalı ornanizmlerdiń bolıwı, basqa waqıyalar menen qatar, biologiyalıq tártipti saqlaytuǵın hám kóp kletkalı organizmlerdiń rawajlanıwına qatnasatuǵın óz-ara háreketlesetuǵın fermentler menen polinukleotidlerdiń bolıwına alıp keletuǵını millionlaǵan jıllar burın payda boladı. Adam sanası menen ximiyalıq nomenklaturanı payda etken ilimiy mádeniyatlı jaratıw."
"Systems theory at times seems to refer to information in this sense, assuming information does not necessarily involve any conscious mind, and patterns circulating (due to feedback) in the system can be called information.","Sistemalar teoriyası geyde bul mániste informaciyaǵa silteme beretuǵın sıyaqlı, eger informaciya shártli túrde heshqanday sanalı aqıldı qamtımaydı hám sistemada aylanatuǵın úlgilerdi (keri baylanısqa tiyisli) informaciya dep atawǵa boladı."
"In other words, it can be said that information in this sense is something potentially perceived as representation, though not created or presented for that purpose.","Basqasha aytqanda, bul mánistegi informaciya usı maqset ushın jaratılmaǵanın yamasa usınılmaǵanı menen, sáwlelendiriw retinde qabıllanatuǵın nárse dep aytıwǵa boladı."
"For example, Gregory Bateson defines information as a difference that makes a difference.","Mısalı, Gregori Beytson informaciyanı” ózgeris payda etetuǵın ayırmashılıq” dep anıqlaydı."
"If, however, the premise of influence implies that information has been perceived by a conscious mind and also interpreted by it, the specific context associated with this interpretation may cause the transformation of the information into knowledge.","Degen menen, eger tásir etiw” negizgi informaciyanıń sanalı aqıl menen qabıllanǵanın hám onıń menen túsindiriletuǵının bildirse, bul interpretaciya menen baylanıslı anıq kontekst informaciyanıń bilimge aylanıwın payda etiwi múmkin."
"Complex definitions of both information and knowledge make such semantic and logical analysis difficult, but the condition of transformation is an important point in the study of information as it relates to knowledge, especially in the business discipline of knowledge management.","Informaciyanıń” da, bilimniń” de quramalı anıqlamaları bunday semantikalıq hám logikalıq tallawdı qıyınlastıradı, biraq transformaciya” shárti informaciyanı izertlewdiń áhmiyetli noqatı bolıp tabıladı, óytkeni ol bilimge baylanıslı, ásirese bilimdi basqarıwdıń iskerlik páninde."
"In this practice, tools and processes are used to assist a knowledge worker in performing research and making decisions, including steps such as:","Bul tájiriybede bilim xızmetkerine izertlewler alıp barıwǵa hám qararlar qabıllawǵa járdemlesiw ushın qurallar menen procesler paydalanadı, sonıń ishinde:"
Review information to effectively derive value and meaning,Bahalılıq penen mánisti ónimli alıw ushın informaciyanı kórip shıǵıń
Reference metadata if available,"Bar bolsa, silteme metaderekleri"
"Establish relevant context, often from many possible contexts",Kóbinese kóplegen múmkin kontekstlerden sáykes kontekstti ornatıń
Derive new knowledge from the information,Informaciyadan jańa bilim alıw
Make decisions or recommendations from the resulting knowledge,Alınǵan bilimnen sheshim yamasa usınıslar qabıl etiń
"Stewart (2001) argues that transformation of information into knowledge is critical, lying at the core of value creation and competitive advantage for the modern enterprise.","Styuart (2001) informaciyanı bilimge aylandırıw házirgi kárxana ushın bahalılıq penen básekileslik artıqmashılıqtıń tiykarı bolıp tabılatuǵın, áhmiyetke iye ekenin aytadı."
"In a biological framework, Mizraji has described information as an entity emerging from the interaction of patterns with receptor systems (eg: in molecular or neural receptors capable of interacting with specific patterns, information emerges from those interactions).","Biologiyalıq sheńberde Mizradji informaciyanı nızamlıqlardıń receptorlıq sistemalar menen óz-ara háreketlesiwinen payda bolatuǵın obyekt retinde sáwlelendirdi (mısalı: belgili bir úlgiler menen háreketlese alatuǵın molekulalıq yamasa neyron receptorlarda, informaciya sol óz-ara háreketlesiwlerden payda boladı)."
"In addition, he has incorporated the idea of information catalysts, structures where emerging information promotes the transition from pattern recognition to goal-directed action (for example, the specific transformation of a substrate into a product by an enzyme, or auditory reception of words and the production of an oral response)","Sonıń menen qatar, ol informaciyalıq katalizatorlar” ideyasın, payda bolıp atırǵan informaciya úlgini tanıwdan maqsetke baǵdarlanǵan háreketke (mısalı, substrakt fermenttiń tásirinen ónimge specifikalıq túrlendiriwge yamasa informaciyanı esitiw arqalı qabıllawǵa) ótiwge túrtki bolatuǵın strukturalar ideyasın kirgizdi. Sózler hám awızsha juwap beriw)"
The Danish Dictionary of Information Terms argues that information only provides an answer to a posed question.,Daniyalı informaciyalıq terminler sózligi informaciya tek berilgen sorawǵa juwap beredi dep dálilleydi.
Whether the answer provides knowledge depends on the informed person.,Juwaptıń bilim beriwi xabardar adamǵa baylanıslı.
So a generalized definition of the concept should be: Information = An answer to a specific question.,"Sonıń menen, koncepciyanıń ulıwmalastırılǵan anıqlaması: Informaciya” = Anıq sorawǵa juwap."
"When Marshall McLuhan speaks of media and their effects on human cultures, he refers to the structure of artifacts that in turn shape our behaviors and mindsets.","Marshall MakLuxan ǴXQ hám olardıń adam mádeniyatına tásiri tuwralı aytqanda, ol óz gezeginde biziń minez-qulqımız benen sanalarımızdı qáliplestiretuǵın artefaktlerdiń strukturasına silteme beredi."
"Also, pheromones are often said to be information in this sense. ”","Sonday-aq, feromonlar bul mánide informaciya” dep jiyi aytadı."
Technologically mediated information,Texnologiyalıq dáldállıq informaciya
"These sections are using measurements of data rather than information, as information cannot be directly measured.","Bul bólimler informaciyanı emes, maǵlıwmatlardı ólshewdi paydalanadı, sebebi informaciyanı tikkeley ólshew múmkin emes."
As of 2007,2007 jıldaǵı jaǵday boyınsha
It is estimated that the world's technological capacity to store information grew from 2.6 (optimally compressed) exabytes in 1986 – which is the informational equivalent to less than one 730-MB CD-ROM per person (539 MB per person) – to 295 (optimally compressed) exabytes in 2007. This is the informational equivalent of almost 61 CD-ROM per person in 2007.,"Dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatı 1986 jılı 2,6 (optimal qısılǵan) ekzabayttan - bul bir adamǵa 730 MB CD-ROM-nan (bir adamǵa 539 Mbayt) informaciyalıq ekvivalentten - 295 ke (optimal túrde) ósti dep bahalandı) ekzabayt 2007 j.[20] Bul 2007 jılı bir adamǵa 61 CD-ROM derlik informaciyalıq ekvivalenti."
The world's combined technological capacity to receive information through one-way broadcast networks was the informational equivalent of 174 newspapers per person per day in 2007.,Bir tárepleme xabar tarqatıw tarmaqları arqalı informaciyanı alıwdıń global biriktirilgen texnologiyalıq imkaniyatı 2007 jılı bir adamǵa kúnine 174 gezetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.
The world's combined effective capacity to exchange information through two-way telecommunication networks was the informational equivalent of 6 newspapers per person per day in 2007.,Eki tárepleme telekommunikaciyalıq tarmaqlar arqalı informaciya almasıwdıń global biriktirilgen ónimli imkaniyatı 2007 jılı bir adamǵa kúnine 6 gazetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.
"As of 2007, an estimated 90% of all new information is digital, mostly stored on hard drives.","2007 jıldaǵı jaǵday boyınsha barlıq jańa informaciyanıń shama menen 90%-ti cifrlı bolıp tabıladı, kóbinese qattı disklerde saqlanadı."
As of 2020,2020 jıldan baslap
"The total amount of data created, captured, copied, and consumed globally is forecast to increase rapidly, reaching 64.2 zettabytes in 2020.","Dúnya júzinde jaratılǵan, túsirilgen, kóshirilgen hám tutınılatuǵın maǵlıwmatlardıń ulıwma kólemi tez pát penen artıp, 2020 jılı 64,2 zetabaytqa jetedi dep kútilmekte."
"Over the next five years up to 2025, global data creation is projected to grow to more than 180 zettabytes.”",2025 jılǵa shekemgi keyingi bes jılda global maǵlıwmatlar jaratıw 180 zetabayttan asadı dep boljanbaqta.
The application of information study,Informaciyanı izertlewdi qollanıw
"The information cycle (addressed as a whole or in its distinct components) is of great concern to information technology, information systems, as well as information science.","Informaciyalıq cikl (tutas yamasa onıń bólek quramlı bólimlerinde qarastırılǵan) informaciyalıq texnologiyalardı, informaciyalıq sistemalardı, sonday-aq informaciyalıq ilimdi alańlatadı."
"These fields deal with those processes and techniques pertaining to information capture (through sensors) and generation (through computation, formulation or composition), processing (including encoding, encryption, compression, packaging), transmission (including all telecommunication methods), presentation (including visualization / display methods), storage (such as magnetic or optical, including holographic methods), etc.","Bul tarawlar informaciyanı jıynawǵa (datchikler arqalı) hám generaciyalawǵa (esaplaw, qáliplestiriw yamasa kompoziciya arqalı), qayta islewge (sonıń ishinde kodlaw, shifrlaw, qısıw, oraw), jetkerip beriwge (barlıq telekommunikaciya metodların qosqanda), usınıwǵa (sonıń ishinde) tiyisli procesler menen metodlar shuǵıllanadı. Vizualizaciya/kórsetiw metodları), saqlaw (mısalı, magnitli yamasa optikalıq, onıń ishinde golografiyalıq metodlar) t.b."
"Information visualization (shortened as InfoVis) depends on the computation and digital representation of data, and assists users in pattern recognition and anomaly detection.",Informaciyalıq vizualizaciyalaw (InfoVis retinde qısqartılǵan) maǵlıwmatlardı esaplaw menen cifrlı kórsetiwge baylanıslı hám paydalanıwshılarǵa úlgini tanıw menen anomaliyanı anıqlawǵa járdemlesedi.
"Information security (shortened as InfoSec) is the ongoing process of exercising due diligence to protect information, and information systems, from unauthorized access, use, disclosure, destruction, modification, disruption or distribution, through algorithms and procedures focused on monitoring and detection, as well as incident response and repair.","Informaciyalıq qáwipsizlik (InfoSec retinde qısqartılǵan) - baqlaw menen anıqlawǵa baǵdarlanǵan algoritmler menen proceduralar arqalı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıwdan, óshiriwden, ózgertiwden, buzıwdan yamasa tarqatıwdan informaciyanı hám informaciyalıq sistemalardı qorǵaw ushın tiyisli tekseriwdi ámelge asırıwdıń úziliksiz procesine aytıladı. Sonday-aq waqıyaǵa juwap beriw hám ońlaw."
"Information analysis is the process of inspecting, transforming, and modeling information, by converting raw data into actionable knowledge, in support of the decision-making process.","Informaciyalıq analiz - qarar qabıllaw procesin qollaw ushın dáslepki maǵlıwmatlardı háreket etetuǵın bilimge túrlendiriw arqalı informaciyanı tekseriw, túrlendiriw hám modellestiriw procesi."
Information quality (shortened as InfoQ) is the potential of a dataset to achieve a specific (scientific or practical) goal using a given empirical analysis method.,"Informaciya sapası (InfoQ retinde qısqartılǵan) - berilgen empirikalıq analizlew metodın paydalanıp, anıq (ilimiy yamasa ámeliy) maqsetke erisiw ushın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń potencialı."
"Information communication represents the convergence of informatics, telecommunication and audio-visual media & content.”","Informaciyalıq kommunikaciya informatikanıń, telekommunikaciyanıń hám audio-vizual media menen kontenttiń konvergenciyasın bildiredi."
Information technology,Informaciyalıq texnologiya
"Information technology (IT) is a set of related fields that encompass computer systems, software, programming languages, and data and information processing, and storage.","Informaciyalıq texnologiya (IT) – bul kompyuter sistemaların, programmalıq támiynattı, programmalastırıw tillerin hám maǵlıwmatlardı menen informaciyanı qayta islew menen saqlawdı qamtıytuǵın óz-ara baylanıslı tarawlardıń jıynaǵı."
IT forms part of information and communications technology (ICT).,IT informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyanıń (IKT) bir bólegin quraydı.
"An information technology system (IT system) is generally an information system, a communications system, or, more specifically speaking, a computer system — including all hardware, software, and peripheral equipment — operated by a limited group of IT users, and an IT project usually refers to the commissioning and implementation of an IT system.","Informaciyalıq texnologiyalar sisteması (IT sisteması) ádette informaciyalıq sistema, kommunikaciya sisteması yamasa anıǵıraq aytsaq, IT paydalanıwshılarınıń sheklewli toparı basqaratuǵın barlıq apparatlıq támiynattı, programmalıq támiynattı hám periferiyalıq úskeneni qamtıytuǵın kompyuter sisteması hám IT proekti ádette IT sistemasın iske túsiriw hám engiziwdi bildiredi."
"IT systems play a vital role in facilitating efficient data management, enhancing communication networks, and supporting organizational processes across various industries.","IT sistemaları maǵlıwmatlardı ónimli basqarıwdı jeńilletiwde, baylanıs tarmaqların jaqsılawda hám hár túrli tarawlardaǵı shólkemleskenlik proceslerdi qollawda zárúr rol atqaradı."
"Successful IT projects require meticulous planning, seamless integration, and ongoing maintenance to ensure optimal functionality and alignment with organizational objectives.","Tabıslı IT proektlerdi optimal funkcionallılıqtı hám shólkemleskenlik maqsetlerge sáykeslikti támiyinlew ushın muqıyat rejelestiriwdi, úziliksiz integraciyanı hám turaqlı texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etedi."
"Although humans have been storing, retrieving, manipulating, and communicating information since the earliest writing systems were developed, the term information technology in its modern sense first appeared in a 1958 article published in the Harvard Business Review; authors Harold J. Leavitt and Thomas L. Whisler commented that the new technology does not yet have a single established name.","Erte dáwirde jazıw sistemaları jaratılǵannan berli adamlar informaciyanı saqlaw, alıw, qayta islew hám xabarlaw menen shuǵıllansa da, informaciyalıq texnologiya termini házirgi mánisinde dáslepki ret 1958 jılı Garvard biznes sholıwında járiyalanǵan maqalada payda boldı; avtorları Garold Dj. Levitt penen Tomas L.Uisler jańa texnologiyanıń ele bir retlengen atı joq."
We shall call it information technology (IT).,Biz onı informaciyalıq texnologiya (IT) dep ataymız” dep túsindirdi.
"Their definition consists of three categories: techniques for processing, the application of statistical and mathematical methods to decision-making, and the simulation of higher-order thinking through computer programs.","Olardıń anıqlaması úsh kategoriyadan ibarat: qayta islew texnikası, statistikalıq hám matematikalıq metodlardı qarar qabıl etiwde qollanıw hám kompyuter baǵdarlamaları arqalı joqarı dárejeli pikirlewdi modellestiriw."
"The term is commonly used as a synonym for computers and computer networks, but it also encompasses other information distribution technologies such as television and telephones.","Termin ádette kompyuterler menen kompyuter sistemalarınıń sinonimi retinde paydalanıladı, biraq ol sonıń menen qatar televizor hám telefon sıyaqlı informaciyanı tarqatıwdıń basqa texnologiyaların qamtıydı."
"Several products or services within an economy are associated with information technology, including computer hardware, software, electronics, semiconductors, internet, telecom equipment, and e-commerce.","Ekonomikadaǵı bir neshe ónimler yamasa xızmetler informaciyalıq texnologiyalar menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter úskeneleri, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya úskeneleri hám elektron kommerciya."
"Based on the storage and processing technologies employed, it is possible to distinguish four distinct phases of IT development: pre-mechanical (3000 BC — 1450 AD), mechanical (1450 — 1840), electromechanical (1840 — 1940), and electronic (1940 to present).","Qollanılatuǵın saqlaw hám qayta islew texnologiyalarına súyenip, IT rawajlanıwın tórt fazaǵa bóliwge boladı: mexanikalıqqa shekemgi (b.e.sh. 3000 - 1450 j.), mexanikalıq (1450 - 1840), elektromexanikalıq (1840 - 1940) hám elektron (1940 jıldan házirgi waqıtqa shekem)."
"Information technology is also a branch of computer science, which can be defined as the overall study of procedure, structure, and the processing of various types of data.","Informaciyalıq texnologiyalar sonıń menen qatar informatikanıń bir tarawı bolıp tabıladı, onı proceduranı, strukturanı hám hár túrli tiptegi maǵlıwmatlardı qayta islewdi ulıwma izertlew retinde anıqlawǵa boladı."
"As this field continues to evolve across the world, its overall priority and importance has also grown, which is where we begin to see the introduction of computer science-related courses in K-12 education.”","Bul taraw pútkil dúnyada rawajlanıp atırǵanlıqtan, onıń ulıwma ústemligi menen zárúrligi de ósti."
"Ideas of computer science were first mentioned before the 1950s under the Massachusetts Institute of Technology (MIT) and Harvard University, where they had discussed and began thinking of computer circuits and numerical calculations.","Informatika ideyaları birinshi ret 1950 jıllarǵa shekem Massachusets texnologiyalıq institutında (MIT) hám Garvard universitetinde aytılıp, olar kompyuter sxemaları menen cifrlı esaplawlardı talqılap, oylana basladı."
"As time went on, the field of information technology and computer science became more complex and was able to handle the processing of more data.",Waqıttıń ótiwi menen informaciyalıq texnologiyalar menen informatika tarawı quramalı bola basladı hám kóbirek maǵlıwmatlardı qayta islewge talap arttı.
Scholarly articles began to be published from different organizations.,Hár túrli shólkemlerden ilimiy maqalalar járiyalandı.
"Looking at early computing, Alan Turing, J. Presper Eckert, and John Mauchly were considered some of the major pioneers of computer technology in the mid-1900s.","Dáslepki esaplawlardı qarastıratuǵın bolsaq, Alan Tyuring, Dj."
"Giving them such credit for their developments, most of their efforts were focused on designing the first digital computer.",Presper Ekkert hám Djon Mauchli 1900 jıllardıń ortasında kompyuter texnologiyanıń tiykarǵı baslawshılarınıń biri bolıp esaplandı.
"Along with that, topics such as artificial intelligence began to be brought up as Turing was beginning to question such technology of the time period.",Olar kúsh jigerlerin birinshi cifrlı kompyuterdi proektlestiriwge baǵdarladı.
"Devices have been used to aid computation for thousands of years, probably initially in the form of a tally stick.","Sonıń menen qatar, jasalma intellekt sıyaqlı temalar payda boldı, óytkeni Tyuring waqıt dáwiriniń bunday texnologiyasına gúman menen qaradı."
"The Antikythera mechanism, dating from about the beginning of the first century BC, is generally considered the earliest known mechanical analog computer, and the earliest known geared mechanism.","Qurılmalar mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdemlesiw ushın paydalanıldı, múmkin dáslebinde esaplaw tayaqshası túrinde. Antikitera mexanizmi, shama menen b.e.sh."
"Comparable geared devices did not emerge in Europe until the 16th century, and it was not until 1645 that the first mechanical calculator capable of performing the four basic arithmetical operations was developed.","I ásirdiń basınan baslap, ádette eń ertede belgili mexanikalıq analog kompyuter hám belgili tisli mexanizm bolıp esaplanadı.Salıstırmalı tisli qurılmalar Evropada XXVI ásirge shekem payda bolǵan joq hám tórt tiykarǵı arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa uqıplı dáslepki mexanikalıq kalkulyator 1645 jılı jaratıldı."
"Electronic computers, using either relays or valves, began to appear in the early 1940s.",Rele menen klapan qollanılatuǵın elektron kompyuterler 1940 jıllardıń basında payda bola basladı.
"The electromechanical Zuse Z3, completed in 1941, was the world's first programmable computer, and by modern standards one of the first machines that could be considered a complete computing machine.",1941 jılı tamamlanǵan elektromexanikalıq Zuse Z3 dúnyadaǵı birinshi programmalastırılatuǵın kompyuter boldı hám házirgi zaman standartlar boyınsha tolıq esaplawshı mashina dep aytıwǵa bolatuǵın dáslepki mashinalardıń biri boldı.
"During the Second World War, Colossus developed the first electronic digital computer to decrypt German messages.",Ekinshi dúnyajúzlik urıs gezinde Colossus nemis xabarlarınıń shifrın alıw ushın birinshi elektron cifrlı kompyuterdi jarattı.
"Although it was programmable, it was not general-purpose, being designed to perform only a single task.","Programmalastırılatuǵın bolǵanı menen, ol ulıwma maqsetke arnalmaǵan, tek bir tapsırmanı orınlawǵa arnalǵan."
It also lacked the ability to store its program in memory; programming was carried out using plugs and switches to alter the internal wiring.,Sonday-aq onıń baǵdarlamasın yadta saqlaw imkaniyatı bolmadı; programmalastırıw ishki sımlardı ózgertiw ushın vilkalar menen ajıratqıshlar arqalı ámelge asırıldı.
"The first recognizably modern electronic digital stored-program computer was the Manchester Baby, which ran its first program on 21 June 1948.",Birinshi ataqlı zamanagóy elektron cifrlı saqlanǵan programma kompyuteri 1948 jılı 21-iuyunda óziniń dáslepki programmasın iske túsirgen Manchester Baby edi.
The development of transistors in the late 1940s at Bell Laboratories allowed a new generation of computers to be designed with greatly reduced power consumption.,1940 jıllardıń aqırında Bell Laboratories-te tranzistorlardıń rawajlanıwı energiyanı tutınıwdı ádewir azaytatuǵın kompyuterlerdiń jańa áwladın jaratıwǵa imkaniyat berdi.
"The first commercially available stored-program computer, the Ferranti Mark I, contained 4050 valves and had a power consumption of 25 kilowatts.","Kommerciyalıq birinshi saqlawshı programma kompyuteri, Ferranti Mark I, 4050 klapannan ibarat hám 25 kilovatt energiya tutınıwǵa iye boldı."
"By comparison, the first transistorized computer developed at the University of Manchester and operational by November 1953, consumed only 150 watts in its final version.”","Salıstırıw ushın, Manchester universitetinde islengen hám 1953 jıl noyabrde jumıs islegen dáslepki tranzistorlı kompyuter óziniń sońǵı versiyasında tek 150 vatt sarıplaǵan."
"Several other breakthroughs in semiconductor technology include the integrated circuit (IC) invented by Jack Kilby at Texas Instruments and Robert Noyce at Fairchild Semiconductor in 1959, the metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) invented by Mohamed Atalla and Dawon Kahng at Bell Laboratories in 1959, and the microprocessor invented by Ted Hoff, Federico Faggin, Masatoshi Shima, and Stanley Mazor at Intel in 1971.","Yarım ótkizgishler texnologiyasındaǵı bir neshe basqa jetiskenliklerge 1959 jılı Texas Instruments-te Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor-te Robert Noys oylap tapqan integral sxema, Moxamed Atalla menen Kauonxta oylap tapqan metall-oksidli-yarım ótkizgish maydan tranzistor (MOSFET) kiredi. 1959 jılı Bell Laboratories hám 1971 jılı Intel kompaniyasında Ted Xoff, Federiko Faggin, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor oylap tapqan mikroprocessor boldı."
"These important inventions led to the development of the personal computer (PC) in the 1970s, and the emergence of information and communications technology (ICT).",Bul zárúr oylap tabılıwlar 1970 jılları jeke kompyuterdiń rawajlanıwına hám informaciya kommunikaciyalıq texnologiyalardıń payda bolıwına alıp keldi.
"By the year of 1984, according to the National Westminster Bank Quarterly Review, the term information technology had been redefined as The development of cable television was made possible by the convergence of telecommunications and computing technology (…generally known in Britain as information technology).","1984 jılǵa shekem, National Westminster Bank Quarterly Review maǵlıwmatları boyınsha, informaciyalıq texnologiya termini Kabelli televideniyeniń rawajlanıwı, telekommunikaciyalar menen esaplaw texnologiyalardıń konvergenciyası nátiyjesinde payda boldı (ádette Ullıbritaniyada informaciyalıq texnologiya retinde belgili)”."
We then begin to see the appearance of the term in 1990 contained within documents for the International Organization for Standardization (ISO).,Sonnan keyin 1990 jılı Xalıqaralıq standart shólkeminiń (ISO) hújjetlerinde qamtılǵan terminniń payda bolıwın kóre baslaymız.
Innovations in technology have already revolutionized the world by the twenty-first century as people were able to access different online services.,"Texnologiyadaǵı innovaciyalar XXI ásirde dúnyada tóńkeris payda etti, óytkeni adamlar hár túrli onlayn xızmetlerge qol jetkize aldı."
This has changed the workforce drastically as thirty percent of U.S. workers were already in careers in this profession.,"Bul jumıs kúshin anaǵurlım ózgertti, óytkeni AQSH jumısshılarınıń otız procenti usı kásip penen shuǵıllanǵan."
"136.9 million people were personally connected to the Internet, which was equivalent to 51 million households.","136,9 million adam Internetke jeke qosıldı, bul 51 million úy shańaraqqa teń edi."
"Along with the Internet, new types of technology were also being introduced across the globe, which has improved efficiency and made things easier across the globe.","Internet penen qatar pútkil dúnya boyınsha texnologiyanıń jańa túrleri de engizilmekte, bul ónimlilikti arttırıp, dúnyajúzinde jumıstı jeńilletti."
"Along with technology revolutionizing society, millions of processes could be done in seconds.",Jámiyette revolyuciya payda etetuǵın texnologiya menen qatar millionlaǵan proceslerdi sekundlarda islewge boladı.
Innovations in communication were also crucial as people began to rely on the computer to communicate through telephone lines and cable.,"Baylanıstaǵı innovaciyalar da júdá áhmiyetli boldı, óytkeni adamlar telefon tarmaqları menen kabel arqalı baylanısıw ushın kompyuterge isene basladı."
The introduction of the email was considered revolutionary as companies in one part of the world could communicate by e-mail with suppliers and buyers in another part of the world...,"Elektron poshtanıń engiziliwi revolyuciyalıq dep esaplandı, óytkeni dúnyanıń bir bólegindegi kompaniyalar dúnyanıń basqa bólegindegi jetkiziwshiler menen hám satıp alıwshılar menen elektron poshta arqalı baylanısa aladı...”"
"Not only personally, computers and technology have also revolutionized the marketing industry, resulting in more buyers of their products.","Tek jeke adamlar emes, al marketing sanaatında da kompyuter hám texnologiyalar alǵa ilgerlep, nátiyjesinde olardıń ónimlerin satıp alıwshılar kóbeydi."
"During the year of 2002, Americans exceeded $28 billion in goods just over the Internet alone while e-commerce a decade later resulted in $289 billion in sales.","2002 jılı amerikalılardıń tek internet arqalı sawdası 28 milliard dollardan astı, al on jıldan keyin elektron kommerciya 289 milliard dollar satıwǵa erisildi."
"And as computers are rapidly becoming more sophisticated by the day, they are becoming more used as people are becoming more reliant on them during the twenty-first century.”","Kompyuterler kúnnen-kúnge rawajlanıp atırǵanlıqtan, olarǵa XXI ásirde adamlar kóbirek ǵárezli bolǵanlıqtan, olar kóbirek paydalanıladı."
Syntax (programming languages),Sintaksis (programmalastırıw tilleri)
"In computer science, the syntax of a computer language is the rules that define the combinations of symbols that are considered to be correctly structured statements or expressions in that language.",Informatikada kompyuter tiliniń sintaksisi − bul tildegi durıs strukturalasqan operatorlar yamasa sóz dizbekleri bolǵan simvollardıń kombinaciyasın anıqlaytuǵın qaǵıydalar bolıp tabıladı.
"This applies both to programming languages, where the document represents source code, and to markup languages, where the document represents data.","Bul hújjet derek kodın kórsetetuǵın programmalastırıw tillerine de, hújjet maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın belgilew tillerine de baylanıslı."
The syntax of a language defines its surface form.,Tildiń sintaksisi onıń sırtqı formasın anıqlaydı.
"Text-based computer languages are based on sequences of characters, while visual programming languages are based on the spatial layout and connections between symbols (which may be textual or graphical).","Tekstke tiykarlanǵan kompyuter tilleri simvollar izbe-izligine, al vizual programmalastırıw tilleri keńisliktegi jaylasıwǵa hám simvollar arasındaǵı baylanıslarǵa (tekstli yamasa grafikalıq bolıwı múmkin) tiykarlanǵan."
Documents that are syntactically invalid are said to have a syntax error.,Sintaksislik jaqtan jaramsız hújjetler sintaksislik qáte dep ataladı.
"When designing the syntax of a language, a designer might start by writing down examples of both legal and illegal strings, before trying to figure out the general rules from these examples.",Tildiń sintaksisin proektlestirgende dizayner usı mısallardan ulıwma qaǵıydalardı anıqlawdan aldın nızamlı hám nızamsız qatarlardıń mısalların jazıwdan baslawı múmkin.
"Syntax therefore refers to the form of the code, and is contrasted with semantics – the meaning.",Sonlıqtan sintaksis kodtıń formasına silteme beredi hám semantikaǵa qarama-qarsı mánis.
"In processing computer languages, semantic processing generally comes after syntactic processing; however, in some cases, semantic processing is necessary for complete syntactic analysis, and these are done together or concurrently.","Kompyuter tillerdi qayta islewde semantikalıq redaktorlaw ádette sintaksislik qayta islewden keyin keledi; degen menen, ayırım jaǵdaylarda tolıq sintaksislik tallaw (analizlew) ushın semantikalıq qayta islew kerek hám olar birge yamasa bir waqıtta orınlanadı."
"In a compiler, the syntactic analysis comprises the frontend, while the semantic analysis comprises the backend (and middle end, if this phase is distinguished).”","Kompilyatorda sintaksislik analiz frontendti óz ishine aladı, al semantikalıq analiz backend tárepti (hám bul faza ózgeshelenetuǵın bolsa, orta sońı) qamtıydı."
Levels of syntax,Sintaksis dárejeleri
Computer language syntax is generally distinguished into three levels:,Kompyuter tiliniń sintaksisi tiykarınan úsh dárejege bólinedi:
"Words – the lexical level, determining how characters form tokens;","Sózler − leksikalıq dáreje, belgiler qalay leksema payda bolıwın anıqlaydı;"
"Phrases – the grammar level, narrowly speaking, determining how tokens form phrases;","Sóz dizbekleri − grammatikalıq dáreje, qısqasha aytqanda, leksemalardıń sóz dizbegin jasaw usılın anıqlaw;"
"Context – determining what objects or variables names refer to, if types are valid, etc.","Kontekst − qanday obyektlerge yamasa ózgeriwshiler atlarına baylanıslı ekenin anıqlaw, eger tipler jaramlı bolsa t.b"
"Distinguishing in this way yields modularity, allowing each level to be described and processed separately and often independently.","Usılayınsha ajıratıw modullikti beredi, hárbir dárejeni bólek hám jiyi jeke táriyiplewge hám qayta islewge imkaniyat beredi."
"First, a lexer turns the linear sequence of characters into a linear sequence of tokens; this is known as lexical analysis or lexing.","Birinshiden, lekser simvollardıń sızıqlı dizbegin tokenlerdiń sızıqlı dizbegine aylandıradı; bul leksikalıq tallaw” yamasa leksing” dep ataladı."
"Second, the parser turns the linear sequence of tokens into a hierarchical syntax tree; this is known as parsing narrowly speaking.","Ekinshiden, tallawshı tokenlerdiń sızıqlı dizbegin ierarxiyalıq sintaksislik terekke aylandıradı; bul kishi mániste tallaw” dep ataladı."
This ensures that the line of tokens conform to the formal grammars of the programming language.,Bul tokenler sızıǵınıń programmalastırıw tiliniń formal grammatikasına sáykes keliwin támiyinleydi.
"The parsing stage itself can be divided into two parts: the parse tree, or concrete syntax tree, which is determined by the grammar, but is generally far too detailed for practical use, and the abstract syntax tree (AST), which simplifies this into a usable form.","Tallaw basqıshınıń ózin eki bólimge bóliwge boladı: tallaw teregi yamasa grammatika menen anıqlanatuǵın, ámeliy qollanıw ushın ádette dım tolıǵı menen bolıp tabılatuǵın beton sintaksis teregi” hám jeńilletilgen abstrakt sintaksis teregi (AST) onı qollanıwǵa bolatuǵın formaǵa aylandırıń."
"The AST and contextual analysis steps can be considered a form of semantic analysis, as they are adding meaning and interpretation to the syntax, or alternatively as informal, manual implementations of syntactical rules that would be difficult or awkward to describe or implement formally.”","AST hám kontekstli tallaw basqıshların semantikalıq tallawdıń obyekti retinde qarastırıwǵa boladı, óytkeni olar sintaksiske mánis penen interpretaciya qosadı yamasa alternativ túrde táriyiplew yamasa ámelge asırıw qıyın yamasa qolaysız bolatuǵın sintaksislik qaǵıydalardıń rásmiy emes, qol menen orınlanıwı retinde."
"Tools have been written that automatically generate a lexer from a lexical specification written in regular expressions and a parser from the phrase grammar written in BNF: this allows one to use declarative programming, rather than need to have procedural or functional programming.","Turaqlı sóz dizbeklerinde jazılǵan leksikalıq specifikaciyadan leksikalıq quraldı hám BNF tilinde jazılǵan frazalıq grammatikadan tallawshını avtomat túrde jaratatuǵın qurallar jazılǵan: bul proceduralıq yamasa funkcional programmalastırıwdı talap etpey, deklarativ programmalastırıwdı paydalanıwǵa imkaniyat beredi."
A notable example is the lex-yacc pair.,Kórnekli mısal lex-yacc jubı.
These automatically produce a concrete syntax tree; the parser writer must then manually write code describing how this is converted to an abstract syntax tree.,Olar avtomat túrde anıq sintaksis teregin jaratadı; tallawshı jazıwshı onıń abstrakt sintaksislik terekke qalay túrlenetuǵının sáwlelendiretuǵın kodtı qol menen jazıwı kerek.
Contextual analysis is also generally implemented manually.,Kontekstli tallaw ádette qol menen ámelge asırıladı.
"Despite the existence of these automatic tools, parsing is often implemented manually, for various reasons – perhaps the phrase structure is not context-free, or an alternative implementation improves performance or error-reporting, or allows the grammar to be changed more easily.","Bul avtomat túrdegi qurallardıń bolıwına qaramastan, tallaw hár túrli sebepler menen jiyi qol menen orınlanadı − múmkin frazalıq struktura kontekstten bos emes yamasa alternativ ámelge asırıw ónimlilikti yamasa qáte tuwralı esabat beriwdi jaqsılaydı yamasa grammatikanı ańsat ózgertiwge imkaniyat beredi."
"Parsers are often written in functional languages, such as Haskell, or in scripting languages, such as Python or Perl, or in C or C++.”",Tallawshılar kóbinese Haskell sıyaqlı funkcional tillerde yamasa Python ya Perl sıyaqlı scenariy tillerinde yamasa C yamasa C++ tilinde jazıladı.
Syntax definition,Sintaksis anıqlaması
The syntax of textual programming languages is usually defined using a combination of regular expressions (for lexical structure) and Backus–Naur form (a metalanguage for grammatical structure) to inductively specify syntactic categories (nonterminal) and terminal symbols.,Tekstli programmalastırıw tilleriniń sintaksisi ádette sintaksislik kategoriyalardı (terminal emes) hám terminal belgilerdi induktiv túrde kórsetiw ushın turaqlı sóz dizbeklerdiń (leksikalıq struktura ushın) hám Backus-Naur formasınıń (grammatikalıq strukturaǵa arnalǵan metatil) sóz dizbegin paydalanıp anıqlanadı.
"Syntactic categories are defined by rules called productions, which specify the values that belong to a particular syntactic category.",Sintaksislik kategoriyalar belgili bir sintaksislik kategoriyaǵa kiretuǵın mánislerdi kórsetetuǵın óndirisler dep atalatuǵın qaǵıydalar menen anıqlanadı.
"Terminal symbols are the concrete characters or strings of characters (for example keywords such as define, if, let, or void) from which syntactically valid programs are constructed.","Terminal simvolları − sintaksislik jaramlı programmalar dúzilgen anıq simvollar yamasa belgiler qatarları (mısalı, define , if , let yamasa void sıyaqlı gilt sózler)."
Syntax can be divided into context-free syntax and context-sensitive syntax.,Sintaksis kontekstsiz sintaksis hám kontekstke sezimtal sintaksis bolıp ekige bólinedi.
Context-free syntax are rules directed by the metalanguage of the programming language.,Kontekstsiz sintaksis - bul programmalastırıw tiliniń metatil menen baǵdarlanǵan qaǵıydalar bolıp tabıladı.
"These would not be constrained by the context surrounding or referring that part of the syntax, whereas context-sensitive syntax would.","Olar sintaksistiń sol bólegin qorshaǵan yamasa oǵan silteme beretuǵın kontekst penen sheklenbeydi, al kontekstke sezimtal sintaksis boladı."
"A language can have different equivalent grammars, such as equivalent regular expressions (at the lexical levels), or different phrase rules which generate the same language.",Tilde ekvivalent turaqlı sóz dizbekleri (leksikalıq dárejede) yamasa bir tildi payda etetuǵın hár túrli fraza qaǵıydaları sıyaqlı hár túrli ekvivalent grammatika bolıwı múmkin.
"Using a broader category of grammars, such as LR grammars, can allow shorter or simpler grammars compared with more restricted categories, such as LL grammar, which may require longer grammars with more rules.","LR grammatikası sıyaqlı grammatikalardıń keńirek kategoriyasın paydalanıw LL grammatikası sıyaqlı sheklengen kategoriyalar menen salıstırǵanda qısqaraq yamasa ápiwayı grammatikalarǵa imkaniyat beredi, bul kóp qaǵıydaları bar uzaǵıraq grammatikanı talap etiwi múmkin."
"Different but equivalent phrase grammars yield different parse trees, though the underlying language (set of valid documents) is the same.”","Hár túrli, biraq ekvivalent frazalar grammatikaları hár túrli tallaw tereklerin beredi, degen menen tiykarǵı til (jaramlı hújjetler jıynaǵı) birdey."
Statement (computer science),Operator (informatika)
"In computer programming, a statement is a syntactic unit of an imperative programming language that expresses some action to be carried out.",Kompyuter programmalastırıwda operator − qanday da bir orınlanatuǵın háreketti bildiretuǵın imperativ programmalastırıw tiliniń sintaksislik birligi.
A program written in such a language is formed by a sequence of one or more statements.,Bunday tilde jazılǵan programma bir yamasa bir neshe operatorlar izbe-izligi arqalı qurıladı.
A statement may have internal components (e.g. expressions).,"Operatordıń ishki komponentleri bolıwı múmkin (mısalı, ańlatpalar)."
"Many programming languages (e.g. Ada, Algol 60, C, Java, Pascal) make a distinction between statements and definitions/declarations.","Kóplegen programmalastırıw tilleri (mısalı, Ada, Algol 60, C, Java, Paskal) operatorlar menen táriypler/deklaraciyalar arasındaǵı ayırmashılıqtı payda etedi."
"A definition or declaration specifies the data on which a program is to operate, while a statement specifies the actions to be taken with that data.","Táriyp (anıqlama) yamasa operator programma jumıs isleytuǵın maǵlıwmatlardı kórsetedi, al operator sol maǵlıwmatlar menen orınlanatuǵın háreketlerdi kórsetedi."
Statements which cannot contain other statements are simple; those which can contain other statements are compound.,Basqa operatorlardı qamtımaytuǵın operatorlar ápiwayı; basqa operatorlardı qamtıwı múmkin bolsa qurama bolıp tabıladı.
The appearance of a statement (and indeed a program) is determined by its syntax or grammar.,Operatordıń (hám shın mánisinde programmanıń) kórinisi onıń sintaksisi yamasa grammatikası arqalı anıqlanadı.
The meaning of a statement is determined by its semantics.”,Operatordıń mánisi onıń semantikası menen anıqlanadı.
Expressions,Ańlatpalar
"A distinction is often made between statements, which are executed, and expressions, which are evaluated.",Orınlanatuǵın operatorlar menen bahalanatuǵın ańlatpalar arasında jiyi ayırmashılıq bar.
"Expressions always evaluate to a value, which statements do not.","Ańlatpalar bárqulla mániske bahalanadı, al operatorlar emes."
"However, expressions are often used as part of a larger statement.","Degen menen, ańlatpalar kóbinese úlkenirek operatordıń bólegi retinde qollanıladı."
"In most programming languages, a statement can consist of little more than an expression, usually by following the expression with a statement terminator (semicolon).","Kóplegen programmalastırıw tillerinde operator ańlatpadan aspawı múmkin, ádette ańlatpadan keyin operator terminatorı (noqatlı útir) arqalı."
"In such a case, while the expression evaluates to a value, the complete statement does not (the expression's value is discarded).","Bunday jaǵdayda ańlatpa mániske bahalanǵan da, tolıq operator orınlamaydı (ańlatpanıń mánisi óshiriledi)."
"For instance, in C, C++, C#, and many similar languages, x = y + 1 is an expression that will set x to the value of y plus one, and the whole expression itself will evaluate to the same value that x is set to.","Mısalı, C, C++, C# hám kóplegen uqsas tillerde x = y + 1 ańlatpa bolıp, x ti y plus bir mániske menshikleydi hám pútkil ańlatpanıń ózi x ornatılǵan mániske bahalanadı."
"However, x = y + 1; (note the semicolon at the end) is a statement that will still set x to the value of y plus one because the expression within the statement is still evaluated, but the result of the expression is discarded, and the statement itself does not evaluate to any value.","Degen menen, x = y + 1; (sońında noqatlı útirge itibar beriń) − ele x ti y plus bir mániske qoyadı, óytkeni operator ishindegi ańlatpa ele de bahalanadı, biraq ańlatpa nátiyjesi óshiriledi hám operatordıń ózi bahalanbaydı: hár qanday mánis."
Expressions can also be contained within other expressions.,Ańlatpalar basqa ańlatpalar ishinde de bolıwı múmkin.
"For instance, the expression x = y + 1 contains the expression y + 1, which in turn contains the values y and 1, which are also technically expressions.","Mısalı, x = y + 1 ańlatpası y + 1 ańlatpasın óz ishine aladı, ol óz gezeginde y hám 1 mánislerin óz ishine aladı, olar da texnikalıq ańlatpa bolıp tabıladı."
"Although the previous examples show assignment expressions, some languages do not implement assignment as an expression, but rather as a statement.","Aldıńǵı mısallar tapsırma ańlatpaların kórsetkeni menen, ayırım tiller tapsırmanı ańlatpa retinde emes, kerisinshe operator retinde ámelge asıradı."
"A notable example of this is Python, where = is not an operator, but rather just a separator in the assignment statement.","Bunıń kórnekli mısalı Python bolıp tabıladı, bunda = operator emes, tek tayınlaw operatorındaǵı ajıratıwshı bolıp tabıladı."
"Although Python allows multiple assignments as each assignment were an expression, this is simply a special case of the assignment statement built into the language grammar rather than a true expression.”","Python bir neshe tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi, óytkeni hárbir tapsırma ańlatpa bolǵanı menen, bul haqıyqıy ańlatpa emes, til grammatikasına engizilgen tapsırma operatorınıń ózgeshe jaǵdayı ǵana."
Source code,Derek kodı
"In computing, source code, or simply code or source, is text (usually plain text) that conforms to a human-readable programming language and specifies the behavior of a computer.",Esaplawda derek kodı yamasa ápiwayı kod yamasa programma kodı − bul adam oqıy programmalastırıw tiline sáykes keletuǵın hám kompyuterdiń háreketin kórsetetuǵın tekst (ádette ápiwayı tekst).
A programmer writes code to produce a program that runs on a computer.,Baǵdarlamashı kompyuterde jumıs isleytuǵın programma dúziw ushın kod jazadı.
"Since a computer, at base, only understands machine code, source must be translated in order to be used by the computer and this can be implemented in a variety of ways depending on available technology.","Kompyuter tek mashina kodın túsinetuǵınlıqtan, kompyuterden paydalanıw ushın programma tekstin awdarıw kerek hám bul qoljetimli texnologiyaǵa baylanıslı hár túrli usıllar menen ámelge asırılıwı múmkin."
Source code can be converted by a compiler or an assembler into machine code that can be directly executed.,Derek kodtı kompilyator yamasa assembler tikkeley orınlanatuǵın mashina kodına túrlendiriwi múmkin.
"Alternatively, source code can be processed without conversion to machine code via an interpreter that performs the actions prescribed by the source code via the interpreter's machine code.",Yamasa derek kodı awdarmashınıń mashina kodı arqalı derek kod penen belgilengen háreketlerdi orınlaytuǵın awdarmashı arqalı mashina kodına túrlendiriwsiz qayta islewge boladı.
Other technology (i.e. bytecode) incorporates both mechanisms by converting the source code to an intermediate form that is often not human-readable but also not machine code and an interpreter executes the intermediate form.,"Basqa texnologiya (yaǵnıy bayt kod) derek kodtı jiyi adam oqıy almaytuǵın edi, biraq mashina kodı emes aralıq formaǵa túrlendiriw arqalı eki mexanizmdi de biriktiredi hám interpretator arqalı formanı orınlaydı."
Most languages allow for comments.,Kóplegen tiller kommentariyalarǵa imkaniyat beredi.
The programmer can add comments to document the source code for themself and for other programmers reading the code.,Baǵdarlamashı ózi ushın hám kodtı oqıytuǵın basqa baǵdarlamashılar ushın derek kodın hújjetlestiriw ushın kommentariyalar qosa aladı.
"Comments cannot be represented in machine code, and therefore, are ignored by compilers, interpreters and the like.","Kommentariyalardı mashınalıq kodta kórsetiw múmkin emes. Sonlıqtan kompilyator, interpretatorlar t.b. usıǵan uqsaslar itibarǵa alınbaydı."
"Often, the source code of application software is not distributed or publicly available since the producer wants to protect their Intellectual property (IP).","Kóbinese ámeliy programmalıq támiyattıń derek kodı kópshilikke járiyalanbaydı yamasa hámmege qoljetimli bolmaydı, óytkeni islep shıǵarıwshı óziniń Intellektual menshikli múlkin qorǵaǵısı keledi."
"But, if the source code is available (open source), it can be useful to a user, programmer or a system administrator, any of whom might wish to study or modify the program.”","Biraq eger derek kodı qoljetimli bolsa (ashıq kodlı), ol programmanı qálegen adam izertlegisi yamasa ózgertkisi keletuǵın paydalanıwshıǵa, baǵdarlamashıǵa yamasa sistemalı administratorǵa paydalı bolıwı múmkin."
"Freelance (sometimes spelled free-lance or free lance), freelancer, or freelance worker, are terms commonly used for a person who is self-employed and not necessarily committed to a particular employer long-term.","Frilans (geyde frilans yamasa frilans dep te ataladı), frilanser yamasa shtattan tıs jumısshı - bul ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen hám belgili bir jumıs beriwshige uzaq múddetli minnetleme bermeytuǵın adam ushın qollanılatuǵın terminler."
Freelance workers are sometimes represented by a company or a temporary agency that resells freelance labor to clients; others work independently or use professional associations or websites to get work.,Frilans jumısshılardı geyde klientlerge shtattan tıs jumıs kúshin qayta satatuǵın kompaniya yamasa waqıtsha agentlik tárepinen usınadı; basqaları óz betinshe jumıs isleydi yamasa jumısqa kiriw ushın kásiplik birlespelerdi yamasa veb-saytlardı paydalanadı.
"While the term independent contractor would be used in a different register of English to designate the tax and employment classes of this type of worker, the term freelancing is most common in culture and creative industries, and use of this term may indicate participation therein.","Ǵárezsiz jallanba termini inglis tiliniń basqa reestrinde jumısshılardıń usı túriniń salıq hám jumıs penen támiyinlew klasların belgilew ushın qollanılatuǵın bolsa da, frilans” termini mádeniyat penen dóretiwshilik tarawlarında jiyi ushırasadı hám bul termindi paydalanıw oǵan qatnasıwdı kórsetiwi múmkin."
"Fields, professions, and industries where freelancing is predominant include: music, writing, acting, computer programming, web design, graphic design, translating and illustrating, film and video production, and other forms of piece work that some cultural theorists consider central to the cognitive-cultural economy.”","Frilansing basım bolatuǵın tarawlar, kásipler hám baǵdarlar mınalardı qamtıydı: muzıka, jazıw, aktyorlik sheberlik, kompyuter programmalastırıw, veb-dizayn, grafikalıq dizayn, awdarma hám illyustraciya, film hám video óndirisi hám ayırım mádeniy teoretiklerdiń tiykarǵı jumısı dep esaplaytuǵın basqa da jumıs túrleri. kognitiv-mádeniy ekonomika."
Freelance practices,Frilans tájiriybeleri
Types of work,Jumıs túrleri
"According to the 2012 Freelance Industry Report compiled primarily about North America freelancing, nearly half of freelancers do writing work, with 18% of freelancers listing writing as a primary skill, 10% editing/copy-editing, and 10% as copy-writing.","Tiykarınan Arqa Amerikadaǵı frilanserlik haqqında dúzilgen 2012 jılǵı Freelance Industry esabatına sáykes, frilanserlerdiń derlik yarımına shamalası jazıw jumısın atqaradı, frilanserlerdiń 18%-ti jazıwdı tiykarǵı sheberlik, 10%-ti redaktorlaw/kóshiriw-qayta islew hám 10%-ti kóshirme jazıw retinde qarastıradı."
20% of freelancers listed their primary skills as design.,Frilanserlerdiń 20%-ti dizayn retinde ózleriniń tiykarǵı sheberliklerin kórsetti.
"Next on the list was translating (8%), web development (5.5%), and marketing (4%).","Keyingi dizimde awdarma (8%), veb-programmalastırıw (5,5%) hám marketing (4%) boldı."
"In 2018, freelancing was projected to grow to $20–$30 billion in the next 5–7 years in India, and the freelancers in the US will comprise 40% (approx.) of the workforce at the projected growth rate from the same time.","2018 jılı Hindistanda frilanserlik xızmet keyingi 5-7 jılda 20-30 milliard dollarǵa shekem ósedi dep boljanǵan,[5] al AQSH-taǵı frilanserler sol waqıttaǵı boljawdı ósiw páti menen jumıs kúshiniń 40%-tin (shama menen) quradı."
Compensation,Kompensaciya
"Depending on the industry, freelance work practices vary and have changed over time.",Tarawǵa baylanıslı shtattan tıs jumıs tájiriybesi hár túrli edi hám waqıttıń ótiwi menen ózgerdi.
"In some industries such as consulting, freelancers may require clients to sign written contracts.",Konsalting sıyaqlı ayırım tarawlarda frilanserler klientlerden jazbasha shártnamalarǵa qol qoyıwdı talap etiwi múmkin.
"While in journalism or writing, freelancers may work for free or do work on spec to build their reputations or a relationship with a publication.",Jurnalistika yamasa jazıwda frilanserler ózleriniń abırayın yamasa basılım menen qarım-qatnasın bekkemlew ushın biypul jumıs isley aladı yamasa tayınlanǵan” jumıstı isley aladı.
Some freelancers may provide written estimates of work and request deposits from clients.,Ayırım frilanserler jumıstıń jazbasha bahasın bere aladı hám klientlerden depozitler soray aladı.
"Payment for freelance work also depends on industry, skills, experience and location.","Frilans jumısınıń tólemi tarawǵa, kónlikpelerge, tájiriybege hám jaylasqan orınǵa baylanıslı."
"Freelancers may charge by the day, hour, a piece rate, or on a per-project basis.","Frilanserler kún, saat, bir bólimge yamasa proektke haqı aladı."
"Instead of a flat rate or fee, some freelancers have adopted a value-based pricing method based on the perceived value of the results to the client.",Bir tegis stavkanıń yamasa gonorar ornına ayırım frilanserler nátiyjelerdiń klient ushın qabıllanatuǵın qunına tiykarlanǵan bahalaw usılın qabılladı.
"By custom, payment arrangements may be upfront, percentage upfront, or upon completion.","Ádettegidey, tólem kelisimleri aldınnan, procentlik aldınnan yamasa tamamlanǵannan keyin bolıwı múmkin."
"For more complex projects, a contract may set a payment schedule based on milestones or outcomes.",Anaǵurlım quramalı proektler ushın shártnama basqıshlarǵa yamasa nátiyjelerge tiykarlanǵan tólem kestesin belgilewi múmkin.
"One of the drawbacks of freelancing is that there is no guaranteed payment, and the work can be highly precarious.",Frilansingtiń kemshilikleriniń biri - kepillik berilgen tólemniń joqlıǵı hám jumıs júdá qáwipli bolıwı múmkin.
"In order to ensure payment, many freelancers use online payment platforms to protect themselves or work with local clients that can be held accountable.",Tólemdi támiyinlew ushın kóplegen frilanserler ózlerin qorǵaw yamasa juwapkershilikke tartılıwı múmkin jergilikli klientler menen jumıs islew onlayn tólem platformaların paydalanadı.
Copyright,Avtorlıq huqıq
The question of ownership of a work's copyright arises when its author produces it on behalf of a client.,Shıǵarmanıń avtorlıq huqıqına iyelik etiw máselesi onıń avtorı onı buyırtpa beriwshiniń atınan shıǵarǵan waqıtta payda boladı.
"The matter is governed by copyright law, which varies by country.","Másele avtorlıq huqıq tuwralı nızam menen retlenedi, ol mámleketke baylanıslı."
The default ownership lies with the client in some countries and with the freelancing author in others.,"Ádepki iyelik ayırım mámleketlerde klientte, al basqalarında frilanser avtorǵa tiyisli."
The degree to which either moral or economic ownership of a work for hire may be modified contractually varies by country.”,Jallanbalı jumısqa morallıq yamasa ekonomikalıq menshik huqıqınıń shártnama boyınsha ózgertiliwi múmkin dárejesi hár mámlekette hár túrli boladı.
Demographics,Demografiya
A 2018 McKinsey study found that up to 162 million people in Europe and the United States engage in some form of independent work.,2018 jılı McKinsey izertlewi boyınsha Evropa menen Amerika Qurama Shtatlarında 162 millionǵa shamalas adamnıń qanday da bir jeke jumıs túri menen shuǵıllanatuǵının kórsetti.
It represents 20-30 percent of the entire working age population.,Bul miynetke qábiletli xalıqtıń 20-30 procentin quraydı.
"The total number of freelancers in USA is inexact, as of 2013, the most recent governmental report on independent contractors was published in 2005 by the U.S. Department of Labor Bureau of Labor Statistics.","AQSH-taǵı frilanserlerdiń ulıwma sanı anıq emes, 2013-jıldaǵı jaǵday boyınsha ǵárezsiz jallanbalılar tuwralı eń sońǵı mámleketlik esabattı 2005 jılı AQSH Miynet departamentiniń Miynet statistikası byurosı járiyalaǵan."
"At that time, there were approximately 10.3 million United States workers (7.4% of the workforce) employed as independent contractors of all sorts.","Sol waqıtta Amerika Qurama Shtatlarında shama menen 10,3 million jumısshı (jumıs kúshiniń 7,4%) barlıq túrdegi ǵárezsiz jallanbalılar retinde jumıs isledi."
"In 2011, Jeffrey Eisenach, an economist at George Mason University, estimated that number of freelancers had grown by one million.",2011 jılı Djordj Meyson universitetiniń ekonomisti Djefferi Eyzenax frilanserlerdiń sanı millionǵa ósti dep esapladı.
"While in 2012, the Aberdeen Group, a private research company, estimated that 26% (approx. 81 million) of the United States population was a part of the contingent workforce, a category of casual labor that includes freelancing.","2012 jılı Aberdeen Group jeke izertlew kompaniyası Amerika Qurama Shtatları xalqınıń 26%-ti (shama menen 81 million) shártli jumıs kúshiniń bólegi, yaǵnıy frilanstı qamtıytuǵın tosınnan miynet kategoriyası dep esapladı."
"In 2013, the Freelancers Union estimated that 1 in 3 workers in the United States was self-employed (approximately 42 million), with more than four million (43%) of those self-employed workers as members of the creative class, a stratum of work specifically associated with freelance industries, such as knowledge workers, technologists, professional writers, artists, entertainers, and media workers.","2013 jılı Frilanserler awqamı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı hárbir 3 jumısshınıń biri ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen jumısshılar kreativ klasınıń aǵzaları bolıp tabıladı. Olar bilim xızmetkerleri, texnologlar, kásiplik jazıwshılar, súwretshiler, oyın zawıqshılar hám ǴXQ xızmetkerleri sıyaqlı shtattan tıs tarawlar menen baylanıslı jumıs."
"In 2016, the Freelancers Union estimated that 35% of the workforce in the United States was self-employed (approximately 55 million).",2016 jılı Frilanserler awqamı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı jumıs kúshiniń 35% ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen (shama menen 55 million) dep bahaladı.
"This workforce earned an estimated $1 trillion from freelancing in 2016—a significant share of the U.S. economy.[13] In 2017, a study by MBO Partners estimated the total number of self-employed Americans aged 21 and above to be 40.9 million.","Bul jumıs kúshi 2016 jılı frilanserlikten shama menen 1 trillion dollar tabıs taptı, bul AQSH ekonomikasınıń zárúr úlesi. 2017 jılı MBO Partners izertlewi boyınsha 21 hám onnan joqarı jastaǵılar ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen amerikalılardıń ulıwma sanın 40,9 million dep bahaladı."
"The total number of freelancers in UK is also inexact; however, figures from the Office for National Statistics show that the proportion of remote workers rose from 9.2% in 2001 to 10.7% in 2011.","Ullıbritaniyadaǵı frilanserlerdiń ulıwma sanı da dál emes; degen menen sol eldiń milliy statistika basqarmasınıń maǵlıwmatları aralıqtan jumıs isleytuǵınlardıń úlesi 2001 jıldaǵı 9,2%-ten 2011 jılı 10,7%-ke shekem óskenin kórsetti."
"It has been estimated, however, that there are approximately 1.7 million freelancers in the UK.","Degen menen, Ullıbritaniyada shama menen 1,7 million frilanser bar dep esaplandı."
Freelancing is a gendered form of work.,Frilans − bul genderlik jumıs túri.
The 2012 Freelance Industry Report estimated that more than 71% of freelancers are women between the ages of 30 and 50.,2012 jıldaǵı Freelance Industry Report esabatı frilanserlerdiń 71%-ten aslamı 30 benen 50 jas aralıǵındaǵı hayallar ekenin bahaladı.
Surveys of other specific areas of freelancing have similar trends.,Frilanserlik xızmettiń basqa da anıq tarawlarına alıp barılǵan sorawnamalar uqsas úrdislerge iye.
Demographic research on Amazon Mechanical Turk revealed that the majority of its North American workers are women.,Amazon Mechanical Turk-tegi demografiyalıq izertlewler Arqa Amerikadaǵı jumısshılardıń kópshiligi hayallar ekenin kórsetti.
"Catherine McKercher's research on journalism as a profession has showcased that while media organizations are still male-dominated, the reverse is true for freelance journalists and editors, whose ranks are mainly women.”","Ketrin Makkercherdiń jurnalistikanıń kásip retinde izertlewleri ǴXQ shólkemlerinde ele de er adamlar basım bolǵan menen, qatarları tiykarınan hayallar bolıp tabılatuǵın shtattan tıs jurnalistler menen redaktorlar ushın kerisinshe jaǵday bar ekenin kórsetti."
Benefits,Artıqmashılıqları
"Freelancers have a variety of reasons for freelancing, the perceived benefits differ by gender, industry, and lifestyle.","Frilanserlikte frilanserlerdiń hár túrli sebepleri bar, qabıllanatuǵın artıqmashılıqlar jınısqa, tarawǵa hám ómir saltına baylanıslı ózgeshelenedi."
"For instance, the 2012 Freelance Industry Report reported that men and women freelance for different reasons.","Mısalı, 2012 jılǵı Freelance Industry Report esabatında erler menen hayallardıń hár túrli sebepler menen frilanser bolǵanın xabarladı."
"Female survey respondents indicated that they prefer the scheduling freedom and flexibility that freelancing offers, while male survey respondents indicated they freelance to follow or pursue personal passions.","Hayallar sorawnamaǵa respondentler frilanserlik xızmet usınatuǵın rejelestiriw erkinligi menen beyimligin qáleytuǵının kórsetti, al er adamlar sorawnamaǵa respondentler jeke qumarlıqlardı uslanıw yamasa onı ámelge asırıw ushın frilanser ekenin kórsetti."
Freelancing also enables people to obtain higher levels of employment in isolated communities.,Frilansing sonıń menen bir qatarda adamlarǵa jeke jámáátlerde jumıstıń joqarı dárejesin alıwǵa imkaniyat beredi.
The ability to pick and choose who the freelancer works with is another benefit.,Frilanserdiń kim menen jumıs isleytuǵının tańlaw imkaniyatı - taǵı bir artıqmashılıq.
The freelancer interviews a potential client and they get to pick whether or not to work with that individual or company.,"Frilanser potenciallı klient penen sáwbetlesedi hám olar sol adam menen yamasa kompaniya menen jumıs islew kerek pe, kerek emes pe, sonı tańlaydı."
"Freelancing is also taken up by workers who have been laid-off, who cannot find full-time employment,[4] or for those industries such as journalism which are relying increasingly on contingent labor rather than full-time staff.","Frilanstı jumıstan bosatılǵan, tolıq waqıtlı jumıs taba almaytuǵın jumısshılar yamasa jurnalistika sıyaqlı tolıq waqıtlı xızmetkerlerge emes, shártli miynetke kóbirek súyenetuǵın tarawlar ushın da aladı."
Freelancers also consist of students trying to make ends meet during the semester.,Frilanserler sonıń menen qatar semestrde kún kóriwge háreket etetuǵın studentlerden de ibarat.
"In interviews, and on blogs about freelancing, freelancers list choice and flexibility as a benefit.”",Sáwbetlerde hám frilanserlik tuwralı bloglarda frilanserler tańlaw menen iykemlilikti artıqmashılıq retinde kórsetedi.
Drawbacks,Kemshilikleri
"Freelancing, like other forms of casual labor, can be precarious work.",Tosınnan jumıstıń basqa túrleri sıyaqlı frilans jumısı qáwipli jumıs bolıwı múmkin.
"Websites, books, portals and organizations for freelancers often feature advice on getting and keeping a steady work stream.","Frilanserlerge arnalǵan veb-saylar, kitaplar, portallar hám shólkemler turaqlı jumıs aǵımın alıw hám saqlaw boyınsha jiyi keńes beredi."
"Beside the lack of job security, many freelancers also report the ongoing hassle of dealing with employers who don't pay on time and the possibility of long periods without work.","Jumıs qáwipsizliginiń joqlıǵınan basqa, kóplegen frilanserler waqtında tólemegen jumıs beriwshiler menen jumıs islewdiń úziliksiz qıyınshılıqları hám jumıssız uzaq waqıt bolıw múmkinshiligi tuwralı xabarlaydı."
"Additionally, freelancers do not receive employment benefits such as a pension, sick leave, paid holidays, bonuses or health insurance, which can be a serious hardship for freelancers residing in countries such as the US without universal health care.","Sonıń menen qatar, frilanserler pensiya, kesellik demalısı, haqılı demalıslar, bonuslar yamasa medicinalıq qamsızlandırıw sıyaqlı jumısqa jaylasıw boyınsha járdempul almaydı, bul universal medicinalıq járdemsiz AQSH sıyaqlı ellerde turatuǵın frilanserler ushın úlken qıyınshılıq bolıwı múmkin."
"Freelancers often earn less than their employed counterparts, although sometimes the opposite is true.","Frilanserler kóbinese jumıs isleytuǵın kásipleslerinen az tabıs tabadı, degen menen geyde kerisinshe."
"While most freelancers have at least ten years of experience prior to working independently, experienced freelancers do not always earn an income equal to that of full-time employment.","Kóplegen frilanserlerdiń ózbetinshe jumıs islewge shekem keminde on jıllıq tájiriybesi bolǵanı menen, tájiriybeli frilanserler bárqulla tolıq waqıtlı jumıs penen támiyinleniw menen birdey tabıs taba almaydı."
"Feedback from members suggests that web portals such as Freelancer.com tend to attract low-paying clients that, although demanding very high standards, pay ~$10 per hour or less.","Aǵzalardıń pikirinshe Freelancer.com sıyaqlı veb-portallar júdá joqarı standartlardı talap etse de, saatına ~ 10 dollar yamasa onnan da az tóleytuǵın klientlerdi tartadı dep boljaydı."
Low-cost suppliers frequently offer to work at rates as low as $1–$2 per hour.,Tómen qunı bar jetkiziwshiler saatına jiyi 1-2 dollarǵa shekem tómen tariflerde jumıs islewdi usınadı.
"Because most projects require bidding, professionals will not bid because they refuse to work at such rates.","Kóplegen proektler sawda-satıqtı talap etip, professionallar bunday stavka boyınsha jumıs islewden bas tartqanlıqtan oǵan qatnaspaydı."
This has the effect of reducing the overall quality of the services provided.”,Bul kórsetiletuǵın xızmetlerdiń ulıwma sapasın tómenletiwge tásir etedi.
Internet and online marketplaces,Internet hám onlayn bazarlar
"The Internet has opened up many freelance opportunities, expanded available markets, and has contributed to service sector growth in many economies.","Internet kóplegen frilans imkaniyatların ashtı, qoljetimli bazarlardı keńeytti hám kóplegen ekonomikalarda xızmet kórsetiw sektorınıń ósiwine túrtki boldı."
"Offshore outsourcing, online outsourcing and crowdsourcing are heavily reliant on the Internet to provide economical access to remote workers, and frequently leverage technology to manage workflow to and from the employer.","Offshorlıq autsorsing, onlayn autsorsing hám kraudsorsing aralıqtaǵı jumısshılarǵa únemli erisiwdi támiyinlew ushın Internetke qattı ǵárezli hámde jumıs beriwshige hám jumıs beriwshiden jumıs procesin basqarıw ushın jiyi texnologiyanı paydalanadı."
Much computer freelance work is being outsourced to developing countries outside the United States and Europe.,Kóplegen kompyuter frilans jumısları Amerika Qurama Shtatları menen Evropadan tıs rawajlanıp atırǵan ellerge autsorsing menen beriledi.
International freelancers use their skills in English to enable greater pay and flexibility in their work.,Xalıqaralıq frilanserler ózleriniń jumısındaǵı beyimlilik penen aylıqtı arttırıw ushın inglis tilindegi kónlikpelerdi paydalanadı.
Freelance marketplaces provide a marketplace for freelancers and buyers.,Frilans bazarları frilanserler menen satıp alıwshılar ushın bazardı támiyinleydi.
"Service providers or sellers create a profile where they include a description of the services they offer, examples of their work, and, in some cases, information about their rates.","Xızmet provayderleri yamasa satıwshılar profil jaratadı, ol jerde olar usınatuǵın xızmetlerdiń anıqlamasın, olardıń jumısınıń mısalların hám ayırım jaǵdaylarda olardıń tarifleri tuwralı informaciyanı qamtıydı."
"Buyers register and complete a basic profile, and then post projects outlining their requirements.","Satıp alıwshılar dizimnen ótip, tiykarǵı profildi toltıradı, sonnan keyin olardıń talapların kórsetetuǵın proektlerdi jaylastıradı."
Buyers will then bid for these projects on a fixed price or hourly basis.,Onnan keyin satıp alıwshılar bul proektlerge belgilengen baha boyınsha yamasa saat sayın sawda isleydi.
"Many of these websites have user review sections that affect the reputation of freelancers who list there, and which may be manipulated.",Bul veb-saytlardıń kópshiliginde sol jerde dizimde turǵan frilanserlerdiń abırayına tásir etetuǵın paydalanıwshılardı sholıw bólimleri bar hám olar manipulyaciyalanıwı múmkin.
"Freelance marketplaces have globalized competition for some jobs, allowing workers in high- and low-income countries to compete with one another.","Frilans bazarları ayırım jumıs orınları ushın global básekileslikke iye boldı, bul tabısı joqarı hám tómen mámleketlerdegi jumısshılarǵa bir-biri menen básekilesiwge imkaniyat beredi."
"According to a 2016 study by the McKinsey Global Institute, 15% of independent workers used online marketplaces to find work.","McKinsey global institutınıń 2016 jılı alıp barılǵan izertlewine sáykes, ǵárezsiz jumısshılardıń 15% jumıs tabıw ushın onlayn bazarlardı paydalandı."
"These marketplaces, including Fiverr and Lyft, have been criticized as exploiting workers.”","Bul bazarlar, sonıń ishinde Fiverr hám Lyft, jumısshılardı ekspluataciyalawshı retinde sınǵa alındı."
Etymology,Etimologiya
"The term freelancer is commonly attributed to Sir Walter Scott (1771–1832) in Ivanhoe (1820) to describe a medieval mercenary warrior or free-lance (indicating that the lance is not sworn to any lord's services, not that the lance is available free of charge).",Frilanser termini ádette Ayvenxoda (1820) ser Uolter Skottqa (1771–1832) orta ásirlik jallanbalı jawıngerdi” yamasa erkin jawıngerdi” sáwlelendiriw ushın berilgen (bul nayzanıń heshbir lordtıń xızmetine ant bermeytuǵının kórsetedi. lans biypul qoljetimli).
It changed to a figurative noun around the 1860s and was recognized as a verb in 1903 by authorities in etymology such as the Oxford English Dictionary.,Ol shama menen 1860 jılları kórinisli atlıqqa ózgerdi hám 1903 jılı Oksford inglis sózligi sıyaqlı etimologiyadaǵı biylik organları menen feyil retinde tán alındı.
"Only in modern times has the term morphed from a noun (a freelance) into an adjective (a freelance journalist), a verb (a journalist who freelances) and an adverb (they worked freelance), as well as into the noun freelancer.”","Házirgi waqıtta termin atlıqtan (frilanser) kelbetlikke (shtattan tıs jurnalist), feyilge (shtattan tıs jumıs isleytuǵın jurnalist) hám ráwishke (olar shtattan tıs jumıs isleydi), sonıń menen qatar frilanser” atlıqqa aylandı."
TypeScript is a free and open-source high-level programming language developed by Microsoft that adds static typing with optional type annotations to JavaScript.,"TypeScript − Microsoft tárepinen jaratılǵan biypul hám ashıq kodlı joqarı dárejeli programmalastırıw tili, ol JavaScript-ke qosımsha túrdegi annotaciyalar menen statikalıq teriwdi qosadı."
It is designed for the development of large applications and transpiles to JavaScript.,Ol úlken qosımshalardı jaratıwǵa hám JavaScript-ke kóshiriwge arnalǵan.
"Because TypeScript is a superset of JavaScript, all JavaScript programs are syntactically valid TypeScript, but they can fail to type-check for safety reasons.","TypeScript JavaScript-tiń joqarı jıynaǵı bolǵanlıqtan, barlıq JavaScript programmaları sintaksislik jaǵınan jaramlı TypeScript bolıp tabıladı, biraq olar qáwipsizlik sebepleri boyınsha teriwdi teksere almaydı."
"TypeScript may be used to develop JavaScript applications for both client-side and server-side execution (as with Node.js, Deno or Bun).","TypeScript klient tárepinen de, server tárepinen de orınlaw ushın JavaScript qosımshaların jaratıw ushın paydalanıwı múmkin (Node.js, Deno yamasa Bun sıyaqlı)."
Multiple options are available for transpilation.,Transpilyaciya ushın bir neshe opciyalar qoljetimli.
"The default TypeScript Compiler can be used, or the Babel compiler can be invoked to convert TypeScript to JavaScript.",Standart TypeScript kompilyatorın paydalanıwǵa boladı yamasa TypeScript-ti JavaScript-ke aylandırıw ushın Babel kompilyatorın shaqırıwǵa boladı.
"TypeScript supports definition files that can contain type information of existing JavaScript libraries, much like C++ header files can describe the structure of existing object files.","TypeScript bar JavaScript kitapxanalarınıń tip informaciyasın qamtıytuǵın anıqlawshı fayllardı qollaydı, C++ kitapxana faylları bar obyekt fayllarınıń strukturasın sáwlelendire aladı."
"This enables other programs to use the values defined in the files as if they were statically typed TypeScript entities. There are third-party header files for popular libraries such as jQuery, MongoDB, and D3.js.","Bul basqa programmalarǵa fayllarda anıqlanǵan mánislerdi statikalıq túrde terilgen TypeScript obyektleri sıyaqlı paydalanıwǵa imkaniyat beredi. jQuery, MongoDB hám D3.js sıyaqlı ataqlı kitapxanalarǵa arnalǵan úshinshi tárep kitapxana faylları bar."
"TypeScript headers for the Node.js library modules are also available, allowing development of Node.js programs within TypeScript.",Node.js kitapxana modulleri ushın TypeScript kitapxanalarında da TypeScript ishinde Node.js programmaların rawajlandırıwǵa imkaniyat beredi.
The TypeScript compiler is itself written in TypeScript and compiled to JavaScript.,TypeScript kompilyatorınıń ózi TypeScript tilinde jazılǵan hám JavaScript-ke kompilyaciya etilgen.
It is licensed under the Apache License 2.0.,Ol Apache 2.0 licenziyası boyınsha licenziyalanǵan.
"Anders Hejlsberg, lead architect of C# and creator of Delphi and Turbo Pascal, has worked on the development of TypeScript.”","Anders Xeylsberg, C# tiliniń jetekshi arxitektorı hámde Delphi hám Turbo Pascal tiliniń jaratıwshısı, TypeScript-ti islep shıǵıw menen shuǵıllandı."
"TypeScript was released to the public in October 2012, with version 0.8, after two years of internal development at Microsoft.",TypeScript 2012-jıl oktyabr ayında Microsoft korporaciyasında eki jıllıq ishki rawajlanıwdan keyin 0.8 versiyası menen kópshilikke shıǵarıldı.
"Soon after the initial public release, Miguel de Icaza praised the language itself, but criticized the lack of mature IDE support apart from Microsoft Visual Studio, which was not available on Linux and OS X at that time.","Dáslepki kópshilikke shıǵarılǵannan keyin aradan kóp ótpesten Migel de Ikaza tildiń ózin joqarı bahaladı, biraq ol gezde Linux hám OS X sistemalarında bolmaǵan Microsoft Visual Studio-dan basqa jetilisken ortalıq (IDE) qollawınıń joqlıǵın sınadı."
"As of April 2021 there is support in other IDEs and text editors, including Emacs, Vim, WebStorm, Atom and Microsoft's own Visual Studio Code.","2021-jıl aprelden baslap basqa programmalastırıw ortalıq hám tekst redaktorlar, sonıń ishinde Emacs, Vim, WebStorm, Atom hám Microsoft korporaciyasınıń jeke Visual Studio Code qollawı bar."
"TypeScript 0.9, released in 2013, added support for generics.",2013 jılı shıǵarılǵan TypeScript 0.9 generiklerge qollaw qostı.
TypeScript 1.0 was released at Microsoft's Build developer conference in 2014.,TypeScript 1.0 2014 jılı Microsoft Build baǵdarlamashılar konferenciyasında shıǵarıldı.
Visual Studio 2013 Update 2 provides built-in support for TypeScript.,Visual Studio 2013 jańalaw 2 TypeScript ushın ornatılǵan qollawdı támiyinledi.
"Further improvement were made in July 2014, when the development team announced a new TypeScript compiler, asserted to have a five-fold performance increase.","Keyingi jetilistiriw 2014 jıl iyulda ámelge asırıldı, baǵdarlamashılar toparı ónimliliktiń bes ese artqanın járiyalaǵan jańa TypeScript kompilyatorın járiyalaǵanda."
"Simultaneously, the source code, which was initially hosted on CodePlex, was moved to GitHub.",Bir waqıtta CodePlex-te dáslepki ornatılǵan derek kodı GitHub-qa kóshirildi.
"On 22 September 2016, TypeScript 2.0 was released, introducing several features, including the ability for programmers to optionally enforce null safety, to mitigate what's sometimes referred to as the billion-dollar mistake.","2016-jıl 22-sentyabrde TypeScript 2.0 shıǵarıldı, ol bir neshe imkaniyatlardı, sonıń ishinde baǵdarlamashılarǵa geyde milliard dollarlıq qáte dep atalatuǵın qáteni azaytıw ushın nollik qáwipsizlikti tańlaw imkaniyatın qostı."
"TypeScript 3.0 was released on 30 July 2018, bringing many language additions like tuples in rest parameters and spread expressions, rest parameters with tuple types, generic rest parameters and so on.","TypeScript 3.0 2018-jıl 30-iyulda islep shıǵarıldı, ol demalıs parametrlerindegi kortejler hám tarqalıw ańlatpaları, kortej tipleri bar demalıs parametrleri, ulıwma demalıs parametrleri h.t.b. sıyaqlı kóplegen til tolıqtırıwların ákeldi."
TypeScript 4.0 was released on 20 August 2020.,TypeScript 4.0 2020 jıl 20-avgustte shıǵarıldı.
"While 4.0 did not introduce any breaking changes, it added language features such as Custom JSX Factories and Variadic Tuple Types.","4.0 heshqanday úzilissiz ózgerissiz kirgizbese de, ol Custom JSX Factories hám Variadic Tuple Types sıyaqlı til imkaniyatların qostı."
TypeScript 5.0 was released on 16 March 2023 and included support for decorators.”,TypeScript 5.0 2023 jıl 16-martta shıǵarıldı hám dekoratorlardı qollap-quwatladı.
TypeScript originated from the shortcomings of JavaScript for the development of large-scale applications both at Microsoft and among their external customers.,"TypeScript Microsoft korporaciyasında da, olardıń sırtqı tutınıwshıları arasında da keń kólemli qosımshalardı jaratıwǵa arnalǵan JavaScript kemshiliklerinen payda boldı."
Challenges with dealing with complex JavaScript code led to demand for custom tooling to ease developing of components in the language.,Quramalı JavaScript kodı menen jumıs islew qıyınshılıqları tildegi komponentlerdi jaratıwdı jeńilletiw ushın arnawlı qurallarǵa bolǵan talaptı payda etti.
TypeScript developers sought a solution that would not break compatibility with the standard and its cross-platform support.,TypeScript baǵdarlamashıları standart penen hám onıń kross-platformalıq qollawı menen úylesimlilikti buzbaytuǵın sheshim izledi.
"Knowing that the current ECMAScript standard proposal promised future support for class-based programming, TypeScript was based on that proposal.","Aǵımdaǵı ECMAScript standart usınısı keleshekte klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwdı qollap-quwatlawın bilip, TypeScript usı usınısqa tiykarlanǵan."
"That led to a JavaScript compiler with a set of syntactical language extensions, a superset based on the proposal, that transforms the extensions into regular JavaScript.","Bul sintaksislik til keńeytpeleriniń jıynaǵı bar JavaScript kompilyatorına ákeldi, keńeytpelerin ápiwayı JavaScript-ke aylandıratuǵın usınısqa tiykarlanǵan joqarı toplam."
"In this sense, the class feature of TypeScript was a preview of what to expect from ECMAScript 2015.","Usı mániste, TypeScript klass imkaniyatı ECMAScript 2015 versiyasınan ne kútiwge bolatuǵının aldınnan kóriw edi."
"A unique aspect not in the proposal, but added to TypeScript, is optional static typing (also known as gradual typing) that enables static language analysis to facilitate tooling and IDE support.”","Usınısta emes, biraq TypeScript programmasına qosılǵan ózine tán aspekt − statikalıq tildi analizlewge imkaniyat beretuǵın qosımsha statikalıq teriw (birimlep teriw dep te ataladı) qurallardı hám IDE qollawın jeńilletedi."
Ajax (programming),Ajax (programmalastırıw)
Ajax is a set of web development techniques that uses various web technologies on the client-side to create asynchronous web applications.,Ajax − bul asinxron veb-qosımshalardı jaratıw ushın klient tárepte hár túrli veb-texnologiyalardı paydalanatuǵın veb-programmalastırıw metodlarınıń jıynaǵı.
"With Ajax, web applications can send and retrieve data from a server asynchronously (in the background) without interfering with the display and behaviour of the existing page.",Ajax járdemi menen veb-qosımshalar serverden maǵlıwmatlardı asinxron túrde (fonda) burınan bar bettiń displeyine hám háreketine kesent etpey jiberip hám shıǵarıp alıw imkaniyatına iye.
"By decoupling the data interchange layer from the presentation layer, Ajax allows web pages and, by extension, web applications, to change content dynamically without the need to reload the entire page.",Kórsetiw dárejesinen maǵlıwmatlar almasıw qabatın ajırata alıw arqalı Ajax veb-betlerge hám keńeytpe boyınsha veb-qosımshalarǵa pútkil betti qayta júklewdi talap etpesten kontentti dinamikalıq túrde ózgertiwge imkaniyat beredi.
"In practice, modern implementations commonly utilize JSON instead of XML.",Ámeliyatta zamanagóy qosımshalar XML ornına JSON-dı paydalanadı.
"Ajax is not a technology, but rather a programming concept.","Ajax − bul texnologiya emes, al programmalastırıw koncepciyası bolıp tabıladı."
HTML and CSS can be used in combination to mark up and style information.,Informaciyanı belgilew hám stillew ushın HTML hám CSS penen birge paydalanıwı múmkin.
The webpage can be modified by JavaScript to dynamically display—and allow the user to interact with the new information.,Veb-betti JavaScript arqalı dinamikalıq túrde kórsetiw hám paydalanıwshıǵa jańa informaciya menen óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beriw ushın ózgertiwge boladı.
"The built-in XMLHttpRequest object is used to execute Ajax on webpages, allowing websites to load content onto the screen without refreshing the page.","Ornatılǵan XMLHttpRequest obyekti veb-betlerde Ajax-tı orınlaw ushın paydalanadı, bul veb-saytlarǵa betti jańalamay ekranǵa kontentti júklewge imkaniyat beredi."
"Ajax is not a new technology, nor is it a new language.","Ajax jańa texnologiya emes, jańa tilde emes."
"Instead, it is existing technologies used in a new way.”","Onıń ornına, bul jańa usıl menen qollanılatuǵın qollanıwdaǵı texnologiyalar."
"In the early-to-mid 1990s, most Websites were based on complete HTML pages.",1990 jıllardıń basınan ortasına shekem kóplegen veb-saytlar HTML betlerine tiykarlanǵan.
Each user action required a complete new page to be loaded from the server.,Hárbir paydalanıwshı háreketi serverden júklenetuǵın tolıq jańa betti talap etti.
"This process was inefficient, as reflected by the user experience: all page content disappeared, then the new page appeared.","Bul process ónimsiz edi, bul paydalanıwshı tájiriybesinen kórinedi: barlıq bettiń kontenti joǵalıp ketti, sonnan keyin jańa bet payda boldı."
"Each time the browser reloaded a page because of a partial change, all the content had to be re-sent, even though only some of the information had changed.","Brauzer tolıq emes ózgertiwge baylanıslı betti qayta júklegen sayın, informaciyanıń bir bólegi ǵana ózgerse de, barlıq kontentti qayta jiberiwge tuwra keldi."
This placed additional load on the server and made bandwidth a limiting factor in performance.,"Bul serverge qosımsha júkleme túsirip, ótkiziw qábiletliliginiń effektivligin sheklewshi faktorına aylandırdı."
"In 1996, the iframe tag was introduced by Internet Explorer; like the object element, it can load a part of the web page asynchronously.",1996 jılı iframe tegi Internet Explorer arqalı engizildi; obyekt elementi sıyaqlı ol veb-bettiń bir bólegin asinxron túrde júkley aladı.
"In 1998, the Microsoft Outlook Web Access team developed the concept behind the XMLHttpRequest scripting object.",1998 jılı Microsoft Outlook Web Access toparı XMLHttpRequest skript obyektiniń artındaǵı koncepciyasın tayarladı.
"It appeared as XMLHTTP in the second version of the MSXML library, which shipped with Internet Explorer 5.0 in March 1999.","Ol MSXML kitapxanasınıń ekinshi versiyasında XMLHTTP retinde payda boldı, ol 1999 jılı martta Internet Explorer 5.0 versiyası menen jetkizildi."
"The functionality of the Windows XMLHTTP ActiveX control in IE 5 was later implemented by Mozilla Firefox, Safari, Opera, Google Chrome, and other browsers as the XMLHttpRequest JavaScript object.","IE 5 te Windows XMLHTTP ActiveX basqarıwınıń funkcionallıǵın, keyinirek Mozilla Firefox, Safari, Opera, Google Chrome hám basqa brauzerler XMLHttpRequest JavaScript obyekti retinde ámelge asırdı."
Microsoft adopted the native XMLHttpRequest model as of Internet Explorer 7.,Microsoft korporaciyası Internet Explorer 7-degi original XMLHttpRequest modelin qabılladı.
"The ActiveX version is still supported in Internet Explorer, but not in Microsoft Edge.","ActiveX versiyasına ele de Internet Explorer brauzerinde qollap-quwatlandı, biraq Microsoft Edge-de joq."
The utility of these background HTTP requests and asynchronous Web technologies remained fairly obscure until it started appearing in large scale online applications such as Outlook Web Access (2000) and Oddpost (2002).,Bul fonlıq HTTP sorawlarınıń hám asinxron veb-texnologiyalardıń utilitası Outlook Web Access (2000)[7] hám Oddpost (2002) sıyaqlı keń kólemli onlayn qosımshalarda payda bola baslaǵanǵa shekem júdá túsiniksiz bolıp qaldı.
"Google made a wide deployment of standards-compliant, cross browser Ajax with Gmail (2004) and Google Maps (2005).","Google Gmail (2004) hám Google Maps (2005) járdemi menen standartlarǵa sáykes keletuǵın , kross keń kólemli Ajax brauzerde qolladı."
In October 2004 Kayak.com's public beta release was among the first large-scale e-commerce uses of what their developers at that time called the xml http thing.,"2004 jıl oktyabr ayında Kayak.com saytınıń ǵalabalıq beta-versiyası, sol waqıttaǵı baǵdarlamashılar xml http nársesi” dep ataytuǵın elektron kommerciyanıń dáslepki keń kólemli qosımshalarınıń bir boldı."
This increased interest in Ajax among web program developers.,Bul veb-programma baǵdarlamashılardıń Ajax-qa degen qızıǵıwshılıǵın arttırdı.
"The term AJAX was publicly used on 18 February 2005 by Jesse James Garrett in an article titled Ajax: A New Approach to Web Applications, based on techniques used on Google pages.",AJAX terminin 2005 jılı 18-fevralda Djessi Djeyms Garret Google betlerinde qollanılatuǵın texnikalarǵa tiykarlanǵan Ajax: veb-qosımshalarǵa jańa kózqaras atlı maqalasında ǵalabalı túrde qollandı.
"On 5 April 2006, the World Wide Web Consortium (W3C) released the first draft specification for the XMLHttpRequest object in an attempt to create an official Web standard.",2006 jıl 5-aprelde DúnyajúzIlik Internet konsorciumı (W3C) rásmiy veb-standart jaratıw maqsetinde XMLHttpRequest obyekti ushın specifikaciyanıń birinshi proektin shıǵardı.
"The latest draft of the XMLHttpRequest object was published on 6 October 2016, and the XMLHttpRequest specification is now a living standard.”","XMLHttpRequest obyektiniń sońǵı proekti 2016 jıl 6 oktyabrde járiyalandı, hám XMLHttpRequest specifikaciyası endi ómir súriw standartı bolıp tabıladı."
"The term Ajax has come to represent a broad group of Web technologies that can be used to implement a Web application that communicates with a server in the background, without interfering with the current state of the page.","Ajax termini bettiń aǵımdaǵı jaǵdayına kesent etpey, fon rejiminde server menen baylanısatuǵın veb-programmanı ámelge asırıw ushın paydalanıwı múmkin veb-texnologiyalardıń keń toparın bildiredi."
"In the article that coined the term Ajax, Jesse James Garrett explained that the following technologies are incorporated:","Ajax terminin kirgizgen maqalada, Djessi Djeyms Garret tómendegi texnologiyalar engizilgenin túsindirdi:"
HTML (or XHTML) and CSS for presentation,Kórsetiwge arnalǵan HTML (yamasa XHTML) hám CSS
The Document Object Model (DOM) for dynamic display of and interaction with data,Maǵlıwmatlardı dinamikalıq kórsetiw hám olar menen óz-ara tásir etiw ushın hújjet obyektiniń modeli (ingl. Document Object Model (DOM))
"JSON or XML for the interchange of data, and XSLT for XML manipulation",Maǵlıwmatlar menen almasıw ushın JSON yamasa XML hám XML manipulyaciyası ushın XSLT
The XMLHttpRequest object for asynchronous communication,Asinxron baylanısqa arnalǵan XMLHttpRequest obyekti
JavaScript to bring these technologies together,Usı texnologiyalardı biriktiriw ushın JavaScript
"Since then, however, there have been a number of developments in the technologies used in an Ajax application, and in the definition of the term Ajax itself.","Sonnan berli, biraq Ajax qosımshasında qollanılatuǵın texnologiyalarda hám Ajax termininiń anıqlamasında bir qatar ózgerisler boldı."
"XML is no longer required for data interchange and, therefore, XSLT is no longer required for the manipulation of data.","XML endi maǵlıwmatlar almasıwın talap etpeydi, sonlıqtan XSLT maǵlıwmatlardı qayta islew ushın kerek emes."
"JavaScript Object Notation (JSON) is often used as an alternative format for data interchange, although other formats such as preformatted HTML or plain text can also be used.","JavaScript Object Notation (JSON) jiyi maǵlıwmatlar almasıw ushın alternativ format retinde paydalanıladı, biraq aldınnan formatlanǵan HTML yamasa ápiwayı tekst sıyaqlı basqa formatlardı da paydalanıwǵa boladı."
"A variety of popular JavaScript libraries, including JQuery, include abstractions to assist in executing Ajax requests.”","Hár túrli ataqlı JavaScript kitapxanaları, sonıń ishinde JQuery, Ajax sorawların orınlawǵa járdemlesetuǵın abstrakciyalardı qamtıydı."
Benefits,Artıqmashılıqları
Ajax offers several benefits that can significantly enhance web application performance and user experience.,Ajax veb-programma ónimliligin hám paydalanıwshı tájiriybesin aytarlıqtay jaqsılaytuǵın bir neshe artıqmashılıqlardı usınadı.
"By reducing server traffic and improving speed, Ajax plays a crucial role in modern web development.",Server trafigin azaytıw hám tezlikti arttırıw arqalı Ajax zamanagóy veb-programmalastırıwda sheshiwshi rol atqaradı.
"One key advantage of Ajax is its capacity to render web applications without requiring data retrieval, resulting in reduced server traffic.","Ajax-tıń basqa artıqmashılıǵı onıń maǵlıwmatlardı izlewdi talap etpesten veb-qosımshalardı kórsetiw imkaniyatı bolıp tabıladı, nátiyjesinde server trafigi azayadı."
"This optimization minimizes response times on both the server and client sides, eliminating the need for users to endure loading screens.","Bul optimallastırıw serverde de, klientte de juwap beriw waqtın azaytıp, paydalanıwshılardıń júklew ekranlarına shıdaw zárúrligin joq etedi."
"Furthermore, Ajax facilitates asynchronous processing by simplifying the utilization of XmlHttpRequest, which enables efficient handling of requests for asynchronous data retrieval.","Sonıń menen bir qatarda, Ajax asinxron maǵlıwmatlardı izlewge sorawlardı ónimli qayta islewge imkaniyat beretuǵın XmlHttpRequest paydalanıwdı jeńilletiw arqalı asinxron qayta islewdi jeńilletedi."
"Additionally, the dynamic loading of content enhances the application's performance significantly.","Sonıń menen birge, kontenttiń dinamikalıq júkleniwi qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay arttıradı."
"Besides, Ajax enjoys broad support across all major web browsers, including Microsoft Internet Explorer versions 5 and above, Mozilla Firefox versions 1.0 and beyond, Opera versions 7.6 and above, and Apple Safari versions 1.2 and higher.”","Sonday-aq, Ajax barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde keń qollawdı paydalanadı, sonıń ishinde Microsoft Internet Explorer 5 hám onnan joqarı versiyaları, Mozilla Firefox 1.0 hám onnan keyingi versiyaları, Opera 7.6 hám onnan joqarı versiyaları hám Apple Safari 1.2 hám onnan joqarı versiyaları."
JSON is an open standard file format and data interchange format that uses human-readable text to store and transmit data objects consisting of attribute–value pairs and arrays (or other serializable values).,JSON − bul atribut-mánis jupları menen massivlerden (yamasa basqa seriyalanatuǵın mánislerden) ibarat maǵlıwmatlar obyektlerin saqlaw hám jetkerip beriw ushın adam oqıy alatuǵın tekstti paydalanatuǵın ashıq standart fayl formatı hám maǵlıwmatlar almasıw formatı.
"It is a commonly used data format with diverse uses in electronic data interchange, including that of web applications with servers.","Bul elektron maǵlıwmatlar almasıwda, sonıń ishinde serverler menen veb-qosımshalardı qollanıwda hár túrli qollanatuǵın maǵlıwmatlar formatı."
JSON is a language-independent data format.,JSON – tilge ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı.
"It was derived from JavaScript, but many modern programming languages include code to generate and parse JSON-format data.","Ol JavaScript-ten alınǵan, biraq kóplegen zamanagóy programmalastırıw tillerinde JSON formatındaǵı maǵlıwmatlardı jaratıw hám tallaw (analizlew) ushın kod bar."
JSON filenames use the extension .json.,JSON fayl atları .json keńeytpesin paydalanadı.
Douglas Crockford originally specified the JSON format in the early 2000s.,Duglas Krokford dáslep JSON formatın 2000-jıllardıń basında kórsetti.
He and Chip Morningstar sent the first JSON message in April 2001.”,Ol hám Chip Morningstar birinshi JSON xabarın 2001-jıl aprelde jiberdi.
Naming and pronunciation,Atı hám aytılıwı
"The 2017 international standard (ECMA-404 and ISO/IEC 21778:2017) specifies that JSON is pronounced /ˈdʒeɪ.sən/, as in 'Jason and The Argonauts'.",2017 jıldaǵı xalıqaralıq standart (ECMA-404 hám ISO/IEC 21778:2017) JSON” sózi Djeyson menen Argonavtlar” sıyaqlı /ˈdʒeɪ.sən/ dep aytılatuǵının kórsetedi.
The first (2013) edition of ECMA-404 did not address the pronunciation.,ECMA-404 birinshi (2013 j.) basılımı aytılıwǵa baylanıslı emes.
"The UNIX and Linux System Administration Handbook states, Douglas Crockford, who named and promoted the JSON format, says it's pronounced like the name Jason.",UNIX hám Linux sistemasın basqarıw qollanbasında bılay delingen: JSON formatın ataǵan hám onı úgit násiyatlaǵan Duglas Krokford onıń Djeyson atına uqsaytuǵının aytadı.
"But somehow, 'JAY-sawn' seems to have become more common in the technical community. Crockford said in 2011, There's a lot of argument about how you pronounce that, but I strictly don't care.”","Biraq áytewir, texnikalıq jámiyetshilikte keń tarqalǵan sıyaqlı” Krokford 2011-jılı: Bunı qalay aytatuǵınıńız tuwralı kóplegen dawlar bar, biraq maǵan báribir.”"
Standards,Standartlar
"After RFC 4627 had been available as its informational specification since 2006, JSON was first standardized in 2013, as ECMA-404.","RFC 4627 2006 jıldan berli informaciyalıq” specifikaciya retinde qoljetimli bolǵannan keyin, JSON birinshi ret 2013-jılı ECMA-404 retinde standartlastırılǵan."
"RFC 8259, published in 2017, is the current version of the Internet Standard STD 90, and it remains consistent with ECMA-404.",2017 jılı járiyalanǵan RFC 8259 STD 90 Internet Standartınıń aǵımdaǵı versiyası bolıp tabıladı hám ol ECMA-404 standartına sáykes keledi.
"That same year, JSON was also standardized as ISO/IEC 21778:2017.",Sol jılı JSON sonı menen qatar ISO/IEC 21778:2017 retinde standartlastırılǵan.
"The ECMA and ISO/IEC standards describe only the allowed syntax, whereas the RFC covers some security and interoperability considerations.”","ECMA hám ISO/IEC standartları tek ruqsat etilgen sintaksisti klassifikaciyalaydı, al RFC ayırım qáwipsizlik penen óz-ara háreketlesiw máselelerin qamtıydı."
"JSON grew out of a need for a real-time server-to-browser session communication protocol without using browser plugins such as Flash or Java applets, the dominant methods used in the early 2000s.","JSON 2000-jıllardıń basında qollanılǵan ústem metodlar Flash yamasa Java appletleri sıyaqlı brauzer plaginlerin paydalanbay, anıq waqıttaǵı serverden brauzerge seans baylanısı protokolınıń mútájlikten payda boldı."
Crockford first specified and popularized the JSON format.,"Krokford aldı menen JSON formatın anıqlap, onı en jaydırdı."
"The acronym originated at State Software, a company cofounded by Crockford and others in March 2001.",Bul abbreviatura 2001 jıl martta Krokford hám basqaları tiykar salǵan State Software kompaniyasında payda boldı.
The cofounders agreed to build a system that used standard browser capabilities and provided an abstraction layer for Web developers to create stateful Web applications that had a persistent duplex connection to a Web server by holding two Hypertext Transfer Protocol (HTTP) connections open and recycling them before standard browser time-outs if no further data were exchanged.,"Qurıltayshılar standart brauzer imkaniyatların paydalanatuǵın sistemanı jaratıwǵa kelisti hám veb-baǵdarlamashılarǵa turaqlı dupleks jalǵanıwına iye veb-qosımshalardı jaratıw ushın abstrakciyalıq dárejeni támiyinledi. Eger qosımsha maǵlıwmatlar almasıw bolmasa, eki Hypertext Transfer Protocol (HTTP) jalǵanıwın ashıq uslap turıw arqalı veb-serverdi standart brauzer taym-autlarına shekem qayta islew imkaniyarına iye."
"The cofounders had a round-table discussion and voted on whether to call the data format JSML (JavaScript Markup Language) or JSON (JavaScript Object Notation), as well as under what license type to make it available.","Qurıltayshılar dóńgelek stolda pikirlesiwler alıp bardı hám maǵlıwmatlar formatın JSML (JavaScript Markup Language) yamasa JSON (JavaScript Object Notation) dep ataw kerek pe, sonday-aq onı qanday licenziya túri menen paydalanıw múmkinligi haqqında dawıs berdi."
The JSON.org website was launched in 2001.,JSON.org veb saytı 2001-jılı iske qosıldı.
"In December 2005, Yahoo! began offering some of its Web services in JSON.",2005 jıl dekabrde Yahoo! JSON ishinde ayırım veb-xızmetlerin usına basladı.
"A precursor to the JSON libraries was used in a children's digital asset trading game project named Cartoon Orbit at Communities.com (the State cofounders had all worked at this company previously) for Cartoon Network, which used a browser side plug-in with a proprietary messaging format to manipulate DHTML elements (this system is also owned by 3DO).","JSON kitapxanalarınıń prekursorı Communities.com saytındaǵı Cartoon Orbit atlı balalarǵa arnalǵan cifrlı aktivlerdi satıw oyını proektinde Cartoon Network ushın paydalanıldı, ol jeke menshik huqıqı bar brauzer tárepindegi jalǵanatuǵın moduldi paydalandı. DHTML elementlerin basqarıwǵa arnalǵan xabar almasıw formatı (bul sistemada 3DO kompaniyasına tiyisli)."
"Upon discovery of early Ajax capabilities, digiGroups, Noosh, and others used frames to pass information into the user browsers' visual field without refreshing a Web application's visual context, realizing real-time rich Web applications using only the standard HTTP, HTML, and JavaScript capabilities of Netscape 4.0.5+ and Internet Explorer 5+.","Ajax-tıń dáslepki imkaniyatların ashqannan keyin digiGroups, Noosh hám basqaları informaciyanı veb-qosımshanıń vizual kontekstin jańalamastan, tek standart HTTP, HTML hám JavaScript arqalı anıq waqıttaǵı keń kólemli veb-qosımshalardı ámelge asırıw ushın paydalanıwshı brauzerleriniń vizual qatarına jiberiw ushın Netscape 4.0.5+ hám Internet Explorer 5+ freymlerinen paydalandı."
Crockford then found that JavaScript could be used as an object-based messaging format for such a system.,Sonnan keyin Krokford JavaScript bunday sistema ushın obyektke tiykarlanǵan xabar almasıw formatı retinde paydalanıwı múmkin ekenin anıqladı.
"The system was sold to Sun Microsystems, Amazon.com, and EDS.”","Bul sistema Sun Microsystems, Amazon.com hám EDS kompaniyalarına satıldı."
Character encoding,Simvollardı kodlaw
"Although Crockford originally asserted that JSON is a strict subset of JavaScript and ECMAScript, his specification actually allows valid JSON documents that are not valid JavaScript; JSON allows the Unicode line terminators U+2028 LINE SEPARATOR and U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR to appear unescaped in quoted strings, while ECMAScript 2018 and older do not.","Krokford dáslebinde JSON JavaScript hám ECMAScript-tiń qatań ishki jıynaǵı dep málimlegeni menen, onıń specifikaciyası is júzinde JavaScript bolmaǵan haqıyqıy JSON hújjetlerine imkaniyat beredi; JSON U+2028 LINE SEPARATOR hám U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR yunikod qatar terminatorlarına tırnaqshaǵa alınǵan qatarlarda bos emes bolıp kóriniwine imkaniyat beredi, al ECMAScript 2018 hám onnan joqarı versiyalarında bul bolmaydı."
This is a consequence of JSON disallowing only control characters.,Bul JSON-nıń tek basqarıw simvollarına” ruqsat bermewiniń sebebi.
"For maximum portability, these characters should be backslash-escaped.",Maksimal kóshiriw ushın bul simvollar keri sızıqtı alıp taslawı kerek.
JSON exchange in an open ecosystem must be encoded in UTF-8.,Ashıq ekosistemadaǵı JSON almasıwı UTF-8 formatında kodlanıwı kerek.
"The encoding supports the full Unicode character set, including those characters outside the Basic Multilingual Plane (U+0000 to U+FFFF).","Kodlaw tiykarǵı kóp tilli keńislikten (U+0000 - U+FFFF) tıs simvollardı qosqanda, tolıq Yunikod simvollar toplamın qollaydı."
"However, if escaped, those characters must be written using UTF-16 surrogate pairs.","Degen menen, eger qashıp ketse bul simvollar UTF-16 surrogat jupları arqalı jazılıwı kerek."
"For example, to include the Emoji character U+1F610 😐 NEUTRAL FACE in JSON:”","Mısalı, U+1F610 😐 NEUTRAL FACE emodzi simvolın JSON ishine qosıw ushın:"
Uses,Qollanılıwı
"JSON-RPC is a remote procedure call (RPC) protocol built on JSON, as a replacement for XML-RPC or SOAP.",JSON-RPC — XML-RPC yamasa SOAP ushın almastırıw retinde JSON tiykarında qurılǵan aralıqtaǵı proceduralı shaqırıw (RPC) protokolı.
It is a simple protocol that defines only a handful of data types and commands.,Bul bir neshe maǵlıwmatlar tipleri menen buyrıqların anıqlaytuǵın ápiwayı protokol.
JSON-RPC lets a system send notifications (information to the server that does not require a response) and multiple calls to the server that can be answered out of order.,JSON-RPC sistemaǵa xabarlandırıwlardı (juwaptı talap etpeytuǵın serverge informaciya) hám serverge retsiz juwap beriwge bolatuǵın bir neshe qońırawlardı jiberiwge imkaniyat beredi.
"Asynchronous JavaScript and JSON (or AJAJ) refers to the same dynamic web page methodology as Ajax, but instead of XML, JSON is the data format.","Asinxron JavaScript hám JSON (yamasa AJAJ) Ajax sıyaqlı dinamikalıq veb-bet metodologiyasına silteme beredi, biraq XML ornına JSON maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı."
AJAJ is a web development technique that provides for the ability of a web page to request new data after it has loaded into the web browser.,AJAJ − veb-bettiń veb brauzerge júklengennen keyin jańa maǵlıwmatlardı soraw imkaniyatın támiyinleytuǵın veb islep shıǵıw texnikası.
"Typically, it renders new data from the server in response to user actions on that web page.","Ádette, ol sol veb-bettegi paydalanıwshı háreketlerine juwap retinde serverden jańa maǵlıwmatlardı kórsetedi."
"For example, what the user types into a search box, client-side code then sends to the server, which immediately responds with a drop-down list of matching database items.","Mısalı, paydalanıwshı izlew maydanına ne teretuǵının, klient tárepinen kodtı serverge jiberedi, ol operativ sáykes maǵlıwmatlar bazası elementleriniń ashılatuǵın dizimi menen juwap beredi."
JSON has seen ad hoc usage as a configuration language.,JSON konfiguraciya tili retinde arnawlı paydalanıwdı kórdi.
"However, it does not support comments.","Degen menen, ol pikirlerdi qollamaydı."
"In 2012, Douglas Crockford, JSON creator, had this to say about comments in JSON when used as a configuration language: I know that the lack of comments makes some people sad, but it shouldn't.","2012-jılı JSON jaratıwshısı Duglas Krokford konfiguraciya tili retinde paydalanılǵanda JSON tilindegi kommentariyalar tuwralı bılay dedi: Kommentariyalardıń bolmawı ayırım adamlardı renjitetuǵının bilemen, biraq onday bolmawı kerek."
"Suppose you are using JSON to keep configuration files, which you would like to annotate.",Meyli siz saqlaw ushın JSON paydalanasız.
Go ahead and insert all the comments you like. Then pipe it through JSMin before handing it to your JSON parser.,"Annotaciya qosqıńız keletuǵın konfiguraciya faylları, onı JSON analizshisine bermeste aldın, ózińizge unaytuǵın barlıq kommentariyalardı kirgiziń.”"
MongoDB uses JSON-like data for its document-oriented database.,MongoDB hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası ushın JSON sıyaqlı maǵlıwmatlardı paydalanadı.
"Some relational databases, such as PostgreSQL and MySQL, have added support for native JSON data types.",PostgreSQL hám MySQL sıyaqlı ayırım relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları jergilikli JSON maǵlıwmatlar tiplerine qollawdı qostı.
This allows developers to store JSON data directly in a relational database without having to convert it to another data format.”,Bul baǵdarlamashılarǵa JSON maǵlıwmatların basqa maǵlıwmatlar formatına túrlendiriwsiz tikkeley relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlawǵa imkaniyat beredi.
General-purpose programming language,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili
"In computer software, a general-purpose programming language (GPL) is a programming language for building software in a wide variety of application domains.",Kompyuter programmalıq támiynatında ulıwma maqsetli programmalastırıw tili (GPL) − bul hár túrli ámeliy tarawlarda programmalıq támiynat jaratıwǵa arnalǵan programmalastırıw tili.
"Conversely, a domain-specific programming language (DSL) is used within a specific area.","Kerisinshe, belgili bir tarawda domenli programmalastırıw tili (DSL) qollanıladı."
"For example, Python is a GPL, while SQL is a DSL for querying relational databases.”","Mısalı Python - GPL, al SQL - relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaların sorawǵa arnalǵan DSL."
"Early programming languages were designed for scientific computing (numerical calculations) or commercial data processing, as was computer hardware.",Dáslepki programmalastırıw tilleri kompyuterdiń apparatlıq quralları sıyaqlı ilimiy esaplawlarǵa (sanlı esaplawlar) yamasa maǵlıwmatlardı kommerciyalıq qayta islewge arnalǵan.
"Scientific languages such as Fortran and Algol supported floating-point calculations and multidimensional arrays, while business languages such as COBOL supported fixed-field file formats and data records.","Fortran hám Algol sıyaqlı ilimiy tiller ózgermeli noqatlı esaplawlardı hám kóp ólshemli massivlerdi qollaydı, al COBOL sıyaqlı biznes tiller dizimge alınǵan maydan fayl formatları menen maǵlıwmatlar jazıwların qollaydı."
Much less widely used were specialized languages such as IPL-V and LISP for symbolic list processing; COMIT for string manipulation; APT for numerically controlled machines.,Simvollı dizimdi qayta islewge arnalǵan IPL-V hám LISP sıyaqlı qánigelestirilgen tiller álleqayda azıraq qollanıldı; Qatardı manipulyaciyalawǵa arnalǵan COMIT; Sanlı basqarılatuǵın mashinalarǵa arnalǵan APT.
"Systems programming requiring pointer manipulation was typically done in assembly language, though JOVIAL was used for some military applications.","Kórsetkishlerdi manipulyaciyalawdı talap etetuǵın sistemalardı programmalastırıw ádette assembler tilinde ámelge asırıldı, degen menen JOVIAL ayırım áskeriy qosımshalar ushın qollanıldı."
"IBM's System/360, announced in 1964, was designed as a unified hardware architecture supporting both scientific and commercial applications, and IBM developed PL/I for it as a single, general-purpose language that supported scientific, commercial, and systems programming.","1964-jılı járiyalanǵan IBM System/360 ilimiy hám kommerciyalıq qosımshalardı qollaytuǵın birtutas apparatlıq arxitektura retinde jaratılǵan hám IBM ilimiy, kommerciyalıq hám sistemalı programmalastırıwdı qollaytuǵın jalǵız, ulıwma maqsetli til retinde PL/I islep shıǵarıldı."
"Indeed, a subset of PL/I was used as the standard systems programming language for the Multics operating system.","Haqıyqatında da, PL/I ishki bólimi Multic operacion sisteması ushın standart sistemalı programmalastırıw tili retinde paydalanıldı."
"Since PL/I, the distinction between scientific and commercial programming languages has diminished, with most languages supporting the basic features required by both, and much of the special file format handling delegated to specialized database management systems.","PL/I-den baslap ilimiy hám kommerciyalıq programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq azaydı, kóplegen tiller ekewinde de talap etiletuǵın tiykarǵı imkaniyatlardı qollaydı hám arnawlı fayl formatların qayta islewdiń kóp bólimi arnawlı maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarına berilgen."
"Many specialized languages were also developed starting in the 1960s: GPSS and Simula for discrete event simulation; MAD, BASIC, Logo, and Pascal for teaching programming; C for systems programming; JOSS and APL\360 for interactive programming.”","1960-jıllardan baslap kóplegen arnawlı tiller de islep shıǵarıldı: diskret waqıyalardı modellestiriw ushın GPSS hám Simula; Programmalastırıwdı oqıtıwǵa arnalǵan MAD, BASIC, Logo hám Pascal; C sistemalı programmalastırıw ushın; Interaktiv programmalastırıwǵa arnalǵan JOSS hám APL\360."
GPL vs. DSL,GPL hám DSL
The distinction between general-purpose programming languages and domain-specific programming languages is not always clear.,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleri menen domenli programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq bárqulla anıq bola bermeydi.
"A programming language may be created for a specific task, but used beyond that original domain and thus be considered a general purpose programming language.","Programmalastırıw tili belgili bir wazıypa ushın jaratılıwı múmkin, biraq sol túpnusqa domennen tıs paydalanıladı hám usılayınsha ulıwma maqsetli programmalastırıw tili bolıp esaplanadı."
"For example, COBOL, Fortran, and Lisp were created as DSLs (for business processing, numeric computation, and symbolic processing), but became GPL's over time.","Mısalı COBOL, Fortran hám Lisp DSL (biznesti qayta islew, sanlı esaplaw hám simvollı qayta islew ushın) retinde jaratılǵan, biraq waqıttıń ótiwi menen GPL-ge aylandı."
"Inversely, a language may be designed for general use but only applied in a specific area in practice.","Kerisinshe til ulıwma qollanıwǵa arnalǵan, biraq tek ǵana belgili bir tarawda, tájiriybede qollanılatuǵın bolıwı múmkin."
"A programming language that is well suited for a problem, whether it be general-purpose language or DSL, should minimize the level of detail required while still being expressive enough in the problem domain.","Máselege jaqsı sáykes keletuǵın programmalastırıw tili, meyli ol ulıwma maqsetli til yamasa DSL bolsın, mashqalalı domende ele de jetkilikli ańlatpalı bolıp, kerekli maǵlıwmatlar dárejesin azaytıwı kerek."
"As the name suggests, general-purpose language is general in that it cannot provide support for domain-specific notation while DSLs can be designed in diverse problem domains to handle this problem.","Atınan kórinip turǵanınday, ulıwma maqsetli til ulıwma” bolıp tabıladı, óytkeni ol domenge sáykes belgilerdi qollawdı támiyinley almaydı, al DSL bul máseleni sheshiw ushın hár túrli mashqalalı domelerde islep shıǵılıwı múmkin."
General-purpose languages are preferred to DSLs when an application domain is not well understood enough to warrant its own language.,Programma domeni óz tiline kepillik beriw ushın jetkilikli túsiniksiz bolǵanda DSL-ge qaraǵanda ulıwma maqsetli tillerge artıqmashılıq beriledi.
"In this case, a general-purpose language with an appropriate library of data types and functions for the domain may be used instead.",Bul jaǵdayda onıń ornına domenge arnalǵan maǵlıwmatlar tipleri menen funkciyalarınıń sáykes kitapxanası bar ulıwma maqsetli til paydalanılıwı múmkin.
"While DSLs are usually smaller than GPL in that they offer a smaller range of notations of abstractions, some DSLs actually contain an entire GPL as a sublanguage.","DSL-ler ádette GPL-den kishirek, óytkeni olar abstrakciyalar belgileriniń kishirek diapazonın usınsa, ayırım DSL-ler ishki til retinde tolıq GPL-di qamtıydı."
"In these instances, the DSLs are able to offer domain-specific expressive power along with the expressive power of GPL.",Bunday jaǵdaylarda DSL-ler GPL-diń ekspressiv kúshi menen birge domenge sáykes ekspressiv quwattı usına aladı.
"General Purpose programming languages are all Turing complete, meaning that they can theoretically solve any computational problem.","Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleriniń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı, yaǵnıy olar hár qanday esaplaw máselelerin teoriyalıq túrde sheshe aladı."
Domain-specific languages are often similarly Turing complete but are not exclusively so.”,"Domenge sáykes tiller kóbinese Tyuring-ke uqsas, biraq tek ǵana onday emes."
Advantages and disadvantages,Artıqmashılıqları menen kemshilikleri
General-purpose programming languages are more commonly used by programmers.,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin baǵdarlamashılar jiyi paydalanadı.
"According to a study, C, Python, and Java were the most commonly used programming languages in 2021.","Izertlewge sáykes, C, Python hám Java 2021 jılı eń kóp qollanılǵan programmalastırıw tilleri boldı."
"One argument in favor of using general-purpose programming languages over domain-specific languages is that more people will be familiar with these languages, overcoming the need to learn a new language.",Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin domenli tillerge qaraǵanda paydalanıwdı jaqlaytuǵın dálillerdiń biri - bul tillerdi kóbirek adamlar biletuǵın boladı. jańa til úyreniw kerek.
"Additionally, for many tasks (e.g., statistical analysis, machine learning, etc.) there are libraries that are extensively tested and optimized.","Sonıń menen bir qatarda, kóplegen wazıypalar ushın (mısalı, statistikalıq analiz, mashinalı oqıtıw t.b.) hár tárepleme tekserilgen hám optimallastırılǵan kitapxanalar bar."
"Theoretically, the presence of these libraries should bridge the gap between general-purpose and domain-specific languages.","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, bul kitapxanalardıń bolıwı ulıwma maqsetli hám domenli tiller arasındaǵı aralıqtı joq etiwi kerek."
An empirical study in 2010 sought to measure problem-solving and productivity between GPLs and DSLs by giving users problems who were familiar with the GPL (C#) and unfamiliar with the DSL (XAML).,2010 jılı empirikalıq izertlew GPL (C#) hám DSL (XAML) sisteması menen tanıs emes paydalanıwshılarǵa mashqalalardı beriw arqalı GPL hám DSL arasındaǵı mashqalalardı sheshiw menen ónimlilikti ólshewge háreket etti.
"Ultimately, users of this specific domain-specific language performed better by a factor of 15%, even though they were more familiar with GPL, warranting further research.”","Aqırında, bul belgili bir domenge tán tildi paydalanıwshılar GPL-den kóbirek tanıs bolsa da, 15%-ke jaqsı nátiyje kórsetti, bul keyingi izertlewdi talap etedi."
C,C
"The predecessor to C, B, was developed largely for a specific purpose: systems programming.","C − bul B tiliniń predsheshi bolıp, belgili bir maqset ushın jaratıldı: sistemalı programmalastırıw."
"By contrast, C has found use in a variety of computational domains, such as operating systems, device drivers, application software, and embedded systems.","Kerisinshe, C operaciyalıq sistemalar, qurılma drayverleri, ámeliy programmalar hám ornatılǵan sistemalar sıyaqlı hár túrli esaplaw domenlerinde qollanıldı."
C is suitable for use in a variety of areas because of its generality.,C ulıwmalıǵına baylanıslı hár túrli tarawlarda qollanıwǵa iykemli.
"It provides economy of expression, flow control, data structures, and a rich set of operators, but does not constrain its users to use it in any one context.","Ol ańlatpanıń únemliligin, aǵımdı basqarıwdı, maǵlıwmatlar strukturaların hám operatorlardıń bay toplamın támiyinleydi, biraq paydalanıwshılardı onı hár qanday kontekstte paydalanıwdı sheklemeydi."
"As a result, though it was first used by its creators to rewrite the kernel of the Unix operating system, it was easily adapted for use in application development, embedded systems (e.g., microprocessor programming), video games (e.g., Doom), and so on.","Nátiyjesinde, onı jaratıwshılar birinshi ret Unix operacion sistemasınıń yadrosın qayta jazıw ushın paydalanǵanı menen, ol qosımshalardı islep shıǵıwda, engizilgen sistemalarda (mısalı, mikroprocessorlı programmalastırıw), video oyınlarda (mısalı, Doom) h.t.b. paydalanıwǵa beyimlendi."
"Today, C remains one of the most popular and widely-used programming languages.",Házirgi waqıttada C tili eń ataqlı hám keńnen qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń biri bolıp qala beredi.
C++,C++
"Conceived as an extension to C, C++ introduced object-oriented features, as well as other conveniences like references, operator overloading, and default arguments.","C keńeytpesi retinde qarastırılǵan C++ obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlardı, sonıń menen qatar siltemeler, operatordıń shamadan tıs júkleniwi hám ádepki argumentler sıyaqlı basqa da qolaylıqlardı engizdi."
"Like C, C++'s generality allowed it to be used in a wide range of areas.","C sıyaqlı, C++ tiliniń ulıwmalıǵı onı keń kólemde qollanıwǵa imkaniyat berdi."
"While its C++'s core area of application is in systems programming (because of C++'s ability to grant access to low-level architecture), it has been used extensively to build desktop applications, video games, databases, financial systems, and much more.","Onı qollanıwdıń tiykarǵı tarawı sistemalı programmalastırıw bolǵanı menen (C++ tómen dárejeli arxitekturaǵa ruqsat beriw imkaniyatına baylanıslı), ol jumıs stolı qosımshaların, video oyınların, maǵlıwmatlar bazaların, qarjılıq sistemalardı h.t.b. jaratıw ushın keńnen qollanıladı."
"Major software and finance companies, such as Microsoft, Apple, Bloomberg, and Morgan Stanley, still widely use C++ in their internal and external applications.","Microsoft, Apple, Bloomberg hám Morgan Stanley sıyaqlı iri programmalıq támiynat hám qarjı kompaniyaları ózleriniń ishki hám sırtqı qosımshalarında ele de C++ tilin keńnen qollanadı."
Python,Python
Python was conceived as a language that emphasized code readability and extensibility.,Python kodtı oqıwǵa hám keńeytiwge ayrıqsha itibar beretuǵın til retinde qarastırılǵan.
"The former allowed non-software engineers to easily learn and write computer programs, while the latter allowed domain specialists to easily create libraries suited to their own use cases.","Birinshisi programmalıq támiynat bolmaǵan injenerlerge kompyuter programmaların ańsat úyreniwge hám jazıwǵa imkaniyat berdi, al ekinshisi domen qánigelerine ózleriniń paydalanıw jaǵdaylarına sáykes kitapxanalardı ańsat jaratıwǵa imkaniyat berdi."
"For these reasons, Python has been used across a wide range of domains.",Usı sebeplerge baylanıslı Python keń kólemli domenlerde qollanıldı.
Below are some of the areas where Python is used:,Tómende Python qollanatuǵın tarawlardıń ayırımları berilgen:
Web Development: Frameworks like Django and Flask have allowed web developers to create robust web servers that can also take advantage of the wider Python ecosystem.,Veb-programmalastırıw: Django hám Flask sıyaqlı freymvorklar veb-baǵdarlamashılarǵa keńirek Python ekosistemasın paydalana alatuǵın isenimli veb-serverler jaratıwǵa imkaniyat berdi.
"Science and Academia: Scientific and data libraries, like SciPy and Pandas, have enabled Python's use in scientific research.",Ilim hám akademiya: SciPy hám Pandas sıyaqlı ilimiy hám maǵlıwmatlar kitapxanaları Python-dı ilimiy izertlewlerde paydalanıwǵa imkaniyat berdi.
Machine Learning: Libraries like scikit-learn and Tensorflow have increased the accessibility of machine learning to developers.,Mashinalı oqıtıw: scikit-learn hám Tensorflow sıyaqlı kitapxanalar baǵdarlamashılar ushın mashinalı oqıtıwdıń imkaniyatın arttıradı.
"General Software Development: Developing user applications, web scraping programs, games, and other general software.”","Ulıwma programmalıq támiynat islep shıǵıw: paydalanıwshı qosımshaların, veb-skreping programmaların, oyınlardı hám basqa da ulıwma programmalıq támiynat jaratıw."
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"Artificial intelligence (AI), in its broadest sense, is intelligence exhibited by machines, particularly computer systems.","Jasalma intellekt (JI yamasa AI), − keń mániste, mashinalar, ásirese kompyuter sistemaların kórsetetuǵın intellekt."
It is a field of research in computer science that develops and studies methods and software that enable machines to perceive their environment and use learning and intelligence to take actions that maximize their chances of achieving defined goals.,Bul mashinalarǵa qorshaǵan ortalıqtı qabıllawǵa hám belgilengen maqsetlerge erisiw imkaniyatların barınsha arttıratuǵın háreketlerdi orınlaw ushın oqıw menen intellektti paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın usıllar menen programmalıq támiynattı jaratatuǵın hám izertleytuǵın informatikanıń izertlew tarawı.
Such machines may be called AIs.”,Bunday mashinalardı Jasalma intellekt (AI) dep atawǵa boladı.
"Some high-profile applications of AI include advanced web search engines (e.g., Google Search); recommendation systems (used by YouTube, Amazon, and Netflix); interacting via human speech (e.g., Google Assistant, Siri, and Alexa); autonomous vehicles (e.g., Waymo); generative and creative tools (e.g., ChatGPT, Apple Intelligence, and AI art); and superhuman play and analysis in strategy games (e.g., chess and Go).","Ayırım joqarı profilli JI qosımshaları keńeytilgen veb-izlew sistemaların qamtıydı (mısalı, Google Search); usınıs etiw sistemaları (YouTube, Amazon hám Netflix paydalanadı); adamnıń sóylewi arqalı óz-ara háreketlesiw (mısalı, Google Assistant, Siri hám Alexa); avtonom kólikler (mısalı, Waymo); generativ hám dóretiwshilik qurallar (mısalı, ChatGPT hám AI art); hám strategiyalıq oyınlarda (mısalı, shaxmat hám Go) adamnan tıs oyın hám analizlewde keńnen qollanıladı."
"However, many AI applications are not perceived as AI: A lot of cutting edge AI has filtered into general applications, often without being called AI because once something becomes useful enough and common enough it's not labeled AI anymore.”","Degen menen, kóplegen JI qosımshaları JI retinde qabıllanbaydı: Kóplegen jetik JI ulıwma qosımshalarǵa filtrlenedi, kóbinese JI dep atalmaydı, óytkeni bir nárse jetkilikli paydalı hám jetkilikli keń tarqalǵan bolǵannan keyin ol endi JI dep belgilenbeydi”."
Alan Turing was the first person to conduct substantial research in the field that he called machine intelligence.,Alan Tyuring mashinalı intellekt dep ataǵan tarawda tereń izertlewler alıp barǵan birinshi adam edi.
"Artificial intelligence was founded as an academic discipline in 1956, by those now considered the founding fathers of AI, John McCarthy, Marvin Minksy, Nathaniel Rochester, and Claude Shannon.","Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde 1956-jılı JI tiykarın salıwshılar bolıp tabılatuǵın Djon Makkarti, Marvin Minksi, Nataniel Rochester hám Klod Shennon menen tiykarlandı."
"The field went through multiple cycles of optimism, followed by periods of disappointment and loss of funding, known as AI winter.","Taraw kóplegen optimizm cikllarınan ótti, sonnan keyin JI qısı dep atalatuǵın kewilsizlik hám qarjılandırıwdı joǵaltıw basqıshları boldı."
"Funding and interest vastly increased after 2012 when deep learning surpassed all previous AI techniques, and after 2017 with the transformer architecture.","Qarjılandırıw menen qızıǵıwshılıq 2012 jıldan keyin tereń oqıtıw barlıq aldınǵı jasalma intellekt (AI) texnikasınan ozıp ketkende, hám 2017-jıldan keyin transformator arxitekturası menen aytarlıqtay ósti."
"This led to the AI boom of the early 2020s, with companies, universities, and laboratories overwhelmingly based in the United States pioneering significant advances in artificial intelligence.”","Bul 2020-jıllardıń basındaǵı jasalma intellekttiń rawajlanıwına alıp keldi, olardıń kópshiligi Amerika Qurama Shtatlarında jaylasqan kompaniyalar, universitetler hám laboratoriyalar jasalma intellekt tarawında úlken jetiskenliklerge eristi."
"The growing use of artificial intelligence in the 21st century is influencing a societal and economic shift towards increased automation, data-driven decision-making, and the integration of AI systems into various economic sectors and areas of life, impacting job markets, healthcare, government, industry, education, propaganda, and disinformation.","XXI ásirde jasalma intellektti qollanıwdıń ósiwi avtomatlastırıwǵa, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshimler qabıllawǵa hám JI sistemaların hár túrli ekonomikalıq sektorlar menen ómir tarawlarına biriktiriwge sociallıq hám ekonomikalıq ózgerislerge tásir etip, miynet bazarlarına, densawlıqtı saqlaw, menen húkimetke tásir etedi. , sanaat, bilimlendiriw, úgit-násiyat hám jalǵan informaciya."
"This raises questions about the long-term effects, ethical implications, and risks of AI, prompting discussions about regulatory policies to ensure the safety and benefits of the technology.”","Bul jasalma intellekttiń uzaq múddetli tásirleri, etikalıq aqıbeti hám táwekelleri tuwralı sorawlardı payda etti, bul texnologiyanıń qáwipsizligi menen artıqmashılıqların támiyinlew ushın retlew siyasatı tuwralı talqılawǵa túrtki boladı."
The various subfields of AI research are centered around particular goals and the use of particular tools.,JI izertlewleriniń hár túrli ishki tarawları belgili bir maqsetlerge hám belgili bir qurallardı paydalanıwǵa tiykarlanǵan.
"The traditional goals of AI research include reasoning, knowledge representation, planning, learning, natural language processing, perception, and support for robotics.","JI izertlewleriniń dástúrli maqsetlerine pikirlew, bilimdi usınıw, jobalaw, úyreniw, tábiyiy tildi qayta islew, qabıllaw hám robototexnikanı qollaw kiredi."
General intelligence—the ability to complete any task performable by a human on an at least equal level—is among the field's long-term goals.,Ulıwma intellekt − adam orınlay alatuǵın hár qanday wazıypanı keminde teń dárejede orınlaw qábileti − bul tarawdıń uzaq múddetli maqsetleriniń biri.
"To reach these goals, AI researchers have adapted and integrated a wide range of techniques, including search and mathematical optimization, formal logic, artificial neural networks, and methods based on statistics, operations research, and economics.","Usı maqsetlerge erisiw ushın JI izertlewshileri izlew hám matematikalıq optimallastırıwdı, formal logikanı, jasalma neyron tarmaqlardı hám statistikaǵa, operaciyalardı izertlewge hám ekonomikaǵa tiykarlanǵan usıllardı qamtıytuǵın keń kólemli texnikalardı beyimlestirdi hám biriktirdi."
"AI also draws upon psychology, linguistics, philosophy, neuroscience, and other fields.”","JI sonıń menen bir qatarda psixologiya, lingvistika, filosofiya, nevrologiya hám basqa tarawlarǵa súyenedi."
Goals,Maqsetler
The general problem of simulating (or creating) intelligence has been broken into subproblems.,Intellektti imitaciyalawdıń (yamasa jaratıwdıń) ulıwma máselesi ishki máselelerge bólingen.
These consist of particular traits or capabilities that researchers expect an intelligent system to display.,Bul izertlewshiler intellektual sistema kórsetedi dep kútetuǵın ayrıqsha belgilerden yamasa imkaniyatlardan ibarat.
The traits described below have received the most attention and cover the scope of AI research.”,Tómendegi táriyiplengen belgiler eń kóp itibardı tarttı hám JI izertlewleriniń kólemin qamtıydı.
Reasoning and problem-solving,Dálillew hám máseleni sheshiw
Early researchers developed algorithms that imitated step-by-step reasoning that humans use when they solve puzzles or make logical deductions.,Dáslepki izertlewshiler basqatırǵıshlardı sheshkende yamasa logikalıq juwmaqlar shıǵarǵanda adamlar qollanatuǵın basqıshlı oylawǵa elikleytuǵın algoritmlerdi islep shıqtı.
"By the late 1980s and 1990s, methods were developed for dealing with uncertain or incomplete information, employing concepts from probability and economics.","1980 hám 1990 jıllardıń ayaǵında itimallıq penen ekonomikanıń koncepciyaların qollanıp, belgisiz yamasa tolıq emes informaciya menen jumıs islew metodların islep shıqtı."
Many of these algorithms are insufficient for solving large reasoning problems because they experience a combinatorial explosion: They become exponentially slower as the problems grow.,"Bul algoritmlerdiń kópshiligi úlken pikirlew máselelerin sheshiw ushın jetkiliksiz, óytkeni olar kombinatorlıq jarılıs” tı bastan keshiredi: esaplaw ósken sayın olar eksponencial túrde ástenlesedi."
Even humans rarely use the step-by-step deduction that early AI research could model.,Hátte adamlar AI izertlewleri úlgi ete alatuǵın basqıshpa-basqısh juwmaqlardı siyrek paydalanadı.
"They solve most of their problems using fast, intuitive judgments.","Olar óz máseleleriniń kópshiligin tez, intuitiv pikirlewler arqalı sheshedi."
Accurate and efficient reasoning is an unsolved problem.”,Durıs hám ónimli pikirlew − sheshilmegen másele.
Knowledge representation,Bilimdi sáwlelendiriw
Knowledge representation and knowledge engineering allow AI programs to answer questions intelligently and make deductions about real-world facts.,Bilimdi usınıw hám bilim injeneriyası JI programmalarına sorawlarǵa sanalı túrde juwap beriwge hám anıq dúnyadaǵı faktler tuwralı juwmaqlar shıǵarıwǵa imkaniyat beredi.
"Formal knowledge representations are used in content-based indexing and retrieval, scene interpretation, clinical decision support, knowledge discovery (mining interesting and actionable inferences from large databases), and other areas.”","Bilimniń formal kórinisleri kontentine tiykarlanǵan indekslew hám izlew, kórinisti interpretaciyalaw, klinikalıq sheshimlerdi qollaw, bilimdi ashıw (úlken maǵlıwmatlar bazalarınan alınǵan qızıqlı” hám háreketli juwmaqlar) hám basqa tarawlarda qollanıladı."
A knowledge base is a body of knowledge represented in a form that can be used by a program.,Bilim bazası − bul programma qollanıwǵa bolatuǵın formada usınılǵan bilimler jıynaǵı.
"An ontology is the set of objects, relations, concepts, and properties used by a particular domain of knowledge.","Ontologiya − belgili bir bilim tarawı paydalanatuǵın obyektlerdiń, qatnaslardıń, túsiniklerdiń hám qásiyetlerdiń jıynaǵı."
"Knowledge bases need to represent things such as objects, properties, categories, and relations between objects; situations, events, states, and time; causes and effects; knowledge about knowledge (what we know about what other people know); default reasoning (things that humans assume are true until they are told differently and will remain true even when other facts are changing); and many other aspects and domains of knowledge.”","Bilim tiykarları obyektler, qásiyetler, kategoriyalar hám obyektler arasındaǵı qatnaslar sıyaqlı zatlardı kórsetiwi kerek; jaǵdaylar, waqıyalar, awhallar hám waqıt; sebepleri menen aqıbetleri; bilim tuwralı bilimler (basqa adamlar biletuǵını tuwralı biz ne bilemiz); ádepki pikirlew (adamlar durıs dep esaplaǵan nárseler hám basqa faktler ózgergende de haqıyqat bolıp qala beredi); hám bilimniń kóplegen basqa aspektleri menen tarawları."
Among the most difficult problems in knowledge representation are the breadth of commonsense knowledge (the set of atomic facts that the average person knows is enormous); and the sub-symbolic form of most commonsense knowledge (much of what people know is not represented as facts or statements that they could express verbally).,Bilimdi kórsetiwdegi eń qıyın máselelerdiń qatarında parasatlı bilimniń keńligi (ortasha adam biletuǵın atomlıq faktlerdiń jıynaǵı júdá úlken); hám ulıwma mánili bilimniń subsimvollı forması (adamlar biletuǵın nárselerdiń kóbisi awızsha bildire alatuǵın faktler” yamasa málimlemeler” retinde kórsetilmeydi).
"There is also the difficulty of knowledge acquisition, the problem of obtaining knowledge for AI applications.”","Sonday-aq bilim alıwdıń qıyınshılıǵı, JI qosımshaları ushın bilim alıw máselesi bar."
Planning and decision-making,Jobalaw hám qarar qabıl etiw
An agent is anything that perceives and takes actions in the world.,Agent” - bul dúnyada háreket etetuǵın hám qabıllaytuǵın hár qanday nárse.
A rational agent has goals or preferences and takes actions to make them happen.,Racional agenttiń maqsetleri yamasa qálewi bar hám olardı ámelge asırıw ushın háreketler isleydi.
"In automated planning, the agent has a specific goal.",Avtomatlastırılǵan jobalawda agenttiń anıq maqseti boladı.
"In automated decision-making, the agent has preferences—there are some situations it would prefer to be in, and some situations it is trying to avoid.",Avtomatlastırılǵan qarar qabıllawda agenttiń qálewi bar − ol bolǵısı keletuǵın ayırım jaǵdaylar bar hám biykarlawǵa háreket etetuǵın jaǵdaylar da bar.
The decision-making agent assigns a number to each situation (called the utility) that measures how much the agent prefers it.,"Qarar qabıllawshı agent hárbir jaǵdayǵa (paydalı programma” dep ataladı) nomer tayınlaydı, ol agent onı qanshelli jaqsı kóretuǵının ólsheydi."
"For each possible action, it can calculate the expected utility: the utility of all possible outcomes of the action, weighted by the probability that the outcome will occur.",Hárbir múmkin háreket ushın ol kútiletuǵın paydalılıqtı” esaplay aladı: nátiyjeniń júz beriw itimallıǵı menen ólshengen hárekettiń barlıq itimal nátiyjeleriniń paydalılıǵı.
It can then choose the action with the maximum expected utility.”,Sonnan keyin ol maksimal kútiletuǵın xızmetlik programma menen háreketti tańlay aladı.
"In classical planning, the agent knows exactly what the effect of any action will be.",Klassikalıq jobalawda agent hár qanday hárekettiń tásiri qanday bolatuǵının anıq biledi.
"In most real-world problems, however, the agent may not be certain about the situation they are in (it is unknown or unobservable) and it may not know for certain what will happen after each possible action (it is not deterministic).","Degen menen, anıq dúnyadaǵı máselelerdiń kópshiliginde agent ózi turǵan jaǵdayǵa isenimli bolmawı múmkin (belgisiz” yamasa baqlanbaytuǵın”) hám hárbir itimal háreketten keyin ne bolatuǵının anıq bilmewi múmkin (ol emes. deterministik”)."
It must choose an action by making a probabilistic guess and then reassess the situation to see if the action worked.,"Ol itimallıqtı boljaw arqalı háreketti tańlawı kerek, sonnan keyin hárekettiń jumıs islegenin kóriw ushın jaǵdaydı qayta bahalawı kerek."
"In some problems, the agent's preferences may be uncertain, especially if there are other agents or humans involved.","Ayırım máselelerde agenttiń qálewi belgisiz bolıwı múmkin, ásirese basqa agentler yamasa adamlar qatnasqan jaǵdayda."
"These can be learned (e.g., with inverse reinforcement learning), or the agent can seek information to improve its preferences.","Bulardı úyreniwge boladı (mısalı, keri kúsheytilgen oqıtıw arqalı) yamasa agent óz qálewlerin jaqsılaw ushın informaciyanı izley aladı."
Information value theory can be used to weigh the value of exploratory or experimental actions.,Informaciyalıq bahalılıq teoriyası izertlew yamasa eksperimentlik háreketlerdiń mánisin ólshew ushın paydalanılıwı múmkin.
"The space of possible future actions and situations is typically intractably large, so the agents must take actions and evaluate situations while being uncertain of what the outcome will be.","Keleshektegi itimal háreketler menen jaǵdaylardıń keńisligi ádette júdá úlken, sonlıqtan agentler háreketlerdi qabıllap, nátiyjeniń qanday bolatuǵının bilmey, jaǵdaylardı bahalawı kerek."
A Markov decision process has a transition model that describes the probability that a particular action will change the state in a particular way and a reward function that supplies the utility of each state and the cost of each action.,Markovtıń qarar qabıllaw procesinde belgili bir hárekettiń jaǵdaydı belgili bir usıl menen ózgertiw itimallıǵın sáwlelendiretuǵın ótiw modeli hám hárbir jaǵdaydıń paydalılıǵın hám hárbir hárekettiń bahasın támiyinleytuǵın sıylıq funkciyası bar.
A policy associates a decision with each possible state.,Siyasat qarardı hárbir múmkin jaǵday menen baylanıstıradı.
"The policy could be calculated (e.g., by iteration), be heuristic, or it can be learned.","Siyasat esaplanıwı múmkin (mısalı, iteraciya arqalı), evristikalıq bolıwı yamasa onı úyreniwge boladı."
Game theory describes the rational behavior of multiple interacting agents and is used in AI programs that make decisions that involve other agents.”,Oyın teoriyası óz-ara háreketlesetuǵın bir neshe agentlerdiń orınlı minez-qulqın sáwlelendiredi hám basqa agentlerdiń qatnasıwı menen qarar qabıllaytuǵın AI programmalarında qollanıladı.
Learning,Úyreniw
Machine learning is the study of programs that can improve their performance on a given task automatically.,Mashinalıq oqıtıw − belgili bir wazıypanı orınlawda olardıń ónimliligin avtomatlı túrde jaqsılay alatuǵın programmalardı izertlew.
It has been a part of AI from the beginning.,Ol basınan baslap JI bólimi boldı.
There are several kinds of machine learning.,Mashinalıq oqıtıwdıń bir neshe túri bar.
Unsupervised learning analyzes a stream of data and finds patterns and makes predictions without any other guidance.,Baqlawsız oqıtıw maǵlıwmatlar aǵımın analizleydi hám úlgilerdi tabadı hámde basqa kórsetpelersiz boljaydı.
"Supervised learning requires a human to label the input data first, and comes in two main varieties: classification (where the program must learn to predict what category the input belongs in) and regression (where the program must deduce a numeric function based on numeric input).",Baqlanatuǵın oqıtıw adamnan aldı menen kirgizilgen maǵlıwmatlardı belgilewdi talap etedi hám eki tiykarǵı túrde boladı: klassifikaciyalaw (bunda programma kiritilgen maǵlıwmatlar qaysı kategoriyaǵa tiyisli ekenin shamalawdı úyreniwi kerek) hám regressiya (bunda programma sanlı kirgiziwge tiykarlanǵan sanlı funkciyanı shıǵarıwı kerek).
"In reinforcement learning, the agent is rewarded for good responses and punished for bad ones.","Oqıtıwdı kúsheytiwde agent jaqsı juwaplar ushın xoshametlenedi, al jaman juwaplar ushın jazalanadı."
The agent learns to choose responses that are classified as good.,Agent jaqsı” dep klassifikaciyalanǵan juwaplardı tańlawdı úyrenedi.
Transfer learning is when the knowledge gained from one problem is applied to a new problem.,Transfer oqıtıw − bul bir másele boyınsha alınǵan bilimniń jańa máselege qollanılıwı.
Deep learning is a type of machine learning that runs inputs through biologically inspired artificial neural networks for all of these types of learning.,Tereń oqıtıw − bul oqıtıwdıń barlıq túrleri ushın biologiyalıq ilhamlandırılǵan jasalma neyron tarmaqlar arqalı kiriwlerdi basqaratuǵın mashinalıq oqıtıwdıń bir túri.
"Computational learning theory can assess learners by computational complexity, by sample complexity (how much data is required), or by other notions of optimization.”","Esaplaw oqıtıw teoriyası oqıwshılardı esaplaw quramalılıǵı, úlginiń quramalılıǵı (qansha maǵlıwmatlar talap etiliwi) yamasa optimallastırıwdıń basqa túsinikleri boyınsha bahalay aladı."
GPT,GPT
Generative pre-trained transformers (GPT) are large language models that are based on the semantic relationships between words in sentences (natural language processing).,Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar (GPT) - gáplerdegi sózler arasındaǵı semantikalıq qatnaslarǵa tiykarlanǵan úlken til modelleri (tábiyiy tildi qayta islew).
Text-based GPT models are pretrained on a large corpus of text that can be from the Internet.,Tekstke tiykarlanǵan GPT modelleri internetten bolıwı múmkin teksttiń úlken korpusında aldınnan oqıtılǵan.
"The pretraining consists of predicting the next token (a token being usually a word, subword, or punctuation).","Aldınnan tayarlıq keyingi tokendi boljawdan ibarat (token ádette sóz, jup sóz yamasa irkilis belgileri boladı)."
"Throughout this pretraining, GPT models accumulate knowledge about the world and can then generate human-like text by repeatedly predicting the next token.","Usı aldınnan shınıǵıw barısında GPT modelleri dúnya tuwralı bilimlerdi jıynaydı, sonnan keyin keyingi tokendi qayta boljaw arqalı adamǵa uqsas tekstti jarata aladı."
"Typically, a subsequent training phase makes the model more truthful, useful, and harmless, usually with a technique called reinforcement learning from human feedback (RLHF).","Ádette, keyingi oqıtıw basqıshı modeldi real, paydalı hám zıyansız qıladı, ádette adam keri baylanısınan oqıtıwdı kúsheytiw (RLHF) dep atalatuǵın usıl menen."
"Current GPT models are prone to generating falsehoods called hallucinations, although this can be reduced with RLHF and quality data.","Házirgi GPT modelleri gallyucinaciya” dep atalatuǵın jalǵan maǵlıwmatlardı payda etiwge beyim, biraq onı RLHF hám sapalı maǵlıwmatlar menen azaytıwǵa boladı."
"They are used in chatbots, which allow you to ask a question or request a task in simple text.",Olar ápiwayı tekstte soraw beriwge yamasa tapsırmanı sorawǵa imkaniyat beretuǵın chat-botlarda qollanıladı.
"Current models and services include Gemini (formerly Bard), ChatGPT, Grok, Claude, Copilot, and LLaMA.","Házirgi waqıttaǵı modeller menen xızmetlerge Gemini (burınǵı Bard), ChatGPT, Grok, Claude, Copilot hám LLaMA kiredi."
"Multimodal GPT models can process different types of data (modalities) such as images, videos, sound, and text.”","Multimodal GPT modelleri súwretler, videolar, dawıs hám tekst sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta isley aladı."
Object-oriented programming,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw
"Object-oriented programming (OOP) is a programming paradigm based on the concept of objects, which can contain data and code: data in the form of fields (often known as attributes or properties), and code in the form of procedures (often known as methods).","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) − bul obyektler koncepciyasına tiykarlanǵan programmalastırıw paradigması, onıń quramında maǵlıwmatlar menen kod bolıwı múmkin: maydanlar kórinisindegi maǵlıwmatlar (kóbinese atributlar menen qásiyetler retinde belgili) hám proceduralar kórinisindegi kod (kóbinese belgili metodlar retinde)."
"In OOP, computer programs are designed by making them out of objects that interact with one another.”",OBP-da kompyuter programmaları olardı bir-biri menen óz-ara baylanısta bolǵan obyektlerden jaratıw arqalı islep shıǵıladı.
"Many of the most widely used programming languages (such as C++, Java, Python, etc.) are multi-paradigm and they support object-oriented programming to a greater or lesser degree, typically in combination with imperative programming, procedural programming and functional programming.","Eń kóp qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń kópshilgi (mısalı C++, Java, Python t.b.) kóp paradigma bolıp tabıladı hám olar ádette imperativ programmalastırıw, proceduralı programmalastırıw hám funkcional programmalastırıw menen úylesimde úlken yamasa az dárejede obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı qollaydı."
"Significant object-oriented languages include Ada, ActionScript, C++, Common Lisp, C#, Dart, Eiffel, Fortran 2003, Haxe, Java,[4] Kotlin, Logo, MATLAB, Objective-C, Object Pascal, Perl, PHP, Python, R, Raku, Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, Swift, Vala and Visual Basic.NET.”","Obyektke baǵdarlanǵan zárúr tillerge Ada, ActionScript, C++, Common Lisp, C#, Dart, Eiffel, Fortran 2003, Haxe, Java, Kotlin, Logo, MATLAB, Objective-C, Object Pascal, Perl, PHP, Python, R, Raku., Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, Swift, Vala hám Visual Basic.NET tilleri kiredi."
Terminology invoking objects in the modern sense of object-oriented programming made its first appearance at the artificial intelligence group at MIT in the late 1950s and early 1960s.,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń zamanagóy mánisinde obyektlerdi” shaqıratuǵın terminologiya dáslepki ret 1950-jıllardıń ayaǵı menen 1960-jıllardıń basında MIT jasalma intellekt toparında payda boldı.
Object referred to LISP atoms with identified properties (attributes).,Obyekt” anıqlanǵan qásiyetleri (atributları) bar LISP atomlarına baylanıslı.
"Another early MIT example was Sketchpad created by Ivan Sutherland in 1960–1961; in the glossary of the 1963 technical report based on his dissertation about Sketchpad, Sutherland defined notions of object and instance (with the class concept covered by master or definition), albeit specialized to graphical interaction.","MIT-tiń taǵı bir erte úlgisi 1960–1961 jılları Ivan Sazerlend tárepinen jaratılǵan eskiz taqtası edi; Sketchpad tuwralı dissertaciyasınıń tiykarında 1963-jılǵı texnikalıq esaptıń glossariyinde Sazerlend grafikalıq óz-ara háreketlesiw ushın arnawlı bolsa da, obyekt” hám úlgi” túsiniklerin (sheber” yamasa anıqlama”nı óz ishine alatuǵın klass túsinigi menen) anıqladı."
"Also, in 1968, an MIT ALGOL version, AED-0, established a direct link between data structures (plexes, in that dialect) and procedures, prefiguring what were later termed messages, methods, and member functions.","Sonday-aq, 1968-jılı MIT ALGOL versiyası, AED-0, keyinirek xabarlar”, usıllar” hám aǵza funkciyaları” dep atalatuǵınlardı aldınnan anıqlap, maǵlıwmatlar strukturaları (pleksler”, usı dialektte) menen proceduralar arasında tikkeley baylanıs ornattı."
Topics such as data abstraction and modular programming were common points of discussion at this time.,Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw hám modullik programmalastırıw sıyaqlı temalar usı waqıtta ulıwmalıq dodalawda boldı.
"Independently of later MIT work such as AED, Simula was developed during the years 1961–1967.","AED sıyaqlı keyinirek MIT jumısına ǵárezsiz, Simula 1961–1967 jılları islep shıǵarıldı."
"Simula introduced important concepts that are today an essential part of object-oriented programming, such as class and object, inheritance, and dynamic binding.","Simula búgingi kúnde obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń tiykarǵı bólimi bolıp tabılatuǵın klass penen obyekt, miyrasxorlıq hám dinamikalıq baylanıstırıw sıyaqlı zárúr túsiniklerdi engizdi."
"The object-oriented Simula programming language was used mainly by researchers involved with physical modelling, such as models to study and improve the movement of ships and their content through cargo ports.”","Obyektke baǵdarlanǵan Simula programmalastırıw tilin tiykarınan fizikalıq modellestiriw menen shuǵıllanatuǵın izertlewshiler paydalandı, mısalı kemelerdiń qozǵalısın hám olardıń mazmunın júk portları arqalı izertlew hám jaqsılaw ushın modeller."
Features,Ózgeshelikleri
"Object-oriented programming uses objects, but not all of the associated techniques and structures are supported directly in languages that claim to support OOP.","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw obyektlerdi paydalanadı, biraq barlıq baylanıslı texnikalar menen strukturalarǵa OBP qollaytuǵın tillerde tikkeley qollap quwatlanbaydı."
"The features listed below are common among languages considered to be strongly class- and object-oriented (or multi-paradigm with OOP support), with notable exceptions mentioned.","Tómende kórsetilgen imkaniyatlar, atap ótilgen ózgesheliklerdi qospaǵanda, kúshli klasqa hám obyektke baǵdarlanǵan (yamasa OBP qollawı bar kóp paradigma) bolıp esaplanatuǵın tiller arasında keń tarqalǵan."
"Christopher J. Date stated that critical comparison of OOP to other technologies, relational in particular, is difficult because of lack of an agreed-upon and rigorous definition of OOP.","Kristofer Dj. Dayt OBP-nı basqa texnologiyalar menen sınıy salıstırıw, ásirese relyaciyalıq, OBP-nıń kelisilgen hám qatań qıyın anıqlamasınıń joq ekenin ayttı."
Shared with non-OOP languages,OBP-nı qollamaytuǵın tiller menen birge
Variables that can store information formatted in a small number of built-in data types like integers and alphanumeric characters.,Pútin hám qatarlı-sanlı simvollar sıyaqlı ornatılǵan maǵlıwmatlar tipleriniń az sanında formatlanǵan informaciyanı saqlay alatuǵın ózgeriwshiler.
"This may include data structures like strings, lists, and hash tables that are either built-in or result from combining variables using memory pointers.","Bul qatarlar, dizimler hám xesh kesteleri sıyaqlı maǵlıwmatlar strukturaların qamtıwı múmkin, olar ornatılǵan yamasa yad kórsetkishlerin paydalanıp ózgeriwshilerdi biriktiriw nátiyjesinde payda boladı."
"Procedures – also known as functions, methods, routines, or subroutines – that take input, generate output, and manipulate data.","Proceduralar − funkciyalar, metodlar, tártipler yamasa ishki programmalar retinde de belgili − kirgiziwdi qabıllaytuǵın, shıǵıwdı jaratatuǵın hám maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın boladı."
Modern languages include structured programming constructs like loops and conditionals.,Zamanagóy tillerge cikller menen shártler sıyaqlı strukturalıq programmalastırıw strukturaları kiredi.
Modular programming support provides the ability to group procedures into files and modules for organizational purposes.,Modulli programmalastırıwdı qollaw shólkemleskenlik maqsetler ushın proceduralardı fayllar menen modullerge gruppalaw imkaniyatın beredi.
Modules are namespaced so identifiers in one module will not conflict with a procedure or variable sharing the same name in another file or module.”,Moduller bir moduldegi identifikatorlar basqa faylda yamasa modulde birdey attı ulıwma paydalanatuǵın proceduraǵa yamasa ózgeriwshige qarama-qarsı kelmewi ushın atlar keńisligi bolıp tabıladı.
Objects,Obyektler
An object is a data structure or abstract data type containing fields (state variables containing data) and methods (subroutines or procedures defining the object's behavior in code).,Obyekt − maydanlardı (maǵlıwmatları bar jaǵday ózgeriwshiler) hám metodlardı (kodtaǵı obyekttiń háreketin anıqlaytuǵın ishki programmalar yamasa proceduralar) óz ishine alatuǵın maǵlıwmatlar strukturası yamasa abstrakt maǵlıwmatlar tipi.
"Fields may also be known as members, attributes, or properties.","Maydanlar aǵzalar, atributlar yamasa qásiyetler retinde de belgili bolıwı múmkin."
Objects are typically stored as contiguous regions of memory.,Obyekter ádette yadtıń qońsı aymaqları retinde saqlanadı.
"Objects are accessed somewhat like variables with complex internal structures, and in many languages are effectively pointers, serving as actual references to a single instance of said object in memory within a heap or stack.",Obyektlerge quramalı ishki strukturaları bar ózgeriwshiler sıyaqlı erisiledi hám kóplegen tillerge úy yamasa stek ishindegi yadtaǵı atalǵan obyekttiń danasına anıq siltemeler retinde xızmet etetuǵın ónimli kórsetkishler bolıp tabıladı.
Objects sometimes correspond to things found in the real world.,Obyektler geyde anıq dúnyada tabılǵan zatlarǵa sáykes keledi.
"For example, a graphics program may have objects such as circle, square, and menu.","Mısalı, grafikalıq programmada sheńber”, kvadrat” hám menyu” sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin."
"An online shopping system might have objects such as shopping cart, customer, and product.","Onlayn-sawda sistemasında satıp alıw”, tutınıwshı” hám ónim” sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin."
"Sometimes objects represent more abstract entities, like an object that represents an open file, or an object that provides the service of translating measurements from U.S. customary to metric.",Geyde obyektler ashıq fayldı kórsetetuǵın obyekt yamasa ólshemlerdi AQSH-tan metrikaǵa awdarıw xızmetin usınatuǵın obyekt sıyaqlı abstrakt obyektlerdi kórsetedi.
Objects can contain other objects in their instance variables; this is known as object composition.,Obyektler ózleriniń ózgeriwshi mısallarında basqa obyektlerdi óz ishine alıwı múmkin; bul obyekt kompoziciyası retinde belgili.
"For example, an object in the Employee class might contain (either directly or through a pointer) an object in the Address class, in addition to its own instance variables like first_name and position.","Mısalı, Employee klasındaǵı obyektte first_name hám position sıyaqlı óziniń ózgeriwshi mısal mánislerine qosımsha Mákanjay (Adress) klasında obyekt bolıwı múmkin (tikkeley yamasa kórsetkish arqalı)."
"Object composition is used to represent has-a relationships: every employee has an address, so every Employee object has access to a place to store an Address object (either directly embedded within itself or at a separate location addressed via a pointer).","Obyekt quramı has-a” qatnasların kórsetiw ushın paydalanıladı: hárbir xızmetkerdiń mákanjayı bar, sonlıqtan hárbir xızmetker obyekti Adress obyektin saqlaw ornına erise aladı (yamasa onıń ishinde tikkeley kirgizilgen yamasa kórsetkish arqalı adreslengen bólek jerde)."
"Date and Darwen have proposed a theoretical foundation that uses OOP as a kind of customizable type system to support RDBMS, but it forbids object pointers.","Date hám Darwen RDBMS qollap-quwatlaw ushın OBP ózine tán tipli sistema tipi retinde paydalanatuǵın teoriyalıq tiykardı usındı, biraq ol obyekt kórsetkishlerine tıyım saladı."
The OOP paradigm has been criticized for overemphasizing the use of objects for software design and modeling at the expense of other important aspects (computation/algorithms).,OBP paradigması basqa zárúr aspektler (esaplaw/algoritmler) esabınan programmalıq támiynattı proektlestiriw hám modellestiriw ushın obyektlerdi paydalanıwdı hádden tıs atap ótiw ushın sınǵa ushıradı.
"For example, Rob Pike has said that OOP languages frequently shift the focus from data structures and algorithms to types.","Mısalı, Rob Payk OBP tilleri fokustı maǵlıwmatlar strukturaları menen algoritmlerden tiplerge jiyi almastıratuǵının ayttı."
"Steve Yegge noted that, as opposed to functional programming:",Stiv Yegge funkcional programmalastırıwǵa qarsı ekenin atap ótti:
Object Oriented Programming puts the nouns first and foremost.,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw atlıqlardı birinshi orınǵa qoyadı.
Why would you go to such lengths to put one part of speech on a pedestal?,Ne ushın siz sózdiń bir bólegin qaptalǵa qoyıw ushın sonshelli uzaqqa barasız?
Why should one kind of concept take precedence over another?,Ne ushın túsiniktiń bir túri ekinshisinen basım bolıwı kerek?
It's not as if OOP has suddenly made verbs less important in the way we actually think.,OBP tosattan feyillerdi biz oylaǵanday zárúr etip jibergen sıyaqlı emes.
It's a strangely skewed perspective.,Bul birtúrli qıysıq kózqaras.”
"Rich Hickey, creator of Clojure, described object systems as overly simplistic models of the real world.",Clojure jaratıwshısı Rich Xiki obyektli sistemalardı anıq dúnyanıń dım ápiwayı modelleri retinde táriypledi.
"He emphasized the inability of OOP to model time properly, which is getting increasingly problematic as software systems become more concurrent.","Ol OBP-nıń waqıttı durıs modellestiriwge qábiletsizligin atap ótti, bul programmalıq támiynat sistemaları bir máwritte bolǵan sayın mashqalalı boladı."
Alexander Stepanov compares object orientation unfavourably to generic programming:,Aleksandr Stepanov obyektli baǵdarlawdı ulıwma programmalastırıw menen qolaysız salıstıradı:
I find OOP technically unsound.,Men OBP texnikalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman.
It attempts to decompose the world in terms of interfaces that vary on a single type.,Ol bir túrge qarap ózgeretuǵın interfeysler tárepinen dúnyanı bóleklewge háreket etedi.
To deal with the real problems you need multisorted algebras — families of interfaces that span multiple types.,Anıq máselelerdi sheshiw ushın sizge kóp sortlanǵan algebralar kerek − bir neshe tipti qamtıytuǵın interfeysler shańaraqları.
I find OOP philosophically unsound.,Men OBP-nı filosofiyalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman.
It claims that everything is an object.,Ol barlıq nárse obyekt ekenin aytadı.
Even if it is true it is not very interesting — saying that everything is an object is saying nothing at all.”,"Hátte bul ras bolsa da, bul júdá qızıq emes − hámmesin obyekt dep aytıw ulıwma heshnárse aytpaydı."
Inheritance,Miyrasxorlıq
"OOP languages are diverse, but typically OOP languages allow inheritance for code reuse and extensibility in the form of either classes or prototypes.","OBP tilleri hár túrli, biraq ádette OBP tilleri kodtı qayta paydalanıw ushın miyrasqa alıwǵa hám klaslar yamasa prototipler túrinde keńeytiwge imkaniyat beredi."
"These forms of inheritance are significantly different, but analogous terminology is used to define the concepts of object and instance.”","Miyrasxorlıqtıń bul obyektleri aytarlıqtay ózgeshelenedi, biraq analog terminologiya obyekt hám instanciya túsiniklerin anıqlaw ushın qollanıladı."
Class-based,Klasqa tiykarlanǵan
"In class-based programming, the most popular style, each object is required to be an instance of a particular class.","Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwda, eń ataqlı stil hárbir obyekt belgili bir klastıń úlgisi bolıwı talap etiledi."
The class defines the data format or type (including member variables and their types) and available procedures (class methods or member functions) for a given type or class of object.,Klass maǵlıwmatlar formatın yamasa tipin (aǵza ózgeriwshi mánislerin hám olardıń tiplerin qosqanda) hám obyekttiń berilgen túri yamasa klası ushın qoljetimli proceduralardı (klass metodları yamasa aǵza funkciyaları) anıqlaydı.
Objects are created by calling a special type of method in the class known as a constructor.,Obyektler konstruktor retinde belgili klastaǵı metodtıń arnawlı túrin shaqırıw arqalı jasaladı.
"Classes may inherit from other classes, so they are arranged in a hierarchy that represents is-a-type-of relationships.","Klaslar basqa klaslardan miyrasqa iye bolıwı múmkin, sonlıqtan olar túri” qatnasların kórsetetuǵın ierarxiyada jaylasadı."
"For example, class Employee might inherit from class Person.","Mısalı, Employee klası Person klasınan miyrasxor bolıwı múmkin."
All the data and methods available to the parent class also appear in the child class with the same names.,Ata-analıq klasqa qoljetimli barlıq maǵlıwmatlar menen metodlar birdey atlar menen bala klasta da payda boladı.
"For example, class Person might define variables first_name and last_name with method make_full_name().","Mısalı, Person klası first_name hám last_name ózgeriwshi mánislerin make_full_name() metodı menen anıqlawı múmkin."
"These will also be available in class Employee, which might add the variables position and salary.","Olar sonıń menen bir qatarda, position hám salary ózgeriwshi mánislerin qosıwı múmkin Employee klasında qoljetimli boladı."
"It is guaranteed that all instances of class Employee will have the same variables, such as the name, position, and salary. Procedures and variables can be specific to either the class or the instance; this leads to the following terms:","Employee klasınıń barlıq úlgilerinde name, position, hám salary sıyaqlı birdey ózgeriwshiler bolatuǵınına kepillik beriledi. proceduralar menen ózgeriwshiler klasqa yamasa úlgige sáykes bolıwı múmkin; bul tómendegi terminlerge alıp keledi:"
"Class variables – belong to the class as a whole; there is only one copy of each variable, shared across all instances of the class",Klass ózgeriwshileri − tutas klasqa kiredi; klastıń barlıq danalarında ulıwma paydalanatuǵın hárbir ózgeriwshiniń bir ǵana kóshirmesi bar.
Instance variables or attributes – data that belongs to individual objects; every object has its own copy of each one.,Dana ózgeriwshileri yamasa atributları − jeke obyektlerge kiretuǵın maǵlıwmatlar; hárbir obyekttiń hárqaysısınıń óz kóshirmesi boladı.
"All 4 variables mentioned above (first_name, position etc) are instance variables.","Joqarıdaǵı atalǵan 4 ózgeriwshiniń barlıǵı (first_name, position h.t.b.) dana ózgeriwshileri bolıp tabıladı."
Member variables – refers to both the class and instance variables that are defined by a particular class.,Aǵza ózgeriwshi mánisleri − belgili bir klass penen anıqlanǵan klass penen dana ózgeriwshi mánislerin bildiredi.
Class methods – belong to the class as a whole and have access to only class variables and inputs from the procedure call,Klass metodları − pútkil klasqa tiyisli hám tek klass ózgeriwshileri menen procedura shaqırıwınıń kiriwine erise aladı.
"Instance methods – belong to individual objects, and have access to instance variables for the specific object they are called on, inputs, and class variables","Dana metodları (ingl. instance methods) − jeke obyektlerge kiredi hám olar shaqırılatuǵın anıq obyekt, kiriwler hám klass ózgeriwshileri ushın ózgeriwshi mánislerine erise aladı."
"Depending on the definition of the language, subclasses may or may not be able to override the methods defined by superclasses.",Tildiń anıqlamasına baylanıslı ishki klaslar superklaslar menen anıqlanǵan metodlardı biykarlawı múmkin yamasa almawı múmkin.
"Multiple inheritance is allowed in some languages, though this can make resolving overrides complicated.","Ayırım tillerde bir neshe miyrasqa ruqsat etilgen, biraq bul qayta anıqlawdı sheshiwdi qıyınlastırıwı múmkin."
"Some languages have special support for other concepts like traits and mixins, though, in any language with multiple inheritance, a mixin is simply a class that does not represent an is-a-type-of relationship.","Ayırım tillerde belgiler menen miksinler sıyaqlı basqa koncepciyalar ushın arnawlı qollaw bar, degen menen, bir neshe miyrasqa iye bolǵan hár qanday tilde miksin - bul qatnas túrin kórsetpeytuǵın klass."
Mixins are typically used to add the same methods to multiple classes.,Miksinler ádette bir neshe klasqa birdey metodlardı qosıw ushın paydalanıladı.
"For example, class UnicodeConversionMixin might provide a method unicode_to_ascii() when included in class FileReader and class WebPageScraper, which do not share a common parent.","Mısalı, UnicodeConversionMixin klası FileReader hám WebPageScraper klasına qosılǵanda unicode_to_ascii() metodın támiyinlewi múmkin, olar ulıwma ata-ananı bólispeydi."
Abstract classes cannot be instantiated into objects; they exist only for inheritance into other concrete classes that can be instantiated.,Abstrakt klaslardı obyektlerge kirgiziw múmkin emes; olar tek úlgili bolıwı múmkin bolǵan basqa anıq” klaslarǵa miyrasxorlıq ushın ǵana bar.
"In Java, the final keyword can be used to prevent a class from being subclassed.”",Java tilinde final gilt sózi klastıń ishki klasına imkaniyat bermew ushın paydalanıwǵa boladı.
Prototype-based,Prototipke tiykarlanǵan
"In contrast, in prototype-based programming, objects are the primary entities.","Kerisinshe, prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwda obyektler tiykarǵı obyekt bolıp tabıladı."
"Generally, the concept of a class does not even exist.","Ulıwma, klass” túsinigi ulıwma joq."
"Rather, the prototype or parent of an object is just another object to which the object is linked.","Kerisinshe, obyekttiń prototipi yamasa ata-anası obyekt baylanıstırılǵan basqa obyekt ǵana."
"In Self, an object may have multiple or no parents, but in the most popular prototype-based language, Javascript, every object has one prototype link (and only one).","Self ishinde obyekttiń bir neshe ata-anası bolıwı múmkin yamasa bolmawı da múmkin, biraq eń ataqlı prototipke tiykarlanǵan tilde Javascript, hárbir obyektte bir prototiplik silteme (hám bir ǵana) boladı."
New objects can be created based on already existing objects chosen as their prototype.,Jańa obyektlerdi olardıń prototipi retinde tańlanǵan burınnan bar obyektler tiykarında jasawǵa boladı.
"You may call two different objects apple and orange a fruit if the object fruit exists, and both apple and orange have fruit as their prototype.","Siz eki túrli obyektti alma menen apelsindi miywe dep atay alasız, eger obyektte miywe bar bolsa hám alma menen apelsinniń ekewinde de olardıń prototipi miywe bolsa."
"The idea of the fruit class does not exist explicitly, but can be modeled as the equivalence class of the objects sharing the same prototype, or as the set of objects satisfying a certain interface (duck typing).","Miyweler klasınıń ideyası anıq túrde joq, biraq bir prototipti ulıwma paydalanatuǵın obyektlerdiń ekvivalentlik klası retinde yamasa belgili bir interfeysti qanaatlandıratuǵın obyektler jıynaǵı retinde (duck typing) modellestiriwge boladı."
"Unlike class-based programming, it is typically possible in prototype-based languages to define attributes and methods not shared with other objects; for example, the attribute sugar_content may be defined in apple but not orange.”","Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwdan ayırmashılıǵı, ádette prototipke tiykarlanǵan tillerde basqa obyektler menen ulıwma emes atributlar menen metodlardı anıqlawǵa boladı; mısalı, sugar_content atributı almada anıqlanıwı múmkin, biraq apelsin emes."
Absence,Bolmawı
Some languages like Go do not support inheritance at all.,Go sıyaqlı ayırım tiller miyrastı ulıwma qollap-quwatlamaydı.
"Go states that it is object-oriented, and Bjarne Stroustrup, author of C++, has stated that it is possible to do OOP without inheritance.","Go onıń obyektke baǵdarlanǵanın aytadı, al C++ avtorı Byarn Stroustrup miyrassız OBP-nı ámelge asırıwǵa bolatuǵının ayttı."
The doctrine of composition over inheritance advocates implementing has-a relationships using composition instead of inheritance.,Miyras ústine kompoziciya haqqındaǵı ilim miyras ornına kompoziciyadan paydalanıp bar qatnaslardı ámelge asırıwdı jaqlaydı.
"For example, instead of inheriting from class Person, class Employee could give each Employee object an internal Person object, which it then has the opportunity to hide from external code even if class Person has many public attributes or methods.","Mısalı, Person klasınan miyras alıwdıń ornına, klass hárbir Employee obyektine ishki Person obyektin bere aladı, sonnan keyin Person klasında kóplegen ulıwma atributlar yamasa metodlar bolsa da sırtqı kodtan jasırıw imkaniyatı boladı."
Delegation is another language feature that can be used as an alternative to inheritance.,Wákillik miyrasqa alternativ retinde paydalanıwı múmkin taǵı bir til imkaniyatı bolıp tabıladı.
Rob Pike has criticized the OO mindset for preferring a multilevel type hierarchy with layered abstractions to a three-line lookup table.,Rob Payk OO aqıl-oyın úsh qatardı izlew kestesinen qabatlasqan abstrakciyaları bar kóp dárejeli tipli iyerarxiyaǵa artıqmashılıq bergeni ushın sınǵa aldı.
He has called object-oriented programming the Roman numerals of computing.,Ol obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı esaplawdaǵı rim sanları” dep atadı.
"Bob Martin states that because they are software, related classes do not necessarily share the relationships of the things they represent.”","Bob Martinniń aytıwınsha, olar programmalıq qural bolǵanlıqtan, tiyisli klaslar shártli túrde olar kórsetetuǵın zatlardıń qarım-qatnasların bólispeydi dep málimleydi."
Dynamic dispatch/message passing,Dinamikalıq jiberiw/xabar beriw
"It is the responsibility of the object, not any external code, to select the procedural code to execute in response to a method call, typically by looking up the method at run time in a table associated with the object.","Metod shaqırıwına juwap retinde orınlanatuǵın proceduralıq kodtı tańlaw ushın, ádette obyekt penen baylanıslı kestede orınlaw waqtında metodtı izlew arqalı hár qanday sırtqı kod emes, al obyekttiń juwapkershiligi boladı."
This feature is known as dynamic dispatch.,Bul imkaniyat dinamikalıq jiberiw retinde belgili.
"If the call variability relies on more than the single type of the object on which it is called (i.e. at least one other parameter object is involved in the method choice), one speaks of multiple dispatch.","Eger shaqırıwdıń ózgermeliligi ol shaqırılatuǵın obyekttiń jalǵız túrinen kóbirek bolsa (yaǵnıy metodtı tańlawǵa keminde bir basqa parametr obyekti qatnastırıladı), birewi bir neshe jiberiw tuwralı aytadı."
A method call is also known as message passing.,Metod shaqırıwı xabardı jiberiw retinde de belgili.
It is conceptualized as a message (the name of the method and its input parameters) being passed to the object for dispatch.,Ol jiberiw ushın obyektke jiberiletuǵın xabar (metod atı hám onıń kirgiziw parametrleri) retinde konceptuallastırılǵan.
"Dispatch interacts with inheritance; if a method is not present in a given object or class, the dispatch is delegated to its parent object or class, and so on, going up the chain of inheritance.”","Dispatch miyrasxorlıq penen háreketlesedi; eger metod berilgen obyektte yamasa klasta bolmasa, jiberiw miyrasxorlıq dizbegi boyınsha joqarı kóterilip, onıń tiykarǵı obyektine yamasa klasına beriledi."
Data abstraction and encapsulation,Maǵlıwmatlar abstrakciyası hám inkapsulyaciyalaw
"Data abstraction is a design pattern in which data are visible only to semantically related functions, to prevent misuse.",Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw − qáte paydalanıwdıń aldın alıw ushın maǵlıwmatlar tek semantikalıq baylanıslı funkciyalarǵa kórinetuǵın dizayn úlgisi bolıp tabıladı.
The success of data abstraction leads to frequent incorporation of data hiding as a design principle in object-oriented and pure functional programming.,Maǵlıwmatlardı abstrakciyalawdıń sátliligi obyektke baǵdarlanǵan hám taza funkcional programmalastırıwda proektlestiriw principi retinde maǵlıwmatlardı jasırıwdı jiyi kirgiziwge alıp keledi.
"Similarly, encapsulation prevents external code from being concerned with the internal workings of an object.","Sol sıyaqlı, inkapsulyaciya sırtqı kodtıń obyekttiń ishki jumısına baylanıslı bolıwına imkaniyat bermeydi."
"This facilitates code refactoring, for example allowing the author of the class to change how objects of that class represent their data internally without changing any external code (as long as public method calls work the same way).","Bul kodtı refaktoringti ańsatlastıradı, mısalı, klas avtorına heshbir sırtqı kodtı ózgertpesten, sol klass obyektleriniń óz maǵlıwmatların ishki túrde kórsetiw usılın ózgertiwge imkaniyat beredi (public” metod shaqırıwları birdey jumıs isleydi)."
"It also encourages programmers to put all the code that is concerned with a certain set of data in the same class, which organizes it for easy comprehension by other programmers.","Ol sonday-aq baǵdarlamashılardı belgili bir maǵlıwmatlar toplamına baylanıslı barlıq kodtı bir klasqa qoyıwǵa shaqıradı, bul onı basqa baǵdarlamashılar ańsat túsiniw ushın shólkemlestiredi."
Encapsulation is a technique that encourages decoupling.,Inkapsulyaciya - ajıratıwdı xoshametleytuǵın metod.
"In object oriented programming, objects provide a layer which can be used to separate internal from external code and implement abstraction and encapsulation.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda obyektler ishki kodtı sırtqı kodtan bóliwge hám abstrakciya menen inkapsulyaciyanı ámelge asırıwǵa bolatuǵın dárejeni támiyinleydi.
"External code can only use an object by calling a specific instance method with a certain set of input parameters, reading an instance variable, or writing to an instance variable.","Sırtqı kod obyektti tek kirgiziw parametrleriniń belgili bir toplamı bar anıq dana metodın shaqırıw, danalıq ózgeriwshi mánisti oqıw yamasa danalıq ózgeriwshige jazıw arqalı ǵana paydalana aladı."
"A program may create many instances of objects as it runs, which operate independently.",Programma jumıs islew waqtında ǵárezsiz jumıs isleytuǵın kóplegen obyektler danaların jarata aladı.
"This technique, it is claimed, allows easy re-use of the same procedures and data definitions for different sets of data, in addition to potentially mirroring real-world relationships intuitively.","Bul texnika real dúnyadaǵı qarım-qatnaslardı intuitiv túrde kórsetiwden basqa, hár túrli maǵlıwmatlar toplamları ushın birdey proceduralar menen maǵlıwmatlar anıqlamaların ańsat qayta paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep málimlengen."
"Rather than utilizing database tables and programming subroutines, the developer utilizes objects the user may be more familiar with: objects from their application domain.",Maǵlıwmatlar bazası kesteleri menen programmalastırıw ishki programmaların paydalanıwdıń ornına islep shıǵıwshı paydalanıwshıǵa kóbirek tanıs bolıwı múmkin obyektlerdi paydalanadı: olardıń qollanba domenindegi obyektler.
These claims that the OOP paradigm enhances reusability and modularity have been criticized.,OBP paradigması qayta paydalanıwǵa jaramlılıq penen modullikti arttıradı degen bul málimlemeler sınǵa ushıradı.
"If a class does not allow calling code to access internal object data and permits access through methods only, this is also a form of information hiding.","Eger klass shaqırıw kodına ishki obyekt maǵlıwmatlarına kiriwge ruqsat bermese hám tek metodlar arqalı kiriwge ruqsat berse, bul da informaciyanı jasırıw obyekti bolıp tabıladı."
"Some languages (Java, for example) let classes enforce access restrictions explicitly, for example, denoting internal data with the private keyword and designating methods intended for use by code outside the class with the public keyword.","Ayırım tiller (mısalı, Java) klaslarǵa kiriw sheklewlerin anıq orınlawǵa imkaniyat beredi, mısalı ishki maǵlıwmatlardı private gilt sózi menen belgileydi hám public gilt sózi menen klastan tıs kod penen paydalanıwǵa arnalǵan metodlardı belgileydi."
"Methods may also be designed public, private, or intermediate levels such as protected (which allows access from the same class and its subclasses, but not objects of a different class).","Metodlar sonday-aq protected sıyaqlı ulıwma, jeke yamasa aralıq dárejelerde proektlestiriliwi múmkin (ol bir klastan hám onıń ishki klaslarınan kiriw imkaniyatın beredi, biraq basqa klastıń obyektlerinen emes)."
"In other languages (like Python) this is enforced only by convention (for example, private methods may have names that start with an underscore).","Basqa tillerde (Python) sıyaqlı bul tek konvenciya boyınsha orınlanadı (mısalı, private metodlarınıń astın sızıw menen baslanatuǵın atları bolıwı múmkin)."
"In C#, Swift & Kotlin languages, internal keyword permits access only to files present in the same assembly, package, or module as that of the class.","C#, Swift hám Kotlin tillerinde internal gilt sózi klastaǵı menen birdey assembleyada, pakette yamasa modulde bar fayllarǵa ǵana qatnasıwǵa ruqsat beredi."
"In programming languages, particularly object-oriented ones, the emphasis on abstraction is vital.","Programmalastırıw tillerinde, ásirese obyektke baǵdarlanǵan tillerde abstrakciyaǵa ayrıqsha itibar beriw zárúr."
"Object-oriented languages extend the notion of type to incorporate data abstraction, highlighting the significance of restricting access to internal data through methods.","Obyektke baǵdarlanǵan tiller maǵlıwmatlar abstrakciyasın qosıw ushın tip túsinigin keńeytedi, metodlar arqalı ishki maǵlıwmatlarǵa kiriwdi sheklewdiń áhmiyetliligin kórsetedi."
Eric S. Raymond has written that object-oriented programming languages tend to encourage thickly layered programs that destroy transparency.,Erik S.Reymond obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri móldirlikti buzatuǵın qalıń qabatlı programmalardı xoshametleydi dep jazdı.
Raymond compares this unfavourably to the approach taken with Unix and the C programming language.,Reymod bunı Unix hám C programmalastırıw tili menen qabıllanǵan usıl menen qolaysız túrde salıstıradı.
"The open/closed principle advocates that classes and functions should be open for extension, but closed for modification.","Ashıq/jabıq princip” klaslar menen funkciyalar keńeytiw ushın ashıq, biraq ózgertiw ushın jabıq bolıwı kerek” ekenin jaqlaydı."
"Luca Cardelli has claimed that OOP languages have extremely poor modularity properties with respect to class extension and modification, and tend to be extremely complex.",Luka Kardelli OBP tilleriniń klastı keńeytiwge hám ózgertiwge baylanıslı júdá jaman modul qásiyetleri” bar hám júdá quramalı boladı dep málimledi.
"The latter point is reiterated by Joe Armstrong, the principal inventor of Erlang, who is quoted as saying:","Sonǵı punktti Erlangtıń tiykarǵı jaratıwshısı Djo Armstrong qaytalaydı, ol bılay deydi:"
The problem with object-oriented languages is they've got all this implicit environment that they carry around with them.,Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń mashqalası - olarda ózleri menen birge alıp júretuǵın barlıq jasırın ortalıq bar.
You wanted a banana but what you got was a gorilla holding the banana and the entire jungle.,"Siz banan alǵıńız keldi, biraq sizde banan menen pútkil toǵaydı uslap turǵan gorilla bar edi.”"
Leo Brodie has suggested a connection between the standalone nature of objects and a tendency to duplicate code in violation of the don't repeat yourself principle of software development.”,Leo Brodi obyektlerdiń jeke tábiyatı menen programmalıq támiynattı jaratıwdıń ózińizdi qaytalamaw principin buzıp kodtı qaytalaw úrdisi arasındaǵı baylanıstı usındı.
Polymorphism,Polimorfizm
Subtyping – a form of polymorphism – is when calling code can be independent of which class in the supported hierarchy it is operating on – the parent class or one of its descendants.,Subtiplew − polimorfizmniń túri - shaqırıw kodtı qollap-quwatlaytuǵın ierarxiyadaǵı qaysı klasta jumıs isleytuǵınına ata-analıq klasqa yamasa onıń áwladlarınıń birine ǵárezsiz bolıwı múmkin.
"Meanwhile, the same operation name among objects in an inheritance hierarchy may behave differently.",Sonıń menen bir qatarda miyras ierarxiyasındaǵı obyektler arasındaǵı birdey operaciya atı basqasha háreket etiwi múmkin.
"For example, objects of the type Circle and Square are derived from a common class called Shape.","Mısalı, Circle hám Square tipli obyektler Shape dep atalatuǵın ulıwma klastan alınǵan."
The Draw function for each type of Shape implements what is necessary to draw itself while calling code can remain indifferent to the particular type of Shape being drawn.,"Figuranıń hárbir túrine arnalǵan Draw funkciyası súwret salıw ushın kerekli nárseni ámelge asıradı, al shaqırıw kod sızılǵan figuranıń anıq túrine itibar bermeydi."
This is another type of abstraction that simplifies code external to the class hierarchy and enables strong separation of concerns.,Bul klass ierarxiyasınan tıs kodtı ańsatlastıratuǵın hám alańlawlardı kúshli ajıratıwǵa imkaniyat beretuǵın abstrakciyanıń basqa túri.
Open recursion,Ashıq rekursiya
A common feature of objects is that methods are attached to them and can access and modify the object's data fields.,Obyektlerdiń ulıwma ózgesheligi - metodlar olarǵa biriktiriledi hám obyekttiń maǵlıwmatlar maydanlarına kire aladı hám ózgerte aladı.
"In this brand of OOP, there is usually a special name such as this or self used to refer to the current object.",Usı OBP brendinde ádette aǵımdaǵı obyektke silteme beriw ushın qollanılatuǵın this yamasa self sıyaqlı arnawlı atı bar.
"In languages that support open recursion, object methods can call other methods on the same object (including themselves) using this name.","Ashıq rekursiyanı qollaytuǵın tillerde obyekt metodları usı attı paydalanıp, bir obyekttegi (onıń ishinde ózleri) basqa metodlardı shaqıra aladı."
"This variable is late-bound; it allows a method defined in one class to invoke another method that is defined later, in some subclass thereof.”",Bul ózgeriwshi kesh sheklengen; ol bir klasta anıqlanǵan metodqa keyinirek onıń ayırım ishki klaslarında anıqlanǵan basqa metodtı shaqırıwǵa imkaniyat beredi.
OOP languages,OBP tilleri
Simula (1967) is generally accepted as being the first language with the primary features of an object-oriented language.,Simula (1967) obyektke baǵdarlanǵan tildiń tiykarǵı belgileri bar birinshi til retinde ulıwma qabıllanǵan.
"It was created for making simulation programs, in which what came to be called objects were the most important information representation.","Ol modellestiriw programmaların jaratıw ushın islep shıǵarılǵan, olarda obyektler dep atalatuǵın eń zárúr informaciyanı sáwlelendiriw edi."
Smalltalk (1972 to 1980) is another early example and the one with which much of the theory of OOP was developed.,Smalltalk (1972-1980) taǵı bir erterekte payda bolǵan til.
"Concerning the degree of object orientation, the following distinctions can be made:",Bul tilde de OBP teoriyasınıń kóp bólimi islep shıǵılǵan.
,Obyektke baǵdarlanıw dárejesine baylanıslı tómendegi ayırmashılıqlardı kórsetiwge boladı:
"Languages called pure OO languages, because everything in them is treated consistently as an object, from primitives such as characters and punctuation, all the way up to whole classes, prototypes, blocks, modules, etc.","Bul tiller taza” OB tilleri dep ataladı, óytkeni olardaǵı barlıq nárse simvollar menen belgiler sıyaqlı punktuaciyalıq belgilerden baslap tutas klaslarǵa, prototiplerge, bloklarǵa, modullerge h.t.b. shekem obyekt retinde anaǵurlım qarastırıladı."
"They were designed specifically to facilitate, even enforce, OO methods.","Olar ańsatlastırıw ushın arnawlı islep shıǵılǵan, hátte májbúrlew, OB metodları menen."
"Examples: Ruby, Scala, Smalltalk, Eiffel, Emerald, JADE, Self, Raku.","Mısalı: Ruby, Scala, Smalltalk, Eiffel, Emerald, JADE, Self, Raku."
"Languages designed mainly for OO programming, but with some procedural elements.","Tiller tiykarınan OB programmalastırıwǵa arnalǵan, biraq ayırım proceduralıq elementler bar."
"Examples: Java, Python, C++, C#, Delphi/Object Pascal, VB.NET.","Mısalı: Java, Python, C++, C#, Delphi/Object Pascal, VB.NET."
"Languages that are historically procedural languages, but have been extended with some OO features.","Tariyxıy proceduralı tiller bolıp tabılatuǵın, biraq ayırım OB imkaniyatları menen keńeytilgen tiller."
"Examples: PHP, JavaScript, Perl, Visual Basic (derived from BASIC), MATLAB, COBOL 2002, Fortran 2003, ABAP, Ada 95, Pascal.","Mısalı: PHP, JavaScript, Perl, Visual Basic (BASIC tilinen alınǵan), MATLAB, COBOL 2002, Fortran 2003, ABAP, Ada 95, Pascal."
"Languages with most of the features of objects (classes, methods, inheritance), but in a distinctly original form.","Obyektlerdiń kóplegen belgileri bar tiller (klaslar, metodlar, miyraslıq), biraq ayqın túpnusqa formada."
Examples: Oberon (Oberon-1 or Oberon-2).,Mısallar: Oberon (Oberon-1 or Oberon-2).
"Languages with abstract data type support which may be used to resemble OO programming, but without all features of object-orientation.","OBP-ǵa uqsaw ushın paylanıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipin qollaytuǵın tiller, biraq obyektke baǵdarlanǵan barlıq imkaniyatları joq."
This includes object-based and prototype-based languages.,Oǵan obyektke baǵdarlanǵan hám prototipke baǵdarlanǵan tiller kiredi.
"Examples: JavaScript, Lua, Modula-2, CLU.","Mısalı: JavaScript, Lua, Modula-2, CLU."
"Chameleon languages that support multiple paradigms, including OO.","Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın xameleon tiller, sońıń ishinde OB."
"Tcl stands out among these for TclOO, a hybrid object system that supports both prototype-based programming and class-based OO.”","Olardıń ishinde Tcl prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwdı da, klass tiykarındaǵı OB-nı da qollaytuǵın gibrid obyekt sisteması TclOO ushın ózgeshelenedi."
Programming paradigm,Programmalastırıw paradigması
A programming paradigm is a relatively high-level way to structure and conceptualize the implementation of a computer program.,Programmalastırıw paradigması − bul kompyuter programmasın ámelge asırıwdı strukturalastırıw menen koncepciyalawdıń salıstırmalı túrde joqarı dárejeli usılı.
A programming language can be classified as supporting one or more paradigms.,Programmalastırıw tilin bir yamasa bir neshe paradigmanı qollaw retinde klassifikaciyalawǵa boladı.
Paradigms are separated along and described by different dimensions of programming.,Paradigmalar programmalastırıwdıń hár túrli ólshemleri boyınsha bólinedi hám táriyiplenedi.
"Some paradigms are about implications of the execution model, such as allowing side effects, or whether the sequence of operations is defined by the execution model.",Ayırım paradigmalar tikkeley emes tásirlerge ruqsat beriw yamasa háreketler izbe-izligin orınlaw modeli menen anıqlanǵanı sıyaqlı orınlaw modeliniń aqıbeti haqqında boladı.
"Other paradigms are about the way code is organized, such as grouping into units that include both state and behavior.","Bul paradigmalar jaǵdaydı da, minez-qulıqtı da óz ishine alatuǵın birliklerge gruppalaw sıyaqlı kodtı shólkemlestiriw usılı menen baylanıslı."
Yet others are about syntax and grammar.,Basqaları sintaksis penen grammatikaǵa baylanıslı.
Some common programming paradigms include (shown in hierarchical relationship):,Ayırım ulıwma programmalastırıw paradigmaları tómendegilerdi óz ishine aladı (ierarxiyalıq qatnasta kórsetilgen):
Imperative – code directly controls execution flow and state change,Imperativli − kod orınlaw aǵımı menen jaǵdaydıń ózgeriwin tikkeley basqaradı
procedural – organized as procedures that call each other,proceduralıq − bir-birin shaqıratuǵın proceduralar retinde shólkemlestirilgen
object-oriented – organized as objects that contain both data structure and associated behavior,obyektke baǵdarlanǵan − maǵlıwmatlar strukturası menen baylanıslı minez-qulıqtı óz ishine alatuǵın obyektler retinde shólkemlestirilgen
"Declarative – code declares properties of the desired result, but not how to compute it","Deklarativ − kod qálegen nátiyjeniń qásiyetlerin járiyalaydı, biraq onı qalay esaplaw kerekligin emes"
functional – a desired result is declared as the value of a series of function evaluations,funkcionallıq − kerekli nátiyje funkciyanı bahalaw qatarınıń mánisi retinde járiyalanadı
logic – a desired result is declared as the answer to a question about a system of facts and rules,logika − kerekli nátiyje faktler menen qaǵıydalar sisteması tuwralı sorawǵa juwap retinde járiyalanadı
reactive – a desired result is declared with data streams and the propagation of change”,reaktiv − kerekli nátiyje maǵlıwmatlar aǵımları menen hám ózgerislerdiń tarqalıwı menen járiyalanadı
Overview,Sholıw
Programming paradigms come from computer science research into existing practices of software development.,Programmalastırıw paradigmaları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń bar tájiriybelerine hám informatika izertlewlerinen kelip shıǵadı.
The findings allow for describing and comparing programming practices and the languages used to code programs.,Nátiyjeler programmalastırıw tájiriybesin hám programmalardı kodlaw ushın qollanılatuǵın tillerdi sáwlelendiriwge hám salıstırıwǵa imkaniyat beredi.
"For perspective, other research studies software engineering processes and describes various methodologies to describe and compare them.",Perspektivalıq ushın basqa izertlewler programmalıq injiniring proceslerin izertleydi hám olardı sáwlelendiriw hám salıstırıw ushın hár túrli metodologiyalardı táriyipleydi.
A programming language can be described in terms of paradigms.,Programmalastırıw tilin paradigmalar arqalı sáwlelendiriwge boladı.
Some languages support only one paradigm.,Ayırım tiller tek bir paradigmanı qollaydı.
"For example, Smalltalk supports object-oriented and Haskell supports functional.","Mısalı, Smalltalk obyektke baǵdarlanǵan, al Haskell funkcionaldı qollaydı."
Most languages support multiple paradigms.,Kóplegen tiller bir neshe paradigmalardı qollaydı.
"For example, a program written in C++, Object Pascal, or PHP can be purely procedural, purely object-oriented, or can contain aspects of both paradigms, or others.","Mısalı C++, Object Pascal yamasa PHP tillerinde jazılǵan programma taza proceduralıq, taza obyektke baǵdarlanǵan bolıwı múmkin yamasa ekewiniń yamasa basqa paradigmalardıń aspektlerin qamtıwı múmkin."
"When using a language that supports multiple paradigms, the developer chooses which paradigm elements to use.",Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın tildi paydalanǵanda baǵdarlamashı qanday paradigma elementlerin paydalanıw kerekligin tańlaydı.
"But, this choice may not involve considering paradigms per se.",Biraq bul tańlaw paradigmalardı qarastırıwdı qamtımawı múmkin.
The developer often uses the features of a language as the language provides them and to the extent that the developer knows them.,Baǵdarlamashı tildiń imkaniyatların til támiyinleytuǵınlıqtan hám baǵdarlamashı olardı biletuǵın dárejede jiyi paydalanadı.
Categorizing the resulting code by paradigm is often an academic activity done in retrospect.,Alınǵan kodtı paradigma boyınsha kategoriyalaw kóbinese retrospektiv túrde orınlanatuǵın akademiyalıq háreket bolıp tabıladı.
"Languages categorized as imperative paradigm have two main features: they state the order in which operations occur, with constructs that explicitly control that order, and they allow side effects, in which state can be modified at one point in time, within one unit of code, and then later read at a different point in time inside a different unit of code.","Imperativ paradigma retinde klassifikaciyalanǵan tillerdiń tiykarǵı ózgesheligi bar: olar usı tártipti anıq basqaratuǵın strukturaları bar operaciyalardıń orınlanıw retin aytadı hám olar jaǵdaydıń bir kod birliginde waqıttıń bir noqatında ózgertiliwi múmkin tikkeley emes tásirlerge imkaniyat beredi, sonnan keyin kodtıń basqa birligi ishinde waqıttıń basqa noqatında."
The communication between the units of code is not explicit.,Kod birlikleri arasındaǵı baylanıs anıq emes.
"In contrast, languages in the declarative paradigm do not state the order in which to execute operations.","Kerisinshe, deklarativ paradigmadaǵı tiller operaciyalardı orınlaw retin kórsetpeydi."
"Instead, they supply a number of available operations in the system, along with the conditions under which each is allowed to execute. The implementation of the language's execution model tracks which operations are free to execute and chooses the order independently.",Kerisinshe olar hárqaysısı orınlawǵa ruqsat etilgen shártler menen birge sistemada bar bolǵan bir qatar operaciyalardı támiyinleydi.[6] Tildiń orınlanıw modelin ámelge asırıw qaysı operaciyalardıń orınlanatuǵının qadaǵalaydı hám tártipti ózbetinshe tańlaydı.
More at Comparison of multi-paradigm programming languages.,Tolıǵıraq Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw”.
"In object-oriented programming, code is organized into objects that contain state that is owned by and (usually) controlled by the code of the object.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda kod obyektiniń kodına tiyisli bolǵan hám (ádette) basqarılatuǵın jaǵdaydı óz ishine alatuǵın obyektlerge shólkemlestiriledi.
Most object-oriented languages are also imperative languages.,Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń kópshiligi imperativ tiller bolıp tabıladı.
"In object-oriented programming, programs are treated as a set of interacting objects.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar óz-ara háreketlesetuǵın obyektlerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı.
"In functional programming, programs are treated as a sequence of stateless function evaluations.",Funkcional programmalastırıwda programmalar azamatlıǵı joq funkciyalardı bahalaw izbe-izligi retinde qarastırıladı.
"When programming computers or systems with many processors, in process-oriented programming, programs are treated as sets of concurrent processes that act on a logical shared data structures.","Kompyuterlerdi yamasa kóplegen processorları bar sistemalardı programmalastırǵanda, proceske baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar logikalıq ulıwma maǵlıwmatlar strukturalarında háreket etetuǵın qatar júretuǵın proceslerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı."
Many programming paradigms are as well known for the techniques they forbid as for those they support.,"Kóplegen programmalastırıw paradigmaları tıyım salǵan texnikalar menen de, qollaytuǵınları menen de belgili."
"For instance, pure functional programming disallows side-effects, while structured programming disallows the goto construct.","Mısalı, taza funkcional programmalastırıw tikkeley emes tásirlerge imkaniyat bermeydi, al strukturalıq programmalastırıw goto konstrukciyasına imkaniyat bermeydi."
"Partly for this reason, new paradigms are often regarded as doctrinaire or overly rigid by those accustomed to older ones.",Usı sebepli ayırım jańa paradigmalar kóbinese doktrinator yamasa eskilerge úyrenip qalǵanlar dım qatal dep esaplaydı.
"Yet, avoiding certain techniques can make it easier to understand program behavior, and to prove theorems about program correctness.","Degen menen, belgili bir usıllardan awlaq bolıw programma háreketin túsiniwdi hám programmanıń durıslıǵı tuwralı teoremalardı dálillewdi ańsatlastıradı."
"Programming paradigms can also be compared with programming models, which allows invoking an execution model by using only an API.",Programmalastırıw paradigmaların tek API paydalanıw arqalı orınlaw modelin shaqırıwǵa imkaniyat beretuǵın programmalastırıw modelleri menen salıstırıwǵa boladı.
Programming models can also be classified into paradigms based on features of the execution model.,Programmalastırıw modellerin orınlaw modeliniń ózgesheliklerine qarap paradigmalarǵa da klasifikaciyalawǵa boladı.
"For parallel computing, using a programming model instead of a language is common.",Parallel esaplawlar ushın tildiń ornına programmalastırıw modelin paydalanıw jiyi ushırasadı.
The reason is that details of the parallel hardware leak into the abstractions used to program the hardware.,"Sebebi, parallel apparat maǵlıwmatlar apparatlıq támiynattı programmalastırıw ushın paydalanılǵan abstrakciyalarǵa aǵıp ketedi."
This causes the programmer to have to map patterns in the algorithm onto patterns in the execution model (which have been inserted due to leakage of hardware into the abstraction).,Bul baǵdarlamashıǵa algoritmdegi úlgilerdi orınlaw modelindegi úlgiler menen salıstırıwǵa májbúr etedi (olar abstrakciyaǵa apparatlıq támiynattıń aǵıp ketiwine baylanıslı engizilgen).
"As a consequence, no one parallel programming language maps well to all computation problems.","Nátiyjesinde, heshbir parallel programmalastırıw tili barlıq esaplaw máselelerine jaqsı sáykes kelmeydi."
"Thus, it is more convenient to use a base sequential language and insert API calls to parallel execution models via a programming model.","Usılayınsha, bazalıq izbe-iz tildi paydalanıw hám programmalastırıw modeli arqalı parallel orınlaw modellerine API shaqırıwların kirgiziw qolaylıraq."
"Such parallel programming models can be classified according to abstractions that reflect the hardware, such as shared memory, distributed memory with message passing, notions of place visible in the code, and so forth.","Bunday parallel programmalastırıw modellerin ulıwma yadı, xabar jiberiwi bar tarqatılǵan yad, kodta kórinetuǵın orın túsinikleri h.t.b. sıyaqlı apparatlıq támiynatlardı kórsetetuǵın abstrakciyalarǵa sáykes klassifikaciyalawǵa boladı."
These can be considered flavors of programming paradigm that apply to only parallel languages and programming models.”,Olardı tek parallel tillerge hám programmalastırıw modellerine qollanatuǵın programmalastırıw paradigmasınıń dámi dep esaplawǵa boladı.
Criticism,Sın
"Some programming language researchers criticise the notion of paradigms as a classification of programming languages, e.g. Harper, and Krishnamurthi.","Ayırım programmalastırıw tilin izertlewshiler programmalastırıw tilleriniń klassifikaciyası retinde paradigmalar túsinigin sınǵa aladı, mısalı Xarper, hám Krishnamurti."
"They argue that many programming languages cannot be strictly classified into one paradigm, but rather include features from several paradigms.","Olar kóplegen programmalastırıw tillerin bir paradigmaǵa qatań túrde klassifikaciyalawǵa bolmaytuǵının, kerisinshe bir neshe paradigmalardıń imkaniyatların óz ishine alatuǵının aytadı."
See Comparison of multi-paradigm programming languages.”,Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw bólimin qarań.
Different approaches to programming have developed over time.,Waqıttıń ótiwi menen programmalastırıwdıń hár túrli usılları rawajlandı.
"Classification of each approach was either described at the time the approach was first developed, but often not until some time later, retrospectively.","Hárbir usıldıń klassifikaciyalanıwı usıl birinshi islep shıǵılǵan waqıtta sáwlelengen, biraq kóbinese keyinirek retrospektiv túrde emes."
"An early approach consciously identified as such is structured programming, advocated since the mid 1960s.",Sanalı túrde anıqlanǵan dáslepki usıl 1960-jıllardıń ortasınan berli úgit násiyatlanǵan strukturalıq programmalastırıw bolıp tabıladı.
"The concept of a programming paradigm as such dates at least to 1978, in the Turing Award lecture of Robert W. Floyd, entitled The Paradigms of Programming, which cites the notion of paradigm as used by Thomas Kuhn in his The Structure of Scientific Revolutions (1962).","Programmalastırıw paradigmasınıń koncepciyası keminde 1978 jılı Robert B. Floydtıń Tyuring sıylıǵınıń Programmalastırıw paradigmaları” atlı lekciyasında, Tomas Kun óziniń Ilimiy revolyuciyalardıń strukturası” degen miynetinde paydalanǵan paradigma túsinigine silteme beredi (1962)."
Early programming languages did not have clearly defined programming paradigms and sometimes programs made extensive use of goto statements.,"Dáslepki programmalastırıw tillerinde anıq anıqlanǵan programmalastırıw paradigmaları bolmadı, geyde programmalar goto operatorların keńnen paydalandı."
Liberal use of which lead to spaghetti code which is difficult to understand and maintain.,Onıń liberal qollanılıwı túsiniw hám saqlaw qıyın spagetti kodına alıp keldi.
This led to the development of structured programming paradigms that disallowed the use of goto statements; only allowing the use of more structured programming constructs.”,Bul goto operatorların paydalanıwǵa ruqsat etpeytuǵın strukturalıq programmalastırıw paradigmalarınıń rawajlanıwına alıp keldi; tek strukturanı programmalastırıw strukturaların paydalanıwǵa imkaniyat beredi.
Other paradigms,Basqa paradigmalar
Symbolic programming is a paradigm that describes programs able to manipulate formulas and program components as data.,Simvollı programmalastırıw − formulalar menen programma komponentlerin maǵlıwmatlar retinde basqarıwǵa qábiletli programmalardı táriyipleytuǵın paradigma.
"Programs can thus effectively modify themselves, and appear to learn, making them suited for applications such as artificial intelligence, expert systems, natural-language processing and computer games.","Programmalar usılayınsha ózin-ózi ónimli túrde ózgerte aladı hám olardı jasalma intellekt, ekspert sistemalar, tábiyiy tildi qayta islew hám kompyuter oyınları sıyaqlı qosımshalar ushın qolaylı etip, úyrenetuǵın” bolıp kórinedi."
Languages that support this paradigm include Lisp and Prolog.,Bul paradigmanı qollaytuǵın tillerge Lisp hám Prolog kiredi.
"Differentiable programming structures programs so that they can be differentiated throughout, usually via automatic differentiation.",Differencial programmalastırıw strukturaları programmalardı ádette avtomat differencialaw arqalı saralawǵa boladı.
"Literate programming, as a form of imperative programming, structures programs as a human-centered web, as in a hypertext essay: documentation is integral to the program, and the program is structured following the logic of prose exposition, rather than compiler convenience.",Sawatlı programmalastırıw imperativ programmalastırıwdıń bir túri retinde programmalardı gipertekstli essedegidey adamǵa baǵdarlanǵan veb retinde strukturalastıradı: hújjetlestiriw programmanıń ajıralmas bólimi bolıp tabıladı hám programma kompilyator qolaylıǵınan ǵore prozalıq ekspoziciya logikasına sáykes strukturalastırılǵan.
"Symbolic techniques such as reflection, which allow the program to refer to itself, might also be considered as a programming paradigm.",Programmanıń ózine silteme beriwge imkaniyat beretuǵın refleksiya sıyaqlı simvollı usıllardı da programmalastırıw paradigması retinde qarastırıwǵa boladı.
"However, this is compatible with the major paradigms and thus is not a real paradigm in its own right.”","Degen menen, bul tiykarǵı paradigmalar menen sáykes keledi, sonlıqtan óz aldına anıq paradigma emes."
A computer program is a sequence or set of instructions in a programming language for a computer to execute.,Kompyuter programması − kompyuter orınlawı ushın programmalastırıw tilindegi kórsetpelerdiń izbe-izligi yamasa jıynaǵı.
"It is one component of software, which also includes documentation and other intangible components.”","Bul programmalıq támiynat quramınıń bir bólimi, oǵan hújjet hám basqa da materiallıq emes komponentler kiredi."
A computer program in its human-readable form is called source code.,Adam oqıy alatuǵın kompyuter programması derek kodı dep ataladı.
Source code needs another computer program to execute because computers can only execute their native machine instructions.,"Derek kodın orınlaw ushın basqa kompyuter programmasın talap etedi, óytkeni kompyuterler tek ózleriniń tiykarǵı mashina kórsetpelerin orınlay aladı."
"Therefore, source code may be translated to machine instructions using a compiler written for the language.",Sonlıqtan derek kodı til ushın jazılǵan kompilyator arqalı mashina kórsetpelerine awdarıwǵa boladı.
(Assembly language programs are translated using an assembler.),(Assembler tilindegi programmalar assembler járdemi menen awdarıladı.)
The resulting file is called an executable.,Alınǵan fayl orınlanıwshı fayl dep ataladı.
"Alternatively, source code may execute within an interpreter written for the language.",Yamasa derek kodı til ushın jazılǵan interpretator ishinde orınlanıwı múmkin.
"If the executable is requested for execution, then the operating system loads it into memory and starts a process.","Eger orınlanatuǵın fayl orınlaw ushın soralǵan bolsa, operacion sistema onı yadqa júkleydi hám procesti baslaydı."
"The central processing unit will soon switch to this process so it can fetch, decode, and then execute each machine instruction.","Oraylıq processor tez arada bul proceske ótedi, usılayınsha ol hárbir mashina kórsetpesin aladı, dekodlaydı, sonnan keyin orınlaydı."
"If the source code is requested for execution, then the operating system loads the corresponding interpreter into memory and starts a process.","Eger derek kodı orınlaw ushın soralsa, operacion sistema sáykes interpretatordı yadqa júkleydi hám procesti baslaydı."
The interpreter then loads the source code into memory to translate and execute each statement.,Sonnan keyin interpretator hárbir operatordı awdarıw hám orınlaw ushın derek kodın yadqa júkleydi.
Running the source code is slower than running an executable.,"Derek kodın iske túsiriw, orınlanıwshı fayldı iske túsiriwge qaraǵanda ástenirek."
"Moreover, the interpreter must be installed on the computer.”","Sonıń menen qatar, awdarmashı kompyuterde ornatılǵan bolıwı kerek."
Example computer program,Kompyuter programmasına mısal
"The Hello, World! program is used to illustrate a language's basic syntax.","Sálem, Dúnya!” programması tildiń tiykarǵı sintaksisin súwretlew ushın qollanıladı."
The syntax of the language BASIC (1964) was intentionally limited to make the language easy to learn.,BASIC tiliniń sintaksisi (1964) tildi úyreniwdi ańsatlastırıw ushın aldınnan sheklengen.
"For example, variables are not declared before being used.","Mısalı, ózgeriwshilerdi paydalanbastan aldın járiyalanbaydı."
"Also, variables are automatically initialized to zero.","Sonday-aq, ózgeriwshiler avtomat túrde nolge shekem inicializaciyalanadı."
"Here is an example computer program, in Basic, to average a list of numbers:”",Bunda sanlar dizimin ortasha esaplaw ushın Basic tilinde kompyuter programmasınıń mısalı berilgen:
Improvements in software development are the result of improvements in computer hardware.,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı jaqsılawlar kompyuter texnikasın jetilistiriwdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"At each stage in hardware's history, the task of computer programming changed dramatically.”",Apparatlıq támiynatlar tariyxınıń hárbir basqıshında kompyuter programmalastırıw wazıypası ádewir ózgerdi.
Analytical Engine,Analitikalıq mashina
"In 1837, Jacquard's loom inspired Charles Babbage to attempt to build the Analytical Engine.",1838-jılı Jakkardıń toqıma stanogı Charlz Bebbidjdi analitikalıq mashinanı jaratıwǵa ilhamlandırdı.
The names of the components of the calculating device were borrowed from the textile industry.,Esaplaw qurılmasınıń quramlı bólekleriniń atları toqıma sanaatınan alınǵan.
"In the textile industry, yarn was brought from the store to be milled.",Toqıma sanaatında iyirilgen jip dúkannan digirman ushın keltirildi.
"The device had a store which consisted of memory to hold 1,000 numbers of 50 decimal digits each.",Qurılmanıń hárqaysısında 50 onlıq cifrdan ibarat 1000 sandı saqlaytuǵın yadtan ibarat dúkan” bar edi.
Numbers from the store were transferred to the mill for processing.,Dúkandaǵı nomerler qayta islew ushın digirmanǵa” berildi.
It was programmed using two sets of perforated cards.,Ol perforaciyalanǵan kartalardıń eki toplamı arqalı programmalastırılǵan.
One set directed the operation and the other set inputted the variables.,"Bir toplam operaciyanı basqardı, al ekinshisi ózgeriwshilerdi kirgizdi."
"However, the thousands of cogged wheels and gears never fully worked together.",Biraq mıńlaǵan tisli dóńgelekler menen vitesler heshqashan tolıq birge jumıs islemedi.
Ada Lovelace worked for Charles Babbage to create a description of the Analytical Engine (1843).,Ada Lavleys Bebbidj ushın analitikalıq mashinanıń anıqlamasın jaratıw ushın jumıs isledi (1843).
The description contained Note G which completely detailed a method for calculating Bernoulli numbers using the Analytical Engine.,Anıqlamada analitikalıq mashinanı paydalanıp Bernulli sanların esaplaw metodın tolıq sáwlelendiretuǵın G esletpesi bar.
This note is recognized by some historians as the world's first computer program.”,Bul jazbanı ayırım tariyxshılar dúnyadaǵı birinshi kompyuter programması retinde tán alǵan.
Universal Turing machine,Universal Tyuring mashinası
"In 1936, Alan Turing introduced the Universal Turing machine, a theoretical device that can model every computation.","1936 jılı Alan Tyuring universal Tyuring mashinasın usındı, ol hárbir esaplawdı modellestiretuǵın teoriyalıq qurılma."
It is a finite-state machine that has an infinitely long read/write tape.,Bul sheksiz uzın oqıw/jazıw lentası bar sońǵı jaǵdaylı mashina.
"The machine can move the tape back and forth, changing its contents as it performs an algorithm.","Qurılma algoritmdi orınlaw waqtında onıń quramın ózgertip, lentanı aldına hám artqa jıljıta aladı."
"The machine starts in the initial state, goes through a sequence of steps, and halts when it encounters the halt state.","Qurılma dáslepki jaǵdayda iske qosıladı, izbe-iz adımlardan ótedi hám toqtaw jaǵdayına ushıraǵanda toqtaydı."
All present-day computers are Turing complete.”,Házirgi kompyuterlerdiń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı.
ENIAC,ENIAC
The Electronic Numerical Integrator And Computer (ENIAC) was built between July 1943 and Fall 1945.,Elektron sanlı integrator hám kompyuter (ENIAC) 1943-jıl iyuldan 1945-jıldıń gúzi aralıǵında jaratılǵan.
"It was a Turing complete, general-purpose computer that used 17,468 vacuum tubes to create the circuits.","Bul sxemalardı jaratıw ushın 17 468 vakuumlıq trubkalardı paydalanǵan Tyuring-niń tolıq, ulıwma maqsetli kompyuteri edi."
"At its core, it was a series of Pascalines wired together.",Tiykarında bul biriktirilgen Paskalinler seriyası edi.
"Its 40 units weighed 30 tons, occupied 1,800 square feet (167 m2), and consumed $650 per hour (in 1940s currency) in electricity when idle.","Onıń 40 birliginiń salmaǵı 30 tonna boldı, 1800 kvadrat fut (167 m2) maydandı iyeledi hám jumıs islemey turǵanda saatına 650 dollar (1940 jıllardıń valyutası menen) elektr quwatın tutınadı."
It had 20 base-10 accumulators.,Onıń 20 bazalıq-10 akkumulyatorı boldı.
Programming the ENIAC took up to two months.,ENIAC programmasın programmalastırıw eki ayǵa shekem sozıldı.
Three function tables were on wheels and needed to be rolled to fixed function panels.,Úsh funkcional kesteler dóńgeleklerde edi hám olardı belgilengen funkcional panellerge aylandırıw kerek edi.
Function tables were connected to function panels by plugging heavy black cables into plugboards.,Funkcional kesteler platalarǵa awır qara kabellerdi qosıw arqalı funkcional panellerge qosıldı.
Each function table had 728 rotating knobs.,Hárbir funkcional kestede 728 aylanatuǵın túyme bar edi.
"Programming the ENIAC also involved setting some of the 3,000 switches.",ENIAC programmasın programmalastırıw sonı menen qatar 3000 jalǵaǵıshtıń ayırımların ornatıwdı qamtıdı.
Debugging a program took a week.,Programmanı ońlawǵa bir hápte kerek edi.
"It ran from 1947 until 1955 at Aberdeen Proving Ground, calculating hydrogen bomb parameters, predicting weather patterns, and producing firing tables to aim artillery guns.”","Ol 1947-jıldan 1955-jılǵa shekem Aberdin sınaq maydanında jumıs isledi, vodorod bombasınıń parametrlerin esaplap, hawa rayın boljadı hám artilleriyalıq quraldı kózlew ushın atıs kestelerin dúzgen."
Stored-program computers,Saqlanatuǵın programmalıq kompyuterler
"Instead of plugging in cords and turning switches, a stored-program computer loads its instructions into memory just like it loads its data into memory.","Sımlardı qosıwdıń hám jalǵaǵıshlardı aylandırıwdıń ornına, saqlanǵan programma kompyuteri óz maǵlıwmatların yadqa júklegendey, óz kórsetpelerin de yadqa júkleydi."
"As a result, the computer could be programmed quickly and perform calculations at very fast speeds.",Nátiyjesinde kompyuterdi tez programmalastırıwǵa hám júdá joqarı tezlikte esaplawlardı orınlawǵa boladı.
Presper Eckert and John Mauchly built the ENIAC.,Presper Ekkert penen Djon Mauchli ENIAC-tı qurastırdı.
The two engineers introduced the stored-program concept in a three-page memo dated February 1944.,Eki injener 1944 jıl fevralda jazılǵan úsh betlik jazbada saqlanǵan programma koncepciyasın engizdi.
"Later, in September 1944, John von Neumann began working on the ENIAC project.","Keyinirek, 1944 jıl sentyabrde Djon fon Neyman ENIAC proektinde jumıs islep basladı."
"On June 30, 1945, von Neumann published the First Draft of a Report on the EDVAC, which equated the structures of the computer with the structures of the human brain.",1945-jılı 30-iyunda fon Neyman kompyuter strukturaların adam miyiniń strukturaları menen teńlestiretuǵın EDVAC tuwralı esabatınıń birinshi jobasın járiyaladı.
The design became known as the von Neumann architecture.,Dizayn fon Neyman arxitekturası retinde belgili boldı.
The architecture was simultaneously deployed in the constructions of the EDVAC and EDSAC computers in 1949.,Arxitektura 1949 jılı EDVAC hám EDSAC kompyuterleriniń konstrukciyalarında bir waqıtta qollanıldı.
"The IBM System/360 (1964) was a family of computers, each having the same instruction set architecture.","IBM System/360 (1964) kompyuterler shańaraǵı bolıp, olardıń hár biri birdey kórsetpeler toplamı arxitekturasına iye."
The Model 20 was the smallest and least expensive.,Model 20 eń kishi hám eń arzan edi.
Customers could upgrade and retain the same application software.,"Tutınıwshılar birdey ámeliy programmalıq támiynattı jańalap, saqlaw imkaniyatına iye boldı."
The Model 195 was the most premium.,Model 195 eń premium boldı.
Each System/360 model featured multiprogramming—having multiple processes in memory at once.,Hárbir System/360 modelinde multiprogrammalastırıw imkaniyatı bar edi − yadta birden bir neshe procesti ámelge asırdı.
"When one process was waiting for input/output, another could compute.","Bir process kirgiziw/shıǵarıwdı kútip turǵanda, ekinshisi esaplay aladı."
IBM planned for each model to be programmed using PL/1.,IBM hárbir model ushın PL/1 arqalı programmalastırıwdó rejelestirdi.
"A committee was formed that included COBOL, Fortran and ALGOL programmers.","COBOL, Fortran hám ALGOL baǵdarlamashılarınan ibarat komitet dúzildi."
"The purpose was to develop a language that was comprehensive, easy to use, extendible, and would replace Cobol and Fortran.","Maqseti hár tárepleme, qollanıwǵa ańsat, keńeytilgen hám Kobol menen Fortrandı almastıratuǵın tildi islep shıǵıw edi."
The result was a large and complex language that took a long time to compile.,Nátiyjesinde kompilyaciyalawǵa kóp waqıt ketetuǵın úlken hám quramalı til payda boldı.
Computers manufactured until the 1970s had front-panel switches for manual programming.,1970 jıllarǵa shekem shıǵarılǵan kompyuterlerde qol menen programmalastırıwǵa arnalǵan aldınǵı panelli jalǵaǵıshlar bar edi.
The computer program was written on paper for reference.,Maǵlıwmat ushın kompyuter programması qaǵazǵa jazılǵan.
An instruction was represented by a configuration of on/off settings.,Kórsetpede jaǵıw/óshiriw parametrleriniń konfiguraciyası arqalı usınıldı.
"After setting the configuration, an execute button was pressed.",Konfiguraciyanı ornatqannan keyin orınlaw túymesi basıldı.
This process was then repeated.,Sonnan keyin bul process qaytalandı.
"Computer programs also were automatically inputted via paper tape, punched cards or magnetic-tape.","Kompyuter programmalarına qaǵaz lenta, perfokarta yamasa magnitli lenta arqalı avtomat túrde engizildi."
"After the medium was loaded, the starting address was set via switches, and the execute button was pressed.”","Jetkerip beriwshi júklengennen keyin jalǵaǵıshlar arqalı baslaw adresi ornatılıp, orınlaw túymesi basıldı."
Very Large Scale Integration,Júdá keń kólemli integraciya
A major milestone in software development was the invention of the Very Large Scale Integration (VLSI) circuit (1964).,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı zárúr basqısh júdá úlken kólemli integraciya (VLSI) sxemasınıń jańalıǵı boldı (1964).
"Following World War II, tube-based technology was replaced with point-contact transistors (1947) and bipolar junction transistors (late 1950s) mounted on a circuit board.",Ekinshi dúnyajúzilik urıstan keyin trubkaǵa tiykarlanǵan texnologiya sxemalıq plataǵa ornatılǵan noqatlı kontaktli tranzistorlar menen (1947 j.) hám bipolyarlı tranzistorlar menen (1950 jıllardıń ayaǵında) almastırıldı.
"During the 1960s, the aerospace industry replaced the circuit board with an integrated circuit chip.","1960 jılları aerokosmik sanaatı sxemalıq platanı, integral mikrosxema chipi menen almastırdı."
"Robert Noyce, co-founder of Fairchild Semiconductor (1957) and Intel (1968), achieved a technological improvement to refine the production of field-effect transistors (1963).","Robert Noys, Fairchild Semiconductor (1957) hám Intel (1968) tiykarın salıwshı, dala tranzistorlar óndirisin jaqsılaw ushın texnologiyalıq jetilistiriwge eristi (1963)."
The goal is to alter the electrical resistivity and conductivity of a semiconductor junction.,Maqseti − yarım ótkizgishli birikpeniń qarsılıǵı menen ótkiziwsheńligin ózgertiw.
"First, naturally occurring silicate minerals are converted into polysilicon rods using the Siemens process.","Birinshiden, tábiyiy silikat minerallar Siemens procesiniń járdemi menen polisillikon tayaqshalarına aylanadı."
"The Czochralski process then converts the rods into a monocrystalline silicon, boule crystal.","Sonnan keyin Choxralski procesi tayaqlardı monokristal kremniyge, bul kristalına aylandıradı."
The crystal is then thinly sliced to form a wafer substrate.,Soń kristaldı vafel substrattı qáliplestiriw ushın juqalap kesedi.
"The planar process of photolithography then integrates unipolar transistors, capacitors, diodes, and resistors onto the wafer to build a matrix of metal–oxide–semiconductor (MOS) transistors.","Fotolitografiyanıń planar procesi bir polyarlı tranzistorlardı, kondensatorlardı, diodlardı hám rezistorlardı metal-oksid-yarım ótkizgish (MOS) tranzistorlarınıń matricasın dúziw ushın plastinaǵa biriktiredi."
The MOS transistor is the primary component in integrated circuit chips.,MOS tranzistorı integral mikrosxemalardaǵı tiykarǵı komponent bolıp tabıladı.
"Originally, integrated circuit chips had their function set during manufacturing.",Dáslebinde integral mikrosxemalar islep shıǵarıw procesinde óz funkciyaların ornatqan.
"During the 1960s, controlling the electrical flow migrated to programming a matrix of read-only memory (ROM).",1960 jılları elektr aǵımın basqarıw tek oqıwǵa arnalǵan yadtıń (ROM) matricasın programmalastırıwǵa ótti.
The matrix resembled a two-dimensional array of fuses.,Matrica saqlawshılar eki ólshemli massivke uqsadı.
The process to embed instructions onto the matrix was to burn out the unneeded connections.,Kórsetpelerdi matricaǵa jaylastırıw procesi kereksiz jalǵaǵıshlardı óshiriw boldı.
"There were so many connections, firmware programmers wrote a computer program on another chip to oversee the burning.","Kóplegen jalǵanıwlar boldı, mikroprogramma jaratıwshıları janıwdı baqlaw ushın basqa chipke kompyuter programmasın jazdı."
The technology became known as Programmable ROM.,Texnologiya programmalastırılatuǵın ROM retinde belgili boldı.
"In 1971, Intel installed the computer program onto the chip and named it the Intel 4004 microprocessor.","1971 jılı Intel kompyuter programmasın chipke ornatıp, onı Intel 4004 mikroprocessorı dep atadı."
The terms microprocessor and central processing unit (CPU) are now used interchangeably.,Mikroprocessor hám oraylıq processor (CPU) terminleri endi bir-biriniń ornına qollanıladı.
"However, CPUs predate microprocessors.","Degen menen, processorlar mikroprocessorlardan burın payda boldı."
"For example, the IBM System/360 (1964) had a CPU made from circuit boards containing discrete components on ceramic substrates.”","Mısalı, IBM System/360 (1964) qurılmasında keramikalıq tiykarlarda diskret komponentlerdi óz ishine alǵan platalardan tayarlanǵan processor boldı."
The Intel 4004 (1971) was a 4-bit microprocessor designed to run the Busicom calculator.,Intel 4004 (1971) Busicom kalkulyatorın iske túsiriwge arnalǵan 4 razryadlı mikroprocessorı edi.
"Five months after its release, Intel released the Intel 8008, an 8-bit microprocessor.",Shıǵarılǵannan keyin bes ay ótkennen soń Intel 8-bitlik Intel 8008 mikroprocessorın shıǵardı.
Bill Pentz led a team at Sacramento State to build the first microcomputer using the Intel 8008: the Sac State 8008 (1972).,Bill Penc Sakramento shtatındaǵı topardı Intel 8008: Sac State 8008 (1972) járdemi menen birinshi mikrokompyuter jaratıw ushın basqardı.
Its purpose was to store patient medical records.,Onıń maqseti nawqaslardıń medicinalıq jazbaların saqlaw edi.
"The computer supported a disk operating system to run a Memorex, 3-megabyte, hard disk drive.","Kompyuter Memorex, 3 megabayt, qattı diskti isletiw ushın disk operacion sistemasın qolladı."
It had a color display and keyboard that was packaged in a single console.,Onıń bir konsolge oralǵan reńli displeyi menen klaviaturası boldı.
The disk operating system was programmed using IBM's Basic Assembly Language (BAL).,Disk operacion sisteması IBM kompaniyasınıń Basic Assembly Language (BAL) járdemi menen programmalastırılǵan.
The medical records application was programmed using a BASIC interpreter.,Medicinalıq jazbalar qosımshası BASIC interpretatorı arqalı programmalastırılǵan.
"However, the computer was an evolutionary dead-end because it was extremely expensive.","Degen menen, kompyuter evolyuciyalıq qıyınshılıqqa ushıradı, óytkeni ol júdá qımbat edi."
"Also, it was built at a public university lab for a specific purpose.","Sonday-aq, ol belgili bir maqset ushın mámleketlik universitet laboratoriyasında salınǵan."
"Nonetheless, the project contributed to the development of the Intel 8080 (1974) instruction set.”","Usıǵan qaramastan, proekt Intel 8080 (1974) kórsetpeler jıynaǵın rawajlandırıwǵa úles qostı."
"In 1978, the modern software development environment began when Intel upgraded the Intel 8080 to the Intel 8086.",1978 jılı Intel 8080-di Intel 8086-ǵa jańalaǵannan soń zamanagóy programmalıq támiynat islep shıǵıw ortalıǵı baslandı.
Intel simplified the Intel 8086 to manufacture the cheaper Intel 8088.,Intel arzanıraq Intel 8088-di islep shıǵarıw ushın Intel 8086-nı ápiwayılastırdı.
IBM embraced the Intel 8088 when they entered the personal computer market (1981).,IBM jeke kompyuterler bazarına kirgende Intel 8088-di qabılladı (1981).
"As consumer demand for personal computers increased, so did Intel's microprocessor development.",Tutınıwshınıń jeke kompyuterlerge degen talabı artqan sayın Intel mikroprocessorınıń rawajlanıwı da ósti.
The succession of development is known as the x86 series. The x86 assembly language is a family of backward-compatible machine instructions.,Rawajlanıwdıń izbe-izligi x86 seriyası retinde belgili. x86 assembler tili keri úylesimli mashina kórsetpeleriniń toparı bolıp tabıladı.
Machine instructions created in earlier microprocessors were retained throughout microprocessor upgrades.,Burınǵı mikroprocessorlarda jaratılǵan mashina kórsetpeleri mikroprocessorlardı jańalaw gezinde saqlandı.
This enabled consumers to purchase new computers without having to purchase new application software.,Bul tutınıwshılarǵa jańa ámeliy programmalıq támiynattı satıp almay-aq jańa kompyuterlerdi satıp alıwǵa imkaniyat berdi.
The major categories of instructions are:,Kórsetpelerdiń tiykarǵı kategoriyaları:
Memory instructions to set and access numbers and strings in random-access memory.,Tosınnan kiriw yadındaǵı sanlar menen qatarlardı ornatıwǵa hám olarǵa kiriwge arnalǵan yad kórsetpeleri.
Integer arithmetic logic unit (ALU) instructions to perform the primary arithmetic operations on integers.,Pútin sanlar menen dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa arnalǵan pútin arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) kórsetpeleri.
Floating point ALU instructions to perform the primary arithmetic operations on real numbers.,Haqıyqıy sanlarǵa dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlaw ushın ózgermeli noqat ALU kórsetpeleri.
Call stack instructions to push and pop words needed to allocate memory and interface with functions.,Yadtı hám funkciyalar menen interfeysti ajıratıw ushın kerekli sózlerdi ısırıw hám shıǵarıw ushın qońırawlar stek kórsetpeleri.
"Single instruction, multiple data (SIMD) instructions to increase speed when multiple processors are available to perform the same algorithm on an array of data.”","Maǵlıwmatlar massivinde birdey algoritmdi orınlaw ushın bir neshe processorlar bar bolǵanda tezlikti arttırıw ushın bir kórsetpe, bir neshe maǵlıwmatlar (SIMD) kórsetpeleri."
Changing programming environment,Programmalastırıw ortalıǵın ózgertiw
VLSI circuits enabled the programming environment to advance from a computer terminal (until the 1990s) to a graphical user interface (GUI) computer.,VLSI sxemaları programmalastırıw ortalıǵına kompyuter terminalınan (1990 jıllarǵa shekem) grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) kompyuterine ótiwge imkaniyat berdi.
Computer terminals limited programmers to a single shell running in a command-line environment.,Kompyuter terminalları baǵdarlamashılardı buyrıq qatarı ortalıǵında jumıs isleytuǵın qabıq penen shekleydi.
"During the 1970s, full-screen source code editing became possible through a text-based user interface.",1970 jılları tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı tolıq ekranlı derek kodın redaktorlaw múmkin boldı.
"Regardless of the technology available, the goal is to program in a programming language.”","Bar texnologiyaǵa qaramastan, maqset programmalastırıw tilinde programmalastırıw."
"A Hello, World! program is generally a simple computer program which outputs (or displays) to the screen (often the console) a message similar to Hello, World! while ignoring any user input.","Hello, World! − programması ádette ekranǵa (kóbinese konsolǵa) Hello, World! jazıwın shıǵaratuǵın (yamasa kórsetetuǵın) ápiwayı kompyuter programması. hár qanday paydalanıwshı kirgiziwin itibarma almaw gezinde."
"A small piece of code in most general-purpose programming languages, this program is used to illustrate a language's basic syntax.","Kóplegen ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerindegi kodtıń kishi bólegi, bul programma tildiń tiykarǵı sintaksisin súwretlew ushın paydalanıladı."
"A Hello, World! program is often the first written by a student of a new programming language, but such a program can also be used as a sanity check to ensure that the computer software intended to compile or run source code is correctly installed, and that its operator understands how to use it.”","Hello, World! baǵdarlaması kóbinese jańa programmalastırıw tiliniń studenti jazǵan birinshi programması bolıp tabıladı, biraq bunday programma derek kodın kompilyaciyalawǵa yamasa iske túsiriwge arnalǵan kompyuter programmalıq támiynatınıń durıs ornatılǵanına hám onıń operatorı onı qalay túsinetuǵının tekseriw ushın sawatlı tekseriw retinde de paydalanılıwı múmkin."
Variations,Variaciyalar
"Hello, World! programs vary in complexity between different languages.","Hello, World! programmaları hár túrli tillerde quramalıǵı jaǵınan túrlishe boladı."
"In some languages, particularly scripting languages, the Hello, World! program can be written as a single statement, while in others (particularly many low-level languages) there can be many more statements required.","Ayırım tillerde, ásirese skript tillerde Hello, World! programması bir operator retinde jazılıwı múmkin, al basqalarında (ásirese kóplegen tómen dárejeli tillerde) taǵı da kóplegen operatorlar kerek bolıwı múmkin."
"For example, in Python, to print the string Hello, World! followed by a newline, one only needs to write print(Hello, World!).","Mısalı, Python-da Hello, World! qatarın basıp shıǵarıw ushın jańa qatardı basıp shıǵarıw kerek(Hello, World!)."
"In contrast, the equivalent code in C++ requires the import of the input/output software library, the manual declaration of an entry point, and the explicit instruction that the output string should be sent to the standard output stream.","Kerisinshe, C++ tilindegi ekvivalent kod kirgiziw/shıǵarıw programmalıq támiynat kitapxanasın importlawdı, kiriw noqatın qol menen járiyalawdı hám shıǵıw qatarın standart shıǵıw aǵımına jiberiw kerekligi tuwralı anıq kórsetpeni talap etedi."
"The phrase Hello, World! has seen various deviations in casing and punctuation, such as the capitalization of the leading H and W, and the presence of the comma or exclamation mark.","Hello, World! sóz dizbegi bas háripler menen punktuaciyalıq belgilerinde hár túrli qolaysızlıqlardı kórdi, mısalı aldınǵı H hám W bas háripleri, útir yamasa úndew belgisiniń bolıwı."
"Some devices limit the format to specific variations, such as all-capitalized versions on systems that support only capital letters, while some esoteric programming languages may have to print a slightly modified string.","Ayırım qurılmalar formattı anıq variaciyalar menen shekleydi, mısalı tek bas háriplerdi qollaytuǵın sistemalardaǵı barlıq bas háripler menen jazılǵan versiyalar, al ayırım ezoterikalıq programmalastırıw tilleri biraz ózgertilgen qatardı basıp shıǵarıwǵa tuwra keliwi múmkin."
"For example, the first non-trivial Malbolge program printed HEllO WORld, this having been determined to be good enough.","Mısalı, birinshi áhmiyetsiz bolmaǵan Malbolge programması HEllO WORld dep basıp shıǵardı, bul jetkilikli jaqsı dep anıqlandı."
"Other human languages have been used as the output; for example, a tutorial for the Go programming language outputted both English and Chinese or Japanese characters, demonstrating the programming language's built-in Unicode support.","Shıǵıw retinde basqa adam tilleri qollanıldı, mısalı Go programmalastırıw tiline arnalǵan oqıw qollanbası programmalastırıw tiliniń Yunikod qollawın kórsetetuǵın inglis hám qıtay yamasa yapon simvolların shıǵardı."
"Another notable example is the Rust programming language, whose management system automatically inserts a Hello, World program when creating new projects.”","Taǵı bir kórnekli mısal - Rust programmalastırıw tiliniń basqarıw sisteması jańa proektlerdi jaratıw waqtında avtomat túrde Hello, World! programmasın engizedi."
A translator or programming language processor is a computer program that converts the programming instructions written in human convenient form into machine language codes that the computers understand and process.,Translyator yamasa programmalastırıw tili processorı − adamǵa qolaylı túrde jazılǵan programmalastırıw kórsetpelerin kompyuter túsinetuǵın hám qayta isleytuǵın mashina tili kodlarına aylandıratuǵın kompyuter programması.
"It is a generic term that can refer to a compiler, assembler, or interpreter—anything that converts code from one computer language into another.","Bul kompilyatorǵa, assemblerge yamasa interpretatorǵa − kodtı bir kompyuter tilinen ekinshisine túrlendiretuǵın hár qanday nársege baylanıslı ulıwma termin."
"These include translations between high-level and human-readable computer languages such as C++ and Java, intermediate-level languages such as Java bytecode, low-level languages such as the assembly language and machine code, and between similar levels of language on different computing platforms, as well as from any of these to any other of these.","Olarǵa C++ hám Java sıyaqlı joqarı dárejeli hám adam oqıy alatuǵın kompyuter tilleri, Java bayt kodı sıyaqlı orta dárejeli tiller, assembler tili menen mashina kodı sıyaqlı tómen dárejeli tiller hám hár túrli esaplaw sistemalarındaǵı platformalar tildiń uqsas dárejeleri arasındaǵı awdarmalar kiredi."
Software and hardware represent different levels of abstraction in computing.,Programmalıq támiynat hám apparatlıq támiynatlar esaplawdaǵı abstrakciyanıń hár túrli dárejelerin bildiredi.
"Software is typically written in high-level programming languages, which are easier for humans to understand and manipulate, while hardware implementations involve low-level descriptions of physical components and their interconnections.","Programmalıq támiynat ádette adamlarǵa túsiniwge hám basqarıwǵa ańsat bolatuǵın joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde jazıladı, al apparatlıq qurallardı ámelge asırıw fizikalıq komponentler hám olardıń óz-ara baylanıslarınıń tómen dárejeli anıqlamaların óz ishine aladı."
Translator computing facilitates the conversion between these abstraction levels.,Awdarmashı esaplawları abstrakciya dárejeleri arasındaǵı túrlendiriwdi ańsatlastıradı.
"Overall, translator computing plays a crucial role in bridging the gap between software and hardware implementations, enabling developers to leverage the strengths of each platform and optimize performance, power efficiency, and other metrics according to the specific requirements of the application.”","Ulıwma alǵanda, awdarmashı esaplawları programmalıq támiynat penen apparatlıq támiynatlardı ámelge asırıw arasındaǵı qashıqlıqtı joq etiwde sheshiwshi rol atqaradı, bul baǵdarlamashılarǵa hár platformanıń kúshli táreplerin paydalanıwǵa hám programmanıń anıq talaplarına sáykes ónimlilikti, quwat ónimliligin hám basqa kórsetkishlerdi optimallastırıwǵa imkaniyat beredi."
Programming Language Processors,Programmalastırıw tili processorları
"The software development process is noticeably different depending on the type of translator used by a developer, this of course differs from translator to translator.","Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi paydalanatuǵın awdarmashınıń túrine baylanıslı aytarlıqtay ózgeshelikke iye, bul álbette awdarmashıdan awdarmashıǵa shekem ózgeshelenedi."
"Stages of the development process that are influenced by a translator include the initial programming stage, the debugging stage, and most notably the execution process.","Translyator tásir etetuǵın islep shıǵıw procesiniń basqıshları dáslepki programmalastırıw basqıshıń, otladka basqıshın hám eń baslısı orınlaw procesin óz ishine aladı."
"Factors that are affected during these stages include code performance, feedback speed for the debugging process, language features, and platform independence.","Usı basqıshlarda tásir etetuǵın faktorlarǵa kod ónimliligi, otladka procesi ushın keri baylanıs tezligi, til imkaniyatları hám platforma ǵárezsizligi kiredi."
"Some of the more notable programming language processors used to translate code are compilers, interpreters, and assemblers.”","Kodtı awdarıw ushın qollanılatuǵın ataqlı programmalastırıw tili processorlarınıń ayırımları kompilyatorlar, interpretatorlar hám assemblerler bolıp tabıladı."
Compilers,Kompilyatorlar
Compiler software interacts with source code by converting it typically from a higher-level programming language into object code that can later be executed by the computer's Central Processing Unit (CPU).,"Kompilyatordıń programmalıq támiynatı derek kodı menen óz-ara baylanısta bolıp, onı ádette joqarı dárejeli programmalastırıw tilinen, keyinirek kompyuterdiń Oraylıq processorı (CPU) orınlawǵa bolatuǵın obyekt kodına aylandırıw arqalı ámelge asadı."
The object code created by the compiler consists of machine-readable code that the computer can process.,Kompilyator islep shıqqan obyekt kodı kompyuter qayta isley alatuǵın mashina tárepinen oqılatuǵın kodtan ibarat.
This stage of the computing process is known as compilation.,Esaplaw procesiniń bul basqıshı kompilyaciya dep ataladı.
Utilizing a compiler leads to separation in the translation and execution process.,Kompilyatordı paydalanıw awdarıw hám orınlaw procesinde bóliwge alıp keledi.
"After compilation, the new object code is saved separately from the source code resulting in the source code no longer being required for the execution process.","Kompilyaciyadan keyin jańa obyekt kodı dáslepki kodtan bólek saqlanadı, nátiyjesinde dáslepki kod endi orınlaw procesin talap etpeydi."
"With compiler programs, the translation process occurs one-time which results in efficient code that can be executed quickly for any number of times.","Kompilyator programmaları menen awdarma procesi bir ret orınlanadı, sonıń nátiyjesinde hár qanday tez orınlanatuǵın kod payda boladı."
There are clear benefits when translating high-level code with a compiler.,Kompilyator menen joqarı dárejeli kodtı awdarıwdıń ayqın artıqmashılıqları bar.
Compilation leads to faster run time when executing the program.,Kompilyaciya programmanıń orınlanıwın tezletedi.
"Since code is translated before execution, its results are optimized and fast.","Kod orınlanıwdan aldın awdarılǵanlıqtan, onıń nátiyjeleri optimallastırılǵan hám tez iske túsedi."
Compilers are more ideal when protecting code from plagiarism and preventing the use of source code from an unauthorized party.,Kompilyatorlar kodtı plagiattan qorǵaǵanda hám ruqsat etilmegen táreptiń derek kodın paydalanıwdıń aldın alıwǵa júdá qolaylı.
Object code only needs to be created once when compiling source code.,Derek kodın kompilyaciyalawda obyekt kodın tek bir ret jaratıw kerek.
There are clear disadvantages when translating high-level code with a compiler.,Kompilyator menen joqarı dárejeli kodtı awdarǵanda anıq kemshilikler bar.
Object code produced during compilation is specific to a machine's instruction set architecture (ISA).,Kompilyaciya waqtında jaratılǵan obyekt kodı mashinanıń kórsetpeler toplamı arxitekturasına (ISA) iye.
This results in object code that is dependent on a specific type of machine in order to run.,Onıń nátiyjesinde islew ushın belgili bir túrdegi mashinaǵa baylanıslı bolǵan obyekt kodı payda boladı.
The debugging stage of the development process cannot start until the program is fully compiled.,"Programma tolıq kompilyaciyalanbaǵansha, islep shıǵıw procesiniń otladka basqıshı baslanbaydı."
Errors are only viewable after compilation.,Qátelerdi tek kompilyaciyalawdan keyin kóriwge boladı.
Any source code that is modified must be fully recompiled to be executed again.,Ózgertilgen hár qanday derek kodın qaytadan orınlaw ushın tolıǵı menen qayta kompilyaciyalanıwı kerek.
Some notable programming languages that utilize compilers include:,Kompilyatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tilleri:
C,C
C++,C++
COBOL,COBOL
Fortran,Fortran
PL/I,PL/I
Java,Java
REXX”,REXX
Interpreters,Interpretatorlar
Interpreter programs function by interpreting high-level code into machine useable code while simultaneously executing the instructions line by line.,"Interpretator programmaları bir waqıtta kórsetpelerdi qatar boyınsha orınlap, joqarı dárejeli kodtı mashinada qollanatuǵın kodqa interpretaciyalaw arqalı jumıs isleydi."
"Unlike compilers, interpreters do not need to compile the code prior to executing the instructions.","Kompilyatorlardan ayırmashılıǵı, interpretatorlar kórsetpelerdi orınlamastan aldın, kodtı kompilyaciyalaw shárt emes."
The translation and execution process are done simultaneously and is interrupted in the event of an error in the program.,Awdarıw hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanadı hám programmada qáte payda bolǵan jaǵdayda toqtatıladı.
The use of an interpreter allows developers to test and modify code in real-time.,Interpretatordı paydalanıw baǵdarlamashılarǵa anıq waqıt rejiminde kodtı testlewge hám ózgertiwge imkaniyat beredi.
It makes the debugging process easier as well as aids in making more efficient code.,"Bul otladka procesin ańsatlastıradı, sonıń menen qatar ónimlirek kodtı jaratıwǵa járdemlesedi."
"Since the translation and execution process is done simultaneously, the execution time for interpreter programs is substantial.","Awdarma hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanatuǵınlıqtan, interpretatorda programmanıń orınlanıw waqtı aytarlıqtay."
There are clear benefits when translating high-level code with an interpreter.,Translyator menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciyalawdıń ayqın artıqmashıları bar.
"Since object code is not created in the interpretation process, less memory is required for the code.","Interpretaciya procesinde obyekt kodı jaratılmaǵanlıqtan, kod ushın az yad talap etiledi."
Interpreter languages do not create machine-specific code and can be executed on any type of machine.,Interpretator tilleri mashinaǵa arnalǵan kodtı jaratpaydı hám hár qanday tiptegi mashinada orınlanıwı múmkin.
The development and debugging process is typically quicker due to less complexity and it has more flexibility.,"Islep shıǵıw hám otladka procesiniń quramalılıǵı az bolǵanlıqtan, ádette tezirek hám onıń iykemliligi joqarı."
There are clear disadvantages when translating high-level code with an interpreter.,Awdarmashı menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciya etiwde anıq kemshilikler bar.
Programs require that an interpreter is installed on the machine in order to run and interpret it.,Programmalardı iske túsiriw hám interpretaciyalaw ushın mashinada awdarmashı ornatılıwın talap etedi.
The execution time of the program is slower than a compiler.,Programmanıń orınlaw waqtı kompilyatorǵa qaraǵanda ásten.
Some notable programming languages that utilize interpreters include:”,Interpretatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tillerine mınalar kiredi:
Assemblers,Assemblerler
An assembler program functions by converting low-level assembly code into a conventional machine code that is readable by the CPU.,Assembler tiliniń programması tómen dárejeli islep shıǵıw kodın oraylıq processor oqıy alatuǵın ápiwayı mashina kodına aylandırıw arqalı jumıs isleydi.
"The purpose of assembly language, like other coding languages, is to make the programming process more user-friendly than programming in machine language.","Assembler tiliniń maqseti, basqa kodlaw tilleri sıyaqlı mashina tiline programmalastırıwǵa qaraǵanda, programmalastırıw procesin paydalanıwshıǵa qolaylı etiw."
"Assembler languages utilize mnemonic devices and symbolic addresses to differentiate between opcode, operands, and specific memory addresses.","Assembler tilleri operaciyalıq kodtı, operandlardı hám anıq yad adreslerin ajıratıw ushın mnemonikalıq qurılmalar menen simvollı adreslerdi paydalanadı."
"Many of these components are not easily readable by humans and therefore mnemonics, symbols, and labels make the code decipherable.","Bul komponentlerdiń kópshiligin adamlar ańsat oqıy almaydı, sonlıqtan mnemotexnika, simvollar hám belgiler kodtı deshifrlawǵa imkaniyat beredi."
The assembler works by processing code one line at a time and then moves on to the next instruction.,"Assembler kodtı bir waqıtta bir qatardı qayta islew arqalı jumıs isleydi, sonnan keyin keyingi kórsetpege ótedi."
"To eliminate issues that occur due to addressing locations, the translation process known as assembly is typically done in a two-pass process.",Orınlardı sheshiwge baylanıslı payda bolatuǵın máselelerdi sheshiw ushın qurastırıw dep atalatuǵın awdarma procesi ádette eki basqıshlı proceste orınlanadı.
The first pass of assembly is done in order to identify binary addresses that correspond to the symbolic names.,Simvollı atlarǵa sáykes keletuǵın ekilik adreslerdi anıqlaw ushın qurastırıwdıń birinshi ótiwi orınlanadı.
This is essential in order to guide pass two which is the line-by-line translation into machine language.,Bul mashina tiline bir qatardı awdarıw bolıp tabılatuǵın eki ótiwdi baǵdarlaw ushın júdá zárúr.
Commonly used assemblers include:,Jiyi qollanılatuǵın assemblerlerge tómendegiler kiredi:
x86 assembly languages (used in Intel and AMD processors),x86 assembler tilleri (intel hám AMD processorlarında qollanıladı)
ARM assembly language (used in mobile devices),ARM assembler tili (mobil qurılmalarda qollanıladı)
MIPS assembly language (used in gaming consoles),MIPS assembler tili (oyın konsollarında qollanıladı)
PowerPC assembly language,PowerPC assembler tili
LC-3 assembly language (used primarily in education to program the LC-3 computer)”,LC-3 assembler tili (tiykarınan bilimlendiriwde hám LC-3 kompyuterin programmalastırıwda qollanıladı)
Low-level programming language,Tómen dárejeli programmalastırıw tili
A low-level programming language is a programming language that provides little or no abstraction from a computer's instruction set architecture; commands or functions in the language are structurally similar to a processor's instructions.,Tómen dárejeli programmalastırıw tili − kompyuterdiń komandalar jıynaǵınıń arxitekturasınan abstrakciyalawdı az yamasa ulıwma támiyinleytuǵın programmalastırıw tili; tildegi komandalar yamasa funkciyalar strukturalıq jaǵınan processordıń kórsetpelerine uqsas.
"Generally, this refers to either machine code or assembly language.",Ádette bul mashina tili yamasa assembler tiline tiyisli.
"Because of the low (hence the word) abstraction between the language and machine language, low-level languages are sometimes described as being close to the hardware.","Til menen mashina tili arasındaǵı abstrakciyanıń tómenligi (demek sóz) bolǵanlıqtan, tómen dárejeli tiller geyde apparatlıq qurallarǵa jaqın” dep táriyiplenedi."
"Programs written in low-level languages tend to be relatively non-portable, due to being optimized for a certain type of system architecture.","Tómen dárejeli tillerde jazılǵan programmalar sistema arxitekturasınıń belgili bir túrine optimallastırılǵanlıqtan, salıstırmalı túrde portativ emes boladı."
Low-level languages can convert to machine code without a compiler or interpreter—second-generation programming languages use a simpler processor called an assembler—and the resulting code runs directly on the processor.,Tómen dárejeli tiller kompilyatorsız yamasa interpretatorsız mashina tiline túrlendire aladı − ekinshi áwlad programmalastırıw tilleri assembler dep atalatuǵın ápiwayı processordı paydalanadı hám alınǵan kod tikkeley processorda jumıs isleydi.
"A program written in a low-level language can be made to run very quickly, with a small memory footprint.",Tómen dárejeli tilde jazılǵan programmanı yad kóleminiń azlıǵı menen júdá tez orınlawǵa boladı.
An equivalent program in a high-level language can be less efficient and use more memory.,Joqarı dárejeli tildegi ekvivalent programmanıń ónimliligi tómen bolıwı hám yadtı kóbirek paydalanıwı múmkin.
"Low-level languages are simple, but considered difficult to use, due to numerous technical details that the programmer must remember.","Tómen dárejeli tiller ápiwayı, biraq baǵdarlamashı este saqlawı kerek kóplegen texnikalıq anıqlamalarǵa baylanıslı paydalanıw qıyın bolıp esaplanadı."
"By comparison, a high-level programming language isolates execution semantics of a computer architecture from the specification of the program, which simplifies development.”","Salıstırıw ushın, joqarı dárejeli programmalastırıw tili kompyuter arxitekturasınıń orınlanıw semantikasın programmanıń specifikaciyasınan izolyaciyalaydı, bul qayta islewdi ańsatlastıradı."
Machine code is the form in which code that can be directly executed is stored on a computer.,Mashina kodı − kompyuterde tikkeley orınlanatuǵın kod saqlanatuǵın forma.
"It consists of machine language instructions, stored in memory, that perform operations such as moving values in and out of memory locations, arithmetic and boolean logic, and testing values and, based on the test, either executing the next instruction in memory or executing an instruction at another location.","Ol yadta saqlanatuǵın, mánislerdi yad orınlarına jıljıtıw, arifmetikalıq hám logikalıq logika mánislerin testten ótkeriw sıyaqlı operaciyalardı orınlaytuǵın hámde test tiykarında yadtaǵı keyingi kórsetpeni orınlaw yamasa basqa orında kórsetpe beriw."
Machine code is usually stored in memory as binary data.,Mashina kodı ádette yadta ekilik maǵlıwmatlar retinde saqlanadı.
"Programmers almost never write programs directly in machine code; instead, they write code in assembly language or higher-level programming languages.",Baǵdarlamashılar programmalardı heshqashan derlik mashinalıq kodta jazbaydı; onıń ornına olar assembler tilinde yamasa joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde kod jazadı.
"Although few programs are written in machine languages, programmers often become adept at reading it through working with core dumps or debugging from the front panel.","Mashina tillerinde bir neshe programmalar jazılǵanı menen, baǵdarlamashılar kóbinese tiykarǵı yad dampı menen jumıs islew yamasa aldınǵı panelden otladka arqalı onı oqıwǵa sheber."
"Example of a function in hexadecimal representation of x86-64 machine code to calculate the nth Fibonacci number, with each line corresponding to one instruction:”",Hárbir qatar bir kórsetpege sáykes keletuǵın n-Fibonachchi sanın esaplaw ushın x86-64 mashina kodınıń on altılıq kórinistegi funkciyasına mısal:
Assembly language,Assembler tili
Second-generation languages provide one abstraction level on top of the machine code.,Ekinshi áwlad tilleri mashina kodınıń ústinde bir abstrakciya dárejesin támiyinleydi.
"In the early days of coding on computers like TX-0 and PDP-1, the first thing MIT hackers did was to write assemblers.",TX-0 hám PDP-1 sıyaqlı kompyuterlerde kodlawdıń dáslepki kúnlerinde MIT xakerleriniń birinshi islegeni assembler jazıwı edi.
"Assembly language has little semantics or formal specification, being only a mapping of human-readable symbols, including symbolic addresses, to opcodes, addresses, numeric constants, strings and so on.","Assembler tiliniń semantikası yamasa formal táriyipi az, ol tek adam oqıy alatuǵın simvollardı, sonıń ishinde simvollıq adreslerdi operaciyalıq kodlarǵa, adreslerge, sanlı konstantalarǵa, qatarlarǵa h.t.b. salıstırıw bolıp tabıladı."
"Typically, one machine instruction is represented as one line of assembly code, commonly called mnemonics.","Ádette, bir mashina kórsetpesi mnemotexnika dep atalatuǵın jıynaw kodınıń bir qatarı retinde usınıladı."
Assemblers produce object files that can link with other object files or be loaded on their own.,Assemblerler basqa obyekt faylları menen baylanısa alatuǵın yamasa ózbetinshe júklenetuǵın obyekt faylların jaratadı.
Most assemblers provide macros to generate common sequences of instructions.,Kóplegen assembler kórsetpelerdiń ulıwma izbe-izligin jaratıw ushın makroslardı beredi.
"Example: The same Fibonacci number calculator as above, but in x86-64 assembly language using AT&T syntax:”","Mısal: Joqarıdaǵıday Fibonachchi sanlar kalkulyatorı, biraq AT&T sintaksisin x86-64 qollanatuǵın assembler tilinde:"
"In this code example, the registers of the x86-64 processor are named and manipulated directly.",Bul kod mısalında x86-64 processorınıń registrleri atalǵan hám tikeley basqarıladı.
"The function loads its 32-bit argument from %edi in accordance to the System V application binary interface for x86-64 and performs its calculation by manipulating values in the %eax, %ecx, %esi, and %edi registers until it has finished and returns.","Funkciya x86-64 sistemasına arnalǵan V System qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes %edi ishinen óziniń 32 bitlik argumentin júkleydi hám onı tamamlanǵansha %eax, %ecx, %esi hám %edi registrlerindegi mánislerdi qayta islew arqalı esaplawdı orınlaydı hám qaytaradı."
"Note that in this assembly language, there is no concept of returning a value.",Assembler tilinde mánisti qaytarıw túsinigi joq ekenin este saqlań.
"The result having been stored in the %eax register, again in accordance with System V application binary interface, the ret instruction simply removes the top 64-bit element on the stack and causes the next instruction to be fetched from that location (that instruction is usually the instruction immediately after the one that called this function), with the result of the function being stored in %eax. x86-64 assembly language imposes no standard for passing values to a function or returning values from a function (and in fact, has no concept of a function); those are defined by an application binary interface, such as the System V ABI for a particular instruction set.","Nátiyje %eax registrinde saqlanǵanlıqtan, taǵı da System V qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes, ret kórsetpesi stektiń joqarı 64 bitlik elementin óshiredi hám keyingi kórsetpeni sol orınnan alıwǵa alıp keledi (bul kórsetpe ádette usı funkciyanı shaqırǵan kórsetpeden keyingisi), funkciyanıń nátiyjesi %eax ishinde saqlanadı. x86-64 assembler tili funkciyaǵa mánislerdi beriw yamasa funkciyadan mánislerdi qaytarıw ushın heshqanday standart ornatpaydı (hám is júzinde funkciya túsinigi joq); olar anıq kórsetpeler toplamına arnalǵan System V ABI sıyaqlı programmanıń ekilik interfeysi arqalı anıqlanadı."
Compare this with the same function in C:”,Bunı C tilindegi birdey funkciya menen salıstırıń:
Low-level programming in high-level languages,Joqarı dárejeli tillerde tómen dárejeli programmalastırıw
"During the late 1960s and 1970s, high-level languages that included some degree of access to low-level programming functions, such as PL/S, BLISS, BCPL, extended ALGOL and ESPOL (for Burroughs large systems), and C, were introduced.","1960 hám 1970 jıllardıń ayaǵında PL/S, BLISS, BCPL, keńeytilgen ALGOL hám ESPOL (Burroughs sistemaları ushın) hám C sıyaqlı tómen dárejeli programmalastırıw funkciyalarına belgili bir dárejede kiriwdi óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli tiller engizildi."
"One method for this is inline assembly, in which assembly code is embedded in a high-level language that supports this feature.",Bul usıldıń biri ornatılǵan jıynaw kodı usı imkaniyattı qollaytuǵın joqarı dárejeli tildi engizgen.
Some of these languages also allow architecture-dependent compiler optimization directives to adjust the way a compiler uses the target processor architecture.,"Usı tillerdiń ayırımları sonıń menen bir qatarda arxitekturaǵa ǵárezli kompilyatordı optimallastırıw direktivaları, kompilyatordıń maqsetli processor arxitekturasın paydalanıw usılın retlewge imkaniyat beredi."
"Although a language like C is high-level, it does not fully abstract away the ability to manage memory like other languages.","C sıyaqlı til joqarı dárejeli bolǵanı menen, ol basqa tiller sıyaqlı yadtı basqarıw imkaniyatın tolıǵı menen alıp taslamaydı."
In a high-level language like Python the programmer cannot directly access memory due to the abstractions between the interpreter and the machine.,Python sıyaqlı joqarı dárejeli tilde baǵdarlamashı interpretator menen mashina arasındaǵı abstrakciyaǵa baylanıslı yadqa tikkeley kire almaydı.
Thus C can allow more control by exposing memory management tools through tools like memory allocate (malloc).,"Usılayınsha, C yadtı bólistiriw (malloc) sıyaqlı qurallar arqalı yadtı basqarıw quralların kórsetiwde kóbirek basqarıwǵa imkaniyat beredi."
"Furthermore, as referenced above, the following block of C is from the GNU Compiler and shows the inline assembly ability of C. Per the GCC documentation this is a simple copy and addition code.","Bunnan basqa, joqarıda silteme berilgenindey, keyingi C blogı GNU kompilyatorınan alınǵan hám C-diń ornatılǵan islep shıǵıw imkaniyatın kórsetedi. GCC hújjetine sáykes bul ápiwayı kóshiriw hám qosıw kodı."
This code displays the interaction between a generally high level language like C and its middle/low level counter part Assembly.,Bul kod C sıyaqlı ulıwma joqarı dárejeli til menen onıń orta/tómen dárejeli esaplawshı bólimi assemblerdiń óz-ara tásirin kórsetedi.
Although this may not make C a natively low level language these facilities express the interactions in a more direct way.”,"Bul C tilin tómen dárejeli tilge aylandırmasa da, bul qurallar óz-ara tásirlerdi tikkeley túrde kórsetedi."
Machine code,Mashina kodı
"In computer programming, machine code is computer code consisting of machine language instructions, which are used to control a computer's central processing unit (CPU).",Programmalastırıwda mashina kodı yamasa mashina tili − kompyuterdiń oraylıq processor blogın (CPU) basqarıw ushın qollanılatuǵın mashina tili kórsetpelerinen ibarat kompyuter kodı.
"Although decimal computers were once common, the contemporary marketplace is dominated by binary computers; for those computers, machine code is the binary representation of a computer program which is actually read and interpreted by the computer.","Onlıq kompyuterler bir waqıtları keń tarqalgan bolsa da, házirgi zaman bazarında binar kompyuterler ústemlik etedi; bul kompyuterler ushın mashina kodı kompyuter tárepinen oqıw hám túsindiretuǵın kompyuter programmasınıń binar yaǵnıy ekilik kórinisi."
A program in machine code consists of a sequence of machine instructions (possibly interspersed with data).,Mashina kodındaǵı programma mashina kórsetpeleri izbe-izliginen ibarat (múmkin maǵlıwmatlar menen aralasqan).
"Each instruction causes the CPU to perform a very specific task, such as a load, a store, a jump, or an arithmetic logic unit (ALU) operation on one or more units of data in the CPU's registers or memory.","Hárbir kórsetpe processordı, processor registrlerindegi yamasa yadındaǵı maǵlıwmatlardıń bir yamasa bir neshe birliklerinde júklew, saqlaw, ótiw yamasa arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) operaciyası sıyaqlı júdá anıq wazıypanı orınlawǵa májbúr etedi."
Early CPUs had specific machine code that might break backward compatibility with each new CPU released.,Dáslepki processorlarda hárbir shıǵarılǵan jańa processor menen keri úylesimlilikti buzıwı múmkin bolǵan arnawlı kodı bar edi.
"The notion of an instruction set architecture (ISA) defines and specifies the behavior and encoding in memory of the instruction set of the system, without specifying its exact implementation.","Kórsetpeler toplamı arxitekturası (ISA) túsinigi onıń anıq orınlanıwın kórsetpesten, sistemanıń komandalar jıynaǵınıń yadındaǵı minez-qulqın hám kodlawın anıqlaydı hám belgileydi."
"This acts as an abstraction layer, enabling compatibility within the same family of CPUs, so that machine code written or generated according to the ISA for the family will run on all CPUs in the family, including future CPUs.","Bul processorlar toparında úylesimlilikke imkaniyat beretuǵın abstrakciyalıq dáreje retinde háreket etedi, usılayınsha ISA standartına sáykes jazılǵan yamasa jaratılǵan mashina kodı shańaraqlıq barlıq processorlarda, sonıń ishinde keleshektegi processorlarda da jumıs isleydi."
"In general, each architecture family (e.g. x86, ARM) has its own ISA, and hence its own specific machine code language.","Ulıwma, hárbir arxitekturalıq shańaraq (mısalı, x86, ARM) óziniń ISA, arnawlı mashina kodı tili bar."
"There are exceptions, such as the VAX architecture, which included optional support of the PDP-11 instruction set and IA-64, which included optional support of the IA-32 instruction set.",PDP-11 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı qamtıytuǵın VAX arxitekturası hám IA-32 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı óz ishine alatuǵın IA-64 sıyaqlı ózgeshelikleri bar.
"Another example is the PowerPC 615, a processor designed to natively process both PowerPC and x86 instructions.",Taǵı bir mısal PowerPC 615 processorı PowerPC hám x86 kórsetpeleriniń ekewin de qayta islewge arnalǵan.
"Machine code is a strictly numerical language, and is the lowest-level interface to the CPU intended for a programmer.",Mashina kodı − qatań sanlı til hám baǵdarlamashıǵa arnalǵan oraylıq processordıń eń tómen dárejeli interfeysi.
"Assembly language provides a direct mapping between the numerical machine code and a human-readable version where numerical opcodes and operands are replaced by readable strings (e.g. 0x90 as the NOP instruction on x86, with 0xB8 being the MOV instruction, 0xE8 meaning CALL or 0x0F05 standing for the SYSCALL instruction).","Assembler tili sanlı mashina kodı menen adam oqıy alatuǵın versiya arasında tikkeley salıstırıwdı támiyinleydi, onda sanlı operaciya kodları menen operandlar oqılatuǵın qatarlar menen almastırıladı (mısalı, x86 sistemasında NOP kórsetpesi retinde 0x90, 0xB8 MOV kórsetpesi, 0xE8 - CALL yamasa 0x0F05 degendi bildiredi, SYSCALL kórsetpesi ushın)."
"While it is possible to write programs directly in machine code, managing individual bits and calculating numerical addresses and constants manually is tedious and error-prone.","Programmalardı tikkeley mashina kodında jazıw múmkin bolsa da, jeke bitlerdi basqarıw hám sanlı adresler menen konstantalardı qol menen esaplaw jalıqtıradı hám qátege beyim."
"For this reason, programs are very rarely written directly in machine code in modern contexts, but may be done for low-level debugging, program patching (especially when assembler source is not available) and assembly language disassembly.","Usı sebepli, programmalar házirgi kontekstlerde tikkeley mashina kodında júdá siyrek jazıladı, biraq tómen dárejeli otladka, programmanı dúzetiw (ásirese assembler derek kodı qoljetimli bolmaǵanda) hám assembler tilin ajıratıw ushın orınlanıwı múmkin."
The majority of practical programs today are written in higher-level languages.,Házirgi waqıtta programmalardıń kópshiligi joqarı dárejeli tillerde jazılǵan.
"Those programs are either translated into machine code by a compiler, or are interpreted by an interpreter, usually after being translated into an intermediate code, such as a bytecode, that is then interpreted.","Bul programmalar kompilyator arqalı mashina kodına awdarıladı yamasa interpretator arqalı túsindiriledi, ádette bayt kod sıyaqlı aralıq kodqa awdarılǵannan keyin, soń interpretaciyalanadı."
"Machine code is by definition the lowest level of programming detail visible to the programmer, but internally many processors use microcode or optimize and transform machine code instructions into sequences of micro-ops.","Mashina kodı anıqlaması boyınsha baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın programmalastırıw anıqlamasınıń eń tómen dárejesi bolıp tabıladı, biraq ishki kóplegen processorlar mikrokodtı paydalanadı yamasa mashina kodı kórsetpelerin mikro-operaciyalar dizbeginde optimallastıradı hám túrlendiredi."
"Microcode and micro-ops are not generally considered to be machine code; except on some machines, the user cannot write microcode or micro-ops, and the operation of microcode and the transformation of machine-code instructions into micro-ops happens transparently to the programmer except for performance related side effects.”","Mikrokod hám mikro-operaciyalar ádette mashina kodı bolıp esaplanbaydı; ayırım mashinalardı qospaǵanda, paydalanıwshı mikrokodtı yamasa mikro-operaciyalardı jaza almaydı, al mikrokodtıń jumısı hám mashina kodı kórsetpeleriniń mikro-operaciyalarǵa túrleniwi ónimlilikke baylanıslı alternativ tásirlerdi qospaǵanda, baǵdarlamashı ushın ashıq túrde júredi."
Instruction set,Kórsetpeler jıynaǵı
Every processor or processor family has its own instruction set.,Hárbir processor yamasa processorlar toparınıń jeke kórsetpeler jıynaǵı boladı.
"Instructions are patterns of bits, digits, or characters that correspond to machine commands.","Kórsetpeler - bul mashina komandalarına sáykes keletuǵın bitlerdiń, cifrlardıń yamasa simvollardıń úlgileri."
"Thus, the instruction set is specific to a class of processors using (mostly) the same architecture.","Usılayınsha, kórsetpeler jıynaǵı (tiykarınan) birdey arxitekturanı paydalanatuǵın processorlar klasına tiyisli."
Successor or derivative processor designs often include instructions of a predecessor and may add new additional instructions.,Miyrasxor yamasa tuwındı processor konstrukciyaları kóbinese aldınǵı versiyanıń kórsetpelerin qamtıydı hám jańa qosımsha kórsetpelerdi qosıwı múmkin.
"Occasionally, a successor design will discontinue or alter the meaning of some instruction code (typically because it is needed for new purposes), affecting code compatibility to some extent; even compatible processors may show slightly different behavior for some instructions, but this is rarely a problem.","Geyde miyrasxor dizayn ayırım kórsetpe kodınıń mánisin toqtatadı yamasa ózgertedi (ádette ol jańa maqsetler ushın kerek bolǵanlıqtan), belgili bir dárejede kod úylesimliligine tásir etedi; hátte úylesimli processorlar ayırım kórsetpeler ushın sál ózgeshe háreketti kórsetiwi múmkin, biraq bul siyrek másele."
"Systems may also differ in other details, such as memory arrangement, operating systems, or peripheral devices.","Sistemalar yadtıń jaylasıwı, operacion sistemalar yamasa periferiyalıq qurılmalar sıyaqlı basqa maǵlıwmatlarda da ózgesheleniwi múmkin."
"Because a program normally relies on such factors, different systems will typically not run the same machine code, even when the same type of processor is used.","Programma ádette usınday faktorlarǵa súyenetuǵınlıqtan, hár túrli sistemalar ádette bir tipli processor paydalanılsa da, birdey mashina kodın iske túsirmeydi."
A processor's instruction set may have fixed-length or variable-length instructions.,Processordıń kórsetpeler jıynaǵında turaqlı yamasa ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler bolıwı múmkin.
How the patterns are organized varies with the particular architecture and type of instruction.,Úlgilerdiń shólkemlestiriliwi anıq arxitektura menen kórsetpe túrine baylanıslı ózgeredi.
"Most instructions have one or more opcode fields that specify the basic instruction type (such as arithmetic, logical, jump, etc.), the operation (such as add or compare), and other fields that may give the type of the operand(s), the addressing mode(s), the addressing offset(s) or index, or the operand value itself (such constant operands contained in an instruction are called immediate).","Kórsetpelerdiń kópshiliginde tiykarǵı kórsetpe túrin (mısalı arifmetikalıq, logikalıq, ótiw, t.b.), operaciyanı (qosıw yamasa salıstırıw sıyaqlı) hám operand(lar) túrin beretuǵın basqa maydanlardı kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe operaciyalıq kod maydanları boladı. Adreslew rejim(leri), adreslew jıljıw(lar)ı, indeks yamasa operand mánisiniń ózi (kórsetpedegi usınday turaqlı operandlar operativ dep ataladı)."
Not all machines or individual instructions have explicit operands.,Barlıq mashinalarda yamasa jeke kórsetpelerde anıq operandlar bolmaydı.
"On a machine with a single accumulator, the accumulator is implicitly both the left operand and result of most arithmetic instructions.",Jalǵız akkumulyatorı bar mashinada akkumulyator alternativ túrde shep jaq operand hám kóplegen arifmetikalıq kórsetpelerdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"Some other architectures, such as the x86 architecture, have accumulator versions of common instructions, with the accumulator regarded as one of the general registers by longer instructions.","Ayırım basqa arxitekturalarda, mısalı x86 arxitekturasında ulıwma kórsetpelerdiń akkumulyatorlıq versiyaları bar, akkumulyator uzaǵıraq kórsetpeler boyınsha ulıwma registrlerdiń biri retinde qarastırıladı."
A stack machine has most or all of its operands on an implicit stack.,Stek mashinasında jasırın stekte onıń operandlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵı bar.
"Special purpose instructions also often lack explicit operands; for example, CPUID in the x86 architecture writes values into four implicit destination registers.",Arnawlı maqsetli kórsetpelerde de jiyi anıq operandlar joq; mısalı x86 arxitekturasındaǵı CPUID mánislerdi tórt jasırın tayınlaw registrlerine jazadı.
"This distinction between explicit and implicit operands is important in code generators, especially in the register allocation and live range tracking parts.","Ashıq hám jasırın operandlar arasındaǵı bul ayırmashılıq kod generatorlarında zárúr, ásirese registrdi bóliw hám janlı diapazondı baqlaw bólimlerinde."
"A good code optimizer can track implicit as well as explicit operands which may allow more frequent constant propagation, constant folding of registers (a register assigned the result of a constant expression freed up by replacing it by that constant) and other code enhancements.”","Jaqsı kodtı optimallastırıwshı kóbirek turaqlı tarqatıwǵa, registrlerdiń turaqlı búkleniwine (onı usı turaqlıǵa almastırıw arqalı bosatılǵan turaqlı ańlatpanıń nátiyjesi tayınlanǵan registr) hám basqa kodtı jaqsılawǵa imkaniyat beretuǵın jasırın hám ayqın operandlardı baqlay aladı."
Programs,Programmalar
A computer program is a list of instructions that can be executed by a central processing unit (CPU).,Kompyuter programması − oraylıq processor (CPU) orınlay alatuǵın kórsetpeler dizimi.
A program's execution is done in order for the CPU that is executing it to solve a problem and thus accomplish a result.,Programmanıń orınlanıwı onı orınlaytuǵın oraylıq processordıń máseleni sheshiwi hám usılayınsha nátiyjege erisiwi ushın ámelge asırıladı.
"While simple processors are able to execute instructions one after another, superscalar processors are able under certain circumstances (when the pipeline is full) of executing two or more instructions simultaneously.","Ápiwayı processorlar kórsetpelerdi izbe-iz orınlay alatuǵın bolsa, superskalyar processorlar belgili bir jaǵdaylarda (qubır tolǵanda) eki yamasa onnan da kóp kórsetpelerdi bir waqıtta orınlay aladı."
"As an example, the original Intel Pentium from 1993 can execute at most two instructions per clock cycle when its pipeline is full.","Mısal retinde, 1993-jılǵı original Intel Pentium qubırı tolǵanda saatlıq ciklge eń kóp eki kórsetpeni orınlay aladı."
Program flow may be influenced by special 'jump' instructions that transfer execution to an address (and hence instruction) other than the next numerically sequential address.,Programma aǵımına orınlanıwı keyingi sanlı izbe-iz adresten basqa adreske jetkerip beretuǵın arnawlı sekiriw” kórsetpeleri tásir etiwi múmkin.
"Whether these conditional jumps occur is dependent upon a condition such as a value being greater than, less than, or equal to another value.”","Bul shártli sekiriwlerdiń júz beriwi mánistiń basqa mánisten úlken, kishi yamasa oǵan teń bolıwı sıyaqlı shártke baylanıslı."
Overlapping instructions,Qaytalanatuǵın kórsetpeler
"On processor architectures with variable-length instruction sets (such as Intel's x86 processor family) it is, within the limits of the control-flow resynchronizing phenomenon known as the Kruskal count, sometimes possible through opcode-level programming to deliberately arrange the resulting code so that two code paths share a common fragment of opcode sequences.","Ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler jıynaǵı bar processor arxitekturalarında (mısalı Intel kompaniyasınıń x86 processorlar toparı) bul Kruskal sanı dep atalatuǵın basqarıw aǵımın qayta sinxronlaw qubılısı sheńberinde, geyde nátiyje kodtı aldınnan retlew ushın operaciyalıq kod dárejesindegi programmalastırıw arqalı múmkin boladı. Eki kod jolı operaciyalıq kod tártibiniń ulıwma fragmentin bólisedi."
"These are called overlapping instructions, overlapping opcodes, overlapping code, overlapped code, instruction scission, or jump into the middle of an instruction, and represent a form of superposition.","Olar qabatlasatuǵın kórsetpeler, qaytalanatuǵın operaciyalıq kodlar, qabatlasatuǵın kod, qabatlastırılǵan kod, kórsetpeniń kesiliwi yamasa kórsetpeniń ortasına ótiwi dep ataladı hám superpoziciya formasın bildiredi."
"In the 1970s and 1980s, overlapping instructions were sometimes used to preserve memory space.",1970 hám 1980 jılları yad keńisligin saqlaw ushın geyde qaytalanatuǵın kórsetpeler qollanıldı.
"One example were in the implementation of error tables in Microsoft's Altair BASIC, where interleaved instructions mutually shared their instruction bytes.","Bir mısal Microsoft korporaciyasınıń Altair BASIC programmasında qáte kestelerin ámelge asırıwda boldı, bunda aralas kórsetpeler óz-ara kórsetpe baytların bólisti."
"The technique is rarely used today, but might still be necessary to resort to in areas where extreme optimization for size is necessary on byte-level such as in the implementation of boot loaders which have to fit into boot sectors.","Bul usıl búgingi kúnde siyrek paydalanıladı, biraq bayt dárejesinde ólshemdi hádden tıs optimallastırıw kerek orınlarda, mısalı júklew sektorlarına sáykes keletuǵın júklewshilerdi ámelge asırıwda kerek bolıwı múmkin."
It is also sometimes used as a code obfuscation technique as a measure against disassembly and tampering.,Ol sonday-aq geyde bóliwge hám buzıwǵa qarsı shara retinde kodtı jasırıw usılı retinde paydalanıladı.
The principle is also utilized in shared code sequences of fat binaries which must run on multiple instruction-set-incompatible processor platforms.,Bul princip sonıń menen bir qatarda bir neshe kórsetpeler jıynaǵına sáykes kelmeytuǵın processor platformalarında jumıs islewi kerek ekilik fayllardıń ulıwma kod izbe-izliginde qollanıladı.
This property is also used to find unintended instructions called gadgets in existing code repositories and is utilized in return-oriented programming as alternative to code injection for exploits such as return-to-libc attacks.”,Bul qásiyet sonday-aq bar kod repozitoriylerinde gadjetler dep atalatuǵın kútilmegen kórsetpelerdi tabıw ushın paydalanıladı hám qaytarıwǵa baǵdarlanǵan programmalastırıwda libc-ke qaytarıw hújimleri sıyaqlı ekspluataciyalar ushın kodtı kirgiziwge alternativ retinde paydalanıladı.
Data set,Maǵlıwmatlar jıynaǵı
A data set (or dataset) is a collection of data.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı (yamasa maǵlıwmatlar jıynaǵı) maǵlıwmatlardıń jıynaǵı.
"In the case of tabular data, a data set corresponds to one or more database tables, where every column of a table represents a particular variable, and each row corresponds to a given record of the data set in question.","Kesteli maǵlıwmatlar jaǵdayında maǵlıwmatlar jıynaǵı bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazası kestelerine sáykes keledi, bunda kesteniń hárbir baǵanası belgili bir ózgeriwshi mánisti kórsetedi hám hárbir qatar qarastırılıp atırǵan maǵlıwmatlar jıynaǵınıń berilgen jazıwına sáykes keledi."
"The data set lists values for each of the variables, such as for example height and weight of an object, for each member of the data set.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń hárbir aǵzası ushın, mısalı obyekttiń biyikligi menen salmaǵı sıyaqlı ózgeriwshilerdiń hárqaysı ushın mánisler dizimin kórsetedi."
Data sets can also consist of a collection of documents or files.,Maǵlıwmatlar jıynaqları hújjetler yamasa fayllar jıynaǵınan da ibarat bolıwı múmkin.
"In the open data discipline, data set is the unit to measure the information released in a public open data repository.",Ashıq maǵlıwmatlar páninde maǵlıwmatlar jıynaǵı hámmege qoljetimli maǵlıwmatlar repozitariyinde shıǵarılatuǵın informaciyanı ólshew birligi bolıp tabıladı.
The European data.europa.eu portal aggregates more than a million data sets.”,Evropalı data.europa.eu portalı millionnan aslam maǵlıwmatlar jıynaǵın biriktiredi.
Properties,Qásiyetleri
Several characteristics define a data set's structure and properties.,Bir neshe ózgeshelikler maǵlıwmatlar jıynaǵınıń strukturası menen qásiyetlerin anıqlaydı.
"These include the number and types of the attributes or variables, and various statistical measures applicable to them, such as standard deviation and kurtosis.","Olarǵa atributlardıń yamasa ózgeriwshilerdiń sanı menen tipleri, sonday-aq standart awıw hám kurtoz sıyaqlı olarǵa qollanılatuǵın hár túrli statistikalıq ólshemler kiredi."
"The values may be numbers, such as real numbers or integers, for example representing a person's height in centimeters, but may also be nominal data (i.e., not consisting of numerical values), for example representing a person's ethnicity.","Mánisler anıq sanlar yamasa pútin sanlar sıyaqlı sanlar bolıwı múmkin, mısalı adamnıń boyın santimetr menen bildiretuǵın, sonıń menen qatar nominal maǵlıwmatlar bolıwı múmkin (yaǵnıy, sanlı mánislerden ibarat emes), mısalı adamnıń etnikalıq kelip shıǵıwın bildiretuǵın."
"More generally, values may be of any of the kinds described as a level of measurement.","Ulıwma alǵanda, mánisler ólshem dárejesi retinde táriyiplengen túrlerdiń qálegeninde bolıwı múmkin."
"For each variable, the values are normally all of the same kind.",Hárbir ózgeriwshi ushın mánisler ádette bir túrge kiredi.
"Missing values may exist, which must be indicated somehow.","Jetispeytuǵın mánisler bolıwı múmkin, olar qanday da bir túrde kórsetiliwi kerek."
"In statistics, data sets usually come from actual observations obtained by sampling a statistical population, and each row corresponds to the observations on one element of that population.",Statistikada maǵlıwmatlar jıynaǵı ádette statistikalıq jıynaqtı tańlap alıw arqalı alınǵan anıq baqlawlardan kelip shıǵadı hám hárbir qatar usı jıynaqtıń bir elementi boyınsha baqlawlarǵa sáykes keledi.
Data sets may further be generated by algorithms for the purpose of testing certain kinds of software.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı programmalıq támiynattıń belgili bir túrlerin sınaw maqsetinde algoritmler arqalı taǵı da jaratılıwı múmkin.
Some modern statistical analysis software such as SPSS still present their data in the classical data set fashion.,SPSS sıyaqlı ayırım házirgi kúndegi statistikalıq analiz programmaları ele de ózleriniń maǵlıwmatların klassikalıq maǵlıwmatlar jıynaǵı túrinde usınadı.
If data is missing or suspicious an imputation method may be used to complete a data set.”,"Maǵlıwmatlar joq yamasa gúmanlı bolsa, maǵlıwmatlar jıynaǵın toltırıw ushın esaplaw usılı qollanılıwı múmkin."
Machine learning,Mashinalıq oqıtıw
Machine learning (ML) is a field of study in artificial intelligence concerned with the development and study of statistical algorithms that can learn from data and generalize to unseen data and thus perform tasks without explicit instructions.,Mashinalıq oqıtıw (ML) − maǵlıwmatlardı úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastıra alatuǵın hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı jasalma intellekttiń izertlew tarawı.
"Recently, artificial neural networks have been able to surpass many previous approaches in performance.",Sońǵı waqıtlarda jasalma neyron tarmaqlar ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi.
"ML finds application in many fields, including natural language processing, computer vision, speech recognition, email filtering, agriculture, and medicine.","Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde tábiyiy tildi qayta islew, kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı."
"When applied to business problems, it is known under the name predictive analytics.",Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili.
"Although not all machine learning is statistically based, computational statistics is an important source of the field's methods.","Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı."
The mathematical foundations of ML are provided by mathematical optimization (mathematical programming) methods.,Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi.
"Data mining is a related (parallel) field of study, focusing on exploratory data analysis (EDA) through unsupervised learning.",Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı.
"From a theoretical viewpoint, probably approximately correct (PAC) learning provides a framework for describing machine learning.”","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, shama menen durıs oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı."
"The term machine learning was coined in 1959 by Arthur Samuel, an IBM employee and pioneer in the field of computer gaming and artificial intelligence.",Mashinalıq oqıtıw terminin 1959 jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi.
The synonym self-teaching computers was also used in this time period.,Usı waqıt aralıǵında ózin-ózi oqıtatuǵın kompyuterler sinonimi de qollanıldı.
"Although the earliest machine learning model was introduced in the 1950s when Arthur Samuel invented a program that calculated the winning chance in checkers for each side, the history of machine learning roots back to decades of human desire and effort to study human cognitive processes.","Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950 jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı."
,1949 jılı kanadalı psixolog Donald Xebb Minez-qulıqtı shólkemlestiriw” (ingl.
"In 1949, Canadian psychologist Donald Hebb published the book The Organization of Behavior, in which he introduced a theoretical neural structure formed by certain interactions among nerve cells.","The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi."
"Hebb's model of neurons interacting with one another set a groundwork for how AIs and machine learning algorithms work under nodes, or artificial neurons used by computers to communicate data.",Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.
"Other researchers who have studied human cognitive systems contributed to the modern machine learning technologies as well, including logician Walter Pitts and Warren McCulloch, who proposed the early mathematical models of neural networks to come up with algorithms that mirror human thought processes.","Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan."
"By the early 1960s an experimental learning machine with punched tape memory, called Cybertron, had been developed by Raytheon Company to analyze sonar signals, electrocardiograms, and speech patterns using rudimentary reinforcement learning.","1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental oqıw mashinasın” islep shıqtı."
It was repetitively trained by a human operator/teacher to recognize patterns and equipped with a goof button to cause it to reevaluate incorrect decisions.,Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta úyretken” hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın joq” túymesi menen úskenelengen.
"A representative book on research into machine learning during the 1960s was Nilsson's book on Learning Machines, dealing mostly with machine learning for pattern classification.","1960 jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı."
"Interest related to pattern recognition continued into the 1970s, as described by Duda and Hart in 1973.","Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973 jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970 jılları dawam etti."
"In 1981 a report was given on using teaching strategies so that an artificial neural network learns to recognize 40 characters (26 letters, 10 digits, and 4 special symbols) from a computer terminal.","1981 jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi."
"Tom M. Mitchell provided a widely quoted, more formal definition of the algorithms studied in the machine learning field: A computer program is said to learn from experience E with respect to some class of tasks T and performance measure P if its performance at tasks in T, as measured by P, improves with experience E. This definition of the tasks in which machine learning is concerned offers a fundamentally operational definition rather than defining the field in cognitive terms.","Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.”"
"This follows Alan Turing's proposal in his paper Computing Machinery and Intelligence, in which the question Can machines think? is replaced with the question Can machines do what we (as thinking entities) can do?.",Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı.
,Bul Alan Tyuringniń Esaplaw texnikası hám intellekt” atlı maqalasında Mashinalar oylay ala ma?” degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin.
,Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?” degen soraw menen almastırıladı.
Modern-day machine learning has two objectives.,Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar.
One is to classify data based on models which have been developed; the other purpose is to make predictions for future outcomes based on these models.,Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw.
A hypothetical algorithm specific to classifying data may use computer vision of moles coupled with supervised learning in order to train it to classify the cancerous moles.,Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı.
A machine learning algorithm for stock trading may inform the trader of future potential predictions.”,Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin.
Relationships to other fields,Basqa tarawlar menen baylanısı
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"As a scientific endeavor, machine learning grew out of the quest for artificial intelligence (AI).",Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw jasalma intellektke (JI) talpınıstan payda boldı.
"In the early days of AI as an academic discipline, some researchers were interested in having machines learn from data.",Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi.
"They attempted to approach the problem with various symbolic methods, as well as what were then termed neural networks; these were mostly perceptrons and other models that were later found to be reinventions of the generalized linear models of statistics.","Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta neyron tarmaqlar” dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı."
"Probabilistic reasoning was also employed, especially in automated medical diagnosis.","Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada."
"However, an increasing emphasis on the logical, knowledge-based approach caused a rift between AI and machine learning.","Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti."
"Probabilistic systems were plagued by theoretical and practical problems of data acquisition and representation.: 488  By 1980, expert systems had come to dominate AI, and statistics was out of favor.","Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980 jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi."
"Work on symbolic/knowledge-based learning did continue within AI, leading to inductive logic programming(ILP), but the more statistical line of research was now outside the field of AI proper, in pattern recognition and information retrieval.: 708–710, 755  Neural networks research had been abandoned by AI and computer science around the same time.","Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi."
"This line, too, was continued outside the AI/CS field, as connectionism, by researchers from other disciplines including Hopfield, Rumelhart, and Hinton.","Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri konnektizm” retinde AI/CS (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi."
Their main success came in the mid-1980s with the reinvention of backpropagation.,Olardıń baslı jetiskenligi 1980 jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.
"Machine learning (ML), reorganized and recognized as its own field, started to flourish in the 1990s.",Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990 jılları rawajlana basladı.
The field changed its goal from achieving artificial intelligence to tackling solvable problems of a practical nature.,Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti.
"It shifted focus away from the symbolic approaches it had inherited from AI, and toward methods and models borrowed from statistics, fuzzy logic, and probability theory.”","Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı."
Generalization,Ulıwmalastırıw
"The difference between optimization and machine learning arises from the goal of generalization: While optimization algorithms can minimize the loss on a training set, machine learning is concerned with minimizing the loss on unseen samples.","Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı azayta alatuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı azaytıwǵa baylanıslı."
"Characterizing the generalization of various learning algorithms is an active topic of current research, especially for deep learning algorithms.”","Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw algoritmleri ushın."
Regression analysis,Regressiya analizi
Regression analysis encompasses a large variety of statistical methods to estimate the relationship between input variables and their associated features.,Regressiyalıq analiz kiris ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı.
"Its most common form is linear regression, where a single line is drawn to best fit the given data according to a mathematical criterion such as ordinary least squares.",Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya.
"The latter is often extended by regularization methods to mitigate overfitting and bias, as in ridge regression.",Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi.
"When dealing with non-linear problems, go-to models include polynomial regression (for example, used for trendline fitting in Microsoft Excel), logistic regression (often used in statistical classification) or even kernel regression, which introduces non-linearity by taking advantage of the kernel trick to implicitly map input variables to higher-dimensional space.”","Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, Microsoft Excel baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi."
,Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı.
Gaussian processes,Gauss procesleri
"A Gaussian process is a stochastic process in which every finite collection of the random variables in the process has a multivariate normal distribution, and it relies on a pre-defined covariance function, or kernel, that models how pairs of points relate to each other depending on their locations.","Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi."
"Given a set of observed points, or input–output examples, the distribution of the (unobserved) output of a new point as function of its input data can be directly computed by looking like the observed points and the covariances between those points and the new, unobserved point.","Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta."
Gaussian processes are popular surrogate models in Bayesian optimization used to do hyperparameter optimization.”,Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı.
Genetic algorithms,Genetikalıq algoritmler
"A genetic algorithm (GA) is a search algorithm and heuristic technique that mimics the process of natural selection, using methods such as mutation and crossover to generate new genotypes in the hope of finding good solutions to a given problem.","Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl."
"In machine learning, genetic algorithms were used in the 1980s and 1990s.",Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990 jılları qollanıldı.
"Conversely, machine learning techniques have been used to improve the performance of genetic and evolutionary algorithms.”","Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı."
"Embedded Machine Learning is a sub-field of machine learning, where the machine learning model is run on embedded systems with limited computing resources such as wearable computers, edge devices and microcontrollers.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli taǵatuǵın kompyuterler, shetki qurılmalar hám mikrokontrollerler sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi."
"Running machine learning model in embedded devices removes the need for transferring and storing data on cloud servers for further processing, henceforth, reducing data breaches and privacy leaks happening because of transferring data, and also minimizes theft of intellectual properties, personal data and business secrets.","Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı."
"Embedded Machine Learning could be applied through several techniques including hardware acceleration, using approximate computing, optimization of machine learning models and many more.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw, shama menen esaplawlardı qollanıw, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw t.b."
"Pruning, Quantization, Knowledge Distillation, Low-Rank Factorization, Network Architecture Search (NAS) & Parameter Sharing are few of the techniques used for optimization of machine learning models.”","Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar."
Data,Maǵlıwmatlar
"In common usage, data are a collection of discrete or continuous values that convey information, describing the quantity, quality, fact, statistics, other basic units of meaning, or simply sequences of symbols that may be further interpreted formally.","Ulıwma qollanıwda maǵlıwmatlar sandı, sapanı, faktti, statistikanı, basqa tiykarǵı mánis birliklerin táriyipleytuǵın informaciyanı beretuǵın diskret yamasa úziliksiz mánislerdiń jıynaǵı yamasa keyingi rásmiy túrde túsindiriliwi múmkin belgilerdiń ápiwayı izbe-izligin bildiredi."
A datum is an individual value in a collection of data.,Maǵlıwmatlar - maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı jeke mánis.
"Data are usually organized into structures such as tables that provide additional context and meaning, and which may themselves be used as data in larger structures.",Maǵlıwmatlar ádette qosımsha kontekst penen mánis beretuǵın kesteler sıyaqlı strukturalarǵa shólkemlestiriledi hám olardıń ózleri úlkenirek strukturalarda maǵlıwmatlar retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may be used as variables in a computational process.,Maǵlıwmatlar esaplaw procesinde ózgeriwshiler retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may represent abstract ideas or concrete measurements.,Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı yamasa anıq ólshemlerdi kórsetiwi múmkin.
"Data are commonly used in scientific research, economics, and in virtually every other form of human organizational activity.","Maǵlıwmatlar ádette ilimiy izertlewlerde, ekonomikada hám adamnıń shólkemleskenlik xızmetiniń is júzinde, hár qanday basqa túrlerinde qollanıladı."
"Examples of data sets include price indices (such as consumer price index), unemployment rates, literacy rates, and census data.","Maǵlıwmatlar jıynaǵı mısallarına baha indeksleri (tutınıw bahasınıń indeksi sıyaqlı), jumıssızlıq dárejesi, sawatlılıq dárejesi hám xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları kiredi."
"In this context, data represent the raw facts and figures from which useful information can be extracted.”",Bul kontekstte maǵlıwmatlar paydalı informaciyanı alıwǵa bolatuǵın shiyki faktler menen sanlardı bildiredi.
"Data are collected using techniques such as measurement, observation, query, or analysis, and are typically represented as numbers or characters which may be further processed.","Maǵlıwmatlar ólshew, baqlaw, soraw yamasa analiz sıyaqlı usıllar arqalı jıynaladı hám ádette keyinirek qayta isleniwi múmkin sanlar yamasa simvollar retinde kórsetiledi."
Field data are data that are collected in an uncontrolled in-situ environment.,Maydan maǵlıwmatları baqlanbaytuǵın in-situ ortalıǵında jıynalǵan maǵlıwmatlar bolıp tabıladı.
Experimental data are data that are generated in the course of a controlled scientific experiment.,Eksperimental maǵlıwmatlar − bul basqarılatuǵın ilimiy eksperiment barısında payda bolǵan maǵlıwmatlar.
"Data are analyzed using techniques such as calculation, reasoning, discussion, presentation, visualization, or other forms of post-analysis.","Maǵlıwmatlar esaplaw, dálillew, talqılaw, prezentaciya, vizualizaciya yamasa analizden keyingi basqa obyektler sıyaqlı usıllardı qollanıw arqalı analizlenedi."
"Prior to analysis, raw data (or unprocessed data) are typically cleaned: Outliers are removed and obvious instrument or data entry errors are corrected.",Analiz aldında shiyki maǵlıwmatlar (yamasa qayta islenbegen maǵlıwmatlar) ádette tazalanadı: sheklengen mánisler óshiriledi hám anıq qural yamasa maǵlıwmatlardı kirgiziw qáteleri dúzetiledi.
"Data can be seen as the smallest units of factual information that can be used as a basis for calculation, reasoning, or discussion.","Maǵlıwmatlardı esaplaw, dálillew yamasa talqılaw ushın tiykar retinde paydalanıwǵa bolatuǵın anıq informaciyanıń kishi birlikleri retinde qarastırıwǵa boladı."
"Data can range from abstract ideas to concrete measurements, including, but not limited to, statistics.","Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı anıq ólshemlerge shekem, sonıń ishinde biraq olar menen sheklenbey, statistikaǵa shekem bolıwı múmkin."
Thematically connected data presented in some relevant context can be viewed as information.,Ayırım sáykes kontekstte usınıs etilgen temaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı informaciya retinde kóriwge boladı.
Contextually connected pieces of information can then be described as data insights or intelligence.,Kontekst boyınsha baylanıstırılǵan informaciya bólimlerin maǵlıwmatlardı túsinikler yamasa intellekt retinde táriyiplewge boladı.
"The stock of insights and intelligence that accumulates over time resulting from the synthesis of data into information, can then be described as knowledge.",Maǵlıwmatlardı informaciyaǵa sintezlew nátiyjesinde waqıttıń ótiwi menen jıynalatuǵın túsinikler menen intellekt qorın bilim dep táriyiplewge boladı.
Data have been described as the new oil of the digital economy.,Maǵlıwmatlar cifrlı ekonomikanıń jańa nefti” retinde táriyiplenedi.
"Data, as a general concept, refers to the fact that some existing information or knowledge is represented or coded in some form suitable for better usage or processing.”","Maǵlıwmatlar, ulıwma túsinik retinde ayırım bar informaciyanıń yamasa bilimniń jaqsıraq paydalanıw yamasa qayta islew ushın qolaylı qanday da bir formada usınılǵan yamasa kodlanǵan faktin bildiredi."
Etymology and terminology,Etimologiya hám terminologiya
"The Latin word data is the plural of datum, (thing) given, neuter past participle of dare, to give.","Maǵlıwmat sózi latınsha datum, (nárse) berilgen”, dare” sóziniń ótken máháldegi kórinisi, beriw” sóziniń kóplik forması."
The first English use of the word data is from the 1640s.,Maǵlıwmat” sóziniń birinshi inglisshe qollanılıwı 1640-jıllardan baslanǵan.
The word data was first used to mean transmissible and storable computer information in 1946.,Maǵlıwmat” sózi birinshi ret 1946 jılı jetkerip beriletuǵın hám saqlanatuǵın kompyuter maǵlıwmatları” degen mániste qollanılǵan.
The expression data processing was first used in 1954.,Maǵlıwmatlardı qayta islew” sóz dizbegi birinshi ret 1954 jılı qollanılǵan.
"When data is used more generally as a synonym for information, it is treated as a mass noun in singular form.","Maǵlıwmatlar” ulıwma túrde informaciyanıń” sinonimi retinde qollanılǵanda, ol jeke túrdegi ǵalabalıq atlıq retinde qarastırıladı."
This usage is common in everyday language and in technical and scientific fields such as software development and computer science.,Bul qollanıw kúndelikli tilde hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám informatika sıyaqlı texnikalıq hám ilimiy tarawlarda jiyi ushırasadı.
One example of this usage is the term big data.,Bul qollanıwdıń bir mısalı úlken maǵlıwmatlar” termini.
"When used more specifically to refer to the processing and analysis of sets of data, the term retains its plural form.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın qayta islew menen analizlewge baylanıslı qollanılǵanda, termin óziniń kóplik formasın saqlaydı."
"This usage is common in natural sciences, life sciences, social sciences, software development and computer science, and grew in popularity in the 20th and 21st centuries.","Bul paydalanıw tábiyiy pánlerde, ómir tuwralı pánlerde, sociallıq pánlerde, programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám informatikada keń tarqalǵan, XX hám XXI ásirde ataqlı boldı."
"Some style guides do not recognize the different meanings of the term, and simply recommend the form that best suits the target audience of the guide.",Ayırım stil qollanbaları termininiń hár túrli mánislerin tán almaydı hám tek kórsetpeniń maqsetli auditoriyasına sáykes keletuǵın formanı usınadı.
"For example, APA style as of the 7th edition requires data to be treated as a plural form.”","Mısalı, 7-basılımındaǵı APA stili maǵlıwmatlar” kóplik forması retinde qarastırılıwın talap etedi."
Meaning,Mánisi
"Data, information, knowledge, and wisdom are closely related concepts, but each has its role concerning the other, and each term has its meaning.","Maǵlıwmat, informaciya, bilim hám danalıq bir-biri menen tereń baylanıslı túsinikler, biraq hárqaysısınıń bir-birine baylanıslı roli bar hám hár terminniń óz mánisi bar."
"According to a common view, data is collected and analyzed; data only becomes information suitable for making decisions once it has been analyzed in some fashion.",Ulıwma kózqaras boyınsha maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi; maǵlıwmatlar qanday da bir usıl menen analizlengennen keyin sheshim qabıllawǵa jaramlı informaciyaǵa aylanadı.
One can say that the extent to which a set of data is informative to someone depends on the extent to which it is unexpected by that person.,"Atap ótiw orınlı, maǵlıwmatlar jıynaǵı birew ushın informaciya bolıwı, sol adam ushın onıń qanshelli kútilmegenine baylanıslı dep aytıwǵa boladı."
The amount of information contained in a data stream may be characterized by its Shannon entropy.,Maǵlıwmatlar aǵımındaǵı informaciyanıń kólemi onıń Shennon entropiyası menen xarakteristikalanıwı múmkin.
"Knowledge is the awareness of its environment that some entity possesses, whereas data merely communicate that knowledge.","Bilim - bul ayırım obyektke iye bolǵan qorshaǵan ortalıqtı biliw, al maǵlıwmatlar tek sol bilimdi xabarlaydı."
"For example, the entry in a database specifying the height of Mount Everest is a datum that communicates a precisely-measured value.","Mısalı, Everest tawınıń biyikligin kórsetetuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı jazba anıq ólshengen mánisti bildiretuǵın maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
This measurement may be included in a book along with other data on Mount Everest to describe the mountain in a manner useful for those who wish to decide on the best method to climb it.,Bul ólshem kitapqa Everest tawındaǵı basqa maǵlıwmatlar menen birge tawǵa shıǵıwdıń eń jaqsı usılın tańlawdı qáleytuǵınlarǵa paydalı etip táriyiplew ushın engiziliwi múmkin.
An awareness of the characteristics represented by this data is knowledge.,Bul maǵlıwmatlar menen usınılǵan xarakteristikalar tuwralı biliw − bilim bolıp tabıladı.
"Data are often assumed to be the least abstract concept, information the next least, and knowledge the most abstract.","Maǵlıwmatlar kóbinese eń abstrakt túsinik, informaciya keyingi eń az hám bilim eń abstrakt bolıp esaplanadı."
"In this view, data becomes information by interpretation; e.g., the height of Mount Everest is generally considered data, a book on Mount Everest geological characteristics may be considered information, and a climber's guidebook containing practical information on the best way to reach Mount Everest's peak may be considered knowledge.","Bul kózqarasta maǵlıwmatlar interpretaciya arqalı informaciyaǵa aylanadı; mısalı, Everest shıńınıń biyikligi ádette maǵlıwmatlar”, Everest tawınıń geologiyalıq xarakteristikaları tuwralı kitap informaciya” dep esaplanıwı múmkin, al Everest shıńına jetiwdiń eń jaqsı usılı tuwralı ámeliy informaciyanı qamtıytuǵın alpinistlerge arnalǵan kórsetpe bilim” dep esaplanıwı múmkin."
Information bears a diversity of meanings that ranges from everyday usage to technical use.,Informaciya” kúndelikli qollanıwdan baslap texnikalıq qollanıwǵa shekem hár túrli mánislerdi óz ishine aladı.
"This view, however, has also been argued to reverse how data emerges from information, and information from knowledge.","Degen menen, bul kózqaras maǵlıwmatlardıń informaciyadan hám bilimnen informaciyanıń qalay payda bolatuǵının keri qaytaradı."
"Generally speaking, the concept of information is closely related to notions of constraint, communication, control, data, form, instruction, knowledge, meaning, mental stimulus, pattern, perception, and representation.","Ulıwma alǵanda, informaciya koncepciyası sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, kórsetpe, bilim, mánis, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw hám sáwlelendiriw túsinikleri menen tıǵız baylanıslı."
"Beynon-Davies uses the concept of a sign to differentiate between data and information; data is a series of symbols, while information occurs when the symbols are used to refer to something.","Beynon-Devis maǵlıwmatlar menen informaciyanı ajıratıw ushın belgi koncepciyasınan paydalanadı; maǵlıwmatlar simvollar izbe-izligi, al informaciya bir nársege silteme beriw ushın paydalanılǵanda payda boladı."
"Before the development of computing devices and machines, people had to manually collect data and impose patterns on it.","Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanbastan aldın adamlar maǵlıwmatlardı qol menen jıynap, oǵan úlgilerdi kirgiziwge májbúr boldı."
"Since the development of computing devices and machines, these devices can also collect data.",Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanǵannan berli bul qurılmalar maǵlıwmatlardı da jıynay aladı.
"In the 2010s, computers are widely used in many fields to collect data and sort or process it, in disciplines ranging from marketing, analysis of social services usage by citizens to scientific research.","2010 jılları kompyuterler maǵlıwmatlardı jıynaw hám olardı sortlaw yamasa qayta islew ushın marketingnen, azamatlardıń sociallıq xızmetlerdi paydalanıwın analizlewden baslap ilimiy izertlewlerge shekemgi kóplegen tarawlarda keńnen qollanıladı."
These patterns in data are seen as information that can be used to enhance knowledge.,Maǵlıwmatlardaǵı bul úlgiler bilimdi jaqsılaw ushın paydalanıwı múmkin informaciya retinde qarastırıladı.
These patterns may be interpreted as truth (though truth can be a subjective concept) and may be authorized as aesthetic and ethical criteria in some disciplines or cultures.,Bul úlgiler haqıyqat” retinde túsindiriliwi múmkin (haqıyqatlıq” subyektiv túsinik bolıwı múmkin) hám ayırım pánlerde yamasa mádeniyatlarda estetikalıq hám etikalıq ólshemler retinde ruqsat etiliwi múmkin.
Events that leave behind perceivable physical or virtual remains can be traced back through data.,Qabıllanatuǵın fizikalıq yamasa virtual qaldıqlardı qaldıratuǵın waqıyalardı maǵlıwmatlar arqalı baqlawǵa boladı.
Marks are no longer considered data once the link between the mark and observation is broken.,Belgi menen baqlaw arasındaǵı baylanıs úzilgennen keyin belgiler endi maǵlıwmatlar bolıp esaplanbaydı.
Mechanical computing devices are classified according to how they represent data.,Mexanikalıq esaplaw qurılmaları maǵlıwmatlardı kórsetiw usılına qarap klassifikaciyalaydı.
"An analog computer represents a datum as a voltage, distance, position, or other physical quantity.","Analog kompyuterler maǵlıwmatlar mánisin kernew, aralıq, poziciya yamasa basqa fizikalıq shama retinde kórsetedi."
A digital computer represents a piece of data as a sequence of symbols drawn from a fixed alphabet.,Cifrlı kompyuter maǵlıwmatlar bólegin belgilengen alfavitten alınǵan belgiler izbe-izligi retinde kórsetedi.
"The most common digital computers use a binary alphabet, that is, an alphabet of two characters typically denoted 0 and 1.","Eń kóp tarqalǵan cifrlı kompyuterler ekilik alfavitti paydalanadı, yaǵnıy ádette 0” hám 1” dep belgilengen eki simvoldan ibarat alfavit."
"More familiar representations, such as numbers or letters, are then constructed from the binary alphabet.",Sonnan keyin ekilik alfavitten sanlar yamasa háripler sıyaqlı kóbirek tanıs kórinisler dúziledi.
Some special forms of data are distinguished.,Maǵlıwmatlardıń ayırım arnawlı obyektleri jaratıladı.
"A computer program is a collection of data, which can be interpreted as instructions.",Kompyuter programması - bul kórsetpeler retinde túsindiriletuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵı.
"Most computer languages make a distinction between programs and the other data on which programs operate, but in some languages, notably Lisp and similar languages, programs are essentially indistinguishable from other data.","Kóplegen kompyuter tilleri programmalar menen programmalar jumıs isleytuǵın basqa maǵlıwmatlar arasında ayırmashılıqtı payda etedi, biraq ayırım tillerde, atap aytqanda Lisp hám uqsas tillerde programmalar basqa maǵlıwmatlardan aytarlıqtay ózgeshelenbeydi."
"It is also useful to distinguish metadata, that is, a description of other data.","Sonday-aq metamaǵlıwmatlardı, yaǵnıy basqa maǵlıwmatlardıń táriyipin ajıratıw paydalı."
A similar yet earlier term for metadata is ancillary data.,"Metamaǵlıwmatlar ushın uqsas, biraq burınǵı termin járdemshi maǵlıwmatlar” bolıp tabıladı."
"The prototypical example of metadata is the library catalog, which is a description of the contents of books.”",Metamaǵlıwmatlardıń prototipli mısalı - kitaplardıń mazmunın táriyipleytuǵın kitapxana katalogı.
PaLM,PaLM
PaLM (Pathways Language Model) is a 540 billion parameter transformer-based large language model developed by Google AI.,PaLM (Pathways Language Model) — Google AI tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan úlken til modeli.
"Researchers also trained smaller versions of PaLM, 8 and 62 billion parameter models, to test the effects of model scale.","Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı."
"PaLM is capable of a wide range of tasks, including commonsense reasoning, arithmetic reasoning, joke explanation, code generation, and translation.","PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa qábiletli, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma."
"When combined with chain-of-thought prompting, PaLM achieved significantly better performance on datasets requiring reasoning of multiple steps, such as word problems and logic-based questions.","Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz esaplar hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı dálillewdi talap etetuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵında aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi."
"The model was first announced in April 2022 and remained private until March 2023, when Google launched an API for PaLM and several other technologies.","Model birinshi ret 2022 jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın API iske qosılǵanǵa deyin, 2023 jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı."
The API was initially available to a limited number of developers who joined a waitlist before it was released to the public.,API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına qoljetimli boldı.
Google and DeepMind developed a version of PaLM 540B called Med-PaLM that is fine-tuned on medical data and outperforms previous models on medical question answering benchmarks.,"Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha dál sazlanǵan hám medicinalıq sorawlarǵa juwap beriw kórsetkishler boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı."
"Med-PaLM was the first to obtain a passing score on U.S. medical licensing questions, and in addition to answering both multiple choice and open-ended questions accurately, it also provides reasoning and is able to evaluate its own responses.","Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa dál juwap beriw menen qatar, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı."
"Google also extended PaLM using a vision transformer to create PaLM-E, a state-of-the-art vision-language model that can be used for robotic manipulation.",Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti.
The model can perform tasks in robotics competitively without the need for retraining or fine-tuning.,Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa dál sazlawdı talap etpey-aq básekige qábiletli túrde orınlay aladı.
"In May 2023, Google announced PaLM 2 at the annual Google I/O keynote.[14] PaLM 2 is reported to be a 340 billion parameter model trained on 3.6 trillion tokens.","2023 jıl may ayında Google jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı."
"In June 2023, Google announced AudioPaLM for speech-to-speech translation, which uses the PaLM-2 architecture and initialization.”",2023 jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı.
PaLM is pre-trained on a high-quality corpus of 780 billion tokens that comprise various natural language tasks and use cases.,PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların qamtıytuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan.
"This dataset includes filtered webpages, books, Wikipedia articles, news articles, source code obtained from open source repositories on GitHub, and social media conversations.","Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan derek kodtı hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı."
It is based on the dataset used to train Google's LaMDA model.,Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.
"The social media conversation portion of the dataset makes up 50% of the corpus, which aids the model in its conversational capabilities.","Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi."
"PaLM 540B was trained over two TPU v4 Pods with 3,072 TPU v4 chips in each Pod attached to 768 hosts, connected using a combination of model and data parallelism, which was the largest TPU configuration.",PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı.
"This allowed for efficient training at scale, using 6,144 chips, and marked a record for the highest training efficiency achieved for LLMs at this scale: a hardware FLOPs utilization of 57.8%.”","Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%."
Git is a distributed version control system that tracks versions of files.,Git – bul fayllardıń versiyaların baqlaytuǵın tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sisteması.
It is often used to control source code by programmers collaboratively developing software.”,Ol kóbinese programmalıq támiynattı birlesip isleytuǵın baǵdarlamashılar derek kodın basqarıw ushın qollanıladı.
"Design goals of Git include speed, data integrity, and support for distributed, non-linear workflows – thousands of parallel branches running on different computers.","Gittiń dizayn maqsetleri tezlik, maǵlıwmatlar tutaslıǵı hám tarqatılǵan, sızıqlı emes jumıs proceslerin qollawdı qamtıydı - hár túrli kompyuterlerde jumıs isleytuǵın mıńlaǵan parallel tarmaqlar."
Git was created for use in the development of the Linux kernel by Linus Torvalds and others developing the kernel.,Gittiń Linux yadrosınıń islep shıǵarıwshısı Linus Torvalds hám yadro islep shıǵarıwshılar tárepinen paydalanıw ushın jaratılǵan.
"As with most other distributed version control systems, and unlike most client–server systems, Git maintains a local copy of the entire repository, a.k.a. repo, with history and version-tracking abilities, independent of network access or a central server.","Kópshilik basqa tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sistemaları sıyaqlı hám klient-server sistemalarınıń kópshiliginen ayırmashılıǵı, Git tarmaqqa kiriwge yamasa oraylıq serverge ǵárezsiz tariyx hám versiyalardı baqlaw imkaniyatları bar, repozitoriydiń jergilikli kóshirmesin, repo dep ataydı."
"A repo is stored on each computer in a standard directory with additional, hidden files to provide version control capabilities.","Repo hárbir kompyuterde versiyalardı basqarıw imkaniyatların támiyinlew ushın qosımsha, jasırın faylları bar standart katalogqa saqlanadı."
Git provides features to synchronize changes between repos that share history; copied (cloned) from each other.,Git tariyxı menen baylanıstırılǵan repolar arasındaǵı ózgerislerdi sinxronlaw imkaniyatların usınadı; bir-birinen kóshirilgen (klonlanǵan).
"For collaboration, Git supports synchronizing with repos on remote machines.",Birge islesiw ushın Git aralıqtaǵı mashinalardaǵı repolar menen sinxronlawdı qollaydı.
"Although all repos (with the same history) are peers, developers often use a central server to host a repo to hold an integrated copy.”","Barlıq repolar (birdey tariyxı bar) bir-birine teń bolsa da, islep shıǵarıwshılar biriktirilgen kóshirmeni saqlaw ushın oraylıq serverdi reponıń xostigi retinde jiyi paydalanadı."
Git is a free and open-source software shared under the GPL-2.0-only license.,Git − tek GPL-2.0 licenziyası boyınsha birge paydalanatuǵın biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat.
"The trademark Git is registered by the Software Freedom Conservancy, marking its official recognition and continued evolution in the open-source community.","Git” sawda belgisin Software Freedom Conservancy tárepinen dizimge alınǵan, bul onıń rásmiy tán alınıwın hám ashıq kodlı jámiyetshilikke dawam etetuǵın evolyuciyasın bildiredi."
"Today, Git is the de facto standard version control system.",Házirgi waqıtta Git - anıq standart versiyanı basqarıw sisteması.
"It is the most popular distributed version control system, with nearly 95% of developers reporting it as their primary version control system as of 2022.","Bul eń ataqlı tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması, islep shıǵarıwshılardıń 95%-ke shamalası onı 2022 jılǵı jaǵday boyınsha tiykarǵı versiyalardı basqarıw sisteması retinde xabarladı."
It is the most widely used source-code management tool among professional developers.,Bul kásiplik baǵdarlamashılar arasında eń kóp qollanılatuǵın derek kodın basqarıw quralı.
"There are offerings of Git repository services, including GitHub, SourceForge, Bitbucket and GitLab.”","Git repozitoriy xızmetleriniń usınısları bar, sonıń ishinde GitHub, SourceForge, Bitbucket hám GitLab."
"Torvalds started developing Git in April 2005 after the free license for the proprietary source-control management (SCM) system used for Linux kernel development since 2002, BitKeeper, was revoked for Linux development.",Torvalds Git-ti 2005 jıl aprelde Linux yadrosın islep shıǵıw ushın paydalanatuǵın menshikli derekti basqarıw (SCM) sistemasına arnalǵan biypul licenziyasınıń BitKeeper Linux jaratıwı ushın kúshin joytqannan keyin basladı.
"The copyright holder of BitKeeper, Larry McVoy, claimed that Andrew Tridgell had created SourcePuller by reverse engineering the BitKeeper protocols.",BitKeeper avtorlıq huqıq iyesi Larri MakVoy Endryu Tridjell BitKeeper protokolların keri injeneriyalaw arqalı SourcePuller tárepinen jaratılǵanın málimledi.
"The same incident also spurred the creation of another version-control system, Mercurial.”",Tap usı waqıya Mercurial basqa versiyanı basqarıw sistemasın jaratıwǵa túrtki boldı.
"Torvalds wanted a distributed system that he could use like BitKeeper, but none of the available free systems met his needs.","Torvalds BitKeeper sıyaqlı paydalana alatuǵın bólistirilgen sistemanı qáleydi, biraq qoljetimli biypul sistemalardıń heshqaysısı onıń mútájliklerin qanaatlandırmadı."
"He cited an example of a source-control management system needing 30 seconds to apply a patch and update all associated metadata, and noted that this would not scale to the needs of Linux kernel development, where synchronizing with fellow maintainers could require 250 such actions at once.","Ol patchtı qollanıw hám barlıq baylanıslı metamaǵlıwmatlardı jańalaw ushın 30 sekundtı talap etetuǵın derekti basqarıw sistemasına mısal keltirdi hám bul Linux yadrosınıń rawajlanıwınıń mútájliklerine sáykes kelmeytuǵının atap ótti, bunda basqa qollawshılar menen bir ret sinxronlaw keyingi waqıtta 250 usınday háreketti talap etiwi múmkin."
"For his design criterion, he specified that patching should take no more than three seconds, and added three more goals:”",Dizayn kriteriyası ushın ol patching úsh sekundtan aspawı kerek ekenin kórsetti hám taǵı úsh maqset qostı:
"Take the Concurrent Versions System (CVS) as an example of what not to do; if in doubt, make the exact opposite decision.","Concurrent Versions System (CVS)-di qollanıw usılı neni islemew kerekligin mısal retinde qarań; eger gúmanlansańız, dál qarsı sheshim qabıllań."
"Support a distributed, BitKeeper-like workflow.","Tarqatılǵan, BitKeeper-ge uqsas jumıs procesin qollap-quwatlań."
"Include very strong safeguards against corruption, either accidental or malicious.”",Tosınnan yamasa zıyanlı korrupciyaǵa qarsı júdá kúshli qorǵaw quralların qosıń.
"These criteria eliminated every version-control system in use at the time, so immediately after the 2.6.12-rc2 Linux kernel development release, Torvalds set out to write his own.","Bul kriteriyalar sol waqıtta paydalanıwda bolǵan hárbir versiyanı basqarıw sistemasın joq etti, sonlıqtan 2.6.12-rc2 Linux yadrosın islep shıǵarılıwınan keyin birden Torvalds óziniń jeke versiyasın jazıwǵa kiristi."
The development of Git began on 3 April 2005.,2005-jıl 3-aprelde Gittiń islep shıǵarıwı baslandı.
Torvalds announced the project on 6 April and became self-hosting the next day.,Torvalds 6-aprelde proektti járiyaladı hám keyingi kúni ózin-ózi xostingke qoydı.
The first merge of multiple branches took place on 18 April.,Birneshe filiallardıń birinshi birlesiwi 18-aprelde ámelge asırıldı.
"Torvalds achieved his performance goals; on 29 April, the nascent Git was benchmarked recording patches to the Linux kernel tree at a rate of 6.7 patches per second.","Torvalds óziniń ónimlilik maqsetlerine eristi; 29-aprelde payda bolǵan Git sekundına 6,7 patch tezligi menen Linux yadrosınıń teregine jazıw patchların salıstırdı."
"On 16 June, Git managed the kernel 2.6.12 release.",16-iyunda Git yadrosınıń 2.6.12 shıǵarılımın basqardı.
"Torvalds turned over maintenance on 26 July 2005 to Junio Hamano, a major contributor to the project.",Torvalds texnikalıq xızmet kórsetiwdi 2005 jıl 26 iyulda proektke tiykarǵı úles qosqan Djunio Xamanoǵa tapsırdı.
Hamano was responsible for the 1.0 release on 21 December 2005.”,Xamano 2005 jılı 21 dekabrde 1.0 shıǵarılımına juwapker boldı.
"Torvalds sarcastically quipped about the name git (which means unpleasant person in British English slang): I'm an egotistical bastard, and I name all my projects after myself.","Torvalds git degen atqa (britan inglis tilinen awdarǵanda jaǵımsız adam” degendi bildiredi) mısqıllap kúldi: Men ózimshil axmaqpan, men barlıq proektlerimdi óz atım menen atayman."
"First 'Linux', now 'git'.","Aldı menen Linux”, endi git””."
The man page describes Git as the stupid content tracker.,Adam beti (Unix: man page) Git-ti axmaq kontentti baqlawshı” retinde táriyipleydi.
The read-me file of the source code elaborates further:”,Derek kodtıń meni oqıw faylın jáne de tolıqtıradı:
"git can mean anything, depending on your mood.",git” siziń kewil-xoshıńızǵa baylanıslı hár qanday nárseni bildiriwi múmkin.
"* Random three-letter combination that is pronounceable, and not actually used by any common UNIX command.",* Hár qanday ulıwma UNIX buyrıǵınan anıq paydalanılmaytuǵın hám aytıwǵa bolatuǵın úsh háripli tosınnan kombinaciya.
The fact that it is a mispronunciation of get may or may not be relevant.,Bul alıw” sóziniń qáte aytılıw faktı zárúr bolıwı múmkin yamasa bolmawı múmkin.
* Stupid.,* Axmaq.
Contemptible and despicable.,Mensinbeytuǵın hám jeksurın.
Simple.,Ápiwayı.
Take your pick from the dictionary of slang.,Jargon sózliginen óz tańlawıńızdı alıń.
"* Global information tracker: you're in a good mood, and it actually works for you. Angels sing, and a light suddenly fills the room.",* Global informaciya trekeri”: siziń kewil-xoshıńız jaqsı hám ol siz ushın jumıs isleydi.
* Goddamn idiotic truckload of sh*t: when it breaks.”,"Perishteler qosıq aytıp, bólmeni birden jaqtılıq toltıradı."
The source code for Git refers to the program as the information manager from hell.”,Git-tiń derek kodı programmanı duzaqtan kelgen informaciya menedjeri” dep ataydı.
"Git's design is a synthesis of Torvalds's experience with Linux in maintaining a large distributed development project, along with his intimate knowledge of file-system performance gained from the same project and the urgent need to produce a working system in short order.","Git dizaynı Torvaldstıń úlken úlestirilgen islep shıǵıw proektin qollawdaǵı Linux penen tájiriybesiniń sintezi, sonıń menen qatar onıń sol proektten alınǵan fayl sistema ónimliligi tuwralı jaqın bilimi hám qısqa múddette jumıs sistemasın jaratıwdıń operativ zárúrligi."
These influences led to the following implementation choices:”,Bul tásirler keyingi ámelge asırıw tańlawlarına alıp keledi.
Strong support for non-linear development”,Sızıqlı emes rawajlanıwǵa kúshli qollap-quwatlaw
"Git supports rapid branching and merging, and includes specific tools for visualizing and navigating a non-linear development history.",Git tez tarmaqlanıw (branch) menen birlestiriwdi qollaydı hám sızıqlı emes rawajlanıw tariyxın vizuallastırıw hám navigaciyalaw ushın arnawlı qurallardı qamtıydı.
"In Git, a core assumption is that a change will be merged more often than it is written, as it is passed around to various reviewers.","Gitte, tiykarǵı túsinik, ózgerisler kóplegen shólkemlestiriwshi tárepinen tarqatılatuǵın bolǵanlıqtan, ol jazılǵanǵa qaraǵanda kóbirek birlestiriletuǵını."
"In Git, branches are very lightweight: a branch is only a reference to one commit.”",Gitte filiallar (branch) júdá jeńil: filial tek bir commitke silteme bolıp tabıladı.
Distributed development”,Tarqatılǵan rawajlanıw
"Like Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaar, and Monotone, Git gives each developer a local copy of the full development history, and changes are copied from one such repository to another.","Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaar hám Monotone sıyaqlı, Git hár bir islep shıǵarıwshıǵa tolıq rawajlanıw tariyxınıń jergilikli kóshirmesin beredi hám ózgerisler usı repozitoriydan ekinshisine kóshiriledi."
These changes are imported as added development branches and can be merged in the same way as a locally developed branch.,Bul ózgerisler qosılǵan rawajlanıw filialları retinde importlanadı hám jergilikli rawajlanǵan filial sıyaqlı birlestiriledi.
Compatibility with existing systems and protocols,Bar sistemalar menen protokollar menen úylesimlilik
"Repositories can be published via Hypertext Transfer Protocol Secure (HTTPS), Hypertext Transfer Protocol (HTTP), File Transfer Protocol (FTP), or a Git protocol over either a plain socket or Secure Shell (ssh).","Repozitoriyalardı Hypertext Transfer Protocol Secure (HTTPS), Hypertext Transfer Protocol (HTTP), File Transfer Protocol (FTP) yamasa jıynaq soket yamasa Secure Shell (ssh) arqalı Git protokolı arqalı járiyalawǵa boladı."
"Git also has a CVS server emulation, which enables the use of existing CVS clients and IDE plugins to access Git repositories.","Git sonday-aq CVS server emulyaciyasına iye, bul CVS klientlerin hám IDE plaginlerin Git repozitoriyalarına kiriw ushın qollanıwǵa imkaniyat beredi."
Subversion repositories can be used directly with git-svn.,Subversion repozitoriyaların tikkeley git-svn menen paydalanıwǵa boladı.
Efficient handling of large projects,Úlken proektlerdi ónimli qayta islew
"Torvalds has described Git as being very fast and scalable, and performance tests done by Mozilla showed that it was an order of magnitude faster diffing large repositories than Mercurial and GNU Bazaar; fetching version history from a locally stored repository can be one hundred times faster than fetching it from the remote server.","Torvalds Git-ti júdá tez hám masshtablanatuǵın dep sáwlelendirdi hám Mozilla tárepinen ámelge asırılǵan ónimlilik testleri Git-tiń ulıwma repozitoriyalardıń ayırıwında Mercurial hám GNU Bazar-ǵa qaraǵanda on ese tez ekenin kórsetti; jergilikli saqlanǵan repozitoriydan versiya tariyxın alıw, olardı aralıq serverden alıwǵa qaraǵanda júz ese tez bolıwı múmkin."
Cryptographic authentication of history,Tariyxtıń kriptografiyalıq túrde autentifikaciyası
The Git history is stored in such a way that the ID of a particular version (a commit in Git terms) depends upon the complete development history leading up to that commit.,"Git tariyxı usılayınsha saqlanadı, bunda belgili bir versiyanıń ID-si (Git terminlerinde commit) sol commitke ákelgen tolıq rawajlanıw tariyxına baylanıslı."
"Once it is published, it is not possible to change the old versions without it being noticed.","Ol járiyalanǵannan keyin, onı bayqamay, eski versiyaların ózgertiw múmkin emes."
"The structure is similar to a Merkle tree, but with added data at the nodes and leaves.","Struktura Merkle teregine uqsas, biraq túyinler menen japıraqlarda qosımsha maǵlıwmatlar qosılǵan."
(Mercurial and Monotone also have this property.),(Mercurial hám Monotone da usı qásiyetke iye).
Toolkit-based design,Qural jıynaǵına tiykarlanǵan dizayn
Git was designed as a set of programs written in C and several shell scripts that provide wrappers around those programs.,"Git − bul programmalar jıynaǵı retinde dizaynlanǵan, ol C-de jazılǵan hám usı programmalarǵa oqıw qabıq skriptleri beriledi."
"Although most of those scripts have since been rewritten in C for speed and portability, the design remains, and it is easy to chain the components together.","Bul skriptlerdiń kópshiligin tezlik penen portativlik ushın C-de qayta jazǵan bolsa da, dizayn saqlanǵan, hám komponentlerdi bir-birine biriktiriw ańsat."
Pluggable merge strategies,Qosımsha birlestiriw strategiyaları
"As part of its toolkit design, Git has a well-defined model of an incomplete merge, and it has multiple algorithms for completing it, culminating in telling the user that it is unable to complete the merge automatically and that manual editing is needed.","Qural jıynaǵı dizaynınan bólek, Git tolıq emes birlestiriw modelin jaqsı anıqlaǵan hám olardı tamamlaw ushın birneshe algoritmlerge iye, onıń nátiyjesinde paydalanıwshıǵa birlestiriwdı avtomat túrde tamamlay almaw hám qol menen redaktorlaw kerekligin aytadı."
Garbage accumulates until collected,Shıǵındı jıynalǵanǵa shekem jıynaladı
Aborting operations or backing out changes will leave useless dangling objects in the database.,Háreketlerdi toqtatıw yamasa ózgertiwlerdiń saqlıq kóshirmesin jaratıw maǵlıwmatlar bazasında paydasız salbırap turan obyektlerdi qaldıradı.
These are generally a small fraction of the continuously growing history of wanted objects.,Olar ádette izlew obyektleriniń úziliksiz ósken tariyxınıń kishi bólimi bolıp tabıladı.
Git will automatically perform garbage collection when enough loose objects have been created in the repository.,Git repozitoriyaǵa jetkilikli bos obyektler jaratılǵanda avtomat túrde shıǵındı jıynawdı orınlaydı.
Garbage collection can be called explicitly using git gc.”,Shıǵındı jıynawdı git gc járdemi menen tikkeley shaqırıwǵa boladı.
Periodic explicit object packing,Múddetli ayqın obyektti paketlew
Git stores each newly created object as a separate file.,Git hárbir jańadan jaratılǵan obyektti jeke fayl retinde saqlaydı.
"Although individually compressed, this takes up a great deal of space and is inefficient.","Jeke qısılǵanı menen, bul kóp júz beredi hám ónimsiz."
This is solved by the use of packs that store a large number of objects delta-compressed among themselves in one file (or network byte stream) called a packfile.,Bul paket faylı dep atalatuǵın bir faylda (yamasa tarmaqlıq bayt aǵımında) bir-birine detal arqalı qısılǵan kóplegen obyektlerdi saqlaytuǵın paketlerdi paydalanıw arqalı sheshiledi.
"Packs are compressed using the heuristic that files with the same name are probably similar, without depending on this for correctness.","Paketler durıslıǵına baylanıslı emes, atlas fayllar uqsas bolıwı múmkin evristika arqalı qısıladı."
"A corresponding index file is created for each packfile, telling the offset of each object in the packfile.",Paket faylındaǵı hárbir obyekttiń jıljıwın kórsetetuǵın hárbir paket faylı ushın sáykes indeks faylı jaratıladı.
"Newly created objects (with newly added history) are still stored as single objects, and periodic repacking is needed to maintain space efficiency.",Jańadan jaratılǵan obyektler (jańadan qosılǵan tariyxı bar) ele de jeke obyektler retinde saqlanadı hám keńislik ónimliligin saqlaw ushın múddetli qayta paketlew kerek.
The process of packing the repository can be very computationally costly.,Repozitoriydi paketlep-túyiw procesi júdá kóp esaplawdı talap etedi.
"By allowing objects to exist in the repository in a loose but quickly generated format, Git allows the costly pack operation to be deferred until later, when time matters less, e.g., the end of a workday.","Obyektlerdiń repozitoriyinde bos, biraq tez jaratılǵan formatda bolıwın támiyinlep, Git qımbat paket operaciyasın waqıt azıraq, mısalı jumıs kúniniń sońına shekem keyinge qaldırıwǵa imkaniyat beredi."
"Git does periodic repacking automatically, but manual repacking is also possible with the git gc command.","Git múddetli qayta paketlewdi avtomat túrde jaratadı, biraq qol menen qayta paketlew git gc buyrıǵı menen de múmkin boladı."
"For data integrity, both the packfile and its index have an SHA-1 checksum inside, and the file name of the packfile also contains an SHA-1 checksum.","Maǵlıwmatlar tutaslıǵı ushın paket faylında da, onıń indeksinde de SHA-1 baqlaw summası bar, al paket faylınıń fayl atına da SHA-1 baqlaw summası bar."
"To check the integrity of a repository, run the git fsck command.”",Repozitoriydiń tutaslıǵın tekseriw ushın git fsck buyrıǵın iske qosıń.
Another property of Git is that it snapshots directory trees of files.,Gittiń taǵı bir qásiyeti − ol fayllar katalog tereklerin súwretke túsiredi.
"The earliest systems for tracking versions of source code, Source Code Control System (SCCS) and Revision Control System (RCS), worked on individual files and emphasized the space savings to be gained from interleaved deltas (SCCS) or delta encoding (RCS) the (mostly similar) versions.","Dáslepki derek kodtıń versiyaların baqlawdıń eń jaqsı sistemaları, Source Code Control System (SCCS) hám Revision Control System (RCS) jeke fayllar menen jumıs islep, (kóbinese uqsas) versiyalardı qaytalanatuǵın deltalardı (SCCS) yamasa delta kodlawdı (RCS) paydalanıw arqalı alınatuǵın keńislikti únemlewge itibar qarattı."
Later revision-control systems maintained this notion of a file having an identity across multiple revisions of a project.,Keyinirek qayta qarawdı basqarıw sistemaları proekttiń birneshe revisiyalarında fayldıń identifikacıyası bar ekenligi tuwralı bul túsinikti saqladı.
"However, Torvalds rejected this concept.","Biraq, Torvalds bul koncepciyanı biykarladı."
"Consequently, Git does not explicitly record file revision relationships at any level below the source-code tree.”","Demek, Git derek kodı tarmaǵınıń astındaǵı hár qanday dárejede fayllardı qayta qaraw qatnasların anıq jazbaydı."
Data structures,Maǵlıwmatlar strukturaları
Git's primitives are not inherently a source-code management system.,Git primitivleri derek kodın basqarıw sisteması emes.
Torvalds explains:,Torvalds túsindiredi:
"In many ways you can just see git as a filesystem—it's content-addressable, and it has a notion of versioning, but I really designed it coming at the problem from the viewpoint of a filesystem person (hey, kernels is what I do), and I actually have absolutely zero interest in creating a traditional SCM system.","Kóplegen jollar menen siz git-ti fayl sisteması retinde ǵana kóre alasız - bul kontentti adreslewge boladı hám onıń versiyalaw tuwralı túsinigi bar, biraq men onı fayl sisteması adamnıń kózqarası boyınsha máselege baylanıslı proektlestirdim (háy, yadro menen shuǵıllanaman), hám mende dástúrli SCM sistemasın jaratıwǵa ulıwma qızıǵıwshılıq joq."
"From this initial design approach, Git has developed the full set of features expected of a traditional SCM, with features mostly being created as needed, then refined and extended over time.","Usı dáslepki dizayn usılınan Git dástúrli SCM kútiletuǵın imkaniyatlardıń tolıq jıynaǵın islep shıqtı, imkaniyatları negizinen kerek bolǵan jaǵdayda islenedi, sonnan keyin anıqlanadı hám waqıt ótip keńeytiledi."
Some data flows and storage levels in the Git revision control system,Git qayta qarawdı basqarıw sistemasındaǵı ayırım maǵlıwmatlar aǵımları hám saqlaw dárejeleri
Git has two data structures: a mutable index (also called stage or cache) that caches information about the working directory and the next revision to be committed; and an object database that stores immutable objects.,Git eki maǵlıwmatlar strukturasına iye: jumıs katalogı hám orınlanatuǵın keyingi dúzetiw tuwralı informaciyanı keshleytuǵın ózgermeli indeks (basqısh yamasa kesh dep ataladı); hám ózgermeytuǵın obyektlerdi saqlaytuǵın maǵlıwmatlar bazası.
The index serves as a connection point between the object database and the working tree.,Indeks obyektiniń maǵlıwmatlar bazası menen jumıs teregi arasındaǵı baylanıs noqatı retinde xızmet etedi.
The object store contains five types of objects:” ”,Obyektler saqlaǵıshı obyektlerdiń bes túrin óz ishine aladı:
A blob is the content of a file.,Blob – bul fayldıń mazmunı.
"Blobs have no proper file name, time stamps, or other metadata (a blob's name internally is a hash of its content).","Bloblar durıs fayl atına, waqıt belgilerine yamasa basqa metamaǵlıwmatlarǵa iye emes (blob atı ishki túrde onıń mazmunınıń xesh-i bolıp tabıladı)."
"In Git, each blob is a version of a file, in which is the file's data.","Gitte hárbir blob - bul fayldıń bir versiyası, onda fayldıń maǵlıwmatları bar."
A tree object is the equivalent of a directory.,Terek obyekti − katalogǵa ekvivalent.
"It contains a list of file names, each with some type bits and a reference to a blob or tree object that is that file, symbolic link, or directory's contents.","Ol fayl atlarınıń dizimin óz ishine aladı, hárqaysısı ayırım tipli bitler menen sol faylǵa, simvollıq baylanısqa yamasa katalog mazmunına silteme bar."
These objects are a snapshot of the source tree.,Bul obyektler derek tereginiń súwretin bildiredi.
"(In whole, this comprises a Merkle tree, meaning that only a single hash for the root tree is sufficient and actually used in commits to precisely pinpoint to the exact state of whole tree structures of any number of sub-directories and files.)","(Tutas alǵanda, bul Merkle teregin qamtıydı, yaǵnıy tek túbir tereginiń bir ǵana xesh summası jetkilikli hám is júzinde barlıq sanlı sub-kataloglar menen fayllardıń tolıq terek strukturalarınıń anıq jaǵdayına dál belgilew ushın commitlarda qollanıladı.)"
A commit object links tree objects together into history.,Commit obyekti terek obyektleriniń tariyxqa baylanıslı bolıwın támiyinleydi.
"It contains the name of a tree object (of the top-level source directory), a timestamp, a log message, and the names of zero or more parent commit objects.","Ol terek obyektiniń atın (joqarı dárejeli derek katalogınıń), waqıt belgisiniń, jurnal xabarınıń hám nolden kóp yamasa onnan da kóp az ata-analıq commit obyektleriniń atın óz ishine aladı."
A tag object is a container that contains a reference to another object and can hold added meta-data related to another object.,"Teg obyekti basqa obyektke siltemeni qamtıytuǵın konteyner bolıp, basqa obyektke baylanıslı qosılǵan metamaǵlıwmatlardı saqlaw imkaniyatına iye."
"Most commonly, it is used to store a digital signature of a commit object corresponding to a particular release of the data being tracked by Git.",Kóbinese ol Git arqalı baqlanatuǵın maǵlıwmatlardıń belgili bir shıǵarılımına sáykes keletuǵın commit obyektiniń cifrlı qoltamǵasın saqlaw ushın qollanıladı.
A packfile object collects various other objects into a zlib-compressed bundle for compactness and ease of transport over network protocols.”,Paket faylı obyekti túrli basqa obyektlerdi ıqshamlıq penen tarmaq protokolları arqalı ańsat tasıw ushın zlib arqalı qısılǵan paketke jıynaydı.
Each object is identified by a SHA-1 hash of its contents.,Hárbir obyekt onıń mazmunınıń SHA-1 xeshi menen anıqlanadı.
Git computes the hash and uses this value for the object's name.,Git xeshti esaplaydı hám bul mánisti obyekttiń atı ushın paydalanadı.
The object is put into a directory matching the first two characters of its hash.,Obyekt onıń xeshiniń birinshi eki simvolına sáykes keletuǵın katalogqa jaylasqan.
The rest of the hash is used as the file name for that object.”,Xeshtiń qalǵan bólegi sol obyekttiń fayl atı retinde qollanıladı.
Git stores each revision of a file as a unique blob.,Git fayldıń hárbir versiyasın unikal blob retinde saqlaydı.
The relationships between the blobs can be found through examining the tree and commit objects.,Bloblar arasındaǵı qatnaslardı terek hám commit obyektlerin tekseriw arqalı tabıwǵa boladı.
Newly added objects are stored in their entirety using zlib compression.,Jańadan qosılǵan obyektler zlib qısıw usılı menen tolıq kóriniste saqlanadı.
"This can consume a large amount of disk space quickly, so objects can be combined into packs, which use delta compression to save space, storing blobs as their changes relative to other blobs.”","Bul disk keńisliktiń úlken kólemin tez tutınıwı múmkin, sonlıqtan obyektlerdi basqa bloblarǵa baylanıslı ózgerisler retinde saqlap, keńislikti únemlew ushın delta qısıwın paydalanatuǵın paketlerge biriktiriwge boladı."
"Additionally, Git stores labels called refs (short for references) to indicate the locations of various commits.","Sonıń menen qatar, Git hár túrli wazıypalardıń orınların kórsetiw ushın refs (siltemeler ushın qısqartılǵan) dep atalatuǵın belgilerdi saqlaydı."
They are stored in the reference database and are respectively:”,Olar anıqlamalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlanadı hám sáykes túrde:
Generative Pre-trained Transformer 3 (GPT-3) is a large language model released by OpenAI in 2020.,Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3 (GPT-3) – 2020 jılı OpenAI tárepinen shıǵarılǵan úlken til modeli.
"Like its predecessor, GPT-2, it is a decoder-only transformer model of deep neural network, which supersedes recurrence and convolution-based architectures with a technique known as attention.","Óziniń aldınǵı versiyası GPT-2 sıyaqlı, bul tereń neyron tarmaǵınıń tek dekoderge arnalǵan transformatorlıq modeli, ol itibar beriw” dep atalatuǵın usıl menen qaytalanıw hám konvulsiyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalardı almastıradı."
This attention mechanism allows the model to focus selectively on segments of input text it predicts to be most relevant.,Bul itibar beriw mexanizmi modelge eń aktual dep boljanǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar beriwge imkaniyat beredi.
"GPT-3 has 175 billion parameters, each with 16-bit precision, requiring 350GB of storage since each parameter occupies 2 bytes.","GPT-3 175 milliard parametrge iye, olardıń hárqaysısı 16 bitlik dállik penen, 350 GB yadtı talap etedi, sebebi hárbir parametr 2 bayttı aladı."
"It has a context window size of 2048 tokens, and has demonstrated strong zero-shot and few-shot learning abilities on many tasks.",Onıń kontekstlik ayna ólshemi 2048 tokeni bar hám kóplegen tapsırmalarda kúshlik nollik atıw” oqıw qábiletlerin kórsetti.
"On September 22, 2020, Microsoft announced that it had licensed GPT-3 exclusively.",2020 jıl 22 sentyabrde Microsoft tek GPT-3 licenziyasın alǵanın járiyaladı.
"Others can still receive output from its public API, but only Microsoft has access to the underlying model.”","Basqalar ele de hámmege ashıq API-den nátiyje ala aladı, biraq tek Microsoft korporaciyası tiykarǵı til modeline kiriw huqıqına iye."
"According to The Economist, improved algorithms, more powerful computers, and a recent increase in the amount of digitized material have fueled a revolution in machine learning.","The Economist maǵlıwmatlarınsha, jetilistirilgen algoritmler, quwatlıraq kompyuterler hám cifrlastırılǵan material sanınıń jaqında kóbeyiwi mashinalıq oqıtıwdaǵı revolyuciyanı kúsheytti."
"New techniques in the 2010s resulted in rapid improvements in tasks”, including manipulating language.”","2010 jılları jańa texnikalar tapsırmalardı tez jaqsılawǵa”, sonıń ishinde til menen manipulyaciyalawǵa alıp keldi."
Software models are trained to learn by using thousands or millions of examples in a structure ... loosely based on the neural architecture of the brain.,Programmalıq támiynat modelleri miydiń neyron arxitekturasına sáykes ... bos túrde qurılǵan” mıńlaǵan yamasa millionlaǵan mısallardı paydalanıw arqalı úyreniwge oqıtıladı.
One architecture used in natural language processing (NLP) is a neural network based on a deep learning model that was introduced in 2017—the transformer architecture.,Tábiyiy tildi qayta islewde (NLP) qollanılatuǵın arxitekturalardıń biri 2017 jılı engizilgen tereń oqıtıw modeline tiykarlanǵan neyron tarmaq − transformator arxitekturası.
"There are a number of NLP systems capable of processing, mining, organizing, connecting and contrasting textual input, as well as correctly answering questions.”","Tekstli kirgiziwdi qayta islewge, qazıp alıwǵa, shólkemlestiriwge, baylanıstırıwǵa hám qarama-qarsı qoyıwǵa, sonday-aq sorawlarǵa durıs juwap beriwge uqıplı bir qatar NLP sistemaları bar."
"On June 11, 2018, OpenAI researchers and engineers published a paper introducing the first generative pre-trained transformer (GPT)—a type of generative large language model that is pre-trained with an enormous and diverse text corpus in datasets, followed by discriminative fine-tuning to focus on a specific task.","2018-jıl 11-iyun kúni OpenAI izertlewshileri menen injenerleri birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) - maǵlıwmatlar jıynaqlarında úlken hám hár túrli tekstli korpus penen aldınnan oqıtılǵan, keyin anıq wazıypaǵa baǵdarlanıw ushın diskriminativ túrde dál sazlanǵan, generativ úlken til modeli túrin usınıs etetuǵın maqala járiyaladı."
GPT models are transformer-based deep-learning neural network architectures.,GPT modelleri transformatorǵa tiykarlanǵan tereń oqıtıw neyron tarmaq arxitekturaları.
"Previously, the best-performing neural NLP models commonly employed supervised learning from large amounts of manually-labeled data, which made it prohibitively expensive and time-consuming to train extremely large language models.[1] The first GPT model was known as GPT-1, and it was followed by GPT-2 in February 2019.","Burın, eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri kóbinese qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı qollanǵan, bul júdá úlken til modellerin oqıtıw qımbat hám waqıttı talap etedi. Birinshi GPT modeli GPT-1 dep atalǵan hám onnan keyin 2019-jıl fevralda GPT-2 shıǵarıldı."
"Created as a direct scale-up of its predecessor, GPT-2 had both its parameter count and dataset size increased by a factor of 10.","Aldınǵısınan tikkeley masshtabta rawajlanǵan, GPT-2-niń parametrler sanı da, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń ólshemi de on esege ósti."
"It had 1.5 billion parameters, and was trained on a dataset of 8 million web pages.”","Onıń 1,5 milliard parametrleri bar edi hám ol 8 million veb-betten ibarat maǵlıwmatlar jıynaǵında oqıtılǵan."
"In February 2020, Microsoft introduced its Turing Natural Language Generation (T-NLG), which they claimed was largest language model ever published at 17 billion parameters.","2020 jıl fevralda Microsoft korporaciyası óziniń Turing Natural Language Generation (T-NLG) versiyasın usındı, olar 17 milliard parametr menen járiyalanǵan eń úlken til modeli” dep málimledi."
"It performed better than any other language model at a variety of tasks, including summarizing texts and answering questions.”","Ol tekstlerdi ulıwmalastırıw menen sorawlarǵa juwap beriwdi qosqanda, hár túrli tapsırmalardı orınlawda hár qanday til modeline qaraǵanda jaqsı orınladı."
A sample student essay about pedagogy written by GPT-3,GPT-3 tárepinen jazılǵan pedagogika haqqında studentlik esse úlgisi
The construct of learning styles is problematic because it fails to account for the processes through which learning styles are shaped.,"Úyreniw stiliniń” konstrukciyası mashqalalıq bolıp tabıladı, óytkeni ol oqıtıw stilleriniń qáliplesiw proceslerin itibarǵa almaydı."
Some students might develop a particular learning style because they have had particular experiences.,"Ayırım studentler belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı, óytkeni olardıń belgili bir tájiriybeleri bar."
Others might develop a particular learning style by trying to accommodate to a learning environment that was not well suited to their learning needs.,Basqaları ózleriniń úyreniw mútájliklerine jaqsı sáykes kelmegen úyreniw ortalıǵına beyimlesiwge háreket etiw arqalı belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı.
"Ultimately, we need to understand the interactions among learning styles and environmental and personal factors, and how these shape how we learn and the kinds of learning we experience.”","Aqırǵı jaǵdayda, biz úyreniw stiliniń, ortalıq faktorlardıń hám jeke faktorlardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám olardıń qalay úyreniwimizge hám biz basqarıp atırǵan úyreniw túrlerine qalay tásir etetuǵının túsiniwimiz kerek."
"On May 28, 2020, an arXiv preprint by a group of 31 engineers and researchers at OpenAI described the achievement and development of GPT-3, a third-generation state-of-the-art language model.",2020 jıl 28 mayda OpenAI-degi 31 injener hám izertlewshiler toparı GPT-3-tiń jetiskenliklerin hám rawajlanıwı zamanagóy til modeliniń” úshinshi áwladın táriyipleytuǵın arXiv preprintin járiyaladı.
"The team increased the capacity of GPT-3 by over two orders of magnitude from that of its predecessor, GPT-2, making GPT-3 the largest non-sparse language model to date.: 14  Because GPT-3 is structurally similar to its predecessors, its greater accuracy is attributed to its increased capacity and greater number of parameters.","Topar GPT-3-tiń sıyımlılıǵın aldınǵı versiyası, GPT-2-ge qaraǵanda eki esege joqarı arttırdı, bul GPT-3-ti hazirgi waqıttaǵı eń iri siyrek emes til modeline aylandırdı. GPT-3 strukturalıq jaqtan aldınǵısına uqsas bolǵanlıqtan, onıń úlken dálligi onıń joqarı sıyımlılıǵı menen hám parametrlerdiń kóp sanı menen baylanıslı."
"GPT-3's capacity is ten times larger than that of Microsoft's Turing NLG, the next largest NLP model known at the time.”","GPT-3 sıyımlılıǵı Microsoft korporaciyasınıń Turing NLG modelinen on ese úlken, bul sol gezde belgili keyingi eń úlken NLP modeli."
"Lambdalabs estimated a hypothetical cost of around $4.6 million US dollars and 355 years to train GPT-3 on a single GPU in 2020,[1] with lower actual training time by using more GPUs in parallel.","Lambdalabs 2020-jıldaǵı jaǵday boyınsha GPT-3-ti jeke GPU-da oqıtıw ushın shama menen 4,6 million AQSH dolları hám 355 jıl jumsalatuǵın shıǵındı bahaladı, parallel túrde kóbirek GPU qollanǵanda haqıyqıy oqıtıw waqtı azıraq."
Sixty percent of the weighted pre-training dataset for GPT-3 comes from a filtered version of Common Crawl consisting of 410 billion byte-pair-encoded tokens.,"GPT-3 ushın ólshengen aldınnan oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınıń alpıs procenti 410 milliard bayt-jup kodlanǵan tokenlerdi qamtıytuǵın, Common Crawl filtrlengen versiyasınan ibarat."
"Fuzzy deduplication used Apache Spark's MinHashLSH.  Other sources are 19 billion tokens from WebText2 representing 22% of the weighted total, 12 billion tokens from Books1 representing 8%, 55 billion tokens from Books2 representing 8%, and 3 billion tokens from Wikipedia representing 3%.  GPT-3 was trained on hundreds of billions of words and is also capable of coding in CSS, JSX, and Python, among others.”","Onsha kórinbeytuǵın deupkikaciya Apache Spark's MinHashLSH qollandı. Basqa derekler: WebText2-den 19 alınǵan milliard token, bul ólshengen toplamnıń 22%, Books1-den 12 milliard token −88%, Books2-den 55 milliard token - 8% hám Wikipedia-dan 3 milliard token."
"Since GPT-3's training data was all-encompassing, it does not require further training for distinct language tasks.","GPT-3 júzlegen milliard sózler boyınsha oqıtıldı hám basqalar qatarında CSS, JSX hám Python-da kodlawǵa da qábiletli."
The training data contains occasional toxic language and GPT-3 occasionally generates toxic language as a result of mimicking its training data.,"GPT-3 oqıtıw maǵlıwmatları hár tárepleme bolǵanlıqtan, ol hár túrli til tapsırmaları ushın qosımsha oqıtıwdı talap etpeydi."
,Shınıǵıw maǵlıwmatlarında tosınnan toksik (zıyanlı) til bar hám GPT-3 oqıw maǵlıwmatlarına eliklew nátiyjesinde geyde toksik tildi jaratadı.
A study from the University of Washington found that GPT-3 produced toxic language at a toxicity level comparable to the similar natural language processing models of GPT-2 and CTRL.,Vashington universitetiniń izertlewi GPT-3 GPT-2 hám CTRL uqsas tábiyiy tildi qayta islew modelleri menen salıstırılatuǵın toksik dárejede toksik til shıǵaratuǵının anıqladı.
OpenAI has implemented several strategies to limit the amount of toxic language generated by GPT-3.,OpenAI GPT-3 payda etetuǵın toksik tildiń mólsherin sheklew ushın bir neshe strategiyalardı ámelge asırdı.
"As a result, GPT-3 produced less toxic language compared to its predecessor model, GPT-1, although it produced both more generations and a higher toxicity of toxic language compared to CTRL Wiki, a language model trained entirely on Wikipedia data.”","Nátiyjesinde GPT-3 burınǵı GPT-1 modeli menen salıstırǵanda az toksik til shıǵardı, degen menen ol tolıǵı menen Wikipedia maǵlıwmatlarında oqıtılatuǵın CTRL Wiki menen salıstırǵanda toksik tildiń kóp áwladları menen toksikligi joqarı boldı."
"On June 11, 2020, OpenAI announced that users could request access to its user-friendly GPT-3 API—a machine learning toolset—to help OpenAI explore the strengths and limits of this new technology.",2020 jıl 11 iyunda OpenAI paydalanıwshılar OpenAI-ge usı jańa texnologiyanıń kúshleri menen sheklewlerin” izertlewge járdemlesiw ushın paydalanıwshıǵa qolaylı GPT-3 API — mashinalıq oqıtıw qurallarınıń jıynaǵı”na kiriwdi soray alatuǵının járiyaladı.
"The invitation described how this API had a general-purpose text in, text out interface that can complete almost any English language task, instead of the usual single use-case.","Shaqırıw bul API-de ádettegi bir qollanıw jaǵdayınıń ornına hár qanday inglis tilindegi tapsırmanı” derlik orınlay alatuǵın ulıwma maqsetli tekstti kirgiziw, tekst shıǵarıw” interfeysi bar ekenin táriyipledi."
"According to one user, who had access to a private early release of the OpenAI GPT-3 API, GPT-3 was eerily good at writing amazingly coherent text with only a few simple prompts.","OpenAI GPT-3 API jeke erte shıǵarılımına kirgen bir paydalanıwshınıń aytıwınsha, GPT-3 bir neshe ápiwayı keńesler menen tańqalarlıq úylesimli tekstti” jazıwda júdá jaqsı” boldı."
In an initial experiment 80 US subjects were asked to judge if short ~200 word articles were written by humans or GPT-3.,"Dáslepki eksperimentte AQSHtıń 80 subyektine qısqa ~200 sózlik maqalanı adamlar yamasa GPT-3 jazǵan ba, sonı anıqlaw soraldı."
"The participants judged correctly 52% of the time, doing only slightly better than random guessing.”","Qatnasıwshılar waqıttıń 52% durıs bahaladı, bul tosınnan boljawdan sál ǵana jaqsıraq."
"On November 18, 2021, OpenAI announced that enough safeguards had been implemented that access to its API would be unrestricted.",2021 jıl 18-noyabrde OpenAI API-ge kiriw sheklewsiz bolatuǵınday jetkilikli qáwipsizlik ilajları engizilgenin xabarladı.
OpenAI provided developers with a content moderation tool that helps them abide by OpenAI's content policy.,OpenAI islep shıǵarıwshılarǵa OpenAI kontent siyasatına ámel etiwge járdemlesetuǵın kontentti moderaciyalaw quralı menen támiyinledi.
"On January 27, 2022, OpenAI announced that its newest GPT-3 language models (collectively referred to as InstructGPT) were now the default language model used on their API.",2022 jıl 22 yanvarda OpenAI óziniń eń jańa GPT-3 til modelleri (birge InstructGPT dep ataladı) endi API interfeysinde qollanılatuǵın ádepki til modeli ekenin járiyaladı.
"According to OpenAI, InstructGPT produced content that was better aligned to user intentions by following instructions better, generating fewer made-up facts, and producing somewhat less toxic content.”","OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, InstructGPT kórsetpelerdi jaqsıraq orınlap, az dúzilgen faktlerdi generaciyalaw hám toksikligi az kontentti shıǵarıw arqalı paydalanıwshı niyetine jaqsıraq sáykeslendirilgen kontentti shıǵardı."
"Because GPT-3 can generate news articles which human evaluators have difficulty distinguishing from articles written by humans, GPT-3 has the potential to advance both the beneficial and harmful applications of language models.  In their May 28, 2020 paper, the researchers described in detail the potential harmful effects of GPT-3 which include misinformation, spam, phishing, abuse of legal and governmental processes, fraudulent academic essay writing and social engineering pretexting.","GPT-3 adam bahalawshıları adam jazǵan maqalalardan ajıratıwǵa qıynalatuǵın jańalıqlar maqalaların jarata alatuǵınlıqtan”, GPT-3 til modelleriniń paydalı hám zıyanlı qosımshaların ilgeriletiw imkaniyatına” iye. 2020 jıl 28 maydaǵı maqalasında izertlewshiler jalǵan informaciya, spam, fishing, nızamlı hám húkimetlik proceslerdi teris paydalanıw, jalataylıq akademiyalıq esse jazıw hám sociallıq injenerlik sıltawlardı” qamtıytuǵın GPT-3 itimal zıyanlı tásirlerin” tolıǵı menen táriyipledi."
The authors draw attention to these dangers to call for research on risk mitigation.”,Avtorlar qáwip-qáterdi azaytıw boyınsha izertlewlerge shaqırıw ushın usı qáwiplerge itibar beredi.
GPT-3 is capable of performing zero-shot and few-shot learning (including one-shot).,GPT-3 nollik atıw hám az atıw (sonıń ishinde bir retlik) oqıwdı orınlawǵa qábiletli.
"In June 2022, Almira Osmanovic Thunström wrote that GPT-3 was the primary author on an article on itself, that they had submitted it for publication, and that it had been pre-published while waiting for completion of its review.”","2022 jıl iyunda Almira Osmanovich Tunstrem GPT-3 ózi tuwralı maqalanıń tiykarǵı avtorı ekenin, olar onı járiyalawǵa usınǵanın hám onıń sholıwınıń juwmaqlanıwın kútiw waqtında aldınnan járiyalanǵanın jazdı."
"There are many models in the GPT-3 family, some serving different purposes than others.","GPT-3 shańaraǵında kóplegen modeller bar, olardıń ayırımları basqalarǵa qaraǵanda hár túrli maqsetlerge xızmet etedi."
"In the initial research paper published by OpenAI, they mentioned 8 different sizes of the main GPT-3 model:”",OpenAI tárepinen járiyalanǵan dáslepki izertlew maqalasında olardıń tiykarǵı GPT-3 modeliniń 8 túrli ólshemderi bar ekenligi aytılǵan:
"Half of the models are accessible through the API, namely GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B and GPT-3-175b, which are referred to as ada, babbage, curie and davinci respectively.","Modellerdiń yarımına API arqalı qoljetimli boladı, atap aytqanda GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B hám GPT-3-175b, olardı sáykesinshe ada, babbage, curie hám davinci dep atadı."
"While the size of the API models was not originally disclosed by OpenAI, EleutherAI announced the mapping between model sizes and API names in May 2021.[1] These model sizes were later confirmed by OpenAI, but the sizes of subsequent models have not been disclosed.”","API úlgileriniń ólshemin OpenAI dáslebinde ashpaǵanı menen, EleutherAI model ólshemleri menen API atları arasındaǵı salıstırıwdı 2021 jıl mayda járiyaladı. Bul model ólshemlerin keyin OpenAI bunı tastıyıqladı, biraq keyingi modellerdiń ólshemleri ashılǵan joq."
Generative Pre-trained Transformer 3.5 (GPT-3.5) is a sub class of GPT-3 Models created by OpenAI in 2022.,Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3.5 (GPT-3.5) – 2022 jılı OpenAI tárepinen jaratılǵan GPT-3 modelleriniń kishi klası.
"On March 15, 2022, OpenAI made available new versions of GPT-3 and Codex in its API with edit and insert capabilities under the names text-davinci-002 and code-davinci-002.",2022 jıl 15 martta OpenAI text-davinci-002 hám code-davinci-002 atları menen redaktorlaw hám ornatıw imkaniyatları bar API-de GPT-3 hám Codex-tiń jańa versiyaların qoljetimli etti.
These models were described as more capable than previous versions and were trained on data up to June 2021.,Bul modeller aldınǵı versiyalardan kóbirek qábiletli dep táriyipledi hám 2021 jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtıldı.
"On November 28, 2022, OpenAI introduced text-davinci-003.",2022 jıl 28 noyabrde OpenAI text-davinci-003-ti usındı.
"On November 30, 2022, OpenAI began referring to these models as belonging to the GPT-3.5 series, and released ChatGPT, which was fine-tuned from a model in the GPT-3.5 series.",2022 jıl 30 noyabrde OpenAI bul modellerdi GPT-3.5” seriyasına tiyisli dep ayta basladı hám GPT-3.5 seriyasındaǵı model boyınsha dál sazlanǵan ChatGPT-di shıǵardı.
OpenAI does not include GPT-3.5 in GPT-3.”,OpenAI GPT-3-ke GPT-3.5-ti qospaydı.
"On April 10, 2023, OpenAI introduced a new variant of its GPT-3.5 series model, known as GPT-3.5 with Browsing (ALPHA).",2023 jıl 10 aprelde OpenAI GPT-3.5 seriyası modeliniń GPT-3.5 Browsing (ALPHA) dep atalǵan jańa variyantın usındı.
This updated model was described to build upon the capabilities of its predecessors text-davinci-002 and code-davinci-002.,Bul jańalanǵan model óziniń aldınǵı text-davinci-002 hám code-davinci-002 modelleriniń imkaniyatlarına tiykarlanǵan dep táriyipledi.
The GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model incorporated the ability to access and browse online information.,GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli onlayn informaciyaǵa kiriw hám sholıw imkaniyatın qosıp aldı.
This has led to more accurate and up-to-date responses to user queries.”,Bul paydalanıwshı sorawlarına kóbirek dál hám jańalanǵan juwaplar beriwge alıp keldi.
"The GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model has been trained on data up to September 2021, giving it more information compared to previous GPT-3.5 models, which were trained on data up until June 2021.","GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli 2021 jıl sentyabrge shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan, bul onıń 2021 jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan aldınǵı GPT-3.5 modellerine qaraǵanda kóbirek informaciyaǵa beredi."
The model attempted to provide developers and users with an advanced natural language processing tool that can effectively retrieve and synthesize online information.”,Model islep shıǵarıwshılar menen paydalanıwshılarǵa onlayn informaciyanı ónimli alıw hám sintezley alatuǵın jetilistirilgen tábiyiy tildi qayta islew quralın usınıwǵa háreket etti.
"To enable browsing capabilities, OpenAI implemented a new API that allows the GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model to access selected online resources during operation.","Sholıw imkaniyatların ámelge asırıw ushın, OpenAI GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli jumıs waqtında tańlanǵan onlayn resurslarǵa kiriwge imkaniyat beretuǵın jańa API engizdi."
"This feature allows users to ask questions or request information with the expectation that the model will deliver updated, accurate, and relevant answers based on the latest online sources available to it.”","Bul imkaniyat paydalanıwshılarǵa sorawlar beriwge yamasa model oǵan qoljetimli eń sońǵı onlayn dereklerge tiykarlanǵan jańalanǵan, dál hám sáykes juwaplardı beredi dep kútiw arqalı informaciya sorawǵa imkaniyat beredi."
"On April 27, 2023, OpenAI made the GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model publicly available to GPT Plus users.",2023 jıl 27 aprelde OpenAI GPT Plus paydalanıwshıları ushın GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modelin hámmege qoljetimli etti.
This allowed more people to access to its new features.”,Bul kóbirek adamlardıń jańa imkaniyatlarǵa erisiwine imkaniyat berdi.
"Generative Pre-trained Transformer 4 (GPT-4) is a multimodal large language model created by OpenAI, and the fourth in its series of GPT foundation models.",Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 4 (GPT-4) — OpenAI tárepinen jaratılǵan hám GPT negizgi modelleriniń seriyasınıń tórtinshisi bolǵan multimodal úlken til modeli.
"It was launched on March 14, 2023, and made publicly available via the paid chatbot product ChatGPT Plus, via OpenAI's API, and via the free chatbot Microsoft Copilot.","Ol 2023-jıl 14 martta iske qosıldı hám OpenAI API arqalı, biypul chatbot ónimi Microsoft Copilot hám pul tólenetuǵın chatbot ChatGPT Plus arqalı hámmege qoljetimli boldı."
"As a transformer-based model, GPT-4 uses a paradigm where pre-training using both public data and data licensed from third-party providers is used to predict the next token.","Transformatorǵa tiykarlanǵan model retinde, GPT-4 keyingi tokendi boljaw ushın úshinshi tárep provayderlerinden licenziyalanǵan maǵlıwmatlar” menen birgelikte, hámmege ashıq maǵlıwmatlardan paydalanatuǵın aldınnan oqıtıwdı qollanatuǵın paradigmaǵa súyenedi."
"After this step, the model was then fine-tuned with reinforcement learning feedback from humans and AI for human alignment and policy compliance.”","Bul basqıshdan keyin, model adamlar menen JI tárepinen berilgen kúsheytilgen oqıtıw keri baylanısları menen adam sáykesligi hám siyasatqa sáykesligi ushın dál sazlandı."
"Observers reported that the iteration of ChatGPT using GPT-4 was an improvement on the previous iteration based on GPT-3.5, with the caveat that GPT-4 retains some of the problems with earlier revisions.","Baqlawshılar GPT-4-ti qollanıw arqalı ChatGPT-diń iteraciyası GPT-3.5 tiykarındaǵı aldınǵı iteraciyanıń jaqsılanıwı boldı, usı ret GPT-4 aldınǵı redaktorlardaǵı ayırım máselelerdi saqlaydı degen eskertiw bar."
"GPT-4, equipped with vision capabilities (GPT-4V), is capable of taking images as input on ChatGPT.",Kóriw imkaniyatı menen (GPT-4V) úskenelengen GPT-4 ChatGPT-ge kiris retinde súwretlerdi qabıllawǵa uqıplı.
"OpenAI has declined to reveal various technical details and statistics about GPT-4, such as the precise size of the model.”","OpenAI GPT-4 tuwralı hár túrli texnikalıq maǵlıwmatlar menen statistikanı, mısalı modeldiń anıq ólshemin ashıwdan basladı."
"OpenAI introduced the first GPT model (GPT-1) in 2018, publishing a paper called Improving Language Understanding by Generative Pre-Training.","OpenAI 2018 jılı birinshi GPT modelin (GPT-1) tanıstırıp, Generativ aldınnan oqıtıw arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw” atlı maqalanı járiyaladı."
It was based on the transformer architecture and trained on a large corpus of books.,Ol transformator arxitekturasına tiykarlanǵan hám kitaplardıń úlken korpusında oqıtıldı.
"The next year, they introduced GPT-2, a larger model that could generate coherent text.","Keyingi jılı olar GPT-2 modelin usındı, ol kogerent tekst jarata aladı."
"In 2020, they introduced GPT-3, a model with over 100 times as many parameters as GPT-2, that could perform various tasks with few examples.","2020 jılı olar GPT-2 den 100 ese kóp parametri bar GPT-3 modelin usındı, ol hár túrli tapsırmalardı bir neshe mısallar menen orınlay aladı."
"GPT-3 was further improved into GPT-3.5, which was used to create the chatbot product ChatGPT.”","GPT-3 onnan keyin GPT-3.5-ke jetilistirildi, ol ChatGPT chatbot ónimin jaratıw ushın paydalanıldı."
"Rumors claim that GPT-4 has 1.76 trillion parameters, which was first estimated by the speed it was running and by George Hotz.”","Mısh-mıshlar GPT-4-tiń 1.76 trillion parametrge iye ekenin aytadı, onı dáslep onıń jumıs islew tezligi menen Djordj Xoc bahaladı."
"OpenAI stated that GPT-4 is more reliable, creative, and able to handle much more nuanced instructions than GPT-3.5.","OpenAI GPT-4 isenimli, kreativ hám GPT-3.5-ke qaraǵanda álleqayda tolıq kórsetpelerdi qayta islewge uqıqplı” ekenin ayttı."
"They produced two versions of GPT-4, with context windows of 8,192 and 32,768 tokens, a significant improvement over GPT-3.5 and GPT-3, which were limited to 4,096 and 2,049 tokens respectively.","Olar GPT-4-tiń eki versiyasın shıǵardı, kontekstli aynaları 8,192 hám 32,768 tokenleri bar, GPT-3.5 hám, GPT-3-ten aytarlıqtay jaqsılandı, olar sáykesinshe 4,096 hám 2,049 tokenler menen sheklendi."
"Some of the capabilities of GPT-4 were predicted by OpenAI before training it, although other capabilities remained hard to predict due to breaks in downstream scaling laws.","GPT-4 múmkinshilikleriniń geybirin OpenAI onı shınıqtırıwdan aldın boljadı, degen menen basqa imkaniyatlardı tómengi aǵımdaǵı masshtablaw nızamlarındaǵı úzilislerge baylanıslı boljaw qıyın bolıp qaldı."
"Unlike its predecessors, GPT-4 is a multimodal model: it can take images as well as text as input; this gives it the ability to describe the humor in unusual images, summarize text from screenshots, and answer exam questions that contain diagrams.","Aldınǵı modellerden ayırmashılıǵı, GPT-4 multimodal model bolıp tabıladı: ol kirgiziw retinde tekst penen qatar súwretlerdi de qabıllay aladı; bul oǵan ádetten tıs súwretlerdi yumordı táriyiplewge, skrinshotlardaǵı tekstti ulıwmalastırıwǵa hám diagrammaları bar imtixan sorawlarına juwap beriwge imkaniyat beredi."
"It can now interact with users through spoken words and respond to images, allowing for more natural conversations and the ability to provide suggestions or answers based on photo uploads.”","Ol endi paydalanıwshılar menen awızsha sózler arqalı óz-ara háreketlese aladı hám súwretlerge juwap bere aladı, bul tábiyiy sóylesiwge hám fotosúwretlerdi júklep salıw tiykarında usınıslar yamasa juwap beriwge imkaniyat beredi."
"To gain further control over GPT-4, OpenAI introduced the system message, a directive in natural language given to GPT-4 in order to specify its tone of voice and task.","GPT-4-ti jáne de baqlawǵa alıw ushın OpenAI sistema xabarın” engizdi, ol GPT-4-ke beriletuǵın tábiyiy tildegi kórsetpe bolıp, onıń dawıs tonın hám wazıypasın anıqlawǵa imkaniyat beredi."
"For example, the system message can instruct the model to be a Shakespearean pirate, in which case it will respond in rhyming, Shakespearean prose, or request it to always write the output of [its] response in JSON, in which case the model will do so, adding keys and values as it sees fit to match the structure of its reply.","Mısalı, sistema xabarında modelge Shekspir qaraqshı bolıw” tuwralı kórsetpe bere aladı, bul jaǵdayda ol rifmalıq, Shekspir prozası menen juwap beredi yamasa onnan bárqulla [onıń] juwabın JSON formatında jazıń” dep sorawǵa boladı, onda model juwap strukturasına sáykes keliw ushın giltler hám mánislerdi qosadı."
"In the examples provided by OpenAI, GPT-4 refused to deviate from its system message despite requests to do otherwise by the user during the conversation.”","OpenAI tárepinen berilgen mısallarda GPT-4 sóylesiw waqtında paydalanıwshı tárepinen basqa usıl menen ámelge asırıw sorawlarına qaramastan, óziniń sistema xabarınan shetke shıǵıwdan bas tarttı."
"When instructed to do so, GPT-4 can interact with external interfaces.","Kórsetpe berilgende, GPT-4 sırtqı interfeysler menen háreketlese aladı."
"For example, the model could be instructed to enclose a query within <search></search> tags to perform a web search, the result of which would be inserted into the model's prompt to allow it to form a response.","Mısalı, modelge veb-izlewdi orınlaw ushın <search></search> tegleriniń ishine sorawdı qosıwǵa kórsetpe beriliwi múmkin, onıń nátiyjesi juwap qáliplestiriwge múmkinshilik beriw ushın model sorawına ornatıladı."
"This allows the model to perform tasks beyond its normal text-prediction capabilities, such as using APIs, generating images, and accessing and summarizing webpages.”","Bul modelge API interfeyslerin paydalanıw, súwretlerdi jaratıw hám veb-betlerge kiriw hám juwmaqlaw sıyaqlı ápiwayı tekstti boljaw imkaniyatlarınan tıs tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi."
"A 2023 article in Nature stated programmers have found GPT-4 useful for assisting in coding tasks (despite its propensity for error), such as finding errors in existing code and suggesting optimizations to improve performance.","2023 jılı Nature jurnalında járiyalanǵan maqalasında baǵdarlamashılar GPT-4-ti kodlaw tapsırmalarına (qáte beyimliligine qaramastan) járdemlesiw ushın paydalı dep taptı, mısalı bar kodtaǵı qátelerdi tabıw hám ónimlilikti jaqsılaw ushın optimallastırıwdı usınıw."
The article quoted a biophysicist who found that the time he required to port one of his programs from MATLAB to Python went down from days to an hour or so.,Maqalada óziniń baǵdarlamasınıń birin MATLAB-tan Python-ǵa kóshiriw ushın kerekli waqıt kúnlerden bir saatqa yamasa onnan da kóp” qısqarǵanın anıqlaǵan biofiziktiń sózi keltirilgen.
"On a test of 89 security scenarios, GPT-4 produced code vulnerable to SQL injection attacks 5% of the time, an improvement over GitHub Copilot from the year 2021, which produced vulnerabilities 40% of the time.”","89 qáwipsizlik scenariyin testlew gezinde GPT-4 5% waqtında SQL inyekciyalıq hújimlerine hálsiz kodtı shıǵardı, bul 2021 jıldan baslap GitHub Copilot penen salıstırǵanda jaqsılaw, bul waqıttıń 40% hálsizlikti payda etti."
"In November 2023, OpenAI announced the GPT-4 Turbo and GPT-4 Turbo with Vision model, which features a 128K context window and significantly cheaper pricing.”","2023 jıl noyabrde OpenAI GPT-4 Turbo hám GPT-4 Turbo with Vision modellerin járiyaladı, ol 128K kontekstli aynası bar hám aytarlıqtay arzan baha menen ózgeshelenedi."
"Vicki Ree Principal (born January 3, 1950), later known as Victoria Principal, is an American actress, producer, entrepreneur, and author, best known for her role as Pamela Barnes Ewing on the American primetime television soap opera series Dallas.","Vikki Ri Principal (1950 jılı 3 yanvarda tuwılǵan), keyinirek Viktoriya Principal degen at penen belgili, amerikalı aktrisa, prodyuser, isbilermen hám avtor, amerikalı Dallas teleserialındaǵı Pamela Parns Yuing roli menen ataqlı."
"She spent nine years on the long-running series, leaving in 1987.","Ol uzaq waqıt dawam etken serialǵa toǵız jıl jumsap, 1987 jılı ketip qaldı."
"Afterwards, she opened her own production company, Victoria Principal Productions, focusing mostly on television films.",Sonnan keyin ol negizinen telefilmlerge baǵdarlanǵan Victoria Principal Productions atlı jeke prodyuserlik kompaniyasın ashtı.
"In the mid-1980s, she became interested in natural beauty therapies, and in 1989, she created an eponymous line of skincare products, Principal Secret.”","1980 jıllardıń ortasında ol tábiyiy sulıwlıq terapiyasına qızıǵıwshılıq bildirdi, al 1989 jılı ol Tiykarǵı qupıya” terini kútiw ónimleriniń sol attaǵı tarmaǵın jarattı."
"Principal became a best-selling author, writing three books about beauty, skincare, fitness, well-being, and health: The Body Principal (1983), The Beauty Principal (1984), and The Diet Principal (1987).","Principal sulıwlıq, teri kútimi, fitnes, iygilikli hám densawlıq tuwralı úsh kitap jazıp, eń kóp satılatuǵın avtor boldı: The Body Principal (1983), The Beauty Principal (1984) hám The Diet Principal (1987)."
"In the 2000s, she wrote a fourth book, Living Principal (2001).",2000-jılları ol Living Principal” (2001) tórtinshi kitabın jazdı.
She is also a two-time Golden Globe Award nominee.”,Ol sonday-aq eki márte Altın globus” sıylıǵına talaban.
"Vicki Ree Principal was born on January 3, 1950 in Fukuoka, Japan, the elder daughter of United States Air Force sergeant Victor Rocco Principal and Bertha Ree Principal (née Veal).","Viktoriya Ri Principal 1950-jıl 3 yanvarda Yaponiyanıń Fukuoka qalasında tuwıldı, ol Amerika Qurama Shtatlarınıń Áskeriy Hawa Kúshteri serjanti Viktor Rokko Principal menen Berta Ri Principal (qızlıq familiyası Vyl) shansharaǵınıń úlken qızı edi."
She spent her first three months of life in Japan.,Ol óziniń birinshi úsh aylıq ómirin Yaponiyada ótkerdi.
"Because her father was in the U.S. military, the family moved often.","Ákesi AQSH áskerinde jumıs islegenligi sebepli, shańaraǵı kóbinese kóship júrdi."
"She grew up in London, Puerto Rico, Florida, Massachusetts, and Georgia, among other places.","Ol London, Puerto-Riko, Florida, Massachusets hám Djordjiyada hám basqa jerlerde ósti."
"She attended 17 different schools, including the Royal Ballet School while her family was stationed in England.","Ol 17 túrli mektepte oqıdı, onıń ishinde onıń shańaraǵı Angliyada bolǵanda Korollik balet mektebi."
"Principal began her career in TV commercials, appearing in her first at age 5.","Principal óziniń karyerasın televidenie reklamalarında basladı, ol 5 jasında birinshi ret payda boldı."
"After graduating from South Dade Senior High School in 1968, she enrolled at Miami–Dade Community College, intending to study medicine.","1968 jılı South Dade orta mektebin pitkergennen keyin, ol medicinalıq bilim alıw ushın Mayami-Dade jámiyetlik kolledjine kirdi."
"However, months before completing her first year of studies, she was seriously injured in a car crash while driving home from the library.","Degen menen, oqıwınıń birinshi kursın tamamlawǵa bir neshe ay qalǵanda, ol kitapxanadan úyine qaytıp baratırǵanda avtomobil apatına ushırap, awır jaraqat aldı."
The other driver was convicted of drunk driving and served jail time.,Basqa transport basqarıwshısı más jaǵdayında kólik aydaǵanı ushın ayıplanǵan hám túrmege jatqızılǵan.
Principal spent months in recovery and was faced with the prospect of having to retake her first year of studies.,Principal bir neshe ayǵa shekem emlewxanada boldı hám oqıwınıń birinshi jılın qaytadan ótiw zárúrligine ushıradı.
"After serious introspection, she drastically changed course by moving to New York City to pursue acting, and shortly thereafter to Europe.","Qatań introspekciyadan keyin ol aktyorlıq sheberlik penen shuǵıllanıw ushın Nyu York qalasına, sonnan keyin kóp uzamay Evropaǵa kóship, jolın tolıǵı menen ózgertti."
"She studied privately with Jean Scott (professor at the Royal Academy of Dramatic Art) in London, and in 1971 moved to Los Angeles.” In 1971, Principal moved to Los Angeles, California.","Ol Londondaǵı Jan Skot penen (korollik dramalıq kórkem óner akademiyasınıń professorı) jeke oqıdı hám 1971 jılı Los-Andjeleske kóshti. 1971 jılı Principal Los-Anjeleske, Kaliforniyaǵa kóshti."
"She won her first film role as Marie Elena, a Mexican mistress, in John Huston's The Life and Times of Judge Roy Bean (1972) (opposite Paul Newman), for which she earned a Golden Globe nomination as Most Promising Newcomer. On the basis of the positive response to Principal's acting work, her role was enlarged by writer John Milius.","Ol Djon Xyustonnıń Sudya Roy Binniń ómiri menen waqıtı” filminde (1972) (Pol Nyumaǵa qarama-qarsı) meksikalı xojayın Mari Elena retindegi dáslepki film rólin jeńip aldı, ol ushın Eń perspektivalı jańadan kelgen oyınshı” retinde Altın globus” nominaciyasın jeńip aldı."
"During this period, Warren Cowan flew in, introduced himself to Principal, and offered to represent her free-of-charge for the next year.",Principaldıń aktyorlıq jumısına unamlı reakciyanıń negizinde onıń rolin jazıwshı Djon Milius keńeytti.
"She went to Arizona as an unknown; when she returned to Los Angeles three months later, the commercial flight she was on was greeted by paparazzi.",
"She then had a starring role in the risqué comedy film The Naked Ape (1973), which was co-financed by Hugh Hefner, the founder and publisher of Playboy magazine.",
She appeared nude in the September 1973 issue of Playboy to promote the film.,
"However, the film failed at the box office, which was a disappointment to her.”",
"Principal and George Peppard, c. 1970","Principal hám Djordj Peppard, 1970 j."
"In 1974, she was cast in the blockbuster disaster film Earthquake.",1974 jılı ol Jer silkinisi” blokbaster filmine tústi.
"Principal won the supporting role of Rosa Amici, beating out both Susan Sarandon and Kay Lenz for the part.","Tiykarǵı rol ushın Syuzan Sarandon menen Key Lencti jeńip, Roza Amichi rolin jeńip aldı."
"Prior to her third callback audition, she opted to cut her then waist-length brown hair, dye it black, and have it styled into an Afro. Director Mark Robson was stunned, but impressed by Principal's risky transformation and dedication to look closer to the character.","Úshinshi ret qayta shaqırıw tınlawınıń aldında ol óziniń sol gezdegi belindegi qońır shashların qıyıp, qara túske boyap, afro stilinde sánlewdi tańladı.Rejissyor Mark Robson hayran qaldı, biraq Principaldıń táwekel túrlendiriwine hám qaharmanǵa jaqınıraq qarawǵa berilgenligine hayran qaldı."
The film went on to become one of the era's highest-grossing films and received four Academy Award nominations and two Golden Globe nominations.,Film sol dáwirdegi eń kóp tabıs ákelgen filmlerdiń birine aylandı hám Oskar sıylıǵınıń tórt nominaciyasın hám eki Altın globus nominaciyasın aldı.
"She continued to act in lesser-known films such as I Will, I Will... for Now and Vigilante Force.","Ol azıraq ataqlı filmlerde oynawdı dawam etti, mısalı I Will, I Will... for Now” hám Vigilante Force”."
Principal signed a three-picture deal with Brute Productions.”,Principal Brute Productions penen úsh filmge shártnamaǵa qol qoydı.
"Behind the scenes, transition, and return to acting”","Saxna artında, almasıw hám aktyorlik ónerge qaytıw"
"Principal decided to leave acting and became a Hollywood talent agent and booking agent, which was her profession from 1975 to late 1977.","Principal aktyorlıq ónerdi taslap, 1975 jıldan 1977 jıldıń ayaǵına shekem onıń qánigeligi bolǵan Gollivudlı talant agenti hám bronlaw agenti boldı."
"She then had ambitions to study at law school and would support herself if needed through small acting roles on television and film, so as to fund her future college tuition.",Sonnan keyin ol yuridika fakultetinde oqıwdı ármanladı hám kerek bolǵan jaǵdayda onıń keleshek kolledjdegi oqıwın qarjılandırıw ushın televideniye menen kinodaǵı kishi aktyorlıq roller arqalı ózin támiyinledi.
"In 1976, she returned to her character in Earthquake by shooting additional scenes to expand the running time of the original picture for the broadcast premiere of that film, and in 1977, she made a guest appearance on the pilot of the television series Fantasy Island which aired on the ABC network, and in the 1977 television film The Night They Took Miss Beautiful on the NBC network.”","1976 jılı ol Jer silkiniwi” filmindegi qaharmanǵa qayttı, bul filmniń premyerası ushın original kartinanıń jumıs waqıtın keńeytiw ushın qosımsha kórinisler túsiriw arqalı, al 1977 jılı ol Qıyal atawı” teleserialınıń ushıwshısında qonaqta boldı. ABS tarmaǵında hám 1977 jılı NBC tarmaǵındaǵı Sulıw arıwdı olar alǵan tún” telefilminde kórsetildi."
"The urge to return to acting came when television producer Aaron Spelling offered Principal a role in the pilot of his television series Fantasy Island, which she accepted.”",Aktyorlıq ónerge qaytıwǵa umtılıwı televideniye prodyuseri Aaron Spelling Principalǵa Qıyal Atawı teleserialında rol oynawdı usınǵanda payda boldı hám ol bunı qabıl etti.
Interpreters,Interpretatorlar
Interpreter programs function by interpreting high-level code into machine useable code while simultaneously executing the instructions line by line.,"Interpretator programmaları bir waqıtta kórsetpelerdi qatar boyınsha orınlap, joqarı dárejeli kodtı mashinada qollanatuǵın kodqa interpretaciyalaw arqalı jumıs isleydi."
"Unlike compilers, interpreters do not need to compile the code prior to executing the instructions.","Kompilyatorlardan ayırmashılıǵı, interpretatorlar kórsetpelerdi orınlamastan aldın, kodtı kompilyaciyalaw shárt emes."
The translation and execution process are done simultaneously and is interrupted in the event of an error in the program.,Awdarıw hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanadı hám programmada qáte payda bolǵan jaǵdayda toqtatıladı.
The use of an interpreter allows developers to test and modify code in real-time.,Interpretatordı paydalanıw baǵdarlamashılarǵa anıq waqıt rejiminde kodtı testlewge hám ózgertiwge imkaniyat beredi.
It makes the debugging process easier as well as aids in making more efficient code.,"Bul otladka procesin ańsatlastıradı, sonıń menen qatar ónimlirek kodtı jaratıwǵa járdemlesedi."
"Since the translation and execution process is done simultaneously, the execution time for interpreter programs is substantial.","Awdarma hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanatuǵınlıqtan, interpretatorda programmanıń orınlanıw waqtı aytarlıqtay."
There are clear benefits when translating high-level code with an interpreter.,Translyator menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciyalawdıń ayqın artıqmashıları bar.
"Since object code is not created in the interpretation process, less memory is required for the code.","Interpretaciya procesinde obyekt kodı jaratılmaǵanlıqtan, kod ushın az yad talap etiledi."
Interpreter languages do not create machine-specific code and can be executed on any type of machine.,Interpretator tilleri mashinaǵa arnalǵan kodtı jaratpaydı hám hár qanday tiptegi mashinada orınlanıwı múmkin.
The development and debugging process is typically quicker due to less complexity and it has more flexibility.,"Islep shıǵıw hám otladka procesiniń quramalılıǵı az bolǵanlıqtan, ádette tezirek hám onıń iykemliligi joqarı."
There are clear disadvantages when translating high-level code with an interpreter.,Awdarmashı menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciya etiwde anıq kemshilikler bar.
Programs require that an interpreter is installed on the machine in order to run and interpret it.,Programmalardı iske túsiriw hám interpretaciyalaw ushın mashinada awdarmashı ornatılıwın talap etedi.
The execution time of the program is slower than a compiler.,Programmanıń orınlaw waqtı kompilyatorǵa qaraǵanda ásten.
Some notable programming languages that utilize interpreters include:”,Interpretatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tillerine mınalar kiredi:
Assemblers,Assemblerler
An assembler program functions by converting low-level assembly code into a conventional machine code that is readable by the CPU.,Assembler tiliniń programması tómen dárejeli islep shıǵıw kodın oraylıq processor oqıy alatuǵın ápiwayı mashina kodına aylandırıw arqalı jumıs isleydi.
"The purpose of assembly language, like other coding languages, is to make the programming process more user-friendly than programming in machine language.","Assembler tiliniń maqseti, basqa kodlaw tilleri sıyaqlı mashina tiline programmalastırıwǵa qaraǵanda, programmalastırıw procesin paydalanıwshıǵa qolaylı etiw."
"Assembler languages utilize mnemonic devices and symbolic addresses to differentiate between opcode, operands, and specific memory addresses.","Assembler tilleri operaciyalıq kodtı, operandlardı hám anıq yad adreslerin ajıratıw ushın mnemonikalıq qurılmalar menen simvollı adreslerdi paydalanadı."
"Many of these components are not easily readable by humans and therefore mnemonics, symbols, and labels make the code decipherable.","Bul komponentlerdiń kópshiligin adamlar ańsat oqıy almaydı, sonlıqtan mnemotexnika, simvollar hám belgiler kodtı deshifrlawǵa imkaniyat beredi."
The assembler works by processing code one line at a time and then moves on to the next instruction.,"Assembler kodtı bir waqıtta bir qatardı qayta islew arqalı jumıs isleydi, sonnan keyin keyingi kórsetpege ótedi."
"To eliminate issues that occur due to addressing locations, the translation process known as assembly is typically done in a two-pass process.",Orınlardı sheshiwge baylanıslı payda bolatuǵın máselelerdi sheshiw ushın qurastırıw dep atalatuǵın awdarma procesi ádette eki basqıshlı proceste orınlanadı.
The first pass of assembly is done in order to identify binary addresses that correspond to the symbolic names.,Simvollı atlarǵa sáykes keletuǵın ekilik adreslerdi anıqlaw ushın qurastırıwdıń birinshi ótiwi orınlanadı.
This is essential in order to guide pass two which is the line-by-line translation into machine language.,Bul mashina tiline bir qatardı awdarıw bolıp tabılatuǵın eki ótiwdi baǵdarlaw ushın júdá zárúr.
Commonly used assemblers include:,Jiyi qollanılatuǵın assemblerlerge tómendegiler kiredi:
x86 assembly languages (used in Intel and AMD processors),x86 assembler tilleri (intel hám AMD processorlarında qollanıladı)
ARM assembly language (used in mobile devices),ARM assembler tili (mobil qurılmalarda qollanıladı)
MIPS assembly language (used in gaming consoles),MIPS assembler tili (oyın konsollarında qollanıladı)
PowerPC assembly language,PowerPC assembler tili
LC-3 assembly language (used primarily in education to program the LC-3 computer)”,LC-3 assembler tili (tiykarınan bilimlendiriwde hám LC-3 kompyuterin programmalastırıwda qollanıladı)
Low-level programming language,Tómen dárejeli programmalastırıw tili
A low-level programming language is a programming language that provides little or no abstraction from a computer's instruction set architecture; commands or functions in the language are structurally similar to a processor's instructions.,Tómen dárejeli programmalastırıw tili − kompyuterdiń komandalar jıynaǵınıń arxitekturasınan abstrakciyalawdı az yamasa ulıwma támiyinleytuǵın programmalastırıw tili; tildegi komandalar yamasa funkciyalar strukturalıq jaǵınan processordıń kórsetpelerine uqsas.
"Generally, this refers to either machine code or assembly language.",Ádette bul mashina tili yamasa assembler tiline tiyisli.
"Because of the low (hence the word) abstraction between the language and machine language, low-level languages are sometimes described as being close to the hardware.","Til menen mashina tili arasındaǵı abstrakciyanıń tómenligi (demek sóz) bolǵanlıqtan, tómen dárejeli tiller geyde apparatlıq qurallarǵa jaqın” dep táriyiplenedi."
"Programs written in low-level languages tend to be relatively non-portable, due to being optimized for a certain type of system architecture.","Tómen dárejeli tillerde jazılǵan programmalar sistema arxitekturasınıń belgili bir túrine optimallastırılǵanlıqtan, salıstırmalı túrde portativ emes boladı."
Low-level languages can convert to machine code without a compiler or interpreter—second-generation programming languages use a simpler processor called an assembler—and the resulting code runs directly on the processor.,Tómen dárejeli tiller kompilyatorsız yamasa interpretatorsız mashina tiline túrlendire aladı − ekinshi áwlad programmalastırıw tilleri assembler dep atalatuǵın ápiwayı processordı paydalanadı hám alınǵan kod tikkeley processorda jumıs isleydi.
"A program written in a low-level language can be made to run very quickly, with a small memory footprint.",Tómen dárejeli tilde jazılǵan programmanı yad kóleminiń azlıǵı menen júdá tez orınlawǵa boladı.
An equivalent program in a high-level language can be less efficient and use more memory.,Joqarı dárejeli tildegi ekvivalent programmanıń ónimliligi tómen bolıwı hám yadtı kóbirek paydalanıwı múmkin.
"Low-level languages are simple, but considered difficult to use, due to numerous technical details that the programmer must remember.","Tómen dárejeli tiller ápiwayı, biraq baǵdarlamashı este saqlawı kerek kóplegen texnikalıq anıqlamalarǵa baylanıslı paydalanıw qıyın bolıp esaplanadı."
"By comparison, a high-level programming language isolates execution semantics of a computer architecture from the specification of the program, which simplifies development.”","Salıstırıw ushın, joqarı dárejeli programmalastırıw tili kompyuter arxitekturasınıń orınlanıw semantikasın programmanıń specifikaciyasınan izolyaciyalaydı, bul qayta islewdi ańsatlastıradı."
Machine code is the form in which code that can be directly executed is stored on a computer.,Mashina kodı − kompyuterde tikkeley orınlanatuǵın kod saqlanatuǵın forma.
"It consists of machine language instructions, stored in memory, that perform operations such as moving values in and out of memory locations, arithmetic and boolean logic, and testing values and, based on the test, either executing the next instruction in memory or executing an instruction at another location.","Ol yadta saqlanatuǵın, mánislerdi yad orınlarına jıljıtıw, arifmetikalıq hám logikalıq logika mánislerin testten ótkeriw sıyaqlı operaciyalardı orınlaytuǵın hámde test tiykarında yadtaǵı keyingi kórsetpeni orınlaw yamasa basqa orında kórsetpe beriw."
Machine code is usually stored in memory as binary data.,Mashina kodı ádette yadta ekilik maǵlıwmatlar retinde saqlanadı.
"Programmers almost never write programs directly in machine code; instead, they write code in assembly language or higher-level programming languages.",Baǵdarlamashılar programmalardı heshqashan derlik mashinalıq kodta jazbaydı; onıń ornına olar assembler tilinde yamasa joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde kod jazadı.
"Although few programs are written in machine languages, programmers often become adept at reading it through working with core dumps or debugging from the front panel.","Mashina tillerinde bir neshe programmalar jazılǵanı menen, baǵdarlamashılar kóbinese tiykarǵı yad dampı menen jumıs islew yamasa aldınǵı panelden otladka arqalı onı oqıwǵa sheber."
"Example of a function in hexadecimal representation of x86-64 machine code to calculate the nth Fibonacci number, with each line corresponding to one instruction:”",Hárbir qatar bir kórsetpege sáykes keletuǵın n-Fibonachchi sanın esaplaw ushın x86-64 mashina kodınıń on altılıq kórinistegi funkciyasına mısal:
Assembly language,Assembler tili
Second-generation languages provide one abstraction level on top of the machine code.,Ekinshi áwlad tilleri mashina kodınıń ústinde bir abstrakciya dárejesin támiyinleydi.
"In the early days of coding on computers like TX-0 and PDP-1, the first thing MIT hackers did was to write assemblers.",TX-0 hám PDP-1 sıyaqlı kompyuterlerde kodlawdıń dáslepki kúnlerinde MIT xakerleriniń birinshi islegeni assembler jazıwı edi.
"Assembly language has little semantics or formal specification, being only a mapping of human-readable symbols, including symbolic addresses, to opcodes, addresses, numeric constants, strings and so on.","Assembler tiliniń semantikası yamasa formal táriyipi az, ol tek adam oqıy alatuǵın simvollardı, sonıń ishinde simvollıq adreslerdi operaciyalıq kodlarǵa, adreslerge, sanlı konstantalarǵa, qatarlarǵa h.t.b. salıstırıw bolıp tabıladı."
"Typically, one machine instruction is represented as one line of assembly code, commonly called mnemonics.","Ádette, bir mashina kórsetpesi mnemotexnika dep atalatuǵın jıynaw kodınıń bir qatarı retinde usınıladı."
Assemblers produce object files that can link with other object files or be loaded on their own.,Assemblerler basqa obyekt faylları menen baylanısa alatuǵın yamasa ózbetinshe júklenetuǵın obyekt faylların jaratadı.
Most assemblers provide macros to generate common sequences of instructions.,Kóplegen assembler kórsetpelerdiń ulıwma izbe-izligin jaratıw ushın makroslardı beredi.
"Example: The same Fibonacci number calculator as above, but in x86-64 assembly language using AT&T syntax:”","Mısal: Joqarıdaǵıday Fibonachchi sanlar kalkulyatorı, biraq AT&T sintaksisin x86-64 qollanatuǵın assembler tilinde:"
"In this code example, the registers of the x86-64 processor are named and manipulated directly.",Bul kod mısalında x86-64 processorınıń registrleri atalǵan hám tikeley basqarıladı.
"The function loads its 32-bit argument from %edi in accordance to the System V application binary interface for x86-64 and performs its calculation by manipulating values in the %eax, %ecx, %esi, and %edi registers until it has finished and returns.","Funkciya x86-64 sistemasına arnalǵan V System qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes %edi ishinen óziniń 32 bitlik argumentin júkleydi hám onı tamamlanǵansha %eax, %ecx, %esi hám %edi registrlerindegi mánislerdi qayta islew arqalı esaplawdı orınlaydı hám qaytaradı."
"Note that in this assembly language, there is no concept of returning a value.",Assembler tilinde mánisti qaytarıw túsinigi joq ekenin este saqlań.
"The result having been stored in the %eax register, again in accordance with System V application binary interface, the ret instruction simply removes the top 64-bit element on the stack and causes the next instruction to be fetched from that location (that instruction is usually the instruction immediately after the one that called this function), with the result of the function being stored in %eax. x86-64 assembly language imposes no standard for passing values to a function or returning values from a function (and in fact, has no concept of a function); those are defined by an application binary interface, such as the System V ABI for a particular instruction set.","Nátiyje %eax registrinde saqlanǵanlıqtan, taǵı da System V qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes, ret kórsetpesi stektiń joqarı 64 bitlik elementin óshiredi hám keyingi kórsetpeni sol orınnan alıwǵa alıp keledi (bul kórsetpe ádette usı funkciyanı shaqırǵan kórsetpeden keyingisi), funkciyanıń nátiyjesi %eax ishinde saqlanadı. x86-64 assembler tili funkciyaǵa mánislerdi beriw yamasa funkciyadan mánislerdi qaytarıw ushın heshqanday standart ornatpaydı (hám is júzinde funkciya túsinigi joq); olar anıq kórsetpeler toplamına arnalǵan System V ABI sıyaqlı programmanıń ekilik interfeysi arqalı anıqlanadı."
Compare this with the same function in C:”,Bunı C tilindegi birdey funkciya menen salıstırıń:
Low-level programming in high-level languages,Joqarı dárejeli tillerde tómen dárejeli programmalastırıw
"During the late 1960s and 1970s, high-level languages that included some degree of access to low-level programming functions, such as PL/S, BLISS, BCPL, extended ALGOL and ESPOL (for Burroughs large systems), and C, were introduced.","1960 hám 1970 jıllardıń ayaǵında PL/S, BLISS, BCPL, keńeytilgen ALGOL hám ESPOL (Burroughs sistemaları ushın) hám C sıyaqlı tómen dárejeli programmalastırıw funkciyalarına belgili bir dárejede kiriwdi óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli tiller engizildi."
"One method for this is inline assembly, in which assembly code is embedded in a high-level language that supports this feature.",Bul usıldıń biri ornatılǵan jıynaw kodı usı imkaniyattı qollaytuǵın joqarı dárejeli tildi engizgen.
Some of these languages also allow architecture-dependent compiler optimization directives to adjust the way a compiler uses the target processor architecture.,"Usı tillerdiń ayırımları sonıń menen bir qatarda arxitekturaǵa ǵárezli kompilyatordı optimallastırıw direktivaları, kompilyatordıń maqsetli processor arxitekturasın paydalanıw usılın retlewge imkaniyat beredi."
"Although a language like C is high-level, it does not fully abstract away the ability to manage memory like other languages.","C sıyaqlı til joqarı dárejeli bolǵanı menen, ol basqa tiller sıyaqlı yadtı basqarıw imkaniyatın tolıǵı menen alıp taslamaydı."
In a high-level language like Python the programmer cannot directly access memory due to the abstractions between the interpreter and the machine.,Python sıyaqlı joqarı dárejeli tilde baǵdarlamashı interpretator menen mashina arasındaǵı abstrakciyaǵa baylanıslı yadqa tikkeley kire almaydı.
Thus C can allow more control by exposing memory management tools through tools like memory allocate (malloc).,"Usılayınsha, C yadtı bólistiriw (malloc) sıyaqlı qurallar arqalı yadtı basqarıw quralların kórsetiwde kóbirek basqarıwǵa imkaniyat beredi."
"Furthermore, as referenced above, the following block of C is from the GNU Compiler and shows the inline assembly ability of C. Per the GCC documentation this is a simple copy and addition code.","Bunnan basqa, joqarıda silteme berilgenindey, keyingi C blogı GNU kompilyatorınan alınǵan hám C-diń ornatılǵan islep shıǵıw imkaniyatın kórsetedi. GCC hújjetine sáykes bul ápiwayı kóshiriw hám qosıw kodı."
This code displays the interaction between a generally high level language like C and its middle/low level counter part Assembly.,Bul kod C sıyaqlı ulıwma joqarı dárejeli til menen onıń orta/tómen dárejeli esaplawshı bólimi assemblerdiń óz-ara tásirin kórsetedi.
Although this may not make C a natively low level language these facilities express the interactions in a more direct way.”,"Bul C tilin tómen dárejeli tilge aylandırmasa da, bul qurallar óz-ara tásirlerdi tikkeley túrde kórsetedi."
Machine code,Mashina kodı
"In computer programming, machine code is computer code consisting of machine language instructions, which are used to control a computer's central processing unit (CPU).",Programmalastırıwda mashina kodı yamasa mashina tili − kompyuterdiń oraylıq processor blogın (CPU) basqarıw ushın qollanılatuǵın mashina tili kórsetpelerinen ibarat kompyuter kodı.
"Although decimal computers were once common, the contemporary marketplace is dominated by binary computers; for those computers, machine code is the binary representation of a computer program which is actually read and interpreted by the computer.","Onlıq kompyuterler bir waqıtları keń tarqalgan bolsa da, házirgi zaman bazarında binar kompyuterler ústemlik etedi; bul kompyuterler ushın mashina kodı kompyuter tárepinen oqıw hám túsindiretuǵın kompyuter programmasınıń binar yaǵnıy ekilik kórinisi."
A program in machine code consists of a sequence of machine instructions (possibly interspersed with data).,Mashina kodındaǵı programma mashina kórsetpeleri izbe-izliginen ibarat (múmkin maǵlıwmatlar menen aralasqan).
"Each instruction causes the CPU to perform a very specific task, such as a load, a store, a jump, or an arithmetic logic unit (ALU) operation on one or more units of data in the CPU's registers or memory.","Hárbir kórsetpe processordı, processor registrlerindegi yamasa yadındaǵı maǵlıwmatlardıń bir yamasa bir neshe birliklerinde júklew, saqlaw, ótiw yamasa arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) operaciyası sıyaqlı júdá anıq wazıypanı orınlawǵa májbúr etedi."
Early CPUs had specific machine code that might break backward compatibility with each new CPU released.,Dáslepki processorlarda hárbir shıǵarılǵan jańa processor menen keri úylesimlilikti buzıwı múmkin bolǵan arnawlı kodı bar edi.
"The notion of an instruction set architecture (ISA) defines and specifies the behavior and encoding in memory of the instruction set of the system, without specifying its exact implementation.","Kórsetpeler toplamı arxitekturası (ISA) túsinigi onıń anıq orınlanıwın kórsetpesten, sistemanıń komandalar jıynaǵınıń yadındaǵı minez-qulqın hám kodlawın anıqlaydı hám belgileydi."
"This acts as an abstraction layer, enabling compatibility within the same family of CPUs, so that machine code written or generated according to the ISA for the family will run on all CPUs in the family, including future CPUs.","Bul processorlar toparında úylesimlilikke imkaniyat beretuǵın abstrakciyalıq dáreje retinde háreket etedi, usılayınsha ISA standartına sáykes jazılǵan yamasa jaratılǵan mashina kodı shańaraqlıq barlıq processorlarda, sonıń ishinde keleshektegi processorlarda da jumıs isleydi."
"In general, each architecture family (e.g. x86, ARM) has its own ISA, and hence its own specific machine code language.","Ulıwma, hárbir arxitekturalıq shańaraq (mısalı, x86, ARM) óziniń ISA, arnawlı mashina kodı tili bar."
"There are exceptions, such as the VAX architecture, which included optional support of the PDP-11 instruction set and IA-64, which included optional support of the IA-32 instruction set.",PDP-11 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı qamtıytuǵın VAX arxitekturası hám IA-32 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı óz ishine alatuǵın IA-64 sıyaqlı ózgeshelikleri bar.
"Another example is the PowerPC 615, a processor designed to natively process both PowerPC and x86 instructions.",Taǵı bir mısal PowerPC 615 processorı PowerPC hám x86 kórsetpeleriniń ekewin de qayta islewge arnalǵan.
"Machine code is a strictly numerical language, and is the lowest-level interface to the CPU intended for a programmer.",Mashina kodı − qatań sanlı til hám baǵdarlamashıǵa arnalǵan oraylıq processordıń eń tómen dárejeli interfeysi.
"Assembly language provides a direct mapping between the numerical machine code and a human-readable version where numerical opcodes and operands are replaced by readable strings (e.g. 0x90 as the NOP instruction on x86, with 0xB8 being the MOV instruction, 0xE8 meaning CALL or 0x0F05 standing for the SYSCALL instruction).","Assembler tili sanlı mashina kodı menen adam oqıy alatuǵın versiya arasında tikkeley salıstırıwdı támiyinleydi, onda sanlı operaciya kodları menen operandlar oqılatuǵın qatarlar menen almastırıladı (mısalı, x86 sistemasında NOP kórsetpesi retinde 0x90, 0xB8 MOV kórsetpesi, 0xE8 - CALL yamasa 0x0F05 degendi bildiredi, SYSCALL kórsetpesi ushın)."
"While it is possible to write programs directly in machine code, managing individual bits and calculating numerical addresses and constants manually is tedious and error-prone.","Programmalardı tikkeley mashina kodında jazıw múmkin bolsa da, jeke bitlerdi basqarıw hám sanlı adresler menen konstantalardı qol menen esaplaw jalıqtıradı hám qátege beyim."
"For this reason, programs are very rarely written directly in machine code in modern contexts, but may be done for low-level debugging, program patching (especially when assembler source is not available) and assembly language disassembly.","Usı sebepli, programmalar házirgi kontekstlerde tikkeley mashina kodında júdá siyrek jazıladı, biraq tómen dárejeli otladka, programmanı dúzetiw (ásirese assembler derek kodı qoljetimli bolmaǵanda) hám assembler tilin ajıratıw ushın orınlanıwı múmkin."
The majority of practical programs today are written in higher-level languages.,Házirgi waqıtta programmalardıń kópshiligi joqarı dárejeli tillerde jazılǵan.
"Those programs are either translated into machine code by a compiler, or are interpreted by an interpreter, usually after being translated into an intermediate code, such as a bytecode, that is then interpreted.","Bul programmalar kompilyator arqalı mashina kodına awdarıladı yamasa interpretator arqalı túsindiriledi, ádette bayt kod sıyaqlı aralıq kodqa awdarılǵannan keyin, soń interpretaciyalanadı."
"Machine code is by definition the lowest level of programming detail visible to the programmer, but internally many processors use microcode or optimize and transform machine code instructions into sequences of micro-ops.","Mashina kodı anıqlaması boyınsha baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın programmalastırıw anıqlamasınıń eń tómen dárejesi bolıp tabıladı, biraq ishki kóplegen processorlar mikrokodtı paydalanadı yamasa mashina kodı kórsetpelerin mikro-operaciyalar dizbeginde optimallastıradı hám túrlendiredi."
"Microcode and micro-ops are not generally considered to be machine code; except on some machines, the user cannot write microcode or micro-ops, and the operation of microcode and the transformation of machine-code instructions into micro-ops happens transparently to the programmer except for performance related side effects.”","Mikrokod hám mikro-operaciyalar ádette mashina kodı bolıp esaplanbaydı; ayırım mashinalardı qospaǵanda, paydalanıwshı mikrokodtı yamasa mikro-operaciyalardı jaza almaydı, al mikrokodtıń jumısı hám mashina kodı kórsetpeleriniń mikro-operaciyalarǵa túrleniwi ónimlilikke baylanıslı alternativ tásirlerdi qospaǵanda, baǵdarlamashı ushın ashıq túrde júredi."
Instruction set,Kórsetpeler jıynaǵı
Every processor or processor family has its own instruction set.,Hárbir processor yamasa processorlar toparınıń jeke kórsetpeler jıynaǵı boladı.
"Instructions are patterns of bits, digits, or characters that correspond to machine commands.","Kórsetpeler - bul mashina komandalarına sáykes keletuǵın bitlerdiń, cifrlardıń yamasa simvollardıń úlgileri."
"Thus, the instruction set is specific to a class of processors using (mostly) the same architecture.","Usılayınsha, kórsetpeler jıynaǵı (tiykarınan) birdey arxitekturanı paydalanatuǵın processorlar klasına tiyisli."
Successor or derivative processor designs often include instructions of a predecessor and may add new additional instructions.,Miyrasxor yamasa tuwındı processor konstrukciyaları kóbinese aldınǵı versiyanıń kórsetpelerin qamtıydı hám jańa qosımsha kórsetpelerdi qosıwı múmkin.
"Occasionally, a successor design will discontinue or alter the meaning of some instruction code (typically because it is needed for new purposes), affecting code compatibility to some extent; even compatible processors may show slightly different behavior for some instructions, but this is rarely a problem.","Geyde miyrasxor dizayn ayırım kórsetpe kodınıń mánisin toqtatadı yamasa ózgertedi (ádette ol jańa maqsetler ushın kerek bolǵanlıqtan), belgili bir dárejede kod úylesimliligine tásir etedi; hátte úylesimli processorlar ayırım kórsetpeler ushın sál ózgeshe háreketti kórsetiwi múmkin, biraq bul siyrek másele."
"Systems may also differ in other details, such as memory arrangement, operating systems, or peripheral devices.","Sistemalar yadtıń jaylasıwı, operacion sistemalar yamasa periferiyalıq qurılmalar sıyaqlı basqa maǵlıwmatlarda da ózgesheleniwi múmkin."
"Because a program normally relies on such factors, different systems will typically not run the same machine code, even when the same type of processor is used.","Programma ádette usınday faktorlarǵa súyenetuǵınlıqtan, hár túrli sistemalar ádette bir tipli processor paydalanılsa da, birdey mashina kodın iske túsirmeydi."
A processor's instruction set may have fixed-length or variable-length instructions.,Processordıń kórsetpeler jıynaǵında turaqlı yamasa ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler bolıwı múmkin.
How the patterns are organized varies with the particular architecture and type of instruction.,Úlgilerdiń shólkemlestiriliwi anıq arxitektura menen kórsetpe túrine baylanıslı ózgeredi.
"Most instructions have one or more opcode fields that specify the basic instruction type (such as arithmetic, logical, jump, etc.), the operation (such as add or compare), and other fields that may give the type of the operand(s), the addressing mode(s), the addressing offset(s) or index, or the operand value itself (such constant operands contained in an instruction are called immediate).","Kórsetpelerdiń kópshiliginde tiykarǵı kórsetpe túrin (mısalı arifmetikalıq, logikalıq, ótiw, t.b.), operaciyanı (qosıw yamasa salıstırıw sıyaqlı) hám operand(lar) túrin beretuǵın basqa maydanlardı kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe operaciyalıq kod maydanları boladı. Adreslew rejim(leri), adreslew jıljıw(lar)ı, indeks yamasa operand mánisiniń ózi (kórsetpedegi usınday turaqlı operandlar operativ dep ataladı)."
Not all machines or individual instructions have explicit operands.,Barlıq mashinalarda yamasa jeke kórsetpelerde anıq operandlar bolmaydı.
"On a machine with a single accumulator, the accumulator is implicitly both the left operand and result of most arithmetic instructions.",Jalǵız akkumulyatorı bar mashinada akkumulyator alternativ túrde shep jaq operand hám kóplegen arifmetikalıq kórsetpelerdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"Some other architectures, such as the x86 architecture, have accumulator versions of common instructions, with the accumulator regarded as one of the general registers by longer instructions.","Ayırım basqa arxitekturalarda, mısalı x86 arxitekturasında ulıwma kórsetpelerdiń akkumulyatorlıq versiyaları bar, akkumulyator uzaǵıraq kórsetpeler boyınsha ulıwma registrlerdiń biri retinde qarastırıladı."
A stack machine has most or all of its operands on an implicit stack.,Stek mashinasında jasırın stekte onıń operandlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵı bar.
"Special purpose instructions also often lack explicit operands; for example, CPUID in the x86 architecture writes values into four implicit destination registers.",Arnawlı maqsetli kórsetpelerde de jiyi anıq operandlar joq; mısalı x86 arxitekturasındaǵı CPUID mánislerdi tórt jasırın tayınlaw registrlerine jazadı.
"This distinction between explicit and implicit operands is important in code generators, especially in the register allocation and live range tracking parts.","Ashıq hám jasırın operandlar arasındaǵı bul ayırmashılıq kod generatorlarında zárúr, ásirese registrdi bóliw hám janlı diapazondı baqlaw bólimlerinde."
"A good code optimizer can track implicit as well as explicit operands which may allow more frequent constant propagation, constant folding of registers (a register assigned the result of a constant expression freed up by replacing it by that constant) and other code enhancements.”","Jaqsı kodtı optimallastırıwshı kóbirek turaqlı tarqatıwǵa, registrlerdiń turaqlı búkleniwine (onı usı turaqlıǵa almastırıw arqalı bosatılǵan turaqlı ańlatpanıń nátiyjesi tayınlanǵan registr) hám basqa kodtı jaqsılawǵa imkaniyat beretuǵın jasırın hám ayqın operandlardı baqlay aladı."
Programs,Programmalar
A computer program is a list of instructions that can be executed by a central processing unit (CPU).,Kompyuter programması − oraylıq processor (CPU) orınlay alatuǵın kórsetpeler dizimi.
A program's execution is done in order for the CPU that is executing it to solve a problem and thus accomplish a result.,Programmanıń orınlanıwı onı orınlaytuǵın oraylıq processordıń máseleni sheshiwi hám usılayınsha nátiyjege erisiwi ushın ámelge asırıladı.
"While simple processors are able to execute instructions one after another, superscalar processors are able under certain circumstances (when the pipeline is full) of executing two or more instructions simultaneously.","Ápiwayı processorlar kórsetpelerdi izbe-iz orınlay alatuǵın bolsa, superskalyar processorlar belgili bir jaǵdaylarda (qubır tolǵanda) eki yamasa onnan da kóp kórsetpelerdi bir waqıtta orınlay aladı."
"As an example, the original Intel Pentium from 1993 can execute at most two instructions per clock cycle when its pipeline is full.","Mısal retinde, 1993-jılǵı original Intel Pentium qubırı tolǵanda saatlıq ciklge eń kóp eki kórsetpeni orınlay aladı."
Program flow may be influenced by special 'jump' instructions that transfer execution to an address (and hence instruction) other than the next numerically sequential address.,Programma aǵımına orınlanıwı keyingi sanlı izbe-iz adresten basqa adreske jetkerip beretuǵın arnawlı sekiriw” kórsetpeleri tásir etiwi múmkin.
"Whether these conditional jumps occur is dependent upon a condition such as a value being greater than, less than, or equal to another value.”","Bul shártli sekiriwlerdiń júz beriwi mánistiń basqa mánisten úlken, kishi yamasa oǵan teń bolıwı sıyaqlı shártke baylanıslı."
Overlapping instructions,Qaytalanatuǵın kórsetpeler
"On processor architectures with variable-length instruction sets (such as Intel's x86 processor family) it is, within the limits of the control-flow resynchronizing phenomenon known as the Kruskal count, sometimes possible through opcode-level programming to deliberately arrange the resulting code so that two code paths share a common fragment of opcode sequences.","Ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler jıynaǵı bar processor arxitekturalarında (mısalı Intel kompaniyasınıń x86 processorlar toparı) bul Kruskal sanı dep atalatuǵın basqarıw aǵımın qayta sinxronlaw qubılısı sheńberinde, geyde nátiyje kodtı aldınnan retlew ushın operaciyalıq kod dárejesindegi programmalastırıw arqalı múmkin boladı. Eki kod jolı operaciyalıq kod tártibiniń ulıwma fragmentin bólisedi."
"These are called overlapping instructions, overlapping opcodes, overlapping code, overlapped code, instruction scission, or jump into the middle of an instruction, and represent a form of superposition.","Olar qabatlasatuǵın kórsetpeler, qaytalanatuǵın operaciyalıq kodlar, qabatlasatuǵın kod, qabatlastırılǵan kod, kórsetpeniń kesiliwi yamasa kórsetpeniń ortasına ótiwi dep ataladı hám superpoziciya formasın bildiredi."
"In the 1970s and 1980s, overlapping instructions were sometimes used to preserve memory space.",1970 hám 1980 jılları yad keńisligin saqlaw ushın geyde qaytalanatuǵın kórsetpeler qollanıldı.
"One example were in the implementation of error tables in Microsoft's Altair BASIC, where interleaved instructions mutually shared their instruction bytes.","Bir mısal Microsoft korporaciyasınıń Altair BASIC programmasında qáte kestelerin ámelge asırıwda boldı, bunda aralas kórsetpeler óz-ara kórsetpe baytların bólisti."
"The technique is rarely used today, but might still be necessary to resort to in areas where extreme optimization for size is necessary on byte-level such as in the implementation of boot loaders which have to fit into boot sectors.","Bul usıl búgingi kúnde siyrek paydalanıladı, biraq bayt dárejesinde ólshemdi hádden tıs optimallastırıw kerek orınlarda, mısalı júklew sektorlarına sáykes keletuǵın júklewshilerdi ámelge asırıwda kerek bolıwı múmkin."
It is also sometimes used as a code obfuscation technique as a measure against disassembly and tampering.,Ol sonday-aq geyde bóliwge hám buzıwǵa qarsı shara retinde kodtı jasırıw usılı retinde paydalanıladı.
The principle is also utilized in shared code sequences of fat binaries which must run on multiple instruction-set-incompatible processor platforms.,Bul princip sonıń menen bir qatarda bir neshe kórsetpeler jıynaǵına sáykes kelmeytuǵın processor platformalarında jumıs islewi kerek ekilik fayllardıń ulıwma kod izbe-izliginde qollanıladı.
This property is also used to find unintended instructions called gadgets in existing code repositories and is utilized in return-oriented programming as alternative to code injection for exploits such as return-to-libc attacks.”,Bul qásiyet sonday-aq bar kod repozitoriylerinde gadjetler dep atalatuǵın kútilmegen kórsetpelerdi tabıw ushın paydalanıladı hám qaytarıwǵa baǵdarlanǵan programmalastırıwda libc-ke qaytarıw hújimleri sıyaqlı ekspluataciyalar ushın kodtı kirgiziwge alternativ retinde paydalanıladı.
Data set,Maǵlıwmatlar jıynaǵı
A data set (or dataset) is a collection of data.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı (yamasa maǵlıwmatlar jıynaǵı) maǵlıwmatlardıń jıynaǵı.
"In the case of tabular data, a data set corresponds to one or more database tables, where every column of a table represents a particular variable, and each row corresponds to a given record of the data set in question.","Kesteli maǵlıwmatlar jaǵdayında maǵlıwmatlar jıynaǵı bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazası kestelerine sáykes keledi, bunda kesteniń hárbir baǵanası belgili bir ózgeriwshi mánisti kórsetedi hám hárbir qatar qarastırılıp atırǵan maǵlıwmatlar jıynaǵınıń berilgen jazıwına sáykes keledi."
"The data set lists values for each of the variables, such as for example height and weight of an object, for each member of the data set.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń hárbir aǵzası ushın, mısalı obyekttiń biyikligi menen salmaǵı sıyaqlı ózgeriwshilerdiń hárqaysı ushın mánisler dizimin kórsetedi."
Data sets can also consist of a collection of documents or files.,Maǵlıwmatlar jıynaqları hújjetler yamasa fayllar jıynaǵınan da ibarat bolıwı múmkin.
"In the open data discipline, data set is the unit to measure the information released in a public open data repository.",Ashıq maǵlıwmatlar páninde maǵlıwmatlar jıynaǵı hámmege qoljetimli maǵlıwmatlar repozitariyinde shıǵarılatuǵın informaciyanı ólshew birligi bolıp tabıladı.
The European data.europa.eu portal aggregates more than a million data sets.”,Evropalı data.europa.eu portalı millionnan aslam maǵlıwmatlar jıynaǵın biriktiredi.
Properties,Qásiyetleri
Several characteristics define a data set's structure and properties.,Bir neshe ózgeshelikler maǵlıwmatlar jıynaǵınıń strukturası menen qásiyetlerin anıqlaydı.
"These include the number and types of the attributes or variables, and various statistical measures applicable to them, such as standard deviation and kurtosis.","Olarǵa atributlardıń yamasa ózgeriwshilerdiń sanı menen tipleri, sonday-aq standart awıw hám kurtoz sıyaqlı olarǵa qollanılatuǵın hár túrli statistikalıq ólshemler kiredi."
"The values may be numbers, such as real numbers or integers, for example representing a person's height in centimeters, but may also be nominal data (i.e., not consisting of numerical values), for example representing a person's ethnicity.","Mánisler anıq sanlar yamasa pútin sanlar sıyaqlı sanlar bolıwı múmkin, mısalı adamnıń boyın santimetr menen bildiretuǵın, sonıń menen qatar nominal maǵlıwmatlar bolıwı múmkin (yaǵnıy, sanlı mánislerden ibarat emes), mısalı adamnıń etnikalıq kelip shıǵıwın bildiretuǵın."
"More generally, values may be of any of the kinds described as a level of measurement.","Ulıwma alǵanda, mánisler ólshem dárejesi retinde táriyiplengen túrlerdiń qálegeninde bolıwı múmkin."
"For each variable, the values are normally all of the same kind.",Hárbir ózgeriwshi ushın mánisler ádette bir túrge kiredi.
"Missing values may exist, which must be indicated somehow.","Jetispeytuǵın mánisler bolıwı múmkin, olar qanday da bir túrde kórsetiliwi kerek."
"In statistics, data sets usually come from actual observations obtained by sampling a statistical population, and each row corresponds to the observations on one element of that population.",Statistikada maǵlıwmatlar jıynaǵı ádette statistikalıq jıynaqtı tańlap alıw arqalı alınǵan anıq baqlawlardan kelip shıǵadı hám hárbir qatar usı jıynaqtıń bir elementi boyınsha baqlawlarǵa sáykes keledi.
Data sets may further be generated by algorithms for the purpose of testing certain kinds of software.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı programmalıq támiynattıń belgili bir túrlerin sınaw maqsetinde algoritmler arqalı taǵı da jaratılıwı múmkin.
Some modern statistical analysis software such as SPSS still present their data in the classical data set fashion.,SPSS sıyaqlı ayırım házirgi kúndegi statistikalıq analiz programmaları ele de ózleriniń maǵlıwmatların klassikalıq maǵlıwmatlar jıynaǵı túrinde usınadı.
If data is missing or suspicious an imputation method may be used to complete a data set.”,"Maǵlıwmatlar joq yamasa gúmanlı bolsa, maǵlıwmatlar jıynaǵın toltırıw ushın esaplaw usılı qollanılıwı múmkin."
Machine learning,Mashinalıq oqıtıw
Machine learning (ML) is a field of study in artificial intelligence concerned with the development and study of statistical algorithms that can learn from data and generalize to unseen data and thus perform tasks without explicit instructions.,Mashinalıq oqıtıw (ML) − maǵlıwmatlardı úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastıra alatuǵın hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı jasalma intellekttiń izertlew tarawı.
"Recently, artificial neural networks have been able to surpass many previous approaches in performance.",Sońǵı waqıtlarda jasalma neyron tarmaqlar ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi.
"ML finds application in many fields, including natural language processing, computer vision, speech recognition, email filtering, agriculture, and medicine.","Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde tábiyiy tildi qayta islew, kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı."
"When applied to business problems, it is known under the name predictive analytics.",Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili.
"Although not all machine learning is statistically based, computational statistics is an important source of the field's methods.","Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı."
The mathematical foundations of ML are provided by mathematical optimization (mathematical programming) methods.,Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi.
"Data mining is a related (parallel) field of study, focusing on exploratory data analysis (EDA) through unsupervised learning.",Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı.
"From a theoretical viewpoint, probably approximately correct (PAC) learning provides a framework for describing machine learning.”","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, shama menen durıs oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı."
"The term machine learning was coined in 1959 by Arthur Samuel, an IBM employee and pioneer in the field of computer gaming and artificial intelligence.",Mashinalıq oqıtıw terminin 1959 jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi.
The synonym self-teaching computers was also used in this time period.,Usı waqıt aralıǵında ózin-ózi oqıtatuǵın kompyuterler sinonimi de qollanıldı.
"Although the earliest machine learning model was introduced in the 1950s when Arthur Samuel invented a program that calculated the winning chance in checkers for each side, the history of machine learning roots back to decades of human desire and effort to study human cognitive processes.","Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950 jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı."
,1949 jılı kanadalı psixolog Donald Xebb Minez-qulıqtı shólkemlestiriw” (ingl.
"In 1949, Canadian psychologist Donald Hebb published the book The Organization of Behavior, in which he introduced a theoretical neural structure formed by certain interactions among nerve cells.","The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi."
"Hebb's model of neurons interacting with one another set a groundwork for how AIs and machine learning algorithms work under nodes, or artificial neurons used by computers to communicate data.",Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.
"Other researchers who have studied human cognitive systems contributed to the modern machine learning technologies as well, including logician Walter Pitts and Warren McCulloch, who proposed the early mathematical models of neural networks to come up with algorithms that mirror human thought processes.","Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan."
"By the early 1960s an experimental learning machine with punched tape memory, called Cybertron, had been developed by Raytheon Company to analyze sonar signals, electrocardiograms, and speech patterns using rudimentary reinforcement learning.","1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental oqıw mashinasın” islep shıqtı."
It was repetitively trained by a human operator/teacher to recognize patterns and equipped with a goof button to cause it to reevaluate incorrect decisions.,Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta úyretken” hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın joq” túymesi menen úskenelengen.
"A representative book on research into machine learning during the 1960s was Nilsson's book on Learning Machines, dealing mostly with machine learning for pattern classification.","1960 jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı."
"Interest related to pattern recognition continued into the 1970s, as described by Duda and Hart in 1973.","Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973 jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970 jılları dawam etti."
"In 1981 a report was given on using teaching strategies so that an artificial neural network learns to recognize 40 characters (26 letters, 10 digits, and 4 special symbols) from a computer terminal.","1981 jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi."
"Tom M. Mitchell provided a widely quoted, more formal definition of the algorithms studied in the machine learning field: A computer program is said to learn from experience E with respect to some class of tasks T and performance measure P if its performance at tasks in T, as measured by P, improves with experience E. This definition of the tasks in which machine learning is concerned offers a fundamentally operational definition rather than defining the field in cognitive terms.","Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.”"
"This follows Alan Turing's proposal in his paper Computing Machinery and Intelligence, in which the question Can machines think? is replaced with the question Can machines do what we (as thinking entities) can do?.",Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı.
,Bul Alan Tyuringniń Esaplaw texnikası hám intellekt” atlı maqalasında Mashinalar oylay ala ma?” degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin.
,Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?” degen soraw menen almastırıladı.
Modern-day machine learning has two objectives.,Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar.
One is to classify data based on models which have been developed; the other purpose is to make predictions for future outcomes based on these models.,Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw.
A hypothetical algorithm specific to classifying data may use computer vision of moles coupled with supervised learning in order to train it to classify the cancerous moles.,Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı.
A machine learning algorithm for stock trading may inform the trader of future potential predictions.”,Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin.
Relationships to other fields,Basqa tarawlar menen baylanısı
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"As a scientific endeavor, machine learning grew out of the quest for artificial intelligence (AI).",Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw jasalma intellektke (JI) talpınıstan payda boldı.
"In the early days of AI as an academic discipline, some researchers were interested in having machines learn from data.",Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi.
"They attempted to approach the problem with various symbolic methods, as well as what were then termed neural networks; these were mostly perceptrons and other models that were later found to be reinventions of the generalized linear models of statistics.","Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta neyron tarmaqlar” dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı."
"Probabilistic reasoning was also employed, especially in automated medical diagnosis.","Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada."
"However, an increasing emphasis on the logical, knowledge-based approach caused a rift between AI and machine learning.","Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti."
"Probabilistic systems were plagued by theoretical and practical problems of data acquisition and representation.: 488  By 1980, expert systems had come to dominate AI, and statistics was out of favor.","Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980 jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi."
"Work on symbolic/knowledge-based learning did continue within AI, leading to inductive logic programming(ILP), but the more statistical line of research was now outside the field of AI proper, in pattern recognition and information retrieval.: 708–710, 755  Neural networks research had been abandoned by AI and computer science around the same time.","Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi."
"This line, too, was continued outside the AI/CS field, as connectionism, by researchers from other disciplines including Hopfield, Rumelhart, and Hinton.","Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri konnektizm” retinde AI/CS (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi."
Their main success came in the mid-1980s with the reinvention of backpropagation.,Olardıń baslı jetiskenligi 1980 jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.
"Machine learning (ML), reorganized and recognized as its own field, started to flourish in the 1990s.",Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990 jılları rawajlana basladı.
The field changed its goal from achieving artificial intelligence to tackling solvable problems of a practical nature.,Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti.
"It shifted focus away from the symbolic approaches it had inherited from AI, and toward methods and models borrowed from statistics, fuzzy logic, and probability theory.”","Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı."
Generalization,Ulıwmalastırıw
"The difference between optimization and machine learning arises from the goal of generalization: While optimization algorithms can minimize the loss on a training set, machine learning is concerned with minimizing the loss on unseen samples.","Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı azayta alatuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı azaytıwǵa baylanıslı."
"Characterizing the generalization of various learning algorithms is an active topic of current research, especially for deep learning algorithms.”","Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw algoritmleri ushın."
Regression analysis,Regressiya analizi
Regression analysis encompasses a large variety of statistical methods to estimate the relationship between input variables and their associated features.,Regressiyalıq analiz kiris ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı.
"Its most common form is linear regression, where a single line is drawn to best fit the given data according to a mathematical criterion such as ordinary least squares.",Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya.
"The latter is often extended by regularization methods to mitigate overfitting and bias, as in ridge regression.",Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi.
"When dealing with non-linear problems, go-to models include polynomial regression (for example, used for trendline fitting in Microsoft Excel), logistic regression (often used in statistical classification) or even kernel regression, which introduces non-linearity by taking advantage of the kernel trick to implicitly map input variables to higher-dimensional space.”","Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, Microsoft Excel baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi."
,Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı.
Gaussian processes,Gauss procesleri
"A Gaussian process is a stochastic process in which every finite collection of the random variables in the process has a multivariate normal distribution, and it relies on a pre-defined covariance function, or kernel, that models how pairs of points relate to each other depending on their locations.","Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi."
"Given a set of observed points, or input–output examples, the distribution of the (unobserved) output of a new point as function of its input data can be directly computed by looking like the observed points and the covariances between those points and the new, unobserved point.","Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta."
Gaussian processes are popular surrogate models in Bayesian optimization used to do hyperparameter optimization.”,Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı.
Genetic algorithms,Genetikalıq algoritmler
"A genetic algorithm (GA) is a search algorithm and heuristic technique that mimics the process of natural selection, using methods such as mutation and crossover to generate new genotypes in the hope of finding good solutions to a given problem.","Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl."
"In machine learning, genetic algorithms were used in the 1980s and 1990s.",Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990 jılları qollanıldı.
"Conversely, machine learning techniques have been used to improve the performance of genetic and evolutionary algorithms.”","Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı."
"Embedded Machine Learning is a sub-field of machine learning, where the machine learning model is run on embedded systems with limited computing resources such as wearable computers, edge devices and microcontrollers.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli taǵatuǵın kompyuterler, shetki qurılmalar hám mikrokontrollerler sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi."
"Running machine learning model in embedded devices removes the need for transferring and storing data on cloud servers for further processing, henceforth, reducing data breaches and privacy leaks happening because of transferring data, and also minimizes theft of intellectual properties, personal data and business secrets.","Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı."
"Embedded Machine Learning could be applied through several techniques including hardware acceleration, using approximate computing, optimization of machine learning models and many more.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw, shama menen esaplawlardı qollanıw, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw t.b."
"Pruning, Quantization, Knowledge Distillation, Low-Rank Factorization, Network Architecture Search (NAS) & Parameter Sharing are few of the techniques used for optimization of machine learning models.”","Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar."
Data,Maǵlıwmatlar
"In common usage, data are a collection of discrete or continuous values that convey information, describing the quantity, quality, fact, statistics, other basic units of meaning, or simply sequences of symbols that may be further interpreted formally.","Ulıwma qollanıwda maǵlıwmatlar sandı, sapanı, faktti, statistikanı, basqa tiykarǵı mánis birliklerin táriyipleytuǵın informaciyanı beretuǵın diskret yamasa úziliksiz mánislerdiń jıynaǵı yamasa keyingi rásmiy túrde túsindiriliwi múmkin belgilerdiń ápiwayı izbe-izligin bildiredi."
A datum is an individual value in a collection of data.,Maǵlıwmatlar - maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı jeke mánis.
"Data are usually organized into structures such as tables that provide additional context and meaning, and which may themselves be used as data in larger structures.",Maǵlıwmatlar ádette qosımsha kontekst penen mánis beretuǵın kesteler sıyaqlı strukturalarǵa shólkemlestiriledi hám olardıń ózleri úlkenirek strukturalarda maǵlıwmatlar retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may be used as variables in a computational process.,Maǵlıwmatlar esaplaw procesinde ózgeriwshiler retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may represent abstract ideas or concrete measurements.,Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı yamasa anıq ólshemlerdi kórsetiwi múmkin.
"Data are commonly used in scientific research, economics, and in virtually every other form of human organizational activity.","Maǵlıwmatlar ádette ilimiy izertlewlerde, ekonomikada hám adamnıń shólkemleskenlik xızmetiniń is júzinde, hár qanday basqa túrlerinde qollanıladı."
"Examples of data sets include price indices (such as consumer price index), unemployment rates, literacy rates, and census data.","Maǵlıwmatlar jıynaǵı mısallarına baha indeksleri (tutınıw bahasınıń indeksi sıyaqlı), jumıssızlıq dárejesi, sawatlılıq dárejesi hám xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları kiredi."
"In this context, data represent the raw facts and figures from which useful information can be extracted.”",Bul kontekstte maǵlıwmatlar paydalı informaciyanı alıwǵa bolatuǵın shiyki faktler menen sanlardı bildiredi.
"Data are collected using techniques such as measurement, observation, query, or analysis, and are typically represented as numbers or characters which may be further processed.","Maǵlıwmatlar ólshew, baqlaw, soraw yamasa analiz sıyaqlı usıllar arqalı jıynaladı hám ádette keyinirek qayta isleniwi múmkin sanlar yamasa simvollar retinde kórsetiledi."
Field data are data that are collected in an uncontrolled in-situ environment.,Maydan maǵlıwmatları baqlanbaytuǵın in-situ ortalıǵında jıynalǵan maǵlıwmatlar bolıp tabıladı.
Experimental data are data that are generated in the course of a controlled scientific experiment.,Eksperimental maǵlıwmatlar − bul basqarılatuǵın ilimiy eksperiment barısında payda bolǵan maǵlıwmatlar.
"Data are analyzed using techniques such as calculation, reasoning, discussion, presentation, visualization, or other forms of post-analysis.","Maǵlıwmatlar esaplaw, dálillew, talqılaw, prezentaciya, vizualizaciya yamasa analizden keyingi basqa obyektler sıyaqlı usıllardı qollanıw arqalı analizlenedi."
"Prior to analysis, raw data (or unprocessed data) are typically cleaned: Outliers are removed and obvious instrument or data entry errors are corrected.",Analiz aldında shiyki maǵlıwmatlar (yamasa qayta islenbegen maǵlıwmatlar) ádette tazalanadı: sheklengen mánisler óshiriledi hám anıq qural yamasa maǵlıwmatlardı kirgiziw qáteleri dúzetiledi.
"Data can be seen as the smallest units of factual information that can be used as a basis for calculation, reasoning, or discussion.","Maǵlıwmatlardı esaplaw, dálillew yamasa talqılaw ushın tiykar retinde paydalanıwǵa bolatuǵın anıq informaciyanıń kishi birlikleri retinde qarastırıwǵa boladı."
"Data can range from abstract ideas to concrete measurements, including, but not limited to, statistics.","Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı anıq ólshemlerge shekem, sonıń ishinde biraq olar menen sheklenbey, statistikaǵa shekem bolıwı múmkin."
Thematically connected data presented in some relevant context can be viewed as information.,Ayırım sáykes kontekstte usınıs etilgen temaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı informaciya retinde kóriwge boladı.
Contextually connected pieces of information can then be described as data insights or intelligence.,Kontekst boyınsha baylanıstırılǵan informaciya bólimlerin maǵlıwmatlardı túsinikler yamasa intellekt retinde táriyiplewge boladı.
"The stock of insights and intelligence that accumulates over time resulting from the synthesis of data into information, can then be described as knowledge.",Maǵlıwmatlardı informaciyaǵa sintezlew nátiyjesinde waqıttıń ótiwi menen jıynalatuǵın túsinikler menen intellekt qorın bilim dep táriyiplewge boladı.
Data have been described as the new oil of the digital economy.,Maǵlıwmatlar cifrlı ekonomikanıń jańa nefti” retinde táriyiplenedi.
"Data, as a general concept, refers to the fact that some existing information or knowledge is represented or coded in some form suitable for better usage or processing.”","Maǵlıwmatlar, ulıwma túsinik retinde ayırım bar informaciyanıń yamasa bilimniń jaqsıraq paydalanıw yamasa qayta islew ushın qolaylı qanday da bir formada usınılǵan yamasa kodlanǵan faktin bildiredi."
Etymology and terminology,Etimologiya hám terminologiya
"The Latin word data is the plural of datum, (thing) given, neuter past participle of dare, to give.","Maǵlıwmat sózi latınsha datum, (nárse) berilgen”, dare” sóziniń ótken máháldegi kórinisi, beriw” sóziniń kóplik forması."
The first English use of the word data is from the 1640s.,Maǵlıwmat” sóziniń birinshi inglisshe qollanılıwı 1640-jıllardan baslanǵan.
The word data was first used to mean transmissible and storable computer information in 1946.,Maǵlıwmat” sózi birinshi ret 1946 jılı jetkerip beriletuǵın hám saqlanatuǵın kompyuter maǵlıwmatları” degen mániste qollanılǵan.
The expression data processing was first used in 1954.,Maǵlıwmatlardı qayta islew” sóz dizbegi birinshi ret 1954 jılı qollanılǵan.
"When data is used more generally as a synonym for information, it is treated as a mass noun in singular form.","Maǵlıwmatlar” ulıwma túrde informaciyanıń” sinonimi retinde qollanılǵanda, ol jeke túrdegi ǵalabalıq atlıq retinde qarastırıladı."
This usage is common in everyday language and in technical and scientific fields such as software development and computer science.,Bul qollanıw kúndelikli tilde hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám informatika sıyaqlı texnikalıq hám ilimiy tarawlarda jiyi ushırasadı.
One example of this usage is the term big data.,Bul qollanıwdıń bir mısalı úlken maǵlıwmatlar” termini.
"When used more specifically to refer to the processing and analysis of sets of data, the term retains its plural form.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın qayta islew menen analizlewge baylanıslı qollanılǵanda, termin óziniń kóplik formasın saqlaydı."
"This usage is common in natural sciences, life sciences, social sciences, software development and computer science, and grew in popularity in the 20th and 21st centuries.","Bul paydalanıw tábiyiy pánlerde, ómir tuwralı pánlerde, sociallıq pánlerde, programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám informatikada keń tarqalǵan, XX hám XXI ásirde ataqlı boldı."
"Some style guides do not recognize the different meanings of the term, and simply recommend the form that best suits the target audience of the guide.",Ayırım stil qollanbaları termininiń hár túrli mánislerin tán almaydı hám tek kórsetpeniń maqsetli auditoriyasına sáykes keletuǵın formanı usınadı.
"For example, APA style as of the 7th edition requires data to be treated as a plural form.”","Mısalı, 7-basılımındaǵı APA stili maǵlıwmatlar” kóplik forması retinde qarastırılıwın talap etedi."
Meaning,Mánisi
"Data, information, knowledge, and wisdom are closely related concepts, but each has its role concerning the other, and each term has its meaning.","Maǵlıwmat, informaciya, bilim hám danalıq bir-biri menen tereń baylanıslı túsinikler, biraq hárqaysısınıń bir-birine baylanıslı roli bar hám hár terminniń óz mánisi bar."
"According to a common view, data is collected and analyzed; data only becomes information suitable for making decisions once it has been analyzed in some fashion.",Ulıwma kózqaras boyınsha maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi; maǵlıwmatlar qanday da bir usıl menen analizlengennen keyin sheshim qabıllawǵa jaramlı informaciyaǵa aylanadı.
One can say that the extent to which a set of data is informative to someone depends on the extent to which it is unexpected by that person.,"Atap ótiw orınlı, maǵlıwmatlar jıynaǵı birew ushın informaciya bolıwı, sol adam ushın onıń qanshelli kútilmegenine baylanıslı dep aytıwǵa boladı."
The amount of information contained in a data stream may be characterized by its Shannon entropy.,Maǵlıwmatlar aǵımındaǵı informaciyanıń kólemi onıń Shennon entropiyası menen xarakteristikalanıwı múmkin.
"Knowledge is the awareness of its environment that some entity possesses, whereas data merely communicate that knowledge.","Bilim - bul ayırım obyektke iye bolǵan qorshaǵan ortalıqtı biliw, al maǵlıwmatlar tek sol bilimdi xabarlaydı."
"For example, the entry in a database specifying the height of Mount Everest is a datum that communicates a precisely-measured value.","Mısalı, Everest tawınıń biyikligin kórsetetuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı jazba anıq ólshengen mánisti bildiretuǵın maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
This measurement may be included in a book along with other data on Mount Everest to describe the mountain in a manner useful for those who wish to decide on the best method to climb it.,Bul ólshem kitapqa Everest tawındaǵı basqa maǵlıwmatlar menen birge tawǵa shıǵıwdıń eń jaqsı usılın tańlawdı qáleytuǵınlarǵa paydalı etip táriyiplew ushın engiziliwi múmkin.
An awareness of the characteristics represented by this data is knowledge.,Bul maǵlıwmatlar menen usınılǵan xarakteristikalar tuwralı biliw − bilim bolıp tabıladı.
"Data are often assumed to be the least abstract concept, information the next least, and knowledge the most abstract.","Maǵlıwmatlar kóbinese eń abstrakt túsinik, informaciya keyingi eń az hám bilim eń abstrakt bolıp esaplanadı."
"In this view, data becomes information by interpretation; e.g., the height of Mount Everest is generally considered data, a book on Mount Everest geological characteristics may be considered information, and a climber's guidebook containing practical information on the best way to reach Mount Everest's peak may be considered knowledge.","Bul kózqarasta maǵlıwmatlar interpretaciya arqalı informaciyaǵa aylanadı; mısalı, Everest shıńınıń biyikligi ádette maǵlıwmatlar”, Everest tawınıń geologiyalıq xarakteristikaları tuwralı kitap informaciya” dep esaplanıwı múmkin, al Everest shıńına jetiwdiń eń jaqsı usılı tuwralı ámeliy informaciyanı qamtıytuǵın alpinistlerge arnalǵan kórsetpe bilim” dep esaplanıwı múmkin."
Information bears a diversity of meanings that ranges from everyday usage to technical use.,Informaciya” kúndelikli qollanıwdan baslap texnikalıq qollanıwǵa shekem hár túrli mánislerdi óz ishine aladı.
"This view, however, has also been argued to reverse how data emerges from information, and information from knowledge.","Degen menen, bul kózqaras maǵlıwmatlardıń informaciyadan hám bilimnen informaciyanıń qalay payda bolatuǵının keri qaytaradı."
"Generally speaking, the concept of information is closely related to notions of constraint, communication, control, data, form, instruction, knowledge, meaning, mental stimulus, pattern, perception, and representation.","Ulıwma alǵanda, informaciya koncepciyası sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, kórsetpe, bilim, mánis, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw hám sáwlelendiriw túsinikleri menen tıǵız baylanıslı."
"Beynon-Davies uses the concept of a sign to differentiate between data and information; data is a series of symbols, while information occurs when the symbols are used to refer to something.","Beynon-Devis maǵlıwmatlar menen informaciyanı ajıratıw ushın belgi koncepciyasınan paydalanadı; maǵlıwmatlar simvollar izbe-izligi, al informaciya bir nársege silteme beriw ushın paydalanılǵanda payda boladı."
"Before the development of computing devices and machines, people had to manually collect data and impose patterns on it.","Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanbastan aldın adamlar maǵlıwmatlardı qol menen jıynap, oǵan úlgilerdi kirgiziwge májbúr boldı."
"Since the development of computing devices and machines, these devices can also collect data.",Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanǵannan berli bul qurılmalar maǵlıwmatlardı da jıynay aladı.
"In the 2010s, computers are widely used in many fields to collect data and sort or process it, in disciplines ranging from marketing, analysis of social services usage by citizens to scientific research.","2010 jılları kompyuterler maǵlıwmatlardı jıynaw hám olardı sortlaw yamasa qayta islew ushın marketingnen, azamatlardıń sociallıq xızmetlerdi paydalanıwın analizlewden baslap ilimiy izertlewlerge shekemgi kóplegen tarawlarda keńnen qollanıladı."
These patterns in data are seen as information that can be used to enhance knowledge.,Maǵlıwmatlardaǵı bul úlgiler bilimdi jaqsılaw ushın paydalanıwı múmkin informaciya retinde qarastırıladı.
These patterns may be interpreted as truth (though truth can be a subjective concept) and may be authorized as aesthetic and ethical criteria in some disciplines or cultures.,Bul úlgiler haqıyqat” retinde túsindiriliwi múmkin (haqıyqatlıq” subyektiv túsinik bolıwı múmkin) hám ayırım pánlerde yamasa mádeniyatlarda estetikalıq hám etikalıq ólshemler retinde ruqsat etiliwi múmkin.
Events that leave behind perceivable physical or virtual remains can be traced back through data.,Qabıllanatuǵın fizikalıq yamasa virtual qaldıqlardı qaldıratuǵın waqıyalardı maǵlıwmatlar arqalı baqlawǵa boladı.
Marks are no longer considered data once the link between the mark and observation is broken.,Belgi menen baqlaw arasındaǵı baylanıs úzilgennen keyin belgiler endi maǵlıwmatlar bolıp esaplanbaydı.
Mechanical computing devices are classified according to how they represent data.,Mexanikalıq esaplaw qurılmaları maǵlıwmatlardı kórsetiw usılına qarap klassifikaciyalaydı.
"An analog computer represents a datum as a voltage, distance, position, or other physical quantity.","Analog kompyuterler maǵlıwmatlar mánisin kernew, aralıq, poziciya yamasa basqa fizikalıq shama retinde kórsetedi."
A digital computer represents a piece of data as a sequence of symbols drawn from a fixed alphabet.,Cifrlı kompyuter maǵlıwmatlar bólegin belgilengen alfavitten alınǵan belgiler izbe-izligi retinde kórsetedi.
"The most common digital computers use a binary alphabet, that is, an alphabet of two characters typically denoted 0 and 1.","Eń kóp tarqalǵan cifrlı kompyuterler ekilik alfavitti paydalanadı, yaǵnıy ádette 0” hám 1” dep belgilengen eki simvoldan ibarat alfavit."
"More familiar representations, such as numbers or letters, are then constructed from the binary alphabet.",Sonnan keyin ekilik alfavitten sanlar yamasa háripler sıyaqlı kóbirek tanıs kórinisler dúziledi.
Some special forms of data are distinguished.,Maǵlıwmatlardıń ayırım arnawlı obyektleri jaratıladı.
"A computer program is a collection of data, which can be interpreted as instructions.",Kompyuter programması - bul kórsetpeler retinde túsindiriletuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵı.
"Most computer languages make a distinction between programs and the other data on which programs operate, but in some languages, notably Lisp and similar languages, programs are essentially indistinguishable from other data.","Kóplegen kompyuter tilleri programmalar menen programmalar jumıs isleytuǵın basqa maǵlıwmatlar arasında ayırmashılıqtı payda etedi, biraq ayırım tillerde, atap aytqanda Lisp hám uqsas tillerde programmalar basqa maǵlıwmatlardan aytarlıqtay ózgeshelenbeydi."
"It is also useful to distinguish metadata, that is, a description of other data.","Sonday-aq metamaǵlıwmatlardı, yaǵnıy basqa maǵlıwmatlardıń táriyipin ajıratıw paydalı."
A similar yet earlier term for metadata is ancillary data.,"Metamaǵlıwmatlar ushın uqsas, biraq burınǵı termin járdemshi maǵlıwmatlar” bolıp tabıladı."
"The prototypical example of metadata is the library catalog, which is a description of the contents of books.”",Metamaǵlıwmatlardıń prototipli mısalı - kitaplardıń mazmunın táriyipleytuǵın kitapxana katalogı.
PaLM,PaLM
PaLM (Pathways Language Model) is a 540 billion parameter transformer-based large language model developed by Google AI.,PaLM (Pathways Language Model) — Google AI tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan úlken til modeli.
"Researchers also trained smaller versions of PaLM, 8 and 62 billion parameter models, to test the effects of model scale.","Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı."
"PaLM is capable of a wide range of tasks, including commonsense reasoning, arithmetic reasoning, joke explanation, code generation, and translation.","PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa qábiletli, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma."
"When combined with chain-of-thought prompting, PaLM achieved significantly better performance on datasets requiring reasoning of multiple steps, such as word problems and logic-based questions.","Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz esaplar hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı dálillewdi talap etetuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵında aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi."
"The model was first announced in April 2022 and remained private until March 2023, when Google launched an API for PaLM and several other technologies.","Model birinshi ret 2022 jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın API iske qosılǵanǵa deyin, 2023 jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı."
The API was initially available to a limited number of developers who joined a waitlist before it was released to the public.,API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına qoljetimli boldı.
Google and DeepMind developed a version of PaLM 540B called Med-PaLM that is fine-tuned on medical data and outperforms previous models on medical question answering benchmarks.,"Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha dál sazlanǵan hám medicinalıq sorawlarǵa juwap beriw kórsetkishler boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı."
"Med-PaLM was the first to obtain a passing score on U.S. medical licensing questions, and in addition to answering both multiple choice and open-ended questions accurately, it also provides reasoning and is able to evaluate its own responses.","Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa dál juwap beriw menen qatar, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı."
"Google also extended PaLM using a vision transformer to create PaLM-E, a state-of-the-art vision-language model that can be used for robotic manipulation.",Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti.
The model can perform tasks in robotics competitively without the need for retraining or fine-tuning.,Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa dál sazlawdı talap etpey-aq básekige qábiletli túrde orınlay aladı.
"In May 2023, Google announced PaLM 2 at the annual Google I/O keynote.[14] PaLM 2 is reported to be a 340 billion parameter model trained on 3.6 trillion tokens.","2023 jıl may ayında Google jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı."
"In June 2023, Google announced AudioPaLM for speech-to-speech translation, which uses the PaLM-2 architecture and initialization.”",2023 jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı.
PaLM is pre-trained on a high-quality corpus of 780 billion tokens that comprise various natural language tasks and use cases.,PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların qamtıytuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan.
"This dataset includes filtered webpages, books, Wikipedia articles, news articles, source code obtained from open source repositories on GitHub, and social media conversations.","Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan derek kodtı hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı."
It is based on the dataset used to train Google's LaMDA model.,Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.
"The social media conversation portion of the dataset makes up 50% of the corpus, which aids the model in its conversational capabilities.","Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi."
"PaLM 540B was trained over two TPU v4 Pods with 3,072 TPU v4 chips in each Pod attached to 768 hosts, connected using a combination of model and data parallelism, which was the largest TPU configuration.",PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı.
"This allowed for efficient training at scale, using 6,144 chips, and marked a record for the highest training efficiency achieved for LLMs at this scale: a hardware FLOPs utilization of 57.8%.”","Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%."
"Gabriela Elena Španić Utrera (born December 10, 1973), known simply as Gabriela Spanic, is a Venezuelan actress, model, singer and beauty pageant titleholder.","Gabriela Elena Spanik Utrera (1973-jıl 10-dekabrde tuwılǵan), tek Gabriela Spanik retinde belgili, venesuelalı aktrisa, model, qosıqshı hám gózzallıq tańlawı jeńimpazı."
"She's known for her roles in several Latin telenovelas, most notably her portrayal of twins in La usurpadora (1998), one of the most popular telenovelas in the Spanish-speaking world.”","Ol birneshe latın telenovelalarındaǵı rolleri menen ataqlı, ásirese ispan tilinde sóyleytuǵın dúnyadaǵı eń ataqlı telenovelalardıń biri La usurpadora” (1998) filmidegi egizlerdiń kelbeti."
Early life,Erte ómiri
"Spanic was born in Caracas and raised in Ortiz, to Croatian father Casimiro Spanic and Venezuelan mother Norma Utrera.","Spanik Karakas qalasında tuwılıp, Ortis qalasında xorvat ákesi Kasimiro Spanik penen venesuelalı anası Norma Utreranıń shańaraǵında ósken."
"She has a twin sister, Daniela Spanic, one younger sister, Patricia, and a younger brother, Antonio.","Onıń Daniela Spanik atlı egiz ájapası, Patrisiya atlı bir qarındası hám Antonio atlı inisi bar."
She studied Psychology in Caracas at Andrés Bello Catholic University for a year but left university to pursue an acting career.”,"Ol Karakasta Andres Bello katolik universitetinde bir jil psixologiyanı oqıdı, biraq aktyorlıq karyerasın dawam etiw ushın universitetti taslap ketti."
"Spanic's career started in 1992 when she joined the Miss Venezuela 1992 contest, representing her home state, Guárico, which served as a platform to launch her acting career, with appearances in Venezuelan telenovelas such as Morena Clara, where she portrayed the villain Linda Prado.”","Spaniktiń karyerası 1992 jılı, Miss Venesuela 1992” tańlawına qatnasqan waqıtta baslandı, ol óziniń aktyorlıq karyerasın baslawǵa platforma retinde xızmet etken Guariko shtatınıń atınan shıqtı, Morena Klara sıyaqlı Venesuella telenovellalarında payda boldı, onda ol zulım Linda Pradonıń rolin oynadı."
"In 1994, Spanic had her first leading role in the telenovela Como Tu Ninguna, which aired for two years and became one of the largest novelas of the country and had an enormous success, including internationally.”","1994 jılı Spanik Como Tu Ninguna” telenovellasında óziniń birinshi bas rolin oynadı, ol eki jıl dawamında efirge shıǵıp, eldiń eń úlken telenovellalarınıń birine aylandı hám úlken jetiskenlikke, sonıń ishinde xalıqaralıq dárejede de boldı."
"After playing Amaranta in Todo por tu Amor (1997), Spanic moved to Mexico, where she acted in La usurpadora (1998), portraying twins Paola and Paulina, which came to worldwide success when the novela was transmitted to more than 125 countries around the world and became one of the most popular telenovelas in the Spanish-speaking world.","Todo por tu Amor” (1997) filminde Amarantanıń rolin oynaǵannan keyin Spanik Meksikaǵa kóshti, ol jerde ol La Usurpadora” (1998) filminde egizler Paola menen Paulinanıń rolin oynadı, bul serial dúnyanıń 125-ten aslam mámleketine tarqatılǵanda dúniyajúzilik jetiskenlikke eristi. dúnyada hám ispan tilinde sóyleytuǵın dúnyadaǵı eń ataqlı telenovellalardıń birine aylandı."
La Usurpadora was the first novela to win more than 20 points in the grid of the TV American audience.”,La Usurpadora televidenieniń amerikalı auditoriya reytinginde 20-dan aslam upay jıynaǵan dáslepki telenovella boldı.
"In 2000 Gabriela Spanic co-hosted the OTI Festival in its last edition, which was held in Acapulco.”",2000 jılı Gabriela Spanik Akapulkoda ótkerilgen sońǵı shıǵarılımında OTI festivalın birge ótkizdi.
"Spanic acted in other Televisa productions such as Por Tu Amor (1999), and La intrusa (2001), before signing with Telemundo, starring in La venganza (2002), Prisionera (2004) and Tierra de pasiones (2006).”","Spanik Telemundo menen shártnamaǵa kelmesten aldın Por Tu Amor (1999) hám La intrusa (2001) sıyaqlı basqa televidenie shıǵarmalarında oynadı, La Vengeance (2002), Prisionera (2004) hám Tierra de Pasiones (2006)."
"Spanic won the Orquidea Award in 2005 for her trajectory as an actress, as well as the prestigious FAMAS Award for Best Actress for her role in Tierra de Pasiones.”","Spanik 2005 jılı aktrisa retindegi traektoriyası ushın Orkidea sıylıǵın, sonday-aq Tierra de Pasionestegi roli ushın Ayrıqsha hayal roli” ushın abıroylı FAMAS sıylıǵın jeńip aldı."
Personal life,Jeke ómiri
Spanic was married to actor Miguel de León from 1996 to 2003.,Spanik 1996-2003 jıllar aralıǵında aktyor Migel de Leonǵa turmısqa shıqqan.
"She and her ex-boyfriend have a son, Gabriel de Jesús (born 2008).”",Onıń burınǵı jigiti ekewinde Gabriel de Xesus (2008 jılı tuwılǵan) atlı ulı bar.
Sue Ellen Ewing is a fictional character and one of the female leads in the CBS primetime soap opera Dallas.,Syu Ellen Yuing − oydan shıǵarılǵan qaharman hám CBS-tiń Dallas teleserialındaǵı baslı hayallardıń bir.
"Sue Ellen was portrayed by Linda Gray and appeared on the show since its pilot episode, first broadcast on April 2, 1978.",Syu Ellendi Linda Grey sáwlelendirgen hám shouǵa 1978 jılı 2 aprelde birinshi ret kórsetilgen pilotlıq epizodınan baslap shıqtı.
"Dallas followed the trials of the wealthy Ewing family in the city of Dallas, Texas, into which Sue Ellen married when she wed J.R. Ewing.","Dallas Dallas qalasındaǵı (Texas shtatı) bay Yuing shańaraǵınıń sınaqlarınan keyin boldı, ol Dj.R.Yuing. Syu Ellenge úylendi."
"Gray played Sue Ellen until the twelfth season of Dallas, when her character finally leaves Texas after beating J.R. at his own game in the 1989 episode Reel Life. Gray returned for the 1991 series finale Conundrum and the subsequent Dallas telemovies (J.R. Returns in 1996 and War of the Ewings in 1998).","Grey Syu Ellendi Dallastıń on ekinshi máwsimine shekem oynadı, onıń qaharmanı 1989 jılǵı Real Life” epizodında Dj.R.-nı jeńgennen keyin Texastı taslap ketedi, Grey 1991 jılǵı Konndrum” seriyasınıń finalına hám onnan keyingi Dallas telefilmlerine (1996 jılı Dj.R. Qaytıp keledi hám 1998 jılı Yuinglar urısı”) qayttı."
"She reprised the role for the 2012 continuation series of Dallas, which ran until 2014.”",Ol 2014 jılǵa shekem sozılǵan Dallastıń 2012 jıldaǵı dawamı seriyasınıń rolin qaytaladı.
Sue Ellen's storylines in the season 2 focused on the character's bout with alcohol and her slowly deteriorating relationship with her husband.,Syu Ellenniń 2-máwsimdegi syujetlik tarmaǵı qaharmannıń alkogol menen gúresine hám onıń kúyewi menen ásten jamanlasqan qarım-qatnasına baǵdarlanǵan.
"The final episode of the season focused on the birth of her son with J.R., John Ross Ewing III. While her relationship with J.R. is not always harmonious, it's a significant aspect of her overall character.","Máwsimniń sońǵı epizodı Dj.R., Djon Ros Yuing III penen qarım-qatnası bárqulla úylesimli bolmasa da, bul onıń ulıwma mineziniń zárúr aspekti."
"As the series progressed, Sue Ellen came into her own as an individual character.","Serial rawajlanıp atırǵanda, Syu Ellen jeke qaharman retinde payda boldı."
The actress has said of her character's personality: I never wanted her to be boring.,Aktrisa óziniń qaharmanınıń minezi tuwralı bılay dedi: Men onıń qızıq bolǵanın heshqashan qálemedim.
"She was never boring before – she started out kind of boring, but I think that's the kiss of death because people will expect her to be interesting.","Ol aldın heshqashan jalıqtırmadı - ol qızıqsız baslandı, biraq meniń oyımsha, bul ólim súyisi, óytkeni adamlar onnan qızıqlı boladı dep kútedi”."
"Gray later described Sue Ellen as being, one of the most interesting characters on TV in the 1980s.",Keyinirek Grey Syu Ellendi 1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmannıń biri.
She was the original Desperate Housewife.,Ol Úmitsiz úy jumısındaǵı hayal” boldı.
She led the way for all those girls.”,Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti” dep táriyipledi.
"For her work as Sue Ellen, Gray was nominated for a Primetime Emmy Award in the category Best Actress in a Drama Series in 1981 (Barbara Bel Geddes who played Miss Ellie Ewing was also nominated in that category for Dallas that year).",Syu Ellen retindegi jumısı ushın Grey 1981 jılı Dramalıq serialdaǵı ayrıqsha aktrisa” nominaciyasında Primetime Emmi sıylıǵına usınıldı. (Miss Elli Yuingti atqarǵan Barbara Bel Geddes sol jılı Dallas ushın usı nominaciyaǵa usınıldı).
Gray was also nominated for a Golden Globe Award in both 1980 and 1981 in the category of Best Performance by an Actress in a Television Series – Drama respectively.,Grey sonı menen qatar 1980 hám 1981 jılları Teleserialdaǵı aktrisanıń ayrıqsha oyını − drama” nominaciyasında Altın globus” sıylıǵına usınıldı. 2010 jılı TNT (Warner Bros.
"In 2010, TNT (sister company to Warner Bros. Television, the current copyright owners of the series) announced they were producing a new, updated Dallas series.","Television kompaniyasınıń jetekshisi, serialdıń házirgi avtorlıq huqıq iyeleri) jańa, jańalanǵan Dallas seriyasın shıǵaratuǵının xabarladı."
"It was a continuation of the original series and primarily centered around Sue Ellen and J.R.'s son John Ross Ewing III, and Bobby and Pamela's son Christopher Ewing, though various stars of the original series reprised their roles.","Bul dáslepki seriyanıń dawamı boldı hám tiykarınan Syu Ellen menen Djey Ar Yuingniń ulı Djon Ross Yuing III hám Bobbi menen Pamelanıń ulı Kristofer Yuingniń átirapında boldı, degen menen dáslepki seriyanıń hár túrli juldızları olardıń rollerin qaytaladı."
Gray agreed to return to the new series and once again assumed the role of Sue Ellen.,Grey jańa seriyaǵa qaytıwına kelisti hám taǵı da Syu Ellen rolin qabılladı.
Character portrayal and development”,Xarakterdi sáwlelendiriw hám rawajlandırıw
"When Gray originally tested for Dallas, the role of Sue Ellen was merely that of a background character.","Grey dáslebinde Dallas ushın sınaqtan ótkende, Syu Ellenniń roli tek fonlıq qaharman boldı."
The actress recounts that the part was a mere walk-on and there hadn't been any need for a formal audition.,Aktrisa bul rol tek seyil etiw” bolǵanın hám rásmiy tıńlawdıń keregi joq ekenin aytadı.
"In fact, Gray had to do an impromptu audition over the telephone because the role was not considered important enough to bring in another actor to test for the part, though the actress later stated that Newhart innkeeper Mary Frann was also considered to play the character while the producers were casting the show.","Haqıyqatında, Grey telefon arqalı ekspromt tıńlawǵa májbúr boldı, óytkeni roldi sınaw ushın basqa aktyorlerdi tartıw ushın zárúr dep esaplanbadı, degen menen aktrisa keyinirek Nyuxarttaǵı miymanxana iyesi Meri Frenn de qaharmandı oynaytuǵın bolıp esaplanatuǵının ayttı. prodyusserler spektaklge kasting ótkerdi."
"In an interview with TV Guide, Gray confirmed: She [Frann] had the part.",TV-Guid-ke bergen intervyude Grey: Ol [Frann] rolge iye boldı.
"Victoria Principal was a brunette, and so was I, and Mary was a blonde, and [the producers] wanted that [visual] contrast.","Viktoriya Prinsipal qara shashlı boldı, men de, Meri aqquba edi, hám [prodyusserler] bul [vizual] kontrasttı qáleydi."
"But the casting director kept bugging them until they finally said, 'OK, we'll read her.'","Biraq kasting-direktorı olar aqırı: Yaqshı, biz onı oqıymız” degenge shekem olardı renjitti.”"
"Once the show was picked up for a full season, Gray and fellow actor Steve Kanaly (Ray Krebbs) were both upgraded to starring roles.”","Show tolıq máwsimge alınǵan soń, Grey menen kásiples aktyor Stiv Kanali (Rey Krebbs) ekewi de baslı rollerge almastırıldı."
"After staying with the show for eight seasons, Gray ran into trouble when she requested the producers of the show to adjust her contract to allow her to direct, as did the contracts of male co-stars Duffy and Hagman.","Shouda segiz máwsim dawamında bolǵannan keyin, Grey shou prodyuserlerinen er adamlar Daffi menen Xagmannıń shártnamaları sıyaqlı rejissyorlıq etiwge ruqsat beriw ushın shártnamanı ózgertiwdi soraǵanda qıyınshılıqqa ushıradı."
"The request initially led to producers firing the actress from the serial, though the decision was later reversed when Dallas star Larry Hagman threatened to quit the show unless Gray were rehired.","Ótinish dáslebinde prodyuserlerdiń aktrisanı serialdan shıǵarıwǵa ákeldi, biraq keyinirek bul sheshim Dallas juldızı Larri Xegman Greydi qayta jumısqa qabıllamaǵansha shoudı taslayman dep qorqıtqanda keri qaytarıldı."
"Gray stated in an interview with TV Guide, The producers said, 'But you're doing so well.' I thought, 'Oh, look out! I'm on the warpath now.'",Grey TV Guide-ge bergen intervyude: Prodyuserler: Biraq sen júdá jaqsı islep atırsań” dep oyladım.
"It was a struggle, though, because it was a man's show. And they fired me. When I finally told Larry, he went with me into the office and said, 'If she doesn't come back, I don't come back.","Bul er adamnıń shouı bolǵanlıqtan, men aqırı Larrige aytqanımda, ol meniń menen birge keńsege kirip: Eger ol qaytıp kelmese, men qaytpayman."
I can't be playing J.R. Ewing without Sue Ellen.',Men Dj.R.Yuingti Syu Ellensiz oynay almayman.
"He was very loyal and, honestly, a very smart businessman. He knew that truly, it was a huge relationship to the show.”","Ol júdá sadıq hám rasın aytsam, júdá aqıllı biznesmen boldı, ol haqıyqatında da shou menen úlken qarım-qatnas ekenin bildi”."
"The actress also recounted the story to Alan Mercer of Dazzling Diva.com, saying: I told them I don't want any more money. I just want to direct one episode in the next two year cycle.",Aktrisa sonday-aq Dazzling Diva.com saytındaǵı Alan Merserge waqıyanı aytıp berdi: Men olarǵa bunnan artıq aqsha qálemeytuǵınımdı ayttım.
I didn't think that was so horrible. I didn't want to direct six episodes.,Men keyingi eki jıllıq ciklde bir epizodtı basqarǵım keledi.
They still said no.,Men olay oylamadım.
"Basically, I was fired at the end of year eight.",Men altı epizodtı basqarǵım kelmedi.
"So, I said good-bye and Larry said, 'See you next season.'","Negizinen, men segizinshi jıldıń sońında jumıstan shıǵarıldım."
"I told him I won't be coming back. He said, 'What!?!'","Men oǵan qaytıp kelmeytuǵınımdı ayttım, ol: Ne!?!”"
"I told him, 'They fired me because I want to direct one episode, and if that's their stance, I'm out of here.'","Men oǵan: Olar meni jumıstan shıǵardı, óytkeni men bir epizodtı basqarǵım keledi, eger olardıń ustanımı solay bolsa, men bul jerden ketemen” dedim."
"He was stunned and he said, 'If you go, I go.'",Ol hayran bolıp: Sen barsań men baraman” dedi.
He denies that to this day. He really went to bat for me.,Ol bunı búginge shekem biykarlaydı.”
Gray remained a member of the principal cast until she left the show in its 12th season.,Grey shoudan 12-máwsimde ketkenge deyin tiykarǵı aktyorlıq topardıń aǵzası bolıp qaldı.
"Her departure came as a surprise, but her publicist said that after eleven years on the show, she wished to pursue other things.”","Onıń ketiwi kútpegen jaǵday boldı, biraq onıń publicisti shouda on bir jıl ótkennen keyin ol basqa nárseler menen shuǵıllanǵısı keletuǵının ayttı."
"Throughout the serial, Sue Ellen often suffered emotional abuse and adultery from her husband J.R., who was the primary antagonist of the show.",Serial dawamında Syu Ellen kóbinese shoudıń tiykarǵı antagonisti bolǵan kúyewi Dj.R.-dan emocional zorlıq-zombılıq penen zinaqorlıqqa ushıradı.
"Linda Gray described Sue Ellen as being, one of the most interesting characters on TV in the 1980s.",Linda Grey Syu Ellendi 1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmanlardıń biri.
She was the original Desperate Housewife.,Ol úmitsiz úy jumısındaǵı hayal boldı.
She led the way for all those girls.,Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti” dep táriyiplegen.
"She also added, The more successful we became, the more glamorous and fashionable the clothes became.","Ol sonday-aq: Biz qanshelli tabıslı bolǵan sayın, kiyimler sonshelli kórkem hám sánli boldı."
We set fashion trends in the 80s.,Biz 80-jıllardaǵı moda trendlerin ornattıq.
Those shoulder pads did get a bit wild.,Bul iyin japqıshları biraz jabayı bolıp ketti.
They had to make doors bigger in the end.,Aqırında olar esiklerdi úlkenirek etiw kerek boldı” dep qostı.
"In an interview with The Telegraph, she said: It was kind of exciting.",The Telegraph gazetasına bergen sáwbetinde ol: Bul júdá qızıqlı boldı.
"I played this neurotic, psychotic, alcoholic weirdo.","Men bul nevrotikalıq, psixotikalıq, alkogolizmdi oynadım."
But I still say she was the most interesting female on television in the eighties.,Biraq men onı ele de sekseninshi jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı hayal dep aytaman” dedi.
"The character of Sue Ellen has gone through an addiction to alcohol, which she returned to every time something went extremely wrong with her life.","Syu Ellenniń qaharmanı alkogolge ǵárezlilikten ótti, ol ómirinde bir nárse durıs emes bolǵan sayın qaytıp keldi."
Gray was particularly fond of doing these scenes.,Grey bul saxnalıq kórinislerdi jaratıwdı ózgeshe unattı.
"She commented,”","Ol pikir bildirdi,"
I loved my drunk scenes.,Maǵan más bolǵan saxnalıq kórinisler unadı.
I know that may sound very strange to people!,Bul adamlarǵa júdá ersi kóriniwi múmkin ekenin bilemen!
I got to just let go and just do a down and dirty version of Sue Ellen.,"Men tek jiberip, Syu Ellenniń jaman hám patas versiyasın islewim kerek."
"It was like, 'Just let me at it and roll those cameras'.",Bul maǵan ruqsat etiń hám kameralardı aylandırıń” degen sıyaqlı boldı.
"I remember being in makeup for 20 minutes, which normally took two hours.",Men ádette eki saatqa sozılatuǵın 20 minut makiyajda bolǵanım esimde.
They put some kind of gel in my hair and some very light makeup and I loved it.,"Olar meniń shashıma geldi hám júdá jeńil makiyajdı qoydı, maǵan unadı."
"I said, Just let me go, please don't edit me, just let me go.'","Men: Meni jiberiń ótinish, qayta islemeń, meni jiberiń”, - dedim."
"She added, It was just one of those charming, charming, charming times where I just got to blow it out.","Ol bılay dep qostı: Bul men onı óshiriwge tuwra kelgen súykimli, súykimli, súykimli waqıtlardıń biri ǵana boldı."
"I just wanted Sue Ellen to be raw unlike any other time in her life, where she was the victim and she was this and she was that; J.R. Ewing would do something and she would react, he would do something and she would have an affair or drink or whatever. This was just like, 'Let me go.","Syu Ellenniń ómirindegi basqa máwritke uqsamaytuǵın shiyki bolǵanın qáledi, ol jerde ol qurban boldı hám ol bul boldı hám ol Dj.R. Yuying bir nárse isleydi hám ol háreket etedi, ol bir nárse isleydi hám ol bir nárse isleydi yamasa ishedi; yamasa bul tek Meni sol qutıdan shıǵarıwǵa ruqsat etiń” degen sıyaqlı edi."
Let Sue Ellen out of that box'” I never wanted her to be boring.,Men onıń qızıqsız bolǵanın heshqashan qálemedim.
"She was never boring before–she started out kind of boring, but I think that's the kiss of death because people will expect her to be interesting.","Ol burın heshqashan qızıqpaǵan − ol qızıqsız basladı, biraq meniń oyımsha, bul ólimniń súyisi, óytkeni adamlar onnan qızıqlı boladı dep kútedi."
"By interesting, that doesn't mean she's drunk.","Qızıq, bul onıń más ekenin bildirmeydi."
I had to do a lot of thinking about what we would do with her.,Men onıń menen ne isleytuǵınımız tuwralı kóp oylanıwım kerek edi.
Where would she be now?,Ol házir qayerde bolar edi?
I did a lot of homework finding out where she would be and what Texas women are like now.,Men onıń qayerde bolatuǵının hám Texas hayallarınıń qanday ekenin biliw ushın kóp úy tapsırmasın aldım.
What has she gone through in her life?,Ol ómirinde neni bastan ótkerdi?
What has she come to grips with?,Ol ne menen shuǵıllandı?
What does she like about herself?,Ol ózine neni unatadı?
What doesn't she like about herself?,Ol ózine neni unatpaydı?
"What kind of impact is she going to make on her life, on John Ross's life, on her future?","Ol óz ómirine, Djon Rosstıń ómirine, onıń keleshegine qanday tásir etedi?"
Who is she?”,Ol kim?
"When the 20-year-old Sue Ellen Shepard wins the title of Miss Texas in 1967, she meets her future husband, J.R. Ewing (Larry Hagman), who is a judge for the pageant.","20 jaslı Syu Ellen Shepard 1967 jılı Texas arıwı titulın jeńip alǵanda, ol óziniń keleshektegi kúyewi Dj.R. Yuing penen (Larri Xegmen) tanısadı, ol tańlawdıń tóreshisi edi."
"After a courtship, they marry in 1971, but after several years, their marriage deteriorates, due in large part to J.R.'s numerous extramarital affairs and his growing disinterest in her.","Ushırasıwdan keyin olar 1971 jılı úylendi, biraq bir neshe jıldan keyin olardıń nekeleri jamanlasadı, bul kóbinese Dj.R.-nıń kóplegen nekeden tıs qarım-qatnasları menen oǵan degen qızıǵıwshılıqtıń artıwına baylanıslı."
"In 1978, a lonely Sue Ellen begins an affair with J.R.'s nemesis, Cliff Barnes (Ken Kercheval).",1978 jılı jalǵızbaslı Syu Ellen Dj.R.-dıń dushpanı Kliff Barns penen (Ken Kercheval) qarım-qatnastı baslaydı.
"Shortly thereafter, Sue Ellen finds herself pregnant and believes that Cliff is the father because she and J.R. had been married for years without conceiving, and by this point, they barely had marital relations.","Kóp waqıt ótpey Syu Ellen ózin eki qabat dep esaplaydı hám Klifftiń ákesi ekenine isenedi, óytkeni ol hám Dj.R. kóp jıllar dawamında bala kótermey nekede bolǵan hám usı waqıtqa shekem olardıń nekelik qarım-qatnasları tómen bolǵan."
"Sue Ellen believes she loves Cliff, but is unable to leave J.R. To console herself, she starts drinking heavily during her pregnancy.","Syu Ellen Kliffti jaqsı kóretuǵınına isenedi, biraq Dj.R.-dan kete almaydı. Ózin jubatıw ushın ol ekiqabat gezinde qattı ishe baylaydı."
"Worried about the safety of her unborn child, J.R. has Sue Ellen committed to a sanitarium in 1979, to gain sobriety.",Ishindegi balasınıń qáwipsizligine alańlaǵan Dj.R. Syu Ellendi 1979 jılı sanatoriyaǵa jiberdi.
"However, Sue Ellen manages to continue drinking and escapes from the sanitarium drunk and crashes a car.","Biraq, Syu Ellen ishimlik ishiwdi dawam etedi hám más halında sanatoriyadan qashıp, kólikti urıp aladı."
"While in the hospital, she gives birth to a son, John Ross Ewing III.",Emlewxanada jatqanda ol Djon Ross Yuing III atlı uldı tuwadı.
"After her son's birth, Sue Ellen becomes severely depressed and shows no interest in the child.”","Ulı tuwılǵannan keyin Syu Ellen qattı depressiyaǵa túsip, balaǵa qızıǵıwshılıq bildirmeydi."
She then begins an affair with rodeo cowboy Dusty Farlow (Jared Martin) and enters into psychiatric treatment.,Sonnan keyin ol rodeo kovboyı Dasti Farlou (Djared Martin) menen qarım-qatnastı baslaydı hám psixiatriyalıq emlewge kirisedi.
"Eventually, she gains the strength to connect with her child.",Aqırında ol balası menen baylanısıw ushın kúsh tabadı.
"After Cliff sues for paternity of the baby, tests reveal that J.R. is in fact the biological father.","Kliff balanıń ákesi ekenligin dálillew ushın sudqa shaǵımlanǵannan keyin, testler Dj.R. haqıyqıy biologiyalıq ákesi ekenin kórsetedi."
"Sue Ellen, meanwhile, makes plans to leave J.R. for Dusty; however, Dusty is reportedly killed in a plane crash, and this news sends Sue Ellen back to the bottle.","Syu Ellen óz gezeginde, Dusty ushın Dj.R.-dan ketiwdi rejelestiredi; degen menen, Dusty samolyot apatında qaza tapqan dep xabarlanadı hám bul xabar Syu Ellendi qaytadan shishaǵa qaytaradı."
"In 1981, Sue Ellen learns that Dusty is in fact alive but has been horribly crippled as a result of the plane crash.","1981 jılı Syu Ellen Dastidiń tiri ekenligin, biraq samolyot apatınan keyin qattı mayıp bolǵanın biledi."
"Nonetheless, Sue Ellen remains dedicated to her love for him and leaves J.R., taking their son with her to live at the Southern Cross Ranch, the home of Dusty's father, Clayton Farlow (Howard Keel).","Usıǵan qaramastan, Syu Ellen oǵan degen súyispenshiligine sadıq bolıp qaladı hám Dj.R.-nı taslap, óz ulın alıp Dastidiń ákesi Kleyton Farlow (Xovard Kil) turatuǵın Southern Cross Ranchqa kóshedi."
"Sue Ellen divorces J.R. and gains custody of John Ross, but her relationship with Dusty ends when he regains the use of his legs and decides to resume his life's passion as a rodeo cowboy.”","Syu Ellen Dj.R.-dan ajırasadı hám Djon Rosstıń ǵamxorlıǵın qolǵa aladı, biraq Dasti menen qarım-qatnası ol ayaqlarınıń qaytadan islep ketkeninen keyin, rodeo kovboyı retinde ómir qumarlıǵın dawam etiwdi sheshkende juwmaqlanadı."
Sue Ellen then moves back to Dallas with her son and enters into another short-lived romance with Cliff.,"Sonnan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qayta kóship, Kliff penen taǵı bir qısqa múddetli romantikaǵa túsedi."
"When J.R. gets wind of this, he becomes jealous and courts Sue Ellen himself in an effort to win back custody of his son, and, in the process, obtain his voting shares in Ewing Oil, the family oil company.","Dj.R. bul jaǵdaydı sezgende, ol qızǵanısh sezimin payda etedi hám ulınıń ǵamxorlıǵın qaytarıp alıw ushın Syu Ellendi sudqa beredi hám usı proceste Yuing Oil, shańaraqlıq neft kompaniyasınıń dawıs beretuǵın akciyaların alıw ushın."
"In 1982, J.R. and Sue Ellen remarry, but their happiness is short-lived as J.R. quickly returns to his philandering ways and Sue Ellen catches him in bed with oil tycoon Holly Harwood (Lois Chiles).","1982 jılı Dj.R penen Syu Ellen qayta úylenedi, biraq olardıń baxıtı uzaqqa sozılmadı, óytkeni Dj.R. tez arada qaytıp keledi hám Syu Ellen onı neft magnatı Xolli Xarvup penen (Luis Chiles) tósekte uslaydı."
"However, Sue Ellen decides to remain married to J.R., in name only, but moves out of his bedroom.","Biraq, Syu Ellen tek atı menen ǵana Dj.R-qa nekede qalıwdı sheshedi, biraq jatatuǵın bólmesinen shıǵıp ketedi."
"In 1983, Sue Ellen enters into an affair with college student, Peter Richards (Christopher Atkins), who had been her son's camp counselor.",1983 jılı Syu Ellen ulınıń lageriniń keńesshisi bolǵan kolledj studenti Piter Richards penen (Kristofer Atkins) qarım-qatnasqa túsedi.
"In 1984, Sue Ellen miscarries a child, but doesn't know whether J.R. or Peter is the father.","1984 jılı Syu Ellen bala kóteredi, biraq ákesi Dj.R yamasa Piter ekenin bilmeydi."
"When J.R. learns of Sue Ellen's affair, he arranges for Peter to be arrested on trumped-up drug charges and blackmails him to leave Dallas for good.”","Dj.R Syu Ellenniń qarım-qatnası tuwralı bilgende, ol Piterdi jalǵan náshebentlikke baylanıslı ayıp penen qamawǵa alıwdı shólkemlestiredi hám onı Dallastan tolıǵı menen ketiw ushın kúsh kórsetedi."
"In 1986, Sue Ellen goes into business by buying a partnership interest in a lingerie company.",1986 jılı Syu Ellen ish kiyim firmasında sheriklik úlesin satıp alıw arqalı bizneske kirisedi.
"She successfully lures J.R.'s latest mistress, Mandy Winger (Deborah Shelton), away from J.R. by offering her a promising career as model and then as an actress. Sue Ellen and J.R. enjoy a brief reconciliation; however, J.R.'s desire to regain Ewing Oil by having an affair with Kimberly Cryder (Leigh Taylor-Young) destroys what is left of their marriage.","Ol Dj.R.-tıń sońǵı iyesi Mendi Uingerdi (Debora Shelton) sátli tartıp, oǵan model retinde, sonnan keyin aktrisa retinde perspektivalı lawazımdı usınıp, Dj.R. Syu Ellen menen Dj.R. qısqasha tatıwlasıwdan lázzat aladı; degen menen, Dj.R.-nıń Kimberli Krayder menen (Li Teylor-Yang) qarım-qatnas etiw arqalı Yuing oil-dı qaytarıp alǵısı keletuǵını olardıń nekeden qalǵanın buzadı."
"Sue Ellen decides to leave J.R. for good, but he manages to take John Ross away and put him into hiding in a boarding school.","Syu Ellen Dj.R-tan ulıwma ketiwdi sheshedi, biraq ol Djon Rosstı alıp ketip, internatqa jasıradı."
"Sue Ellen and her new lover, Nicholas Pearce (Jack Scalia), confront J.R. at his penthouse and demand he tell them where he hid John Ross.","Syu Ellen menen onıń jańa ashıǵı Nikolas Pirs (Djek Skaliya) pentxausında Dj.R penen júzbe-júz kelip, Djon Rosstı qayerge jasırǵanın aytıwdı talap etedi."
"A scuffle breaks out between J.R. and Nicholas, which results in Nicholas' being thrown over the balcony and killed.","Dj.R penen Nikolastıń arasında jánjel shıǵıp, nátiyjesinde Nikolas balkonǵa ılaqtırıp, óltirildi."
"In response, Sue Ellen shoots J.R. three times; however, he lives and neither she nor J.R. is indicted for any crimes.”","Juwap retinde Syu Ellen Dj.R.-tı úsh ret atadı; degen menen ol ómir súredi hám ol da, Dj.R da heshqanday qılmıs islegeni ushın ayıplanbaǵan."
"In 1988, Sue Ellen divorces J.R. for a second time.",1988 jılı Syu Ellen Dj.R.-dan ekinshi ret ajırasadı.
"Deciding to get revenge on him, she decides to make a feature film exposé on her life with J.R., with the help of screenwriter Don Lockwood (Ian McShane).","Onnan kek alıwdı uyǵarıp, ol scenarist Don Lokvudtıń (Ien MakSheyn) járdemi menen Dj.R. penen ómiri tuwralı kórkem film túsiriwdi sheshedi."
"She and Don soon become romantically involved and, in 1989, Sue Ellen moves to London with Lockwood, but not before blackmailing J.R. by threatening to release the film, which would destroy his reputation.","Kóp uzamay ol Don ekewi romantikalıq qarım-qatnasta boladı hám 1989 jılı Syu Ellen Lokvud penen birge Londonǵa kóship ketedi, biraq Dj.R.-dıń abıroyına nuqsan keltiretuǵın filmdi shıǵaraman dep qorqıtıp, kúsh kórsetiw aldında emes."
"In 1991, J.R. learns that Sue Ellen and Don Lockwood have married.",1991 jılı Dj.R. Syu Ellen menen Don Lokvud turmıs qurǵanın bildi.
"John Ross, her son by J.R., later joins her and Don in London.","Djon Ross, onıń ulı Dj.R., keyinirek Londonǵa oǵan hám Donǵa qosıladı."
"Sue Ellen appears in the final episode of the series during J.R.'s dream in which she is a successful actress married to her previous love, Nicholas Pearce.”","Syu Ellen serialdıń sońǵı epizodında Dj.R túsinde payda boladı, onda ol óziniń burınǵı muhabbatı Nikolas Pirske úylengen tabıslı aktrisa boldı."
"In 1996, when her marriage to Don is in trouble, Sue Ellen returns to Dallas with her son, after J.R. was reportedly killed in a car accident.","1996 jılı onıń Don menen nekesi qıyınshılıqqa ushıraǵanda, Dj.R kólik apatınan qaytıs bolǵannan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qaytadı."
"When J.R. is discovered alive, Sue Ellen reconciles with him.","Dj.R tiri tabılǵanda, Syu Ellen onıń menen tatıwlasadı."
"However, upon learning that J.R. faked his death to manipulate his family, Sue Ellen becomes partners with Bobby in the family company, Ewing Oil, to spite J.R. In 1998, Sue Ellen becomes CEO of Ewing Oil.”","Biraq, Dj.R.-nıń óz shańaraǵın manipulyaciya etiw ushın óz ólimin qoldan shólkemlestirilgenin bilgennen keyin, Syu Ellen J.R.-ge qaramastan, Bobbi menen Yuing Oil shańaraqlıq kompaniyasında sherikles boladı."
,1998 jılı Syu Ellen Yuing Oil kompaniyasınıń bas direktorı boldı.
"Sue Ellen has become a powerful woman in Dallas, leading successful fundraising campaigns and making connections with influential Texans.","Syu Ellen Dallastaǵı kúshli hayalǵa aylandı, tabıslı ǵárejet jıynaw mapazların alıp barıp, ataqlı texaslılar menen baylanıslar ornatadı."
"Her success has led her to run for Governor of Texas, with campaign backers already lining up to support her.","Onıń jetiskenligi onı Texas gubernatorlıǵına saylawǵa kandidatın qoyıwǵa alıp keldi, saylaw aldı kampaniyası tárepdarları onı qollawǵa tayar."
"But despite this success, Sue Ellen harbors deep regret for her mistakes as a mother raising John Ross and will do anything to make things right for him.","Biraq bul jetiskenlikke qaramastan, Syu Ellen Djon Rosstı tárbiyalap otırǵan ana retinde islegen qátelikleri ushın qattı ókinedi hám onıń jaǵdayın jaqsılaw ushın hámmesin isleydi."
"Upon seeing J.R. for the first time in years, there is a brief moment of romantic tension and nostalgia.","Dj.R.-ni sońǵı jılları birinshi ret kórgende, romantikalıq qátelikler menen nostalgiyanıń qısqa máwriti boladı."
"However, Sue Ellen becomes wary of J.R.'s claims of having changed when Cliff Barnes returns to town.",Biraq Syu Ellen Dj.R.-nıń Kliff Barns qalaǵa qaytıp kelgende ózgerdi degen maǵlıwmatlarınan saq boladı.
"Then when a colleague and occasional lover of John Ross's, Veronica Martinez, is pushed off a balcony and killed, Sue Ellen bribes the medical examiner into ruling the death a suicide and finds herself looking for support from Harris Ryland, Ann's ex-husband.","Sonnan keyin kásiplesi hám geyde Djon Rosstıń súyiklisi Veronika Martinesti balkonnan iyterip jiberip óltirgende, Syu Ellen ólimdi óz-ózine qol jumsaw dep anıqlaw ushın medicinalıq ekspertke para berip, Enniń burınǵı kúyewi Xarris Raylandtan qollaw izleydi."
"Harris later plans to use Sue Ellen's sure win to his advantage and desiring to run a clean office, Sue Ellen seeks Ann's help who later gets a recording of Harris admitting to his crimes and placing him into a spot of submission.”","Keyinirek Xarris Syu Ellenniń isenimli jeńisin óz paydasına paydalanıwdı rejelestiredi hám taza keńseni basqarıwdı qáleydi, Syu Ellen Annıń járdemine súyenedi, ol keyinirek Xarristiń óz qılmısların moyınlaǵanı hám onı boysınatuǵın jerge jaylastırǵanı tuwralı jazba aladı."
"In the second season, Harris again gains the upper hand when he offers Ann information about their kidnapped daughter in exchange for the tape, Sue Ellen tells Ann to go ahead.","Ekinshi máwsimde Xarris Ennge lentaǵa almastırıw retinde urlanǵan qızı tuwralı informaciyanı usınǵan waqıtta qaytadan ústemlikke iye boladı, Syu Ellen Ennge alǵa júriwdi aytadı."
"However, her secret bribery comes out on the eve of the election and she loses the election and twelve donors towards her foundation.",Biraq onıń jasırın paraxorlıǵı saylaw qarsańında payda boladı hám ol saylawda hám onıń fondına on eki donordan ayırıladı.
"Facing the possibility of jail and the overall humiliation and disgrace, she pours herself a glass of wine (in the original series, her favorite tipple was Vodka).","Túrmege túsiw múmkinshiligine hám ulıwma azaplaw menen masqaraǵa ushırap, ol ózine bir stakan sharap quyadı (original seriyada onıń eń jaqsı kóretuǵın awqatı araq boldı)."
"Yet, before she can drink it J.R. and John Ross arrive, with J.R. vowing to make things right by her and reminding her that she is a strong woman.","Degen menen, ol onı ishpey turıp, Dj.R menen Djon Ross keledi, Dj.R. onıń járdemi menen jaǵdaydı dúzetiwge wáde berip, onıń kúshli hayal ekenin eske saladı."
After they leave she dumps out the wine and instead seeks comfort in Ann.,Olar ketkennen keyin ol sharaptı tógip taslaydı hám onıń ornına Ennen jubatıw izleydi.
"J.R. through means of blackmail is able to get the charges dropped and after thanking him, Sue Ellen invites him in for tea, a spark of their past romance being seemingly reignited.","J.R. shantaj arqalı ayıptı alıp taslawǵa qábiletli hám oǵan alǵıs bildirgennen keyin Syu Ellen onı shayǵa shaqıradı, bul olardıń burınǵı romantikasınıń ushqını qayta janǵan sıyaqlı."
"Later she comes to the aid of John Ross and helps him in securing control of the newly established Ewing Energies, by pushing his ex-girlfriend Elena Ramos out of the company.","Keyinirek ol Djon Rossqa járdemge keledi hám oǵan burınǵı dostı Elena Ramostı kompaniyadan iyterip, jańadan qurılǵan Ewing Energies baqlawın támiyinlewge járdemlesedi."
"Despite pleas from Bobby, Ann, and Christopher she does so.”","Bobbi, Enn hám Kristoferdiń tilek ótinishlerine qaramastan, ol solay etedi."
"Then when J.R. is murdered, Sue Ellen becomes heart broken and relapses after his memorial service.","Dj.R óltirilgennen keyin, Syu Ellen júrek qayǵısına túsedi hám eske alıw máresiminen keyin qaytadan ishimlikke beriledi."
She reads a letter he wrote to her and spends the night alone in his room.,Ol oǵan jazǵan xatın oqıydı hám túnde onıń bólmesinde jalǵız qaladı.
"At his funeral, she reads the letter aloud in which J.R. declares his undying love to Sue Ellen and asks her for another chance.","Onıń janaza máresiminde ol xattı dawıslap oqıydı, onda Dj.R Syu Ellenge óziniń sheksiz súyispenshiligin járiyalap, onnan basqa imkaniyat soraydı."
"Heartbroken, Sue Ellen reveals her own unresolved feelings for J.R. and declares that had he not been murdered she would have happily reunited with him.","Júregi jaralanǵan Syu Ellen Dj.R-ǵa degen sheshilmegen sezimin ashıp, eger ol óltirilmese, onıń menen baxıtlı túrde qayta qosılar edim dep málimleydi."
She then collapses at his casket and says he was the love of her life.”,"Sonnan keyin ol onıń tabıtına qulap, onıń ómiriniń muhabbatı ekenin aytadı."
"Soon after, Sue Ellen's alcoholism returns, and her struggles with it become a recurring theme in the third season, putting a strain on her relationship with her son.","Kóp uzamay, Syu Ellenniń alkogolizmi qaytadan baslanadı hám onıń bul másele menen gúresi úshinshi máwsimdegi qaytalanatuǵın temaǵa aylanadı, bul onıń ulı menen qarım-qatnasına qıyınshılıq keltiredi."
"Eventually she learns the truth about the circumstances surrounding J.R's death, and is angered at both Bobby and Bum that she had been kept in the dark about his illness and his final plan, although she makes amends.”","Aqırında, ol Dj.R ólimi jaǵdaylarına baylanıslı haqıyqattı biledi hám onıń keselligin hám sońǵı rejelerin jaqsı bilmey qalǵanlıǵınan Bobbi menen Bumǵa ashıwlanadı, biraq keyinirek túsinedi."
"For her work as Sue Ellen, Gray was nominated for a Primetime Emmy Award in the category Best Actress in a Drama Series in 1981 (Barbara Bel Geddes who played Miss Ellie Ewing was also nominated in that category for Dallas that year).",Syu Ellen retindegi jumısı ushın Grey 1981
Gray was also nominated for a Golden Globe Award in both 1980 and 1981 in the category of Best Performance by an Actress in a Television Series - Drama respectively.,
The character of Sue Ellen was well received by television critics.,
"The Biography Channel said, Who could ever forget Dallas with the gin-swilling Sue Ellen Ewing, replete with shoulder pads long before Dynasty, staggering around Southfork Ranch with a permanently tearful expression as she suffered the brunt of J.R. Ewing's evil ways?",
"The Boulevard Magazine said, When Principal obtained the pilot audition script for Dallas, her academic career ambitions changed, and she decided to return to the full-time acting profession.","Principal Dallas ushın pilotlıq tıńlaw scenariyin alǵanda, onıń akademiyalıq karyera ambiciyaları ózgerdi hám ol tolıq waqıttı aktyorlıq kásipke qaytıwdı sheshti."
"As Principal explained to TV Guide Network in 2004, I had left acting to be an agent and was on my way to law school, but when a friend dropped off a Dallas script, I read it.","Principal 2004 jılı TV Guide Network-ke túsindirgendey: Men agent bolıw ushın aktyorlıq ónerdi taslap, nızam mektebine baratuǵın boldım, biraq dostım Dallas scenariyin taslap ketkende, men onı oqıdım."
"When I finished, I knew my life had changed - that part was mine.",Tamamlaǵan gezde men óz ómirimdi bildim.
"So I called the [casting] person and said, I'm sending someone in. She said, Who?","Ózgergen bolatuǵın - ol meniki boldı, sonlıqtan men birewdi jiberip atırman, dedim."
"I said, Just put down my name.",Bul kútilmegen sıylıq boladı.
It will be a surprise. And it certainly was a surprise - I showed up with me!,"Bul, álbette tosın sıylıq boldı - men ózim menen birge boldım!"
I sent myself in for it!,Men oǵan ózimdi jiberdim!”
Principal landed the role of Pamela Barnes Ewing on the long-running prime time TV soap opera series Dallas that aired on the CBS network from 1978 to 1991.,Principal 1978 jıldan 1991 jılǵa shekem CBS tarmaǵında kórsetilgen Dallas” teleserialında uzaq waqıtqa sozılǵan praym-taym teleserialında Pamela Barns Yuing rolin oynadı.
"Principal explained to People in 2018, When I went in for the part on Dallas, I had already fallen in love with the show and with the part. So my feeling from the moment I read it was that it was incredibly special and that I really, really wanted to be a part of it.","Principal 2018 jılı adamlarǵa bılay dep túsindirdi: Men Dallastaǵı rolge barǵanımda, Men onı oqıǵan máwritten baslap onıń bir bólimi bolǵım keletuǵının sezdim.”"
"I could not imagine not being Pam. As Principal told TV Insider in 2018, I believed that Dallas would be a hit from the moment I read it.",Principal 2018 jılı TV-Insider-ge bergen interyude: Men Dallastıń xit bolatuǵınına onı oqıǵan máwritten isengen edim.
"In fact, I turned down a major role that would have conflicted with Dallas in the belief that I would be offered the role of Pam.","Haqıyqatında, men Dallasqa qarsı keletuǵın bas rolden bas tarttım."
So that happened!”,Pem solay boldı!”
"Principal was her own manager in contract negotiations with CBS and Lorimar Productions, which produced Dallas.",Principal CBS hám Dallas-tı islep shıqqan Lorimar Productions kompaniyaları menen shártnama kelisimlerinde óziniń menedjeri boldı.
"When Principal signed her Dallas contract, she removed the clause that would have given the network the right to consent and profit from her outside endeavors.","Principal Dallas shártnamasına qol qoyǵanda, ol tarmaqqa kelisimge hám sırtqı háreketlerinen payda alıwǵa huqıq beretuǵın punktti alıp tasladı."
"She explained, As a result that's why, you can only notice in hindsight, I was the only person in the cast who did commercials, who was doing movies of the week, who wrote books and these all belong to me.","Ol bılay dep túsindirdi: Nátiyjesinde, siz tek artta ǵana bayqay alasız, men aktyor quramında reklamalıq roliklerge túsken, háptelik filmlerge túsken, kitaplar jazǵan hám bulardıń barlıǵı maǵan tiyisli bolǵan jalǵız adam boldım."
I retained the control and ownership of my image.,Men óz imidjimdi basqarıwdı hám menshikligin saqlap qaldım.
No one owns me.”,Meniń imidjim heshkimge menshiklenbeydi.”
Dallas became a global phenomenon with the 1980 Who shot J.R.? cliffhanger mystery reveal.,Dallas 1980 jılı Kim Dj.R.-dı attı?” jartastıń jumbaǵı ashıladı filminen global qubılısqa aylandı.
"At the time, it was the highest-rated aired television episode in American history.",Sol gezde bul Amerika tariyxındaǵı eń joqarı reytingli efirge shıqqan teleserial edi.
"Titled Who Done It the episode is the fourth episode in the fourth season (1980–1981) of Dallas, and remains the second highest rated prime-time telecast ever.”",Bunı kim qıldı” dep atalatuǵın epizod Dallastıń tórtinshi máwsimindegi (1980-1981) tórtinshi epizod bolıp tabıladı hám eń joqarı bahalanǵan ekinshi praym-taym telekórsetiwi bolıp qala beredi.
"In 1981, Principal appeared on the song All I Have to Do Is Dream with her then boyfriend singer Andy Gibb.",1981 jılı Principal óziniń sol waqıttaǵı jigiti qosıqshı Endi Gibb penen birge All I Have to Do Is Dream” qosıǵı shıqtı.
The single reached #51 on the US Hot 100 chart.”,Bul singl US Hot 100 chartında 51-orındı iyeledi.
"In 1983, Principal earned her second Golden Globe nomination, this time as Best Actress in a Television Series for Dallas.",1983 jılı Principal usı ret Dallas ushın teleserialdaǵı ayrıqsha aktrisa retinde óziniń ekinshi Altın globus” nominaciyasın jeńip aldı.
"Principal took to other ways of improving her character, such as taking voice lessons for a better Texas accent.”","Principal óziniń minezin jaqsılawdıń basqa usılların qollandı, mısalı Texas akcentin jaqsılaw ushın dawıs sabaqların alıw."
"Principal's character Pamela Ewing's relationship with Patrick Duffy's character, Bobby Ewing, was one of the major components of the series.","Principaldiń qaharmanı Pamela Yuing, Patrik Daffidiń qaharmanı Bobbi Yuing penen qarım-qatnası serialdıń tiykarǵı bólimleriniń biri boldı."
"Duffy's character, however, was killed off.",Degen menen Daffidiń qaharmanı óltirildi.
"When Duffy returned to Dallas in 1986, after being killed off a year earlier, the entire previous year was written by the show's writers as a dream that Pam had.","Daffi 1986 jılı Dallasqa qaytqanda, bir jıl burın óltirilgennen keyin, ótken jıldı shou jazıwshıları Pemniń ármanı retinde jazdı."
Being told that the entire previous year was nothing more than a dream that one of the characters had didn't go over very well with some of the show's fans.,Ótken jıl qaharmanlardıń biri shoudıń ayırım ıqlasbentleri menen onsha jaqsı qarım-qatnasta bolmaǵanı tuwralı ármannan basqa heshnárse emes ekenin ayttı.
"Consequently, that season of Dallas is sometimes known as the show's dream season as the entire ninth season was only Pam's dream.”","Demek, Dallastıń bul máwsimi geyde shoudıń árman máwsimi” retinde belgili, óytkeni bul toǵızınshı máwsim tek Pemniń ármanı boldı."
Dating and Marriage Vocabulary in English,Inglis tilindegi tanısıw hám neke sózligi
"This dating and marriage vocabulary guide provides common expressions used in English to speak about romance, going out and getting married including the verbs, nouns, and idioms used with these expressions.","Bul tanısıw hám neke sózliginiń kórsetpesi romantika, kóshege shıǵıw hám úyleniw tuwralı sóylew ushın inglis tilinde qollanılatuǵın ulıwma sóz dizbeklerin, sonıń ishinde usı sóz dizbekleri menen qollanılatuǵın feyillerdi, atlıqlardı hám ideomalardı usınadı."
These are often similar to those used when speaking about romantic relationships.,Olar kóbinese romantikalıq qarım-qatnaslar tuwralı sóyleskende qollanılatuǵınlarǵa uqsas.
Before Marriage,Úyleniw aldında
Verbs,Feyil
to ask someone out - to ask someone to go on a date,birewdi shaqırıw - birewdi ushırasıwǵa shaqırıw
Alan asked Susan out last week.,Allan ótken háptede Syuzandı shaqırdı.
She still hasn't given him an answer.,Ol oǵan ele juwap bermedi.
to date - to see someone repeatedly in a romantic sense,kúnge shekem - romantikalıq mániste birewdi qayta-qayta kóriw
They dated for two years before they decided to get married.,Olar úyleniwge sheshim qabıllaǵanǵa shekem eki jıl ushırasqan.
to fall in love - to find someone that you love,ashıq bolıw - ózine unaytuǵın adamdı tabıw
They fell in love while on a hike through Peru.,Olar Peru arqalı seyil etiw gezinde ashıq boldı.
"to go out - to date once, to go out repeatedly (often used in the present perfect continuous form)","shıǵıw - bir ret ushırasıw, qayta-qayta shıǵıw (kóbinese házirgi tamamlanǵan dawam etiwshi formada qollanıladı)"
We're going out next Friday.,Keyingi jumada shıǵamız.
We've been going out for a few months now.,Biz bir neshe aydan berli shıqtıq.
"to court - to try to date someone (older English, not often used in modern, everyday English)","sudqa - birew menen ushırasıwǵa háreket etiw (eski inglis, házirgi, kúndelikli inglis tilinde jiyi qollanılmaydı)"
The young man courted his love by sending her flowers every day.,"Jas jigit kún sayın gúl jiberip, muhabbatın bildirdi."
to go steady - to date regularly over a long period of time,turaqlı júriw - uzaq waqıt dawamında turaqlı túrde ushırasıw
Tim and I are going steady.,Tim ekewimiz bir turaqlı júremiz.
to have a boyfriend/girlfriend - to have a continuing relationship with one person,jigit/qız dostı bolıw - bir adam menen úziliksiz qarım-qatnasta bolıw
Do you have a boyfriend? - That's none of your business!,Seniń jigitiń bar ma? - Bul seniń jumısıń emes!
to arrange a marriage - to find marriage partners for other people,neke qurıw - basqa adamlarǵa neke sherikleslerin tabıw
In the US most people find a partner by dating.,AQSHta adamlardıń kópshiligi tanısıw arqalı sherikles tabadı.
"However, it's common to arrange marriages in a number of cultures around the world.","Degen menen, dúnya júzindegi bir qatar mádeniyatlarda neke qıyıw jiyi ushırasadı."
to woo someone - to try to go out or date someone,birewdi qızıqtırıw - sırtqa shıǵıwǵa yamasa birew menen ushırasıwǵa háreket etiw
How long have you been wooing Anna?,Siz Annanı qansha waqıttan berli qızıqtırasız?
Have you asked her out yet?”,Siz onı ele shaqırdıńız ba?
Nouns,Atlıqlar
"speed dating - modern technique to find someone to date, people speak to each other quickly one after the other in order to find someone to date","tez tanısıw - ushırasatuǵın adamdı tabıwdıń zamanagóy usılı, adamlar ushırasatuǵın adamdı tabıw ushın bir-biri menen tez sóylesedi"
"Speed dating might seem strange to some, but it certainly helps people find others quickly.","Tez tanısıw ayırımlarǵa birtúrli kóriniwi múmkin, biraq bul adamlarǵa basqalardı tez tabıwǵa járdemlesedi."
online dating - sites that help arrange relationships by meeting possible romantic partners online,onlayn tanısıw - Internette itimal romantikalıq sheriklesler menen ushırasıw arqalı qarım-qatnastı retlewge járdemlesetuǵın saytlar
As many as one in three marriages start with online dating these days.,Usı kúnleri hárbir úshinshi neke onlayn tanısıwdan baslanadı.
"courtship - a period of time during which a man tries to convince a woman to marry him (not generally used in modern English, but common in English literate)","tanısıw - er adamnıń hayaldı oǵan turmısqa shıǵıwǵa kóndiriwge háreket etetuǵın waqıt dáwiri (házirgi inglis tilinde ádette qollanılmaydı, biraq inglis tilinde sawatlı adamlarda jiyi ushırasadı)"
"The courtship lasted for six months, after which the couple married.","Ushırasıw altı ay dawam etti, sonnan keyin erli-zayıplılar úylendi."
relationship - when two people have a committed attachment to each other,qarım-qatnas - eki adamnıń bir-birine degen bekkem baylanısı bolǵanda
I'm in a relationship at the moment.,Men házir qarım-qatnastaman.
Idioms,Idiomalar
a match made in heaven - two people who are perfect for each other,aspanda islengen shırpı - bir-birine minsiz eki adam
Bob and Kim are a match made in heaven.,Bob penen Kim - aspanda islengen match.
I'm sure they'll have a happy and healthy marriage.,Men olardıń baxıtlı hám salamat neke bolatuǵınına isenemen.
love at first sight - what happens when someone falls in love the first time they see someone,bir kórgennen muhabbat - birew birewdi dáslepki kórgende ashıq bolǵanda ne boladı
I feel in love with my wife at first sight.,Men hayalıma bir kórgennen ashıqpan.
I'm not sure it was the same for her.,Men oǵan da solay bolǵanına isenimli emespen.
love affair - a romantic relationship,muhabbat qarım-qatnası - romantikalıq qarım-qatnas
Their love affair lasted for more than two years.,Olardıń muhabbatları eki jıldan aslam waqıtqa sozıldı.
"blind date - to go out with someone you have never seen before, blind dates are often arranged by friends","soqır ushırasıw - burın heshqashan kórmegen adam menen shıǵıw, soqır ushırasıwlardı jiyi doslar shólkemlestiredi"
She was surprised at how much fun she had on her blind date last week.,Ol ótken háptede óziniń soqır ushırasıwında qanshelli kewilli bolǵanına hayran qaldı.
Becoming Engaged,Belgili bolıw
Verbs,Feyil
to propose - to ask someone to marry you,usınıs bildiriw - birewden sizge úyleniwdi soraw
I'm going to propose to Alan next week.,Men keyingi háptede Alanǵa usınıs bildiremen.
to ask someone to marry you - to ask someone to be your spouse,birewden sizge turmısqa shıǵıwdı soraw - birewge yar bolıwdı soraw
Have you asked her to marry you yet?,Siz oǵan ele turmısqa shıǵıwın soradıńız ba?
to ask for someone's hand in marriage - to ask someone to marry you,birewdiń qolın soraw - birewdiń sizge turmısqa shıǵıwın soraw
Peter arranged a romantic dinner and asked Susan's hand in marriage.,"Piter romantikalıq keshki awqat uyımlastırıp, Syuzannıń qolın soradı."
Nouns,Atlıqlar
proposal - the question made when asking someone to marry,usınıs - birewge turmısqa shıǵıwdı soraǵanda qoyılatuǵın soraw
He made his proposal when they brought out the champagne.,Shampan shıǵarǵan gezde ol óz usınısın bildirdi.
"engagement - the state of being engaged, making the promise to marry each other","atastırıw - atastırıw, bir-birine úyleniwge wáde beriw"
They announced their engagement at the Christmas party last week.,Olar ótken háptede Rojdestvolıq otırıspaqta ózleriniń atastırılǵanın járiyaladı.
fiance - the person to whom you are engaged,kúyew - siz atastırılǵan adam
My fiance works in education.,Meniń kúyewim bilimlendiriw tarawında jumıs isleydi.
betrothal - a literary term synonymous with engagement (not commonly used in modern English),betrothal - atastırıw sóziniń sinonimi ádebiy termin (házirgi inglis tilinde jiyi qollanılmaydı)
The couples' betrothal was approved by the king.”,Erli-zayıplılardıń quda túsiwin patsha maqulladı.
Idioms,Ideomalar
to pop the question - to ask someone to marry you,soraw beriw - birewge úyleniwdi soraw
When are you going to pop the question?,Qashan soraw bermekshisiz?
Marrying,Úyleniw
Verbs,Feyil
to get married - the action of becoming husband and wife,turmıs qurıw - kúyew menen hayal bolıw háreketi
They got married in a historic church in the countryside.,Olar awıldaǵı tariyxıy shirkewde úylendi.
to marry - to get married,úyleniw - úyleniw
They are going to wed next June.,Olar keyingi iyunda úylenedi.
to wed - to get married,úyleniw - úyleniw
We wed twenty years ago on this day.,Usıdan jigirma jıl aldın tap usı kúni úylendik.
to say I do - the agree to marry the other person at a wedding,Men isleymen” dep aytıw - úyleniw toyında basqa adamǵa úyleniwge kelisiw
The bride and groom said I do after their vows.,Kúyew menen kelinshek ant bergennen keyin Men isleymen” dedi.
Nouns,Atlıqlar
"anniversary - the day of your wedding, celebrated by married couples",úyleniw toy - erli-zayıplılar tárepinen belgilenetuǵın úyleniw kúni
Our anniversary is coming up next week.,Biziń úyleniw toyımız keyingi háptede keledi.
What should I get her?,Men oǵan ne alıwım kerek?
marriage - the state of being married,neke - neke jaǵdayı
Their marriage is very good.,Olardıń nekeleri júdá jaqsı.
They've been married for twenty years.,Olardıń úylengenlerine jigirma jıl boldı.
wedding - the ceremony during which people get married,úyleniw toyı - adamlardıń neke qıyıw saltanatı
The wedding was lovely.,Toy ájayıp ótti.
I couldn't help crying a little.,Men azǵana jılay almadım.
matrimony - the state of being married (used less commonly than 'marriage'),erli-zayıplı - neke jaǵdayı (nekege” qaraǵanda azıraq qollanıladı)
The matrimony withheld the test of time.,Erli-zayıplılar waqıt sınınan ótti.
wedlock - the state of being married (used less commonly than 'marriage'),neke - neke jaǵdayı (nekege” qaraǵanda azıraq qollanıladı)
We've been in wedlock since 1964.,Biz 1964 jıldan berli nekedemiz.
vow - the promise made between two people during a wedding,ant - úyleniw toyında eki adamnıń arasındaǵı wáde
We exchanged our vows in front of our family and friends.,Biz shańaraǵımız benen doslarımızdıń aldında ant berdik.
bride - the woman who marries,kelin - turmısqa shıǵatuǵın hayal
The bride was so beautiful.,Kelinshek sonday sulıw edi.
They looked so happy together.,Olar birge baxıtlı kórindi.
groom - the man who marries,kúyew -úylenetuǵın adam
The groom looked arrived twenty minutes late for the wedding.,Kúyew jigit toyǵa jigirma minut keshigip kelgen sıyaqlı.
Everyone was very nervous!””,Barlıǵı qattı albıradı!
Food Vocabulary for English Learners,Inglis tilin úyreniwshilerge arnalǵan azıq-awqat sózligi
Eating and enjoying a meal together provides the opportunity to speak English and enjoy yourself.,Birge awqatlanıw hám awqatlanıw inglis tilinde sóylewge hám zawıqlanıwǵa imkaniyat beredi.
The relaxing atmosphere of sharing a meal together helps the conversation flow.,Birge awqat jewdiń qolaylı atmosferası sáwbettiń ótiwine járdemlesedi.
Cooking and shopping for the food to prepare the meal is English is almost as much fun.,Inglis tilinde awqat tayarlaw hám onı satıp alıw sonshelli qızıq.
"There are many words you need to learn in order to speak about food, purchase food, cook food, and more.","Awqat tuwralı aytıw, awqat satıp alıw, awqat pisiriw hám t.b. ushın sizge úyreniw kerek kóplegen sózler bar."
"This guide to food vocabulary will help you express not only different types of food, but also how you prepare and cook them, and what sort of food containers there are when you go shopping.","Taǵam sózlikke arnalǵan bul kórsetpe taǵamnıń hár túrli túrlerine ǵana emes, sonıń menen qatar olardı qalay tayarlap, pisiretuǵınıńızdı hám dúkanǵa barǵan gezde qanday taǵam ıdısları bar ekenin kórsetiwge kómeklesedi."
A good way to learn food vocabulary is to create a vocabulary tree or vocabulary chart.,Taǵamlıq sózlerdi úyreniwdiń jaqsı jolı - sózlik inglis yamasa sózlik kestesin islew.
Start at the center or the top of a page with a category such as types of food and link to different categories of food.,Bettiń ortasınan yamasa joqarı jaǵınan taǵam túrleri” sıyaqlı kategoriya menen baslań hám taǵamnıń hár túrli kategoriyalarına silteme beriń.
"Under these categories, write down the individual types of food.",Usı kategoriyalardıń astına taǵamnıń jeke túrlerin jazıń.
"Once you understand the different types of food, increase your vocabulary moving on to related subjects.","Awqattıń hár túrli túrlerin túsingennen keyin, sózlik qorıńızdı baylanıslı temalarǵa kóshiriń."
Here are some suggestions:,"Mine, ayırım usınıslar:"
Types of food,Taǵam túrleri
Adjectives for describing food,Awqattı táriyipleytuǵın kelbetlikler
Verbs for cooking,Pisiriwge arnalǵan feyiller
Vocabulary for supermarket,Supermarketke arnalǵan sózlik
"In order to help you begin, food vocabulary lists have been provided below.",Baslawǵa kómeklesiw ushın tómende taǵamlıq sózlik dizimleri berilgen.
These lists are just the beginning.,Bul dizimler tek baslaması ǵana.
Copy the words onto a sheet of paper and continue to add to the list.,"Sózlerdi qaǵaz betine kóshirip, dizimge qosıwdı dawam etiń."
Give yourself lots of room so you can continue to add to the food vocabulary lists as you learn new words.,Jańa sózlerdi úyrengende taǵam sózlik dizimine qosıwdı dawam etiw ushın ózińizge kóp orın beriń.
"Soon you'll be able to speak about food and join in the conversation about cooking, eating and shopping with ease.","Jaqında siz awqat tuwralı sóylese alasız hám awqat tayarlaw, awqatlanıw hám dúkanlar tuwralı sáwbetke ańsat qosıla alasız."
Teachers can also feel free to take these charts and print them out for use in class as a food vocabulary exercise to help students begin conversations about food.,"Sonday-aq muǵallimler usı kestelerdi erkin túrde alıp, studentlerge awqat tuwralı áńgime baslawǵa járdemlesiw ushın awqat sózlik shınıǵıwı retinde klasta paydalanıw ushın basıp shıǵara aladı."
"Combine these with exercises and activities such as restaurant role-plays, recipe writing activities, etc.”","Olardı restoranda rol oynaw, recept jazıw háreketleri t.b. sıyaqlı shınıǵıwlar menen háreketlerdi biriktiriń."
Types of Food,Taǵam túrleri
Beverages / Drinks:,Suwsınlar / Ishimlikler
soda,soda
coffee,kofe
water,suw
tea,shay
wine,sharap
beer,pivo
juice,sok
Dairy:,Sút ónimleri:
milk,sút
cheese,irimshik
butter,sarı may
cream,krem
yogurt,yogurt
quark,kvark
half and half,yarım yarım
Dessert:,Desert:
cake,tort
cookies,pechene
chocolate,shokolad
ice-cream,muzqaymaq
brownies,pirojnıylar
pie,pirog
creams,kremler
Fruit:,Miywe:
apple,alma
orange,apelsin
banana,banan
grapes,júzimler
pineapple,ananas
kiwi,kivi
lemon,limon
Grains / Starches:,Dánler/kraxmal:
wheat,biyday
rye,qara biyday
cereal,jarma
toast,tost
bread,nan
roll,oram
potato,kartoshka
Meat / Fish,Gósh / Balıq
beef chicken,sıyır góshi
pork,tawıq
salmon,shoshqa góshi
,qızıl balıq góshi
trout,forel
lamb,qozı
buffalo,buyvol
Vegetables:,Palız ónimleri:
beans,atbas burshaqlar
lettuce,latuk salatı
carrots,geshirler
broccoli,brokkoli
cauliflower,reńli kapusta
peas,gorox
egg plan”,máyek jobası
Adjectives used to Describe Food,Awqattı táriyiplew ushın qollanılatuǵın kelbetlikler
acidic bland,qıshqıltım
creamy,jumsaq
fatty,kremli
fruity,maylı
healthy,miyweli
nutty,salamat
oily,ǵoza
raw,maylı
salty,shiyki
sharp,duzlı
sour,ótkir
,"qıshqıltım, ashqıltım"
spicy,ashshı
sweet,mazalı
tender”,názik
tough,qattı
Cooking Food,Awqat tayarlaw
Vocabulary for the Supermarket,Supermarketke arnalǵan sózlik
Preparing Food,Awqat tayarlaw
chop,usaqlaw
peel mix,qabıǵı
,aralastırıń
,"tilim, bólek"
slice,ólshem
measure,pisiriw
bake,quwırıw
fry,puw
steam,qaynatıń
boil,qaynatıń
simmer,Ídıs-tabaq
Utensils,blender
blender,taba
frying pan,súzgish
colander,sháynek
kettle,qazan
pot”,qorqadı
afraid,kelisiw
agree,ashıwshaq
angry,keliw
arrive,hújim
attack,tómengi
bottom,aqıllı
clever,zulım
cruel,aqırında
finally,jasırıw
hide,ań awlaw
hunt,kóp
lot,orta
middle,máwrit
moment,kewli tolǵan
pleased,wáde
promise,juwap beriw
reply,qáwipsiz
safe,hiyle
trick,jaqsı
well” adventure,hár túrli waqıya
approach,kózqaras
carefully,muqıyat
chemical,ximiyalıq
create,jaratıw
evil,jawız
experiment,eksperiment
kill,óltiriw
laboratory,laboratoriya
laugh,kúliw
loud,qattı
nervous,nerv
noise,shawqım
project,proekt
scare,qorqıtıw
secret,qupıya
shout,baqırıw
smell,iyis
terrible,qorqınıshlı
worse”,jamanıraq
alien,bóten
among,arasında
chart,diagramma
cloud,bult
comprehend,túsiniw
describe,táriyiplew
ever,hárqashan
fail,sátsiz
friendly grade,"doslıq, miyrimli"
instead,"baha, bahalaw"
,"ornına, onıń ornına"
library,kitapxana
planet,planeta
report,esabat beriw
several,bir neshe
solve,sheshiw
suddenly,tosattan
suppose,meyli
universe,álem
view”,kórinis
appropriate,"sáykes, qolaylı"
,"aldın alıw, boldırmaw"
,"minez-qulıq kórsetiw, minez qulıq"
avoid,tınısh
behave,alańlaw
calm,"mazmun, kontent"
concern,kútiw
content,jiyi
expect,ádet
frequently,kórsetpe beriw
habit,másele
instruct,"joq, ulıwma emes"
issue,nawqas
none,"oń, unamlı"
patient,jazalaw
,"sáwlelendiriw, bildiredi"
positive,"silkitiw, shayqaw"
punish,tarqatıw
represent,seyil etiw
shake,awıl
spread,"xabardar, bilgen"
stroll,"jaman, qáwipli"
village”,"tiyisli, kiretuǵın"
aware,dawam etiw
badly,qáte
belong,tájiriybe
continue,"maydan, taraw"
,"awırtadı, awırtıw"
error,húkim
experience,"itimal, múmkin"
field,norma
hurt,siyrek
judgment,ráhátleniń
likely,"soraw, ótinish"
normal rare,"turıw, jasaw"
relax,nátiyje
request,"oram, rulon"
,"beri, berli, sonnan berli"
reside,kórinetuǵın
result,jabayı
roll since,artıqmashılıǵı
visible,sebep
wild”,tańlaw
advantage,jámiyetshilik
cause,"óli, ólik"
choice,aralıq
community,qashıw
dead,bet
distance,orınlań
escape,qorqınısh
face,eles
follow,jeke
fright,úy haywanı
ghost,erisiw
individual,"qaytarıw, qaytıw"
pet reach,aman qalıw
,"renish, renishli, qapa"
return,dawıs
survive,hawa rayı
upset,dana
voice weather,"ruqsat etiw, ruqsat beriw"
wise” allow,"járiyalaw, xabarlaw, daǵaza etiw"
announce,"janında, qasında"
beside challenge,"shaqırıw, qıyınshılıq"
claim,talap
condition,jaǵday
contribute,"úles qosıw, járdemlesiw"
difference,ayırmashılıq
divide,bóliw
expert famous,"ekspert, qánige"
force,ataqlı
harm,kúsh
lay,zıyan
peace,jatıw
,"tınıshlıq, paraxatshılıq"
prince,xanzada
protect,qorǵaw
sense,sezim
sudden,tosattan
therefore”,sonlıqtan
accept,qabıllaw
arrange attend,"retlew, shólkemlestiriw"
balance,qatnasıw
,"teńsalmaqlılıq, teńlestiriw"
contrast,kontrast
encourage,"xoshametlew, túrtki beriw"
familiar,tanıs
grab,uslaw
hang huge,"iliw, asıw"
,"júdá zor, úlken"
necessary,"zárúr, kerekli"
pattern,"úlgi, nızamlıq, pattern"
propose,"usınıw, usınıs"
purpose,maqset
,"bosatıw, shıǵarıw"
,"boydaq, jalǵız, bir"
release,"jetiskenlik, tabıs"
require,jırtıw
single,teoriya
success,qarsı
tear,plyaj
,"zaqımlanıw, zıyan, zıyanlanıw"
theory”,"ashıw, oylap tabıw"
against,emociya
beach,dúzetiw
damage,ashıq
discover,anıqlaw
emotion,ataw
fix,okean
frank,"múmkin, al"
identify,jaǵımlı
island,aldın alıw
ocean,rok
perhaps,saqlaw
pleasant,"adım, qádem"
prevent,"ele, ele de"
rock,dámi
save step,"ılaqtırıw, taslaw"
still,tolqın
taste,payda
throw,belgili
wave” benefit,"imkaniyat, múmkinshilik"
certain,"tásiri, tásir"
chance effect,"zárúr, kerekli"
essential,"alıs, uzaq"
far focus,"itibar beriw, dıqqat"
function,funkciyası
grass,shóp
guard,qarawıl
image,súwret
immediate,dárriw
primary,tiykarǵı
proud,maqtanısh
remain,qalıw
rest,demalıs
separate,bólek
site,sayt
tail,quyrıq
trouble” anymore,"qıyınshılıq, mashqala"
asleep,"endi, al"
,"uyqılap atır, uyqıǵa ketken"
berry,tut
collect,jıynaw
compete,"jarısadı, báseki"
conversation,"sáwbet, ángime"
creature,jaratılıs
decision,"sheshim, qarar"
either,ya
forest,toǵay
ground,jer
introduce,tanıstırıw
marry,"úylen, úyleniw"
prepare,tayarlaw
sail,júziw
serious,"qatań, awır"
spend,jumsaw
strange,birtúrli
truth,haqıyqat
wake”,"oyanıw, oyatıw"
alone,jalǵız
apartment,kvartira
article,maqala
artist,artist
attitude,kózqaras
compare,salıstırıw
judge,sudya
magazine,jurnal
material,material
meal,awqat
method,"metod, usıl"
neighbor,qońsı
professional,"kásiplik, professional, kásiplik dárejedegi"
profit,payda
quality,"sapa, sapası"
shape space,"forma, pishim"
stair,kosmos
symbol,tekshe
thin”,simvolı
blood,juqa
burn,qan
,"kúyiw, kúydirip, kúydiriw"
cell,kletka
contain,"qamtıw, qamtıydı"
correct,durıs
crop,egin
demand equal,"talap, talap etiw"
feed,teń
,"jem, azıqlıq"
hole,tesik
increase,arttırıw
lord,mırza
owe,qarız
position,"poziciya, orın"
raise responsible,"kóteriw, arttırıw"
sight,juwapker
spot,kóriw
structure,"noqat, orın"
whole”,struktura
coach,"tutas, pútin"
control,trener
description,"baqlaw, basqarıw"
,"táriypi, anıqlama"
,"tikkeley, baǵdarlaw"
direct,imtixan
exam,mısal
example,"sheklew, limit"
limit,jergilikli
local,sıyqırlı
magical,poshta
mail,roman
novel,kontur
outline,shayır
poet print,basıp shıǵarıw
scene,"kórinis, saxna"
sheet,bet
silly,axmaq
store,dúkan
,"zardap shegiw, azap shegiw"
suffer,texnologiya
technology”,"boylap, óz-ara"
across,"dem alıw, dem al"
,"qásiyet, xarakteristika, xarakterli, táriypi"
breathe,tutınıw
,"eliktiriw, tolqınlandırıw, qozǵaw, qızıqtırıw,qızıqtırǵan"
,"ekstremal, ayrıqsha"
characteristic,"qorqınısh, qorqıw"
consume excite,"baxıtlı, áwmetli"
extreme,júz beriw
,"uzınlıq, uzınlıǵı"
fear,qáte
,"baqlaw, bayqaw, baqlań"
,"múmkinshilik, imkaniyat"
fortunate,"sıylıq, sawǵa"
happen,jarıs
length,túsiniw
mistake,juwap beriw
observe,táwekel
opportunity,tańqalarlıq
prize,"ele, ele de"
race realize,"akademiyası, akademiya"
respond,áyyemgi
risk,taxta
wonder,ásir
yet” academy,"anıqlama, kórsetpe"
ancient,koncert
board,okrug
century,sózlik
clue,"bar, bolıw"
concert,"tegislik, tegis"
county,mırza
dictionary,jasırın
exist,múmkin
flat,oficer
gentleman hidden,"original, túpnusqa"
maybe,funt
officer,"proces, barısı"
original,járiyalaw
pound,teatr
process,baylıq
,"bahalaw, qádirlew"
publish,"qoljetimli, bar"
theater,urıw
wealth”,"jarqın, jaqtı"
appreciate,"belgilew, bayramlaw"
available,anıqlaw
,"joǵalıw, joytılıp ketiw, joytılıw, joǵalıp ketiw"
,"basqa, basqa nársesi"
beat,ádil
bright,aǵım
celebrate,"alǵa, aldıǵa"
determine,"tóbe, biyiklik"
disappear else,"dáreje, dárejesi"
fair flow,jalǵız
forward hill,"shalshıq, ılay"
level,juwap
lone,máwsim
puddle,sheshim
,"shıǵındı, qaldıq, jaratıw, ısırap, ısıraplaw"
response season,"ma, ne, qanday, qalay"
solution,dawlasıw
waste whether”,qarım-qatnas jasaw
argue,alaman
communicate crowd,"ǵárezli, baylanıslı"
depend,taǵam
dish,bos
empty,"dál, anıq"
exact fresh,"tap-taza, taza"
gather,jıynaq
indicate,kórsetiw
item,element
offer,usınıs
price,bahası
product,ónim
property,múlk
purchase,satıp alıw
recommend,usınıs etiw
select,tańlaw
tool,qural
treat”,emlew
alive,tiri
bone,súyek
bother,alańlaw
captain,kapitan
conclusion,"juwmaq, juwmaqlaw, nátiyje"
doubt,gúman
explore,izertlew
foreign glad,"shetellik, shet ellik"
,"quwanıshlı, kewli tolǵan, quwanǵan"
however,degen menen
injustice,"ádilsizlik, ádilsiz"
international,xalıqaralıq
lawyer,"yurist, advokat"
mention,"eske alıw, eslew"
policy,siyasat
social,sociallıq
speech,sóylew
,"xızmetker, xızmetkerler"
staff,"qaray, qarap"
toward,aǵash
wood”,erisiw
achieve,keńes beriw
advise,álleqashan
already basic,"tiykarǵı, negizgi"
bit,bit
consider,qarastırıw
destroy,"joq etiw, óshiriw"
entertain,kewil kóteriw
"extra, goal, lie","qosımsha, maqset"
meat,ótirik
opinion,gósh
real,pikir
reflect,haqıyqıy
,"kórsetiw, sáwlelendiriw"
,"baylanıslı, qatnas"
regard,xızmet etiw
,"palız ónimleri, palız"
serve,urıs
vegetable,"bahalı, mánis"
war worth”,"payda bolıw, kóriniw"
appear,"negiz, tiykar"
base,miy
brain career,"karyera, mártebe"
,"keńse xızmetkeri, xızmetker"
clerk effort,"kúsh, kúsh jiger"
enter excellent,"kirgiziń, engiziń"
hero hurry,"ájayıp, jaqsı"
inform,"qaharman, batır"
later leave,"asıǵıń, asıǵıw"
,"xabarlaw, xabar beriw, xabarlandırıw"
locate,keyinirek
nurse,ketiw
operation,"tabıw, jaylasıw"
pain,miyirbiyke
refuse,operaciya
though,awırsınıw
various”,"biykarlaw, bas tartıw"
actual,degen menen
amaze,hár túrli
,"aktual, anıq, haqıyqıy"
,"hayran qaldırıw, hayran qaldırǵan"
charge,zaryad
comfort,qolaylıq
contact,baylanıs
customer,tutınıwshı
deliver,jetkiziw
earn,tabıw
gate,dárwaza
,"qamtıydı, óz ishine aladı"
include,basqarıw
manage,"sır, jumbaq"
mystery,"júz beredi, boladı"
occur,qarama-qarsı
opposite,"plastinka, tabaq"
plate,"alıw, qabıl etiw"
receive,sıylıq
reward,ornatıw
set,urlaw
steal,urı
thief”,"aldınnan, avans"
advance,sportshı
athlete,ortasha
average,minez-qulıq
behavior,artında
behind,kurs
course,tómen
lower match,sáykeslik
member,aǵzası
mental,psixikalıq
passenger,jolawshı
personality,tulǵa
poem,"qosıq, poema"
pole,polyus
remove safety,"alıp taslaw, óshiriw"
shoot,qáwipsizlik
sound,atıw
swim,dawıs
web”,júziw
block,veb
cheer,blok
,"quwanıw,kewil kóteriw"
complex,kompleks
critic,sınshı
event,waqıya
exercise,shınıǵıw
,"jaramlı, sáykes"
fit,doslıq
friendship,"kórsetpe, qollanba"
,"jetispewshilik, jetpeydi"
guide,ótiw
lack,orınlaw
passage,"basım, qısım"
perform,itimal
,"jámiyetlik, ǵalabalıq, kópshilik"
,"soqqı, soqqı beriw"
pressure,qollap-quwatlaw
probable,"tapsırma, wazıypa"
,"múddet, múddeti, termin"
,"biriktiriw, birlesiw, birlestiriw"
,"sherik, sheriklik, sherikles, sheriklesligi"
,"qorshaǵan ortalıq, ortalıq"
public,zavod
,"ózgeshelik, ózgesheligi"
strike,mısal
support,tartıw
task,dári
,"aralastırıw, aralastırıń"
term unite”,shólkemlestiriw
associate,"basqısh, dáwir"
environment,jaylastırıw
factory,"shıǵarıw, ónim"
feature,diapazon
instance involve,"tanıw, tanıp alıw"
medicine,turaqlı
mix organize,"belgisi, belgi"
period,keńes
populate,dástúr
produce,shıǵındı
range,keń
recognize,"keńes, másláhát"
regular sign,"boylap, birge"
tip tradition,"dıqqat, itibar qaratıw"
trash,tartıw
,"órmelew, kóteriliw, shıǵıw"
wide”,túsiriw
advice along,"final, sońǵı"
attention,"keyin, aldaǵı"
attract climb,"bildiredi, kórsetedi"
,"saqlaw, saqlań, saqlap turıw"
,"ya, ekewi de, heshqaysısı emes"
drop,bolmasa
final,fizikalıq
further,dálillew
,"reakciya, juwap beriw"
imply,miniw
maintain,jaylasqan
neither,jámiyet
otherwise,standart
physical,"usınıs etiw, usınıw"
,"shın mánisinde, is júzinde"
prove,tislew
,"jaǵa, jaǵası, jaǵalaw,"
react,kelisim
ride,shól
situated,jer silkiniwi
society,ónimli
standard,"tekseriw, imtixan"
suggest”,"jalǵan, ótirik"
actually,"sıylıq, sawǵa"
bite,ashlıq
,"elesletiw, kóz aldına keltiriw"
coast,sayaxat
deal desert,"basqatırma, pazl"
,"ádewir, oǵırı"
earthquake,kerisinshe
,"anıq, ózine tán, specifikaciya"
effective,"tur, ekskursiya"
examine,"sapar, sayaxat"
false,mánis
gift,"bend, topar"
hunger,zorǵa
,"qızıqsız, jalıqtıratuǵın"
,"biykarlaw, bas tartıw"
imagine,avtokólik jolı
journey,shıǵındı
puzzle quite,"qural, instrument"
rather,dizim
specific,sıyqır
tour,xabar
trip,eskertiw
value”,"menshik, jeke"
band,boljaw
barely,professor
boring,asıǵıs
cancel,keste
driveway,bólisiw
garbage,basqısh
instrument,"dawıl, dúbeley"
list,ishinde
magic message,"reklamalaw, reklama etiw"
notice,tayınlaw
,"auditoriya, tamashagóyler, kóriwshiler"
own predict,azanǵı awqat
professor rush,"báseki, jarıs"
schedule,salqın
share,payda
,"áhmiyetli, zárúrligi, áhmiyetligi"
stage,bilim
storm,mayor
within”,"bildiredi, ańlatadı"
,"artıqmashılıq, artıqmashılıǵı"
advertise,prezident
,"progress, alǵa ilgerlew"
assign,húrmet
audience,bay
breakfast,sheberlik
competition cool,"áytewir, qalay bolsa da"
gain,kúsh
importance,"dawıs, dawıs beriw"
,"joqarı, joqarıda, ústinde"
knowledge,"aldında, alda"
,"muǵdarı, summası"
major,isenim
mean,oray
prefer,ulıwma
president,"bahası, ǵárejet"
progress,kórsetiw
,"hár qıylı, hár túrli, basqasha"
respect,dálil
rich skill,"hadallıq, hadal"
somehow,ideoma
strength,ǵárezsiz
vote”,ishinde
above,"sheber, usta"
ahead,"yad, yadı"
amount,durıs
belief,skanerlew
center,bólim
common cost,"beti, sırtı"
,"mazasız, alańlawlı, tınıshsız"
demonstrate,"qorqınıshlı, jaman"
different,ibarat
evidence honesty,"tilek, qálew, qumarlıq"
,"intalı, niyetli, quwanıshlı"
,"úy xojalıǵı, úy jumısı"
idiom,niyet
independent,"peyzaj, kórinis"
inside,kóteriw
master,"júk, júklew"
memory,ókpe
proper scan,"qozǵalıs, háreket"
,"pát, pátte, pát penen"
section,sıpayı
surface”,"iye, iye bolıw"
anxious,tez
,"eskertiw, pikirin aytıw"
awful,izlew
,"jıltır, jarqıraw, partlaw, janıw"
consist,tógiliw
desire eager,"alıp keliw, ákeliw"
household,"qala, saray"
intent,"komanda, buyrıq"
,"keńes beriw, keńesshi, másláhát beriw"
landscape,támiyinlew
lift load,"jarılıw, partlaw"
lung motion,zergerlik buyımlar
pace,jer
polite,meteor
,"qubıjıq, jırtqısh haywan"
possess,arqa
rapidly,aralıqtan
remark,qubla
seek,estelik
shine,puw
spill”,"jiberiw, tapsırıw"
bring castle,"xram, ibadatxana"
command,"joqarı, ústingi"
counsel,"otaq, otaq shóp"
ensure,qanat
explosion,"strelka, kórsetkish"
jewelry,"jekpe-jek, tóbeles"
land,tázim
meteor,batıl
monster,baslıq
northern remote,"kemshilik, kemshiligi"
southern,"jaw, dushpan"
statue,kiriw
steam,zorǵa
submit temple,"niyet etiw, niyetli"
upper,kúlki
weed,jurnal
wing”,áskeriy
arrow,baǵınıw
battle,qáwipsiz
bow brave,turaqlı
chief,isenim
disadvantage,"buraw, burıw"
enemy,bolmasa
entrance,"qural, qarıw-jaraq"
hardly,"gewde, gewdeli"
,"isenim, isenimli, isenimlilik"
intend laughter,"aqıbet, aqıbeti, nátiyje"
log,apat
military obey,"alańlatıw, alańlaw"
secure steady,"bahalaw, shamalaw"
trust twist,"húrmet, abıroy"
,"tásir etiw, tásir qaldırıw"
unless,marafon
weapon”,"tar, tarayǵan"
chest,aqshıl
confidence,"qopal, turpayı"
,"qanaatlandırıw, qanaatlandıra, qanaatlandırdı, qanaatlandıra almadı"
consequence,"baqırıw, qıshqırıw"
,"sezimtallıq, sezimtallı, sezimtallıǵı"
disaster,"kóleńke, saya"
disturb,qosımsha
estimate,"terror, qorqınısh"
honor impress,"qáwip-qáter, qáwip"
marathon,qurban
,"ata-baba, ata-babası, ata-babalar"
narrow,múyesh
pale rough,"júklew, etik"
satisfy,shegara
scream,qutlıqlaw
sensitive,"ramka, kadr"
shade,aspan
supplement,"tańqalarlıq, ájayıp"
terror threat,"ańız, ápsana"
victim”,maqtaw
ancestor,dawam etiw
angle,taza
boot,tuwısqan
border,aǵa
congratulate,"únsiz, tınısh"
frame heaven,"rakovina, shógiw, batıw"
incredible,"joqarı, ústem"
,"qorshaw, qorshalaw, qorshawlı"
legend,qalıń
praise,oraw
,"shet elde, sırt elde, shetelge"
proceed,"ashıw, ashıwlı"
pure,kelin
relative,qısqasha
senior,quwıw
,"kewilin qaldırıw, úmitsizlik"
silent sink,"súńgiw, súńgitiw"
superior,almasıw
surround,jaqsılıq
thick wrap”,"tólem, haqı, alım"
abroad,mańgi
anger,jigit
bride,súykimli
,"keyip, kewil, shad kewil, keypi xosh bolıw, meyil, meyilim"
brief,saray
chase,ruqsat
disappoint,narazılıq
dive,músin
exchange,qáwim
favor,jaslar
fee forever,"negiz, tiykar"
guy lovely,biologiya
mood,tor
palace,kásiples
permit,koloniya
protest sculpture,"pikirtalas, debat"
tribe,ketiw
youth”,depressiya
basis biology,"anıq, shın mánisinde"
cage colleague,qızıqtırıw
colony,missiya
debate,degen menen
depart,kásip
depress factual,"shetelde, shet elde"
fascinate,"kóndiriw, isendiriw"
mission,marshrut
nevertheless occupation,"búlingenler, qıyraǵan jerler, búliniw"
overseas,alım
persuade,áhmiyetli
route,vulkan
ruins,keń
scholar significant,"puta, putaq, putaǵı"
volcano”,uqıplı
broad,aldaw
,"shoǵırlanıw, shoǵırlandırıw, koncentraciyalanıw"
bush capable,"juwmaqlaw, juwmaq shıǵarıw"
cheat,isenimli
concentrate,aytarlıqtay
conclude,jetkiziw
confident,"belgili, anıq"
considerable,zawıqlanıw
convey definite,"tayınlanǵan jer, maqset"
delight destination,"aytıw, buyrıq beriw"
dictate,"sheti, jiyegi"
edge,jol
path,kurort
resort shadow,"saya, kóleńke"
succeed suspect,jetiskenlikke erisiw
valley”,gúmanlı
admire,jaylaw
aid attempt,"tańlanıw, hayran qalıw"
,"járdem, kómek, járdem beriw, járdemlesiw"
,"háreket, háreket etiw, urınıp kóriw, urınıw"
authority,"biylik, húkimet"
capital,"kapital, paytaxt"
cooperate,birge islesiw
defend,qorǵaw
,"búliniw, qıyraw, joq bolıw, wayran, óshiriw"
,"buzılıwı, tártipsizlik, buzılıw"
destruction,"bóliw, bóliniw"
disorder,qosıw
division enable,"renjitiw, kewilin qaldırıw"
frustrate,"basqarıw, húkimdarlıq"
govern,"kóp, mol"
plenty,jeńilletiw
relieve,abırayı
reputation,"korol, korollik"
royal,qul
slave,gúres
struggle,axmaq
stupid”,azamat
citizen,keńes
council,járiyalaw
declare,"úlken, zor"
enormous extraordinary,"ayrıqsha, ayrıqsha jaǵday"
fog,duman
funeral giant,"jerlew, ólini shıǵarıw"
impression,"úlken, gigant"
income,tásir
mad,tabıs
ought,jilli
resist,kerek
,"qarsı shıǵıw, qarsılıq kórsetiw"
,"ashıw, áshkaralaw, áshkara"
reveal,qutılıw
rid,qılısh
sword,ertek
tale,duzaq
trap,sud
trial violent”,zorlıq-zombılıq
,"qabıllaw, qabıl etiw, kiriw"
admission,astronomiya
astronomy,"ayıp, ayıplaw"
blame,ximiya
chemistry,qaramastan
despite,dinozavr
dinosaur,kórgizbe
exhibit,ataq
fame,boljaw
forecast,danıshpan
genius gentle,"jumsaq, múláyim"
geography,geografiya
interfere,aralasıw
lightly,jeńil
principal,"tiykarǵı, baslı"
row shelf,"qatar, qatardıń"
spite super,"polka, tartpa"
wet”,renjitiw
abuse,"tamasha, super"
,"ıǵal, ıǵallıq, ıǵallıǵı, ıǵallı"
,"teris paydalanıw, unamsız paydalanıw"
,"múmkinshilik beredi, imkaniyat beredi"
afford,pisiriw
bake,lobıya
bean,sham
,"túrlendiriw, aylandırıw"
candle,qarız
convert,tómenlewi
debt,ayıp
decrease,"fond, qor"
fault fund,"jomart, saqıy"
generous,ingredient
ingredient,talap etiw
insist mess,tártipsizlik
metal,metall
monitor,monitor
oppose,qarsı
passive,passiv
quantity,sanı
sue”,sudqa beriw
,"alańlaw, mazasızlıq, táshwish"
anxiety army,"armiya, ásker"
billion,"milliard, mlrd"
carve,oyıw
,"keńesiw, másláhátlesiw, keńes beriw"
consult,ayrıqsha jaǵday
emergency,"sátlilik, baylıq, baxıt"
fortune,kepillik
guarantee hike,"júriw, seyillew, seyil etiw"
initial intense,"baslanǵısh, dáslepki"
,"tez pát penen, intensiv, qattı, kúshli"
lend peak,qarızǵa beriw
,"shıń, shıńı, biyikligi"
potential,potencial
pride,maqtanısh
proof,dálil
quit,shıǵıw
,"aylandırıw, aylanıw, aylan"
spin tiny,"kishkene, kishkentay"
tutor”,tárbiyashı
apparent,"ayqın, anıq"
blind,"soqır, kór"
calculate,esaplaw
chat,chat
commit compose,"minnetlew, tapsırıw"
dormitory exhaust,"dúziw, qurastırıw, qáliplestiriw"
greenhouse,jataqxana
ignore,sorıw
obvious,teplica
,"itibar bermew, itibarǵa almaw"
physics,anıq
portion,fizika
remind,bólimi
secretary,"sekretar, xatker"
severe,awır
talent,talant
thesis,tezis
uniform,birgelki
vision”,kóriw
,"jutıw, jutıp, sińdiriw"
absorb boss,"baslıq, xojayın"
committee,komitet
contract,shártnama
crew,ekipaj
,"arnaw, baǵıshlanǵan"
devote,qazıw
,"túslik, túsligi, túski awqat"
dig dine,sadaqa beriw
donate double,"qos, eki ese, eki esege"
elevate,kóteriw
flavor,"dám, dámi"
,"negiz, negizi, tiykarı"
foundation,"áwlad, áwladları"
generation,uslaǵısh
handle,qabat
layer,"batpaq, ılay"
mud,tegis
smooth,topıraq
,"unikal, qaytalanbaytuǵın, ózine tán"
soil,kamera
unique”,"biykarlaw, bas tartıw"
chamber,hújjet
,"atap ótiw, atap kórsetiw, atap aytıw"
deny,bezgek
document,"gripp, tumaw"
emphasize fever,"muzlaw, muzlatıw"
flu,ım
,"úziw, kesent berip, toqtatıw"
freeze,sońǵı
gesture,uqsaslıq
,"bunnan basqa, bunnan tısqarı"
interrupt,"perspektiva, kózqaras"
,"racional, aqılǵa sáykes"
last likeness,"tiklew, qálpine keltiriw"
moreover,"iseniw, súyeniw"
perspective,"shok, soqqı"
rational,uyalshaq
recover,qaraw
,"usılay, usılayına, usılayınsha, solay"
rely,maqset
shock shy,biriktiriw
stare,tigiw
thus”,"vagon, arba"
aim attach,klassikalıq
bet carriage,"júriw, qatnaw"
,"tastıyıqlaw, tastıyıqlań"
classic commute,"sınaw, sınǵa alıw"
confirm,ózgeshelenedi
criticize,"shıǵın, ǵárejet"
differ,"formal, rásmiy"
expense,biyikligi
formal,oylap tabıw
height,kishi
invent,miynet
junior labor,"mexanik, mexanikalıq"
mechanic,"tiykarǵı, negizgi"
prime shift,"awısıw, jıljıw,"
signal,signal
sincere”,shın júrekten
,"qábilet, qábileti, uqıp, uqıbı"
,"awıl xojalıǵı, awıl sharwashılıǵı"
ability,multfilm
agriculture,"tóbe, tóbesi"
cartoon,isendiriw
ceiling convince,"qızıq, qızıǵıwshı"
curious delay,"keshiktiriw, keshigiw"
diary,kúndelik
element,element
faith,isenim
grain,dán
greet,sálemlesiw
investigate,"izertlew, tekseriw"
joy,quwanısh
label,zattańba
monk,monax
odd pause,"bir túrli, taq"
priest,"úzilis, pauza"
profession”,diniy xızmetker
adopt,kásip
,"asırap alıw, qabıl etiw"
beg beyond,"jalınıw, ótinish"
costume,"tıs, tısqarı"
exclaim,kostyum
extend,baqırıw
fool,uzartıw
forbid,axmaq
illustrate,tıyım salıw
indeed,súwretlew
,"álbette, haqıyqatında"
interpret,túsiniriw
kindly,miyrimli
motive nest,"motiv, sebep"
origin,"uya, uyası"
reception,kelip shıǵıwı
reject,qabıllaw
,"bas tartıw, biykarlaw"
silence,tınıshlıq
stream,aǵım
tone”,ton
accomplish,"orınlaw, ámelge asırıw"
approve,"maqullaw, qabıl etiw"
approximate,"shamalap, shama menen"
barrier detect,"tosqınlıq, tosıq"
duty,anıqlaw
elementary,"minnet, wazıypa"
,"baslawısh, baslanǵısh, elementar"
failure,sátsizlik
gradual,az-azdan
immigrant,immigrant
insert,"kirgiziw, ornatıw"
instant,"birden, dárriw"
poverty,"gedeylik, jarlılıq"
pretend,arız
rank,dáreje
recognition,tán alıw
refrigerate,"salqınlatıń, muzlatıń"
rent retire,"ijara, ijaraǵa beriw"
,"pensiyaǵa shıǵıw, pensiyaǵa shıǵarıw, napaqaǵa shıǵıw"
statistic”,statistika
astronaut,kosmonavt
awake,"oyaw, oyanǵan"
courage,batıllıq
float,júziw
grant,grant
gravity,"awırlıq, tartılıw kúshi"
jewel,hasıl tas
miner,kánshi
mineral,mineral
participate,
permission,qatnasıw
pour,ruqsat
presence,quyıń
raw satellite,"qatnasıw, bar ekenligi"
scale,shiyki
skip,
stretch,sputnik
telescope,masshtab
underground”,ótkizip jiberiw
alarm,sozıw
apart,teleskop
arrest,jer astı
award,"dabıl, signal"
breed bucket,"bólek, óz aldına"
contest,qamawǵa alıw
,"sıylıqlaw, sıylıǵı, marapatlaw"
,"tuqım, paroda, hasıl tuqımlı, násil"
convict,shelek
garage,jarıs
journalist,sudlanǵan
pup,garaj
qualify,jurnalist
repair,kúshik
,"kvalifikaciya, bilimlilik"
resume,ońlaw
rob slip,"rezyume, qayta baslaw"
somewhat,tonaw
stable,sırǵanaw
tissue,biraz
yard”,turaqlı
Environment Conservation for Class 5th,"salfetka, toqıma, toqımalar"
‘Good morning my friends and teachers.,"háwli, háwli-hárem, háwli-háremli"
"Today, I’m here to present myself on the topic of ‘Environment Conservation Speech.’",5-klass ushın Qorshaǵan Ortalıqtı Saqlaw Qayırlı tań meniń dostlarım hám muǵallimlerim.
"Our planet Earth relies on energy, so we need to conserve all the energy resources.",Búgin men Qorshaǵan Ortalıqtı Saqlaw boyınsha sóz” temasında ózimdi tanıstırıw ushın keldim.
,"Biziń jer sharımız energiyaǵa ǵárezli, sonlıqtan biz barlıq energiya resursların únemlewimiz kerek."
"Simple things like turning off lights and electronic gadgets when we are not using them, using energy-efficient light bulbs, etc can be very effective.’","Shıraqlar menen elektron gadjetlerdi paydalanbaǵan gezde óshiriw, energiyanı únemleytuǵın shıraqlardı paydalanıw t.b. sıyaqlı ápiwayı nárseler júdá ónimli bolıwı múmkin.”"
"‘We must work together to plant more and more trees so that there is sufficient green cover, which will provide us with oxygen.",Bizdi kislorod penen támiyinleytuǵın jasıl qaplamalar bolıwı ushın kóbirek terek otırǵızıw ushın birge jumıs islewimiz kerek.
One of the most important resources is water.,Eń zárúr resurslardıń biri −suw.
We must not let the tap water run while brushing our teeth or washing our hands.,"Tis tazalaw yamasa qollarıńızdı juwǵanda, aǵın suwdıń aǵıp ketiwine jol bermewimiz kerek."
"If there are any leaky faucets, we must immediately repair them.’","Qanday da bir kranlar aǵıp ketse, biz olardı dárriw ońlawımız kerek.”"
"‘We have to understand that this plant is home to millions of species, and we are just one of them.",Biz bul zavodtıń millionlaǵan túrlerdiń mákanı ekenin túsiniwimiz kerek hám biz olardıń biri ǵanamız.
"Therefore, we must learn to be kind to animals.","Sonlıqtan, biz haywanlarǵa miyrimli bolıwdı úyreniwimiz kerek."
They’re a part of our big Earth family.,Olar biziń úlken jer shańaraqlarımızdıń bir bólegi.
We must keep our surroundings clean and make sure that the garbage is thrown in the dustbin only.’,Biz ózimizdiń aymaqlarımızdı tazalawımız hám qaldıqlardı tek shıǵındı qutısına ılaqtırıwın qadaǵalawımız kerek”
‘This was all on ‘Environment Conservation Speech.,Bunıń hámmesi Qorshaǵan Ortalıqtı Saqlaw Boyınsha Sózinde” boldı.
Thank you.’”,Raxmet sizge.”
The best cities in the world,Dúnyadaǵı eń jaqsı qalalar
"In a recent internet survey, tourists and business travellers were asked to rate 50 cities around the world, from the best to the worst.",Jaqında alıp barılǵan internet-sorawnamada turistler menen biznes sayaxatshılardan dúnyanıń 50 qalasın eń jaqsısınan eń jamanına shekem bahalaw soralǵan.
"Of the top three cities, two were in Europe and one was in Australia.","Ayrıqsha úsh qalanıń ekewi Evropada, birewi Avstraliyada boldı."
"In third place was London, scoring highly mainly because it was the most famous city on the list of 50 surveyed.","Úshinshi orında London boldı, ol sorawnamaǵa qatnasqan 50 qalanıń dizimindegi eń ataqlı qala bolǵanlıqtan joqarı upay jıynadı."
"It was also seen as a very good place to do business, and was an important cultural centre.",Ol sonday-aq biznes alıp barıw ushın júdá jaqsı orın retinde qarastırıldı hám áhmiyetli mádeniy oray boldı.
"However, it lost points because people believed it was an extremely expensive place to live.","Biraq, ol upay joǵalttı, óytkeni adamlar onda jasaw júdá qımbat orın dep esapladı."
"Sydney was also a very popular destination, achieving second place on the list because people believed it had the friendliest inhabitants, as well as the best standard of living and the nicest climate.","Sidney sonıń menen qatar dizimde ekinshi orınǵa kirgen júdá ataqlı orın boldı, óytkeni adamlar bul jerde eń miyrimli turǵınlar, sonıń menen qatar eń jaqsı jasaw dárejesi hám eń jaqsı klimat bar dep isendi."
"It failed to make the top spot, however, because people thought there were very few things to see there, and many also thought it was too far away from other business and cultural centres.","Biraq, ol birinshi orınǵa iye bola almadı, óytkeni adamlar bul jerde kóriwge bolatuǵın nárseler júdá az dep oyladı, sonıń menen qatar kóplegen adamlar onı basqa biznes hám mádeniy oraylardan dım alıs dep oyladı."
At the top of the list was Paris.,Dizimniń basında Parij turdı.
"Despite problems such as the large amount of traffic, it beat other cities to first place because people considered it to be the most interesting city, with more museums, art galleries and places of interest than anywhere else. People also thought it was the best city to take a holiday in.”","Kólik qozǵalısınıń kópligi sıyaqlı máselelerge qaramastan, ol basqa qalalardan ozıp, birinshi orınǵa shıqtı, óytkeni adamlar onı basqa jerlerge qaraǵanda kóbirek muzeyleri, kórkem óner galereyaları hám kórnekli jerleri bar eń qızıqlı qala dep oyladı."
About me,Men haqqında
My full name is Bushueva Valeria Dmitrievna.,Meniń tolıq atım − Bushueva Valeriya Dmitrievna.
"I was born in Moscow, Russia in 2002.","Men 2002 jılı Rossiyanıń, Moskva qalasında tuwıldım."
I'm 11 years old.,Men 11 jastaman.
"About my appearance, I'm tall and thin (probably), I have big blue eyes and blond hair.","Kórinisim haqqında aytsam, men uzın hám arıqpan (múmkin), meniń úlken kózlerim hám aqshıl shashım bar."
"About my character, I am very friendly, but only with people that I think are quite good.","Meniń minezim tuwralı aytatuǵın bolsaq, men júdá miyrimlimen, biraq men jaqsı dos dep esaplaytuǵın adamlar menen ǵana."
"I happen really impatient and curious, but I do not consider it a disadvantage.","Men shın mánisinde shıdamsız hám qızıǵıwshıman, biraq men onı kemshilik dep esaplamayman."
Do not know whether to write.,Jazıwdı bilmeymen.
I think I've told everything about myself.,"Oylayman, men ózim haqqında hámmesin aytıp berdim."
I do not think my life is boring because every day confronted with something new and interesting for me.,"Meniń ómirim qızıq emes dep oylayman, óytkeni hár kúni men ushın jańa hám qızıqlı nárseler ushırasadı."
For example: meeting new people at school or a meeting with the best friends.,Mısalı: mektepte jańa adamlar menen tanısıw yamasa eń jaqsı dostlarım menen ushırasıw.
That's all!,Hámmesi usı!
Goodbye!”,Xosh!
About Myself,Men tuwralı
"From the very start I should say that it is not an easy thing to speak about myself as it is hard to have a look at yourself from aside, but at the same time who knows you better than you yourself do?”","Áwel bastan aytıp óteyin, ózim tuwralı aytıw ańsat emes, óytkeni ózińe sırttan qaraw qıyın, biraq sonıń menen birge seni ózińnen artıq kim biledi?"
I am a girl of sixteen.,Men on altı jastaǵı qızban.
"When I look at myself in the mirror I see a blond girl with short straight hair, dark eyes and a slender figure.","Aynaǵa qaraǵanımda men qısqa, tegis shashlı, qara kózli hám sımbatlı aqquba qızdı kóremen."
As to my appearance I'm rather tall and slim.,Kórinisim boyınsha men sál uzın hám sımbatlıman.
"I have never thought I'm a beauty, I wish I were more beautiful.","Men ózimdi gózzal dep esaplamaǵanman, tilegim, gózzalıraq bolsa edim."
"I think that I'm even tempered, rather reserved, calm and modest.","Men hátte sabırlı, tınısh, sabırlı hám qarapayımman dep oylayman."
But sometimes I can lose my temper and become either angry or sad.,"Biraq geyde ashıwlanıp, muńayıp ketiwim múmkin."
I like staying alone and sometimes I retreat into my shell.,"Maǵan jalǵız qalǵan unaydı, geyde óz qabıǵıma sheginemen."
"But at the same time I like my friends, I like to laugh and joke.","Biraq sonıń menen birge doslarımdı jaqsı kóremen, kúlgendi, házilleskendi unataman."
I have got a sense of humour.,Mende házilkeshlik bar.
It means I understand humour and appreciate it.”,Bul házildi túsinemen hám onı bahalayman degendi bildiredi.
There are many things in our life I like and some I dislike.,Meniń ómirimde maǵan unaytuǵın hám unatpaytuǵın nárseler kóp.
I like when everything is OK.,Maǵan hámmesi jaqsı bolǵan gezde unaydı.
Being happy is one way of being wise.,Baxıtlı bolıw dana bolıwdıń bir usılı.
I like to study because knowledge is useful sometimes.,"Maǵan oqıw unaydı, óytkeni bilim geyde paydalı."
"I'm fond of reading as it gives not only knowledge, but also wonderful moments of joy and pleasure.","Men oqıwdı jaqsı kóremen, óytkeni ol tek bilim ǵana emes, al quwanısh penen lázzattıń ájayıp máwritlerin beredi."
"I am neither short nor tall, so I like to wear high-heeled shoes, trousers or jeans.”","Men qısqa da, uzın da emespen, sonlıqtan biyik óksheli tufli, shalbar yamasa djinsıy kiygendi unataman."
I was born on the 25th of April 1985 in the town of Molodechno where I live now together with my parents and my younger sister.,"Men 1985 jılı 25 aprelde Molodechno qalasında tuwıldım, házir ata-anam menen hám sińlim menen birge turaman."
"My early years, which I remember badly, were typical of a child living in a town.",Meniń jaman esimde qalǵan dáslepki jıllarım qalada turatuǵın balaǵa tán boldı.
I was born into a family of a teacher and a doctor.,Men muǵallim menen shıpakerdiń shańaraǵında tuwıldım.
I was sent to a kindergarten at the age of three as both my parents were working.,"Meni úsh jasımda balabaǵshaǵa berdi, óytkeni ata-anam da jumıs isleydi."
As all the children of Belarus I went to school at the age of six.,Barlıq Belarus balaları sıyaqlı men de altı jasımda mektepke bardım.
Here I should say that it was my lucky chance to study for 11 years at the school of fine arts in the town of Molodechno.,"Usı jerde aytıp keteyin, Molodechno qalasındaǵı súwretlew óneri mektebinde 11 jıl bilim alıw meniń baxtım boldı."
It turned out to be the best school in our town.,Bul qalamızdaǵı eń jaqsı mektep bolıp shıqtı.
"There I got a proper training in such subjects as English, Russian and Belarusian, literature and world culture.","Ol jerde inglis, orıs hám belorus tilleri, ádebiyat hám dúnya mádeniyatı sıyaqlı pánler boyınsha tiyisli tayarlıqtan óttim."
I usually did a lot of home preparation for them and I liked everything I was doing in them.,Men ádette olar ushın úyde kóp tayarlandım hám olarda islep atırǵanımnıń hámmesi maǵan unadı.
I really tried hard in them.,Men olarda qattı háreket ettim.
But despite my efforts I was not good at Math.”,Biraq qansha háreket etsem de matematikadan jaqsı bolmadım.
DALL,DALL
"•E, DALL","•E, DALL"
"•E 2, and DALL",•E 2 hám DALL
"•E 3 (pronounced DOLL-E) are text-to-image models developed by OpenAI using deep learning methodologies to generate digital images from natural language descriptions known as ""prompts"".","•E 3 (DOLL-E dep aytıladı) - bul OpenAI tárepinen islep shıǵılǵan tekstten-súwretke modelleri bolıp, ""prompts"" dep atalatuǵın tábiyiy til sıpatlamalarınan cifrlı súwretler jaratıw ushın tereń oqıtıw metodologiyaların qollanadı."
The first version of DALL-E was announced in January 2021.,DALL-E niń birinshi versiyası 2021-jıldıń yanvar ayında járiyalandı.
"In the following year, its successor DALL-E 2 was released.",Keyingi jılı onıń miyrasxorı DALL-E 2 shıǵarıldı.
DALL,DALL
"•E 3 was released natively into ChatGPT for ChatGPT Plus and ChatGPT Enterprise customers in October 2023,[1] with availability via OpenAI's API[2] and ""Labs"" platform provided in early November.[3] Microsoft implemented the model in Bing's Image Creator tool and plans to implement it into their Designer app.[4]","•E 3 2023-jıldıń oktyabr ayında ChatGPT Plus hám ChatGPT Enterprise klientleri ushın ChatGPT ge nativ túrde qosıldı,[1] al noyabr ayınıń basında OpenAI dıń API[2] hám ""Labs"" platforması arqalı qoljetimli boldı.[3] Microsoft bul modeldi Bing niń Image Creator quralına engizdi hám onı óz Designer qollanbasına engiziwdi jobalastırıp atır.[4]"
History and background,Tariyxı hám maǵlıwmat
DALL,DALL
"•E was revealed by OpenAI in a blog post on 5 January 2021, and uses a version of GPT-3 modified to generate images.",•E 2021-jıldıń 5-yanvarında OpenAI tárepinen blog jazbasında ashıldı hám súwretler payda etiw ushın ózgertilgen GPT-3 versiyasın qollanadı.
"On 6 April 2022, OpenAI announced DALL •E 2, a successor designed to generate more realistic images at higher resolutions that ""can combine concepts, attributes, and styles"".","2022-jıldıń 6-aprelinde OpenAI ""túsiniklerdi, qásiyetlerdi hám stillerdi biriktire alatuǵın"" joqarı ólshemli kóbirek realistik súwretler payda etiw ushın dizayn etilgen DALL •E 2 ni járiyaladı."
"On 20 July 2022, DALL",2022-jıldıń 20-iyulinde DALL
•E 2 entered into a beta phase with invitations sent to 1 million waitlisted individuals; users could generate a certain number of images for free every month and may purchase more.,"•E 2 beta basqıshına ótti, bunda 1 million adamǵa shaqırıw jiberildi; paydalanıwshılar hár ayda belgili sandaǵı súwretlerdi biypul payda ete aladı hám qosımsha satıp ala aladı."
Access had previously been restricted to pre-selected users for a research preview due to concerns about ethics and safety.,Burın etika hám qáwipsizlik sebepli izertlep kóriwi ushın aldınnan tańlanǵan paydalanıwshılarǵa sheklengen edi.
"On 28 September 2022, DALL",2022-jıldıń 28-sentyabrinde DALL
•E 2 was opened to everyone and the waitlist requirement was removed.,•E 2 hámme ushın ashıq boldı hám kútiw dizimi talabı alıp taslandı.
"In September 2023, OpenAI announced their latest image model, DALL","2023-jıldıń sentyabrinde OpenAI aldıńǵı versiyalarǵa qaraǵanda ""áhmiyetli dárejede kóbirek náziklik hám detallarǵa túsine alatuǵın"" eń jańa súwret modeli DALL"
"•E 3, capable of understanding ""significantly more nuance and detail"" than previous iterations.",•E 3 ti járiyaladı.
"In early November 2022, OpenAI released DALL",2022-jıldıń noyabr ayınıń basında OpenAI DALL
"•E 2 as an API, allowing developers to integrate the model into their own applications.","•E 2 ni API retinde shıǵardı, bul programma islep shıǵıwshılarǵa modeldi óz qollanbalarına biriktiriw imkaniyatın berdi."
Microsoft unveiled their implementation of DALL,Microsoft DALL
•E 2 in their Designer app and Image Creator tool included in Bing and Microsoft Edge.,•E 2 niń ámelge asırılıwın óziniń Designer qosımtasında hám Bing hám Microsoft Edge te kiritilgen Image Creator quralında ashıp kórsetti.
"The API operates on a cost-per-image basis, with prices varying depending on image resolution.","API súwret basına qun tiykarında isleydi, súwret ólshemi boyınsha bahalar ózgeredi."
Volume discounts are available to companies working with OpenAI's enterprise team.,OpenAI dıń kárxana toparı menen isleytuǵın kompaniyalar ushın kólemli jeńillikler bar.
The software's name is a portmanteau of the names of animated robot Pixar character WALL-E and the Catalan surrealist artist Salvador Dalí.,Programmanıń atı Pixar dıń animaciyalı robot personajı WALL-E hám katalan syurrealist súwretshisi Salvador Dali atlarınıń portmantosı (birlesken atı) bolıp tabıladı.
"In February 2024, OpenAI began adding watermarks to DALL-E generated images, containing metadata in the C2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity) standard promoted by the Content Authenticity Initiative.[1]","2024-jıldıń fevral ayında OpenAI DALL-E payda etken súwretlerge suw belgiler qosıwdı basladı, olar mazmunnıń haqıyqıylıǵı baslaması tárepinen kóterilgen C2PA (Mazmunnıń túpnusqalıǵı menen haqıyqıylıǵı koaliciyası) standartındaǵı metamaǵlıwmattı óz ishine aladı.[1]"
"The first generative pre-trained transformer (GPT) model was initially developed by OpenAI in 2018, using a Transformer architecture.",Birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) modeli dáslepki OpenAI tárepinen 2018-jılı Transformator arxitekturasın qollanıp rawajlandırıldı.
"The first iteration, GPT-1, was scaled up to produce GPT-2 in 2019; in 2020, it was scaled up again to produce GPT-3, with 175 billion parameters.","Birinshi iteraciya, GPT-1, 2019-jılı GPT-2 ni payda etiw ushın keńeytildi; 2020-jılı ol 175 milliard parametr menen GPT-3 ti payda etiw ushın qaytadan keńeytildi."
DALL,DALL
"•E has three components: a discrete VAE, an autoregressive decoder-only Transformer (12 billion parameters) similar to GPT-3, and a CLIP pair of image encoder and text encoder.","•E úsh komponentten turadı: diskret VAE, GPT-3 ke uqsas avtoregresiv tek-dekoder Transformator (12 milliard parametr) hám súwret kodları menen tekst kodlarınan ibarat CLIP jubı."
"The discrete VAE can convert an image to a sequence of tokens, and conversely, convert a sequence of tokens back to an image.","Diskret VAE súwretti tokenler izbe-izligine aylandıra aladı hám kerisinshe, tokenler izbe-izligin qaytadan súwretke aylandıra aladı."
This is necessary as the Transformer does not directly process image data.,Bul Transformer tikkeley súwret maǵlıwmatların qayta islemeytuǵınlıǵı sebepli zárúr.
The input to the Transformer model is a sequence of tokenized image caption followed by tokenized image patches.,Transformator modeliniń kirisi - tokenlestirilgen súwret jazıwı izbe-izligi hám onnan keyingi tokenlestirilgen súwret bólekleri.
"The image caption is in English, tokenized by byte pair encoding (vocabulary size 16384), and can be up to 256 tokens long.","Súwret jazıwı inglis tilinde bolıp, bayt jup kodlawı menen tokenlestiriledi (sózlik kólemi 16384) hám 256 tokenga shekem uzın bola aladı."
"Each image is a 256×256 RGB image, divided into 32×32 patches of 4×4 each.","Hár bir súwret 256×256 RGB súwret bolıp, hár biri 4×4 bolǵan 32×32 bólekke bólinedi."
Each patch is then converted by a discrete variational autoencoder to a token (vocabulary size 8192).,Keyin hár bir bólek diskret variaciyalı avtoenkoder arqalı tokenge (sózlik kólemi 8192) aylandırıladı.
DALL,DALL
•E was developed and announced to the public in conjunction with CLIP (Contrastive Language-Image Pre-training).,•E CLIP (Kontrastlı Til-Súwret Aldınnan oqıtıw) penen birge rawajlandırıldı hám járiyalandı.
CLIP is a separate model based on contrastive learning that was trained on 400 million pairs of images with text captions scraped from the Internet.,"CLIP - bul kontrastlı úyreniwge tiykarlanǵan jeke model bolıp, ol internetten jıynalǵan tekst jazıwları bar 400 million súwret juplıǵında úyretilgen."
"Its role is to ""understand and rank"" DALL •E's output by predicting which caption from a list of 32,768 captions randomly selected from the dataset (of which one was the correct answer) is most appropriate for an image.[2]","Onıń wazıypası - maǵlıwmatlar jıynaǵınan tosınnan tańlanǵan 32,768 jazıwdıń diziminen (olardıń biri durıs juwap bolǵan) qaysı jazıwdıń súwretke eń sáykes ekenin boljaw arqalı DALL"
A trained CLIP pair is used to filter a larger initial list of images generated by DALL,"•E niń shıǵısın ""túsiniw hám dárejelew"". Úyretilgen CLIP juplıǵı DALL"
•E to select the image that is closest to the text prompt.,"•E tárepinen payda etilgen súwretlerdiń úlken dáslepki dizimin filtrlew ushın qollanıladı, bunda tekst sorawına eń jaqın súwretti tańlaw ushın."
DALL,DALL
"•E 2 uses 3.5 billion parameters, a smaller number than its predecessor.",•E 2 aldınǵı versiyasına qaraǵanda kishi bolǵan 3.5 milliard parametrdi qollanadı.
"Instead of an autoregressive Transformer, DALL","Avtoregresiv Transformator ornına, DALL"
"•E 2 uses a diffusion model conditioned on CLIP image embeddings, which, during inference, are generated from CLIP text embeddings by a prior model.","•E 2 CLIP súwret jaylastırıwlarına negizlengen diffuziya modelin qollanadı, bul jaylastırıwlar, juwmaq shıǵarıw waqtında, aldınǵı model arqalı CLIP tekst jaylastırıwlarınan payda etiledi."
"This is the same architecture as that of Stable Diffusion, released a few months later.",Bul birneshe aydan keyin shıǵarılǵan Stable Diffusion menen birdey arxitektura.
Capabilities,Múmkinshilikler
DALL,DALL
"•E can generate imagery in multiple styles, including photorealistic imagery, paintings, and emoji.","•E fotorealistik súwretler, súwretler hám emodziler qosılǵan kóp túrli stildegi súwretlerdi payda ete aladı."
"It can ""manipulate and rearrange"" objects in its images, and can correctly place design elements in novel compositions without explicit instruction.","Ol óziniń súwretlerindegi obyektlerdi ""manipulyaciyalaw hám qayta ornalastırıw"" múmkinshiligine iye, hám anıq kórsetpesiz jańa kompoziciyalarda dizayn elementlerin durıs ornalastıra aladı."
"Thom Dunn writing for BoingBoing remarked that ""For example, when asked to draw a daikon radish blowing its nose, sipping a latte, or riding a unicycle, DALL","BoingBoing ushın jazǵan Thom Dunn bılay dep atap ótti: ""Mısalı, daikon túrpisiniń murnın tartıp atırǵan, látte ishiw yamasa bir dóńgelekli velosipedti aydap atırǵan etip súwret salıw soralǵanda, DALL"
"•E often draws the handkerchief, hands, and feet in plausible locations.""","•E kóbinese oramaldı, qollardı hám ayaqlardı itimallı orınlarda súwretleydi."""
DALL,DALL
"•E showed the ability to ""fill in the blanks"" to infer appropriate details without specific prompts, such as adding Christmas imagery to prompts commonly associated with the celebration, and appropriately placed shadows to images that did not mention them.","•E anıq kórsetpeler bolmasa da, sáykes detallarǵa juwmaq shıǵarıw ushın ""bos orınlardı toltırıw"" qábiletin kórsetti, mısalı, bayramǵa baylanıslı kórsetpelerge Rojdestvo súwretlerin qosıw hám olardı tilge almaǵan súwretlerge sáykes kóleńkeler qoyıw."
"Furthermore, DALL","Sonıń menen bir qatarda, DALL"
•E exhibits a broad understanding of visual and design trends.,•E vizual hám dizayn tendenciyaların keń túsiniwdi kórsetedi.
DALL,DALL
•E can produce images for a wide variety of arbitrary descriptions from various viewpoints with only rare failures.,"•E hár túrli kóz-qaraslardan kóp túrli erkin sıpatlamalar ushın súwretler payda ete aladı, tek siyrek jaǵdaylarda ǵana sátsizlikke ushıraydı."
"Mark Riedl, an associate professor at the Georgia Tech School of Interactive Computing, found that DALL-E could blend concepts (described as a key element of human creativity).",Georgia Tech School of Interactive Computing nıń docenti Mark Riedl DALL-E niń túsiniklerdi biriktire alıwın (adam dóretiwshiliginiń tiykarǵı elementi dep táriyiplegen) anıqladı.
Its visual reasoning ability is sufficient to solve Raven's Matrices (visual tests often administered to humans to measure intelligence).,Onıń vizual pikirlew qábiletliligi Raven Matricaların (adamlardıń intellektin ólshew ushın kóbinese qollanılatuǵın vizual testler) sheshiw ushın jetkilikli.
An image of accurate text generated by DALL,DALL
"•E 3 based on the text prompt ""An illustration of an avocado sitting in a therapist's chair, saying 'I just feel so empty inside' with a pit-sized hole in its center.","•E 3 tárepinen ""Terapevttiń orınlıǵında otırǵan, ortalıǵında shuqanaq ólshemindegi tesigi bar 'Ishimde sonday boslıqtı sezemen' dep aytıp atırǵan avokado súwreti."
"The therapist, a spoon, scribbles notes""","Terapevt, qasıq, notalardı jazıp atır"" degen tekst sorawı tiykarında payda etilgen anıq tekst súwreti."
DALL,DALL
"•E 3 follows complex prompts with more accuracy and detail than its predecessors, and is able to generate more coherent and accurate text.","•E 3 aldınǵılarına qaraǵanda quramalı sorawlardı kóbirek anıqlıq hám detallar menen orınlaydı, hám kóbirek izbe-iz hám anıq tekst payda ete aladı."
DALL,DALL
•E 3 is integrated into ChatGPT Plus.,•E 3 ChatGPT Plus qa biriktirilgen.
Image modification,Súwretti ózgertiw
"Given an existing image, DALL","Bar súwret berilgende, DALL"
"•E 2 can produce ""variations"" of the image as individual outputs based on the original, as well as edit the image to modify or expand upon it.","•E 2 dáslepki súwret tiykarında onıń ""variantların"" ayırım shıǵıslar retinde payda ete aladı, sonday-aq súwretti ózgertiw yamasa keńeytiw ushın redaktorlaw múmkin."
DALL,DALL
"•E 2's ""inpainting"" and ""outpainting"" use context from an image to fill in missing areas using a medium consistent with the original, following a given prompt.","•E 2 niń ""inpainting"" hám ""outpainting"" funkciyaları berilgen soraw boyınsha dáslepki súwret penen úylesimli bolǵan ortalıqtı qollanıp, súwrettiń kontekstin joǵalǵan bólimlerdi toltırıw ushın qollanadı."
"For example, this can be used to insert a new subject into an image, or expand an image beyond its original borders.","Mısalı, bul súwretke jańa obyekt kirgiziw yamasa súwretti dáslepki shegara sırtına keńeytiw ushın qollanılıwı múmkin."
"According to OpenAI, ""Outpainting takes into account the image’s existing visual elements — including shadows, reflections, and textures — to maintain the context of the original image.""","OpenAI ǵa muwapıq, ""Outpainting dáslepki súwrettiń kontekstin saqlaw ushın súwrettiń bar vizual elementlerin - kóleńkeler, shaǵılısıwlar hám teksturalar qosıp esapqa aladı."""
Technical limitations,Texnikalıq sheklewler
DALL,DALL
•E 2's language understanding has limits.,•E 2 niń til túsiniw qábiletiniń sheklewleri bar.
"It is sometimes unable to distinguish ""A yellow book and a red vase"" from ""A red book and a yellow vase"" or ""A panda making latte art"" from ""Latte art of a panda"".","Ol geyde ""Sarı kitap hám qızıl vaza""nı ""Qızıl kitap hám sarı vaza""dan yamasa ""Panda latte ónerin islep atır""dı ""Pandanıń latte óner""inen ayıra almaydı."
"It generates images of ""an astronaut riding a horse"" when presented with the prompt ""a horse riding an astronaut"".","Ol ""astronavtqa mingen at"" degen soraw berilgende ""astronavt atqa minip atır"" degen súwretlerdi payda etedi."
It also fails to generate the correct images in a variety of circumstances.,Ol sonday-aq hár túrli jaǵdaylarda durıs súwretlerdi payda etiw múmkinshiligine iye emes.
"Requesting more than three objects, negation, numbers, and connected sentences may result in mistakes, and object features may appear on the wrong object.","Úshten artıq obyekt soraw, biykarlaw, sanlar hám baylanısqan gápler qáteliklerge alıp keliwi múmkin, hám obyekt ózgeshelikleri nadurıs obyektte payda bolıwı múmkin."
"Additional limitations include handling text — which, even with legible lettering, almost invariably results in dream-like gibberish — and its limited capacity to address scientific information, such as astronomy or medical imagery.","Qosımsha sheklewlerge tekstti qayta islew kiredi - bul, háripleri oqıwǵa bolatuǵın bolsa da, derlik barlıq waqıtta túske uqsas qolaysızlıqlarǵa alıp keledi - hám astronomiya yamasa medicinalıq súwretler sıyaqlı ilimiy maǵlıwmatlardı qollaw boyınsha imkaniyatı sheklengen."
"An attempt to generate Japanese text using the prompt ""a person pointing at a tanuki, with a speech bubble that says 'これは狸です！'"", which results in the text being rendered with nonsensical kanji and kana"," ""Tanukige siltep turǵan adam, sóylew kóbiginiń ishinde 'これは狸です！' dep jazılǵan"" degen sorawdı qollanıp yapon tilin payda etiw talabı, nátiyjesinde teksttiń mánissiz kanji hám kana menen kórsetiliwin beredi."
Ethical concerns,Etikalıq tásirler
DALL,DALL
"•E 2's reliance on public datasets influences its results and leads to algorithmic bias in some cases, such as generating higher numbers of men than women for requests that do not mention gender.","•E 2 niń ashıq maǵlıwmatlar jıynaqlarına súyeniwi onıń nátiyjelerine tásir etedi hám ayırım jaǵdaylarda algoritmlik qátelikke alıp keledi, mısalı, jınıstı atap ótpegen sorawlar ushın hayallarǵa qaraǵanda erkeklerdi kóbirek payda etiw."
DALL,DALL
"•E 2's training data was filtered to remove violent and sexual imagery, but this was found to increase bias in some cases such as reducing the frequency of women being generated.","•E 2 niń úyretiw maǵlıwmatları zorlıq-zombılıq hám seksual súwretlerdi alıp taslaw ushın filtrlendi, biraq bul ayırım jaǵdaylarda birjaqlılıqtı arttırıwǵa alıp keldi, mısalı, payda etilgen hayallar sanın azaytıw."
OpenAI hypothesize that this may be because women were more likely to be sexualized in training data which caused the filter to influence results.,"OpenAI bul úyretiw maǵlıwmatlarında hayallardıń kóbirek seksuallanadı dep boljaydı, bul filtrdiń nátiyjelerge tásir etiwine sebep bolǵan."
"In September 2022, OpenAI confirmed to The Verge that DALL",2022-jıldıń sentyabrinde OpenAI The Verge ge basılımına DALL
"•E invisibly inserts phrases into user prompts to address bias in results; for instance, ""black man"" and ""Asian woman"" are inserted into prompts that do not specify gender or race.","•E nátiyjelerdegi birjaqlılıqtı saplastırıw ushın paydalanıwshı sorawlarına kórinbeytuǵın sózlerdi kirgizetuǵının tastıyıqladı; mısalı, jınıs yamasa násildi kórsetpegen sorawlarǵa ""qara erkek"" hám ""aziyalı hayal"" sózleri kirgiziledi."
A concern about DALL,DALL
•E 2 and similar image generation models is that they could be used to propagate deepfakes and other forms of misinformation.,•E 2 hám usaǵan súwret payda etiw modelleri haqqında alańlaw - olar deepfake hám basqa da dezinformaciya túrlerin tarqatıw ushın qollanılıwı múmkin.
"As an attempt to mitigate this, the software rejects prompts involving public figures and uploads containing human faces.","Bunı azaytıw ushın, programma ashıq jeke adamlardı qamtıǵan sorawlardı hám adam júzlerin qamtıǵan júklengen súwretlerdi qabıl etpeydi."
"Prompts containing potentially objectionable content are blocked, and uploaded images are analyzed to detect offensive material.","Potencial jaman mazmundı qamtıǵan sorawlar bloklangan, al júklengen súwretler jaman materiallar tabıw ushın analiz etiledi."
A disadvantage of prompt-based filtering is that it is easy to bypass using alternative phrases that result in a similar output.,Sorawǵa tiykarlanǵan filtrlew kemshiligi - bunnan uqsas nátiyje beretuǵın alternativ sózlerdi qollanıp ańsat ótip ketiw múmkin.
"For example, the word ""blood"" is filtered, but ""ketchup"" and ""red liquid"" are not.","Mısalı, ""qan"" sózi filtrlengen, biraq ""ketchup"" hám ""qızıl suyıqlıq"" filtrlenbegen."
Another concern about DALL,DALL
"•E 2 and similar models is that they could cause technological unemployment for artists, photographers, and graphic designers due to their accuracy and popularity.","•E 2 hám usıǵan uqsas modeller haqqında basqa bir alańlaw - olardıń anıqlıǵı hám keń tarqalǵanlıǵı sebepli súwretshiler, fotograflar hám grafikalıq dizaynerler ushın texnologiyalıq jumıssızlıqqa alıp keliwi múmkin."
DALL,DALL
•E 3 is designed to block users from generating art in the style of currently-living artists.,•E 3 paydalanıwshılardıń házirgi waqıtta jasap atırǵan súwretshilerdiń stilinde kórkem óner payda etiwine tosqınlıq qılıwǵa dizaynlanǵan.
In 2023 Microsoft pitched the United States Department of Defense to use DALL,2023-jılı Microsoft AQSH Qorǵanıw Ministrligi ushın DALL
•E models to train battlefield management system.[3] In January 2024 OpenAI removed its blanket ban on military and warfare use from its usage policies.[4],•E modellerinen urıs maydanın basqarıw sistemasın úyretiw ushın paydalanıwdı usındı.[3] 2024-jıldıń yanvar ayında OpenAI óziniń paydalanıw siyasatınan áskeriy hám urıs maqsetlerinde paydalanıwǵa qoyılǵan ulıwma tıyım salıwdı alıp tasladı.[4]
Images generated by DALL,DALL
"•E upon the prompt: ""an illustration of a baby daikon radish in a tutu walking a dog""","•E tárepinen ""tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti"" degen soraw boyınsha payda etilgen súwretler"
Most coverage of DALL,DALL
"•E focuses on a small subset of ""surreal"" or ""quirky"" outputs.","•E haqqında kópshilik jańalıqlar onıń ""sırı"" yamasa ""qızıq"" shıǵıslarınıń kishi bir bólegin názerde tutadı."
"DALL-E's output for ""an illustration of a baby daikon radish in a tutu walking a dog"" was mentioned in pieces from Input, NBC, Nature, and other publications.","DALL-E niń ""tutuda kiyinip, iyt penen seyil etip júrgen jas daikon túrpiniń súwreti"" ushın shıǵısı Input, NBC, Nature hám basqa basılımlarda tilge alındı."
"Its output for ""an armchair in the shape of an avocado"" was also widely covered.","Onıń ""avokado formasındaǵı orınlıq"" ushın shıǵısı da keń járiyalandı."
"ExtremeTech stated ""you can ask DALL","ExtremeTech bılay dedi: ""DALL"
"•E for a picture of a phone or vacuum cleaner from a specified period of time, and it understands how those objects have changed"".","•E den belgili bir waqıt dáwirindegi telefon yamasa shańsorǵısh súwretin sorawıńız múmkin, hám ol bul nárselerdiń qanday ózgergenin túsinedi""."
"Engadget also noted its unusual capacity for ""understanding how telephones and other objects change over time"".","Engadget te onıń ""telefonlar hám basqa nárselerdiń waqıt ótiwi menen qanday ózgergenin túsiniw"" boyınsha ádettegiden tıs qábiletin atap ótti."
"According to MIT Technology Review, one of OpenAI's objectives was to ""give language models a better grasp of the everyday concepts that humans use to make sense of things"".","MIT Technology Review maǵlıwmatları boyınsha, OpenAI dıń maqsetleriniń biri ""til modellerine adamlar zatlardı túsiniw ushın qollanılatuǵın kúndelikli túsiniklerdi jaqsıraq túsiniw imkaniyatın beriw"" edi."
Wall Street investors have had a positive reception of DALL,Wall Street investorları DALL
"•E 2, with some firms thinking it could represent a turning point for a future multi-trillion dollar industry.","•E 2 ni jaqsı qabıl etti, ayırım firmalar onıń keleshekte trillion dollar turatuǵın industriya ushın burılıs noqatı bolıwı múmkin dep esaplaydı."
"By mid-2019, OpenAI had already received over $1 billion in funding from Microsoft and Khosla Ventures, and in January 2023, following the launch of DALL","2019-jıldıń ortasına kelip, OpenAI álleqashan Microsoft hám Khosla Ventures ten 1 milliard dollardan artıq ǵárejet alǵan edi, al 2023-jıldıń yanvar ayında, DALL"
"•E 2 and ChatGPT, received an additional $10 billion in funding from Microsoft.","•E 2 hám ChatGPT diń shıǵarılıwınan keyin, Microsoft ten qosımsha 10 milliard dollar qarjı aldı."
Japan's anime community has had a negative reaction to DALL,Yaponiyanıń anime jámiyeti DALL
•E 2 and similar models.,•E 2 hám usıǵan uqsas modellerge teris reakciya bildirdi.
Two arguments are typically presented by artists against the software.,Kórkem óner iyeleriniń bul programmalıq támiyinlewge qarsı eki argumenti bar.
The first is that AI art is not art because it is not created by a human with intent.,"Birinshisi, jasalma intellekt kórkem óneri - kórkem óner emes, sebebi ol adamnıń maqseti menen jaratılmaǵan."
" ""The juxtaposition of AI-generated images with their own work is degrading and undermines the time and skill that goes into their art."," ""Jasalma intellekt tárepinen jaratılǵan súwretlerdi olardıń óz jumısları menen salıstırılıwı kórkem óner iyeleriniń jumısına ketken waqıt hám sheberliktı kemsitiw hám tómenletetuǵınlıǵı."
"AI-driven image generation tools have been heavily criticized by artists because they are trained on human-made art scraped from the web.""","Jasalma intellekt járdeminde súwret payda etiw quralları kórkem óner iyeleriniń qattı sınına ushıradı, sebebi olar internetten alınǵan adam jaratqan kórkem óner tiykarında úyretilgen."""
The second is the trouble with copyright law and data text-to-image models are trained on.,"Ekinshisi, avtorlıq huqıq nızamı hám tekstten-súwretke modelleri úyretiletuǵın maǵlıwmatlar menen baylanıslı qıyınshılıqlar."
OpenAI has not released information about what dataset(s) were used to train DALL,OpenAI DALL
"•E 2, inciting concern from some that the work of artists has been used for training without permission.","•E 2 ni úyretiw ushın qanday maǵlıwmatlar toplamı(ları) qollanılǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat járiyalamadı, bul ayırım adamlarda kórkem óner iyeleriniń jumısı ruqsatsız úyretiw ushın qollanılǵan bolıwı múmkin degen tásirdi payda etti."
Copyright laws surrounding these topics are inconclusive at the moment.,Bul temalarǵa baylanıslı avtorlıq huqıq tuwralı nızamlar házirgi waqıtta anıq emes.
After integrating DALL,DALL
"•E 3 into Bing Chat and ChatGPT, Microsoft and OpenAI faced criticism for excessive content filtering, with critics saying DALL","•E 3 ti Bing Chat hám ChatGPT ǵa biriktirgennnen keyin, Microsoft hám OpenAI artıqsha mazmundı filtrlew sebepli sınǵa ushıradı, sınshılar DALL"
"•E had been ""lobotomized.""","•E ""lobotomiyaǵa ushıradı"" dedi."
"The flagging of images generated by prompts such as ""man breaks server rack with sledgehammer"" was cited as evidence."," ""Adam server polkasın balta menen buzadı"" sıyaqlı sorawlar arqalı payda etilgen súwretlerdiń belgileniwi dálil retinde kórsetildi."
"Over the first days of its launch, filtering was reportedly increased to the point where images generated by some of Bing's own suggested prompts were being blocked.","Onıń shıǵarılıwınıń dáslepki kúnlerinde filtrlew kúsheytildi, háttе Bing niń óziniń usınǵan sorawları menen payda etilgen súwretler de bloklanǵan dárejege jetti."
TechRadar argued that leaning too heavily on the side of caution could limit DALL,TechRadar artıqsha saqlanıwdıń DALL
•E's value as a creative tool.,•E niń dóretiwshilik qural retindegi qádirin sheklep qoyıwı múmkin dep esapladı.
Open-source implementations,Ashıq derek kodlı engiziwler
"Since OpenAI has not released source code for any of the three models, there have been several attempts to create open-source models offering similar capabilities.","OpenAI úsh modeldiń hesh qaysısınıń derekt kodın járiyalamaǵanlıǵı sebepli, uqsas múmkinshiliklerdi usınıwshı ashıq derek kodlı modellerdi jaratıwǵa birneshe háreket boldı."
"Released in 2022 on Hugging Face's Spaces platform, Craiyon (formerly DALL",2022-jılı Hugging Face tiń Spaces platformasında járiyalanǵan Craiyon (burın DALL
•E Mini until a name change was requested by OpenAI in June 2022) is an AI model based on the original DALL,"•E Mini, 2022-jıldıń iyun ayında OpenAI tárepinen atın ózgertiw soralǵannan keyin) - bul dáslepki DALL"
•E that was trained on unfiltered data from the Internet.,•E tiykarında jaratılǵan hám filtrlenbegen internet maǵlıwmatları menen úyretilgen jasalma intellekt modeli.
"It attracted substantial media attention in mid-2022, after its release due to its capacity for producing humorous imagery.","Ol 2022-jıldıń ortalarında, óziniń kúlkili súwretler payda etiw qábiletine baylanıslı járiyalanıwınan keyin úlken media dıqqatın ózine qarattı."
Casting and creation,Qatnasıwshılardı tańlaw hám dóretiwshilik
Background,Tariyxı
"Before the creation of Dallas, series creator David Djeykobs had quite a different idea of what he envisioned the show to be.","Dallas dóretilmesten aldın, film avtorı David Djeykobs bul kórsetiwdiń qanday bolıwın elesletetuǵını haqqında ápiwayı basqa pikirge iye edi."
"He wanted to create a television show based on ""family issues and examining relationships at the middle class level"".[1] The Production Company, CBS, initially turned down his original idea, as they wanted something more ""glitzy"" to put on the air, with wealthier characters.","Ol ""shańaralıq máseleler hám orta klass dárejesindegi qarım-qatnaslardı úyreniw"" tiykarında televizion teleshou jaratıwdı qálegen.[1] Dáslepki waqıtta, óndiriwshi kompaniya CBS onıń dáslepki ideyasın qabıl etpedi, sebebi olar efirge bay qahramanları bar bir nárse ""jaltıraǵan"" qoyıwdı qálegen edi."
"After the success of Dallas, Djeykobs' initial idea would later become the Dallas spin-off Knots Landing.","Dallastıń tabısınan keyin, Djeykobstıń dáslepki ideyası keyinirek Dallastıń spin-offi bolǵan Knots Landing kórsetiwine aylandı."
"He initially conceived Pamela as the central character of the Texas-based serial.[1] The role was created specifically for actress Linda Evans to star, and was indefinitely called ""The Untitled Linda Evans Project"" that was set in Indianapolis.","Ol dáslebinde Texastaǵı serialdıń tiykarǵı qahramanı etip Pamelanı oylaǵan edi.[1] Bul rol arnawlı túrde aktrisa Linda Evans ushın jaratılǵan hám belgisiz waqıtqa shekem ""The Untitled Linda Evans Project"" dep ataladı, ol Indianapoliste ótetuǵın edi."
"He described her character as, ""a semitrashy lady who marries into a rich Texas family"".[1] After crafting the backstory of the Yuing family, Djeykobs began to realize that the show couldn't be settled simply around the character of Pamela.","Ol onıń qahramanın ""bay Texas shańaraǵına turmısqa shıqqan albıraǵan hayal"" dep súwretlegen.[1] Yuing shańaraǵınıń tariyxın jaratqannan keyin, Djeykobs kórsetiwdi tek Pamela qahramanı dógereginde qurıwdıń múmkin emesligin túsine basladı."
"He wanted it to be based around the entire clan and their lives as wealthy oil people living in Dallas, Texas.","Ol filmdi pútkilley shańaraq hám olardıń Dallas, Texasta jasawshı bay neft adamları sıpatındaǵı ómiri dógereginde qurıwdı qáledi."
"Evans was ultimately not offered the part, but ironically would later go on to play Krystle Carrington on Dynasty, a rival show to Dallas.[2][3][4]","Evans aqırında bul roldi almadı, biraq ironiyalı túrde keyinirek ol Dallasqa básekiles serial bolǵan Dynasty kórsetiwinde Krystle Carrington rolinde oynawǵa bardı.[2][3][4]"
"After Djeykobs decided that Evans would no longer play Pam, he began searching for another actress to play the character.","Djeykobs Evanstiń Pam rolinde oynamaytuǵının sheshkennen keyin, ol bul roldi oynaw ushın basqa aktrisa izley basladı."
"The role was eventually won by then 28-year-old actress, Viktoriya Principal.[1] Principal won the role over another finalist, Judith Chapman, who was known famously for her work in daytime television.","Aqır-aqıbetinde, bul roldi sol waqıtta 28 jasındaǵı aktrisa Viktoriya Principal jеńip aldı.[1] Principal bul roldi kúndizgi televiziyada ataqları shıqqan basqa finalshı Djudit Chapmanǵa qaraǵanda utıp aldı."
"Shortly after Principal's role on Fantasy Island, a friend pointed her in the direction of Dallas and ""a part in it that was written for you"".[1] Eventually, Principal received a copy of the script ""and read it and thought [my friend] was absolutely right"".","Principaldıń Fantasy Island kórsetiwinde oynawınan az waqıt ótkennen keyin, onıń bir dostı oǵan Dallas haqqında hám ""onda sizge arnap jazılǵan rol bar"" dep ayttı.[1] Aqırında, Principal scenariydiń kóshirmesin aldı hám ""onı oqıp, [meniń dostım] tolıq haq edi dep oyladım""."
"Acting as her own agent, she set up a meeting with the prodyusers of Dallas.","Ózin ózi agent sıpatında kórsete otırıp, ol Dallas serialınıń prodyuserlerı menen ushırasıw belgiledi."
"Lee Rich, an executive prodyuser in 1979, recounted: ""We had all heard rumors about Viktoriya.","1979-jılı atqarıwshı prodyuserlerdiń biri Li Rich bılay dep eske túsiredi: ""Bizler Viktoriya haqqında kóp gúrrińler esitken edik."
This is a small town.,Bul kishi qala.
"Viktoriya's background, her so-called past, was a plus.","Viktoriyanıń ótmishi, onıń aytıwınsha, artıqmashılıq edi."
"We felt that she had experienced life and could understand the part.""[1] Djeykobs later said, ""Viktoriya, of all the actors, went for the role the most aggressively.","Bizler onıń ómirdi kórgenin hám roldi túsine alatuǵının sezdik.""[1] Djeykobs keyin bılay dedi: ""Viktoriya, barlıq aktyorlardıń ishinde, bul rolge eń kúshli talap qoyǵan edi."
"And that sort of determination just became part of the character.""","Hám usı qatańlıq onıń obrazınıń bir bólimi bolıp qaldı."""
"Prior to being cast in Dallas, Principal had starred in a few small roles in movies and television specials.[2] These works include Earthquake in 1974, and Fantasy Island in 1977.[2]","Dallasta oynawdan aldın, Principal bir neshe kinofilmler hám arnawlı televizion kórsetiwlerde kishi rollerde oynap kórgen edi.[2] Bul jumıslar qatarına 1974-jılǵı ""Jer silkiniwi"" hám 1977-jılǵı ""Fantasy Island"" kiredi.[2]"
"In 1977, Aaron Spelling offered Principal a role in the pilot of his television series Fantasy Island, which she accepted, however, she stipulated in the contract for the role to be written out as she was planning to attend law school.","1977-jılı Aaron Spelling Principalǵa óziniń Fantasy Island televizion teleserialınıń pilot bóliminde rol usındı, ol bunı qabıl etti, biraq ol shártnamada roldiń jazıp alınıwın talap etti, sebebi ol huqıq fakultetine oqıwǵa kiriwdi jobalastırǵan edi."
"However, she obtained the pilot audition script for Dallas and her career ambitions changed.","Biraq, ol Dallastıń pilot bólimine buyırtpa scenariyin aldı hám onıń káriyeraǵa bolǵan umtılısları ózgerdi."
"As Principal explained to TV Guide Network in 2004, ""I had left acting to be an agent and was on my way to law school, but when a friend dropped off a Dallas script, I read it.","Principal 2004-jılı TV Guide Network kanalına túsindirgenindey: ""Men aktyorlıqtı taslap, agent bolǵan edim hám huqıq fakultetine baratır edim, biraq dostım Dallas scenariyin ákelip bergende, men onı oqıdım."
"When I finished, I knew my life had changed – that part was mine.","Oqıp bolǵanımda, ómirimniń ózgergenin bildim - bul rol meniki edi."
"So I called the [casting] person and said, ""I'm sending someone in.""","Sonlıqtan men [kasting] adamına qońıraw etip: ""Men birewdi jiberemen"" dedim."
"She said, ""Who?""","Ol: ""Kimdi?"" dep soradı."
"I said, ""Just put down my name.","Men: ""Tek atımdı jazıń."
"It will be a surprise.""","Bul táshwish boladı"" dedim."
And it certainly was a surprise – I showed up with me!,Hám bul haqıyqattan da táshwish boldı - men ózim menen keldim!
"I sent myself in for it!""[1] Principal landed the role of Pamela Barnes Yuing on the long-running prime time TV soap opera series Dallas that aired on the CBS network from 1978 to 1991.[2]","Men ózimdi usı rol ushın jiberdim!""[1] Principal CBS tarmaqta 1978-jıldan 1991-jılǵa shekem efirge shıqqan uzaq waqıt dawam etken prime-time TV soap opera seriyası Dallas teleserialında Pamela Barnes Yuing rolinde oynawǵa muwapıq boldı.[2]"
"Patrik Daffi, who would play Pamela's on-screen love, knew the part was ideal for Principal the minute he set his eyes on her.","Patrik Daffi, Pamelanıń ekrandaǵı muhabbatı rolinde oynaǵan, Principaldı kórgen waqtında-aq bul roldiń ol ushın ideal ekenin bildi."
"He recalled that one of the finalists for Pamela ""was a remarkably talented young actress from New York...[who was] really good.","Ol Pamela roliniń finalshılarınıń biri ""Nyu-Yorktan kelgen júdá talantlı jas aktrisa... [ol] haqıyqattan da jaqsı edi"" dep eske túsirdi."
"[Later], in walked Viktoriya Principal with the tightest jeans I've ever seen and the most unbelievable blouse.","[Keyin], Viktoriya Principal men kórgen eń tar djinsı hám eń tar kóylek kiygen halda kirip keldi."
"I just went, 'Hello, Pam'.","Men tek: ""Sálem, Pem"" dedim."
"I knew she was going to be Pam Yuing.""[1] Producer Michael Filerman (Knots Landing and Falcon Crest) offered insight, ""Principal really wanted that role...and worked very hard to get it.","Onıń Pem Yuing bolatuǵının bildim.""[1] Prodyuserlerden Michel Filerman (Knots Landing hám Falcon Crest) bılay dep pikir bildirdi: ""Principal bul roldi shınında da qáledi... hám onı alıw ushın qattı miynet etti."
And there's a humanity about her that's just winning.,Hám onda jeńiske alıp baratuǵın adamgershilik bar.
And the camera likes her very much.,Hám kamera onı júdá jaqsı kóredi.
The camera just loves her.,"Bul júdá áhmiyetli.""[1]"
"That's real important.""[1] During the pilot filming, Principal became very close with teenaged actress Charlene Tilton, who played Lucy Yuing.","Pilot bólimdi súwretke túsiriw waqtında, Principal Lyucy Yuing rolinde oynaǵan jasóspirim aktrisa Charlin Tilton menen júdá jaqın bolıp ketti."
"Principal explained that ""the location shooting was hard on Tilton, who was only seventeen and had never been away from home"".[2]","Principal bılay dep túsindirdi: ""Súwretke túsiriw ornı Tilton ushın qıyın boldı, ol tek on jeti jasta edi hám burın úyinen ketip kórmegen edi"".[2]"
"After appearing in ten of the fourteen seasons of Dallas, Principal indicated that she wished to leave the serial to pursue other venues, and chose not to renew her contract.[1][2] Leonard Katzman, who was the executive producer at the time, was now faced with the show losing one of its main characters.","Dallastıń on tórt máwsiminiń onında kóringennen soń, Principal serialdan basqa jumıslar menen shuǵıllanıw ushın ketiwdi qáleytuǵının bildirdi hám shártnamasın uzaytpawdı sheshti.[1][2] Sol waqıtta atqarıwshı prodyuseri bolǵan Leonard Katcman endi shoudıń tiykarǵı qaharmanlarınıń birin joǵaltıw máselesi menen júzbe-júz boldı."
"Initially, Principal's departure was made out to be a simple ""snag in contract negotiations"".[3] Lorimar also made notice that the departure was related to a ""financial disagreement"", even after Principal's agent gave notice that she was leaving.","Dáslep, Principaldıń ketiwi ""shártnama sóylesiwlerindegi ápiwayı tosqınlıq"" dep kórsetildi.[3] Principaldıń agenti onıń ketetuǵını haqqında xabar bergen bolsa da, Lorimar ketiwdiń ""finanslıq kelispewshilik"" penen baylanıslı ekenin bildirdi."
"A show spokesperson commented, ""We were unable to reach an agreement and now the producers are revising scripts without her...she turned down our last offer.""","Kórsetiwdiń wákili: ""Bizler kelisimge kele almadıq hám endi prodyuserler onıń qatnasıwısız scenariylerdi qayta kórip shıǵıp atır... ol bizdiń aqırǵı usınısımızdı qabıl etpedi"" dep pikir bildirdi."
"The Milwaukee Journal noted that Principal was lined up for other venues at the time, included a project serial of her own.[1] However, Principal, saying:","The Milwaukee Journal gazetası Principal sol waqıtta basqa jumıslar ushın tayarlanıp atırǵanın, sonıń ishinde óziniń joybarı bar ekenin atap ótti.[1] Biraq, Principal bılay dedi:"
" ""I've considered [leaving Dallas] for two years, and in the last six months, it's seemed real clear to me."," ""Men [Dallastı taslap ketiw haqqında] eki jıl dawamında oylandım, hám aqırǵı altı ayda bul maǵan júdá anıq bolıp kórindi."
I realized that my job would become my career if I stayed.,"Men túsindim, eger qalsam, meniń jumısım káryerama aylanar edi."
"Some people stay with a series until the end, you know, and afterwards they often have some problems, I think, finding new opportunities.","Bilesiz be, ayırım adamlar seriyalardıń aqırına deyin qaladı, hám keyin, meniń oyımsha, olar kóbinese jańa múmkinshilikler tabıwda qıyınshılıqlardı basınan keshiredi."
And I wanted a career after Dallas.,Al men Dallastıń keyininde kariyera qurmaqshı edim.
There's great sadness in leaving my friends and the show – I was never bored with it – but I'm not at all ambivalent about this.,Doslarımdı hám kórsetiwdi taslap ketiwde úlken qayǵı bar - men onnan hesh qashanda zerigip kórmedim - biraq men bul haqqında hesh qanday eki oyda emes edim.
I'm realistic about taking care of myself financially.,Men ózimniń finanslıq jaǵdayıma realistik qarayman.
I didn't want to walk away blindly without plans.,Men jobasız kózdi jumıp ketiwdi qálemedim.
My plans are set.,Meniń jobalarım tayar.
I have a project with a network that is ready to go that I can't talk about yet.,"Mende bir telekanaldıń tayar turǵan joybarı bar, ol haqqında házirshe ayta almayman."
"It's a drama mystery.""[1]","Bul detektiv drama.""[1]"
"Principal also reunited with several former cast mates in the Dallas reunion special titled Dallas Reunion: The Return to Southfork that was televised in 2004, marking her first public appearance with them since her exit from the show.[1]","Principal sonday-aq 2004-jılı efirge shıqqan ""Dallas Reunion: The Return to Southfork"" dep atalǵan Dallas qayta ushırasıw arnawlı filminde bir neshe burınǵı aktyorlar menen qayta ushırastı, bul onıń kórsetiwden ketkennen beri olar menen birinshi ashıq kórinisi boldı.[1]"
Potential return,Potencial qaytarıw
"In an interview with Digital Spy.com, Cynthia Cidre (the show's executive producer) commented: ""Bobby's ex-wife – played by Victoria Principal from 1978 to 1987 – is not currently planned to appear in the revamped soap's second season.","Digital Spy.com saytına bergen intervyuda, Sintiya Sidre (kórsetiwdiń atqarıwshı produceri) bılay dep pikir bildirdi: ""Bobbydiń burınǵı hayalı - 1978-jıldan 1987-jılǵa shekem Viktoriya Principal oynaǵan - házirgi waqıtta jańarǵan soap operanıń ekinshi máwsiminde payda bolıwı jobalanbaǵan."
It's not in our plans so far and I've pitched the whole season.,Bul házirge shekem biziń jobalarımızda joq hám men pútkilley máwsimdi usınıs ettim.
"It seemed to me at the time [that the series] needed a breath of fresh air, so I said let's give Bobby a new wife, having no idea what a pot I was stirring.","Maǵan sol waqıtta [seriya] jańa dem alıwı kerek edi dep kórindi, sonlıqtan men Bobbyǵa jańa hayal bereyik dedim, qanday qazandı aralastırıp atırǵanımdı bilmey."
"I personally have not reached out to [Victoria Principal] and to my knowledge the studio hasn't either, and I don't think she has any interest in it.","Men jeke ózim [Viktoriya Principal] menen baylanısqa shıqpadım hám meniń biliwimshе, studiya da bunı islemegen, hám meniń oyımsha, onıń buǵan qızıǵıwshılıǵı joq."""
"In 2010, TNT (sister company to Warner Bros. Television which is the current copyright owner of the series) announced it was producing a new, updated series of Dallas.[1] The new series is a continuation of the original series, and primarily centered around J.R. Yuing's son John Ross Yuing III, and Bobby Yuing and Pam's adopted son Christopher Yuing, though various stars of the original series will be reprising their roles.[1] With the Dallas continuation set to air in June 2012, rumors began swirling that Principal could make a return to the show as Pam.[2] On March 28, 2012, Yahoo.com reported that Principal's return to the show was a definite possibility.[3]","2010-jılı TNT (Warner Bros. Television kompaniyasınıń qız kompaniyası, ol házirgi waqıtta teleserialdıń avtorlıq huqıqına iye) Dallastıń jańa, jańalanǵan seriyasın islep shıǵaratuǵının járiyaladı.[1] Jańa seriya dáslepki seriyanıń dawamı bolıp, tiykarınan J.R. Yuingtiń ulı Djon Ross Yuing III hám Bobby Yuing hám Pemniń asırap alǵan ulı Kristofer Yuing dógereginde qurılǵan, degen menen dáslepki seriyanıń bir qansha juldızları óz rollerinde qayta payda boladı.[1] Dallas dawamınıń 2012-jılı iyunda efirge shıǵıwı belgilengende, Principaldıń Pem sıpatında serialǵa qaytıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqala basladı.[2] 2012-jıl 28-martta Yahoo.com Principaldıń kórsetiwge qaytıwı anıq múmkinshilik ekenin xabarladı.[3]"
"They said, ""Victoria Principal could be set to make a shock return to legendary drama series Dallas after stars Patrick Duffy and Jesse Metcalfe let slip producers want her in the show's upcoming reboot.","Olar bılay dedi: ""Viktoriya Principal ápsanalıq drama seriyası Dallasqa tásirli qaytıwı múmkin, Patrik Daffi hám Djessi Metkalf juldızları prodyuserlerdiń onı kórsetiwdiń keleshektegi qayta isleniwinde kóriwdi qáleytuǵının aytıp qoyǵannan keyin."
"The actress' character, Pamela Yuing, was written out of the series in 1987, when viewers were told she had only months to live after fleeing the Texan dynasty.""[1] In an added piece, they said: ""But the storyline was left open-ended, and it's now emerged Principal – who is the only surviving member of the show's original cast not signed up for the relaunch later this year – could be brought back to Dallas in an explosive plot.""[1] Jesse Metcalfe said, ""She hasn't (come back) – she hasn't as yet.","Aktrisanıń qaharmanı Pamela Yuing 1987-jılı seriyadan alıp taslandı, tamashagóylerge onıń Texas dinastiyasınan qashqannan keyin jasawına bir neshe ay qalǵanı aytılǵan edi.""[1] Qosımsha bólimde olar bılay dedi: ""Biraq syujet ashıq qaldırılǵan edi, hám endi Principal – serialdıń dáslepki quramınıń usı jılı keyinirek qayta isleniwge kelisim bermegen jalǵız aman qalǵan aǵzası – jarılıs syujeti menen Dallasqa qaytarılıwı múmkin.""[1] Djessi Metkalf bılay dedi: ""Ol (qaytıp kelmedi) – ol ele qaytıp kelgen joq."
"But I think for the producers of the show, it's an open invitation.""[1]","Biraq men kórsetiw prodyuserleri ushın bul ashıq miratnama dep oylayman.""[1]"
"The Staff of Yahoo.com said that Principal was ""the one major missing piece"" of the new Dallas and made notion that a possible return could potentially happen in the future, critically saying: ""The drama.","Yahoo.com xızmetkerleri Principaldı jańa Dallastıń ""bir úlken jetispeytuǵın bólegi"" dep atadı hám keleshekte múmkin qaytıwdıń bolatuǵının ayttı, kritikalıq túrde bılay dep: ""Drama."
The mystery.,Sır.
The intrigue.,Qızıǵıwshılıq.
"Specifically, where is Victoria Principal?""[1] Entertainment Weekly said that Principal was ""certainly missed"" as original character Pam when reviYuing the new series.[2] Morgan Jeffrey of Digital Spy said that Principal was ""unlikely"" to return to the new series due to lack of interest in the project, but the door would always be open.","Atap aytqanda, Viktoriya Principal qay jerde?""[1] Entertainment Weekly jańa seriyanı kórip shıǵıp, Principal dáslepki qaharman Pem sıpatında ""sózsiz saqlanǵanın"" ayttı.[2] Digital Spy saytınıń wákili Morgan Djeffri Principaldıń joybarǵa qızıǵıwshılıǵı joq bolǵanlıǵı sebepli jańa seriyaǵa qaytıwı ""itimallıǵı tómen"" ekenin, biraq esik bárqulla ashıq bolatuǵının ayttı."
"He said, ""She's indicated that it's something she's not interested in.""[3]","Ol bılay dedi: ""Ol bul onı qızıqtırmaytıǵının bildirdi.""[3]"
Character development,Minezdi rawajlandırıw
Lineage and personality,Tegi hám tulǵası
Victoria Principal noted that Pamela evolved significantly as Dallas progressed.,Viktoriya Principal Pamelanıń Dallas dawamında áhmiyetli túrde rawajlanǵanın atap ótti.
The character of Pamela was a cornerstone for Dallas; the lynchpin of the Barnes/Yuing family around which the soap was originally structured.,Pamela qaharmanı Dallas ushın tiykarǵı fundament boldı; soap dáslepki qurılǵan Barns/Yuing shańaraǵınıń tiykarǵı bólegi edi.
"At the beginning of the serial in 1978, Pamela was the newly married wife of Bobby Yuing, the youngest son of oil baron Jock Yuing and Miss Ellie Yuing.",1978-jılı serialdıń basında Pamela neft baronı Djok Yuing hám Miss Elli Yuingtiń eń kishi ulı Bobbi Yuingtiń jańa turmısqa shıqqan hayalı edi.
"The fictional history of the character has been told via the serial, and the made-for-television movie Dallas: The Early Years, which told the backstory of the Yuing family and the Barnes family.[1][2] Dallas: The Early Years told the background of the longstanding feud between Jock Yuing and Pamela's father, Willard ""Digger"" Barnes, and how Pamela came to be raised.[2] Later, on Digger's deathbed, Pamela comes to find that Digger is not her biological father, but that her biological father is in fact Hutch McKinney, who had an affair with her mother Rebecca Barnes while she was married to Digger.","Qaharmannıń qıyalıy tariyxı serial arqalı hám Yuing shańaraǵı menen Barns shańaraǵınıń tariyxın súwretlegen televiziya ushın arnawlı islengen ""Dallas: Dáslepki jıllar"" filmi arqalı aytılǵan.[1][2] ""Dallas: Dáslepki jıllar"" Djok Yuing penen Pamelanıń ákesi Villard ""Digger"" Barns arasındaǵı uzaq dawam etken dushpanlıqtıń tariyxın hám Pamelanıń qanday tárbiyalanǵanın súwretledi.[2] Keyin, Diggerdiń ólimi aldı halında, Pamela Diggerdiń onıń biologiyalıq ákesi emesligin, al onıń biologiyalıq ákesi Xatch MakKini ekenin biledi. Xatch MakKini Pamelanıń anası Rebekka Barns Diggerge turmısqa shıqqan waqtında onıń menen baylanısta bolǵan edi."
"Digger caught them together, and Digger ended up shooting Hutch dead in a temper and burying Hutch's body on Southfork land.","Digger olardı birge uslaydı hám ashıwı menen Xatchti atıp óltirip, onıń denesi Sautfork jerinde kómedi."
"Digger then brought up Pamela as if she were his own daughter, becoming her legal father.[3] Pamela's mother, Rebecca, left Digger and her children behind in mysterious circumstances when Pamela was a year old, giving Digger the impression that she was dead.","Soń Digger Pamelanı óz qızı sıpatında tárbiyalap, onıń nızamlı ákesi boladı.[3] Pamelanıń anası Rebekka Pamela bir jasqa tolǵanda sırlı jaǵdaylarda Diggerdi hám balaların taslap ketedi, Diggerge ol ólgen dep oylaw tásirin qaldıradı."
"Pamela and Cliff were both raised by Digger and Digger's sister, their aunt Maggie.","Pamela hám Kliff ekewi de Digger hám Diggerdiń qarındası, olardıń ájapası Meggi tárepinen tárbiyalanǵan."
"As a member of the Barnes family, Pamela was initially met with suspicion and hostility from the rival Yuing family after she had married Bobby Yuing and moved onto the Southfork Ranch to live with her new husband.","Barnes shańaraǵınıń aǵzası sıpatında, Pamela dáslep Bobbi Yuingke turmısqa shıqqannan hám jańa kúyewi menen jasawǵa Sautfork ranchosına kóshkennen keyin, qarsılas Yuing shańaraǵı tárepinen gúmanlanıw hám dushpanlıq penen qabıl etildi."
"The strongest hostility towards Pamela came from Bobby's older brother, J.R. Yuing, who tried to drive Pamela off Southfork Ranch with methods of bribery and intimidation, as well as trying to con Bobby into believing that Pamela was having an affair with her ex-boyfriend, Ray Krebbs.","Pamelaǵa qarata eń kúshli dushpanlıq Bobbidiń úlken ájaǵası J.R. Yuingten keldi. Ol para beriw hám qorqıtıw usılları menen Pamelanı Sautfork ranchosınan quwıp shıǵarıwǵa háreket etti, sonday-aq Bobbiǵa Pamelanıń burınǵı dostı Rey Krebbs penen baylanısı bar dep isendiriwge urındı."
"Principal, who wanted to represent her character's outsider perception of the family, would portray this with the cast.","Principal, óz qaharmanınıń shańaraqqa sırttan qarawın kórsetiwdi qálep, bunı aktyorlar menen birge súwretledi."
"Leonard Katzman described her as being ""the world's most isolated lady"".","Leonard Katcman onı ""dúnyadaǵı eń jalǵız hayal"" dep súwretledi."
"When confronted by Katzman about why Principal chose to be isolated from everyone else, he described the situation as: ""After a while, I thought, 'Maybe she doesn't like us'.","Katcman Principaldan nege basqalardan bóleklengenin soraǵanda, ol jaǵdaydı bılay túsindirdi: ""Bir waqıttan keyin, men 'Bálkim, ol bizdi jaqsı kórmeydi' dep oyladım."
I went to see her.,Men onı kóriwge bardım.
"She said, 'No, I like everybody.","Ol: 'Yaq, men hámmeni jaqsı kóremen."
"It's just that I want to feel like an outsider, like Pam Barnes does, being married to a Yuing.'""[1] Principal also took to other ways of improving her character, such as taking voice lessons to perfect a Texas accent.[1] Fellow actor Patrick Duffy analyzed:","Tek men Pem Barns sıyaqlı sırttan kelgen adam sıyaqlı sezingim keledi, Yuingke turmısqa shıqqan bolsam da'"" dedi.[1] Principal sonday-aq óz qaharmanın jaqsılaw ushın basqa usıllardan da paydalandı, mısalı, Texas akcentin jetilistiriw ushın sóylew sabaqlарın aldı.[1] Kásiples aktyor Patrik Daffi talladı:"
" ""She is enigmatic but I must tell you I never had a bad experience because of her enigma."," ""Ol sırlı, biraq onıń sırlılıǵı sebepli mende hesh qashanda jaman tájiriybe bolmadı dep aytıwım kerek."
"What it was, she explained this once, is that she did this on purpose.","Ol bir márte túsindirgenindey, bul onıń maqsetli túrde islegenin bildiredi."
"The choice she made as an actress was, in playing the outsider in the Yuing family, she actually maintained somewhat of an outsider position with the cast as social equals.","Aktrisa sıpatında ol jasaǵan tańlaw, Yuing shańaraǵında sırttan kelgen adam rolinde oynap atırıp, ol haqıyqatında da aktyorlar menen sociallıq teńlik jaǵdayında sırttan kelgen adam poziciyasın saqladı."
She didn't do a lot of the hanging out social activities that a lot of us did because we were together so much.,"Ol bizlerdiń kóbimiz isleytuǵın sociallıq is-ilajlardı kóp islemedi, sebebi biz birge júdá kóp waqıt ótkeretuǵın edik."
"So in that sense, she was maybe a few percentage points removed from the swirl that was the social center of our group.","Sonlıqtan, usı mániste, ol biziń topardıń sociallıq orayı bolǵan qozǵalıstan bir neshe procent alıs edi."
"At least twice a year Larry Hagman and I would go up to Canada – fishing trips, hunting trips, things like that.","Jılına keminde eki ret Lerry Hegman ekewimiz Kanadaǵa baratuǵın edik - balıq awlaw, ańshılıq saparları hám basqalar."
"Steve Kanaly was included in that group, and we would go up together, and Steve and I would take other trips together.","Stiv Kenali da sol toparǵa kiretuǵın edi, hám biz birge baratuǵın edik, Stiv ekewimiz basqa saparlarǵa da birge baratuǵın edik."
"We were a group, and Linda Gray was also a member of that group.","Biz topar edik, hám Linda Grey da sol topardıń aǵzası edi."
Victoria was always slightly outside and didn't participate in those things.,Viktoriya bárqulla azǵana sırtta turatuǵın edi hám bul nárselerde qatnaspaytuǵın edi.
It was her own choice and she felt it was conducive to her playing the part of Pamela.,Bul onıń óz tańlawı edi hám ol bunı Pamela rolinde oynawına járdem beredi dep esaplaytuǵın edi.
"But the times we were together on the set, waiting for scenes to be shot, in the make-up room and everything, it was nothing but convivial.""[1]","Biraq biz birge bolǵan waqıtlarımızda, scenalardı túsiriwdi kútip turǵanda, grimxanada hám basqa jerlerde - bul tek doslarsha bolǵan edi.""[1]"
Victoria Principal has said that she feels Pam changed throughout the course of the series.,Viktoria Principal Pemniń serial dawamında ózgergenin sezgenin ayttı.
"She commented, ""Pam didn’t have two parents, her father was a drunkard, and she really had to fight for everything she aspired to and achieved.","Ol bılay dep pikir bildirdi: ""Pemniń eki ata-anası joq edi, ákesi araqqumar edi, hám ol umtılǵan hám erisken hár bir nárse ushın haqıyqattan da gúresiw kerek boldı."
"When Bobby married her, he wasn’t marrying a milquetoast; she was very, very spirited; she was always a good person.","Bobbi oǵan úylengende, ol qorqaq adamǵa úylenip atırǵan joq edi; ol júdá, júdá ruwxlı edi; ol bárqulla jaqsı adam edi."
"I always felt Pam was the moral centre of the programme but she was complicated, and she was fiery, she had opinions, and she was not afraid to voice them.","Men bárqulla Pemdi baǵdarlamanıń moral orayı dep esapladım, biraq ol quramalı edi, ol otlı edi, onıń pikirleri bar edi hám olardan qorqpay ayta alatuǵın edi."
"But as the years went by, as J.R. became more and more evil, the writers felt, and I certainly understand why for the benefit of the show, that Pam had to become more and more good.""[1] When asked about whether she had any input on her characters growth, she said: ""Once the show achieved extraordinary world wide fame, I don’t think any of us had much input.","Biraq jıllar ótken sayın, J.R. barǵan sayın jawız bola bergende, scenariy jazıwshıları, hám men, álbette, kórsetiwdiń paydasına nege ekenin túsinemen, Pemniń barǵan sayın jaqsı bolıwı kerek dep esapladı.""[1] Onnan qaharmanınıń rawajlanıwına qanday da bir tásir etkenin soraǵanda, ol bılay dedi: ""Kórsetiw ádettennen tıs dúnya júzlik ataqqa eriskennen keyin, bizlerdiń hesh birimizde kóp tásir bolǵan joq dep oylayman."
"You know the old saying, if it's not broken, don’t fix it; I really believe that Lorimar Television looked upon it as something that was working and they did not want to deviate from the formula.""[1]","Eski naqıldı bilesiz, eger buzılmaǵan bolsa, dúzetpе; men Lorimar Television bunı islep atırǵan bir nárse dep qaraǵanına hám formuladan awıspawdı qálegenine haqıyqattan da isenemen.""[1]"
Relationships,Qarım-qatnaslar
"In a dream, Pam (Victoria Principal) clutches Bobby after he was hit by a car.","Túsinde, Pem (Viktoriya Principal) mashina urǵannan keyin Bobbidi qushaqlaydı."
Pamela's marriage to Bobby Yuing is central to understanding her character.,Pamelanıń Bobbi Yuingke turmısqa shıǵıwı onıń xarakterin túsiniw ushın oraylıq áhmiyetke iye.
"The couple produced the opening scene of Dallas when the show first aired in 1978, with Bobby bringing his new bride home to meet Jock and Miss Ellie Yuing.[1] Their complex relationship has often been compared to that of Shakespeare's Romeo and Juliet.","Jup Dallas serialı birinshi ret efirge shıqqanda, 1978-jılı kórsetiwdiń ashılıw scenasın islep shıǵardı, onda Bobbi jańa kelinin Djok hám Miss Elli Yuing penen tanısıw ushın úyge alıp keledi.[1] Olardıń quramalı qatnasıqları kóbinese Shekspirdiń Romeo hám Djulettasınıń qatnasıqlarına salıstırılǵan."
"When asked about whether or not series creator David Jacobs had this parallel relationship in mind from the start, he said: ""Yes, guilty (laughs)"".[2] Relations can be made from William Shakespeare's two feuding families in Romeo and Juliet, the Montagues and the Capulets.","Seriya avtorı Devid Djeykobstan bul parallel qatnasıqlardı bastan oylaǵan ba dep soraǵanda, ol: ""Awa, ayıplıman (kúledi)"" dep juwap berdi.[2] William Shekspirdiń Romeo hám Djulettasındaǵı eki dushpan shańaraq - Montekkilar hám Kapulettiler menen baylanıslar bar."
"These families represent the Barnes and the Yuing feuding families, with Pamela being portrayed as Juliet Capulet and Bobby as Romeo Montague.[2] According to Patrick Duffy, being immediately paired off with Principal was a challenge.","Bul shańaraqlar dushpanlasqan Barns hám Yuing shańaraqların bildiredi, bunda Pamela Djuletta Kapuletti, al Bobbi Romeo Montekki sıpatında súwretlengen.[2] Patrik Daffidiń aytıwınsha, dárriw Principal menen juplasıw qıyın boldı."
"He said, ""We were in a constant state of competition.","Ol bılay dedi: ""Biz úziliksiz báseki halatta boldıq."
"We were very territorial in front of the camera, and it was a strain.""[1] However, their off-screen relationship significantly improved in the show's third season, with Duffy explaining: ""I developed an appreciation for her, and I think for the first time she started to trust me.","Biz kamera aldında júdá kólemli edik, hám bul kúshleniwge alıp keldi.""[1] Biraq, olardıń ekrandan tıs qatnasları serialdıń úshinshi máwsiminde áhmiyetli dárejede jaqsılandı."
"Some of the best scenes on the show were between Victoria and me, and they happened after we got comfortable with each other.""[1]","Daffi bılay dep túsindiredi: ""Men oǵan húrmet sezimin rawajlandırdım, hám meniń oyımsha, ol birinshi ret maǵan isene basladı."
,"Serialdaǵı eń jaqsı scenalardan bir neshewi Viktoriya ekewimiz arasında boldı, hám olar bir-birimiz benen qolaylı sezgenimizden keyin júz berdi.""[1]"
Pamela and Bobby's relationship changed significantly as the show went on and began to progress.,Pamela hám Bobbidiń qarım-qatnasları serial dawam etken hám rawajlanǵan sayın áhmiyetli túrde ózgerdi.
"In order to create conflict, the producers brought in actors Priscilla Presley (Jenna Wade) and John Beck (Mark Graison) to cause drama for the couple.[1] Eventually, the two characters divorced one another and went their separate ways.","Konflikt jaratıw ushın, prodyuserler jup ushın drama jaratıw maqsetinde Priscilla Presli (Djenna Ueyd) hám Djon Bek (Mark Grayson) aktyorların alıp keldi.[1] Aqır-aqıbetinde, eki qaharman ajırastı hám óz jolları menen ketti."
"After becoming involved with Yuing Oil, Bobby tended to put Pam on the backburner with the company coming first.","Yuing Oil kompaniyasına aralasqannan soń, Bobbi Pemdı ekinshi orınǵa qoyıp, kompaniyanı birinshi orınǵa qoydı."
"In an interview with People, Principal said: ""I wouldn't put up with the way Pam is treated by Bobby.""[2] She also added, ""Our marriage just doesn't work anymore and I want a divorce.""[2] With the impending couple doomed, Pamela began a newfound relationship with Mark Graison (played by John Beck).","People jurnalı menen bolǵan intervyuda Principal bılay dedi: ""Men Bobbidiń Pemǵa bunday qatnasına shıdamaǵan bolar edim.""[2] Ol jáne qosıp: ""Biziń nekemiz endi jumıs islemeydi hám men ajırasıwdı qáleymen"" dedi.[2] Jup ajırasıwǵa qarap baratırǵanda, Pamela Mark Grayson (Djon Bek oynaǵan) menen jańa qarım-qatnas basladı."
The producers of Dallas were faced with the obstacle of getting the audience to root for a new love interest in Pam's life.,Dallas prodyuserleri tamashagóylerdiń Pemniń ómirindegi jańa muhabbat qatnasıqtı qollap-quwatlaw máselesin sheshiwi kerek boldı.
"When asked about the reception of his characters relationship with Pamela, Beck commented: ""It was always set up that way from the beginning, so it was quite a task and of course they came back together in the long run.","Bekte onıń qaharmanınıń Pamela menen qatnasıǵına tamashagóylerdiń qanday qaraǵanı haqqında soraǵanda, ol bılay dep pikir bildirdi: ""Bul basınan usılay belgilengen edi, sonlıqtan bul úlken wazıypa edi hám, álbette, olar aqır-aqıbetinde qaytadan birge boldı."
I was just hoping for the best.,Men tek eń jaqsısın úmit etken edim.
"I never got an extraordinary reaction from the public but it was everywhere, so constant recognition.","Men jámiyetten ádetten tıs reakciya alǵan joqpan, biraq bul hámme jerde bar edi, sonlıqtan úziliksiz tanıw boldı."
It was pretty amazing but I never saw it the way he sees it but I can see his point of view.,"Bul júdá tańqalarlıq edi, biraq men bunı ol kórgenindey kórgen joqpan, biraq onıń kóz-qarasın túsinemen."
"I never really looked at it like that.""[1]","Men bunı hesh qashan usılay qaraǵan emes edim.""[1]"
"In 1985, Patrick Duffy announced his intentions to leave the show which left Pamela and Bobby permanently disconnected from each other.","1985-jılı Patrik Daffi serialdan ketiw niyetin bildirdi, bul Pamela hám Bobbidi bir-birinen birotala ajıratıp tasladı."
"When Duffy initially left Dallas in 1985, it was assumed that Pamela and Bobby's relationship had finally ended after a brief reconciliation during that season.","Daffi dáslepki ret 1985-jılı Dallastı taslap ketkeninde, sol máwsimde qısqa muddetli jarasıwdan soń Pamela menen Bobbidiń qatnasıqları aqırında tamamlanǵan dep esaplanǵan edi."
"However, the actor returned to the show the following season after the ratings began to fall.[1] Leonard Katzman said, ""Without Bobby we lost the white knight to J.R. and the Romeo to Victoria Principal's Juliet.","Biraq, reytingler tómenley baslaǵannan soń, aktyor kelesi máwsimde kórsetiwge qayttı.[1] Leonard Katcman bılay dedi: ""Bobbisiz biz J.R. ge qarsı aq atlı shabandozdı hám Viktoriya Principaldiń Djulettasına Romeonı joǵalttıq."
"With Patrick back we can return to the family drama that made the show.""[2] The entire previous season was written off as a dream, with Pamela waking up and finding Bobby alive in the shower.[1]","Patrik qaytqannan keyin biz kórsetiwdi jaratqan shańaraqlıq dramaǵa qayta alamız.""[2] Aldıńǵı pútkil máwsim tús dep jazıp taslandı, Pamela oyandı hám Bobbidi dushta tiri halda taptı.[1]"
Storylines,Syujetler
Original run,Túpnusqa dawamı
"J.R. Yuing (Larry Hagman) is the central antagonist of Dallas, who openly hates Pam.","J.R. Yuing (Larry Hegman) Dallastıń tiykarǵı antagonisti bolıp, ol ashıqtan-ashıq Pemdı jek kóredi."
"In the pilot episode of Dallas, Pam and Bobby (Patrick Duffy) elope in New Orleans and are married by a Justice of the Peace.[1] After Bobby brings Pam home to Southfork, she is met with great hostility from the Yuing family for being the daughter of their enemy, Digger Barnes (Keenan Wynn, originally David Wayne).[1] Early on, Bobby's brother, J.R. Yuing (Larry Hagman), accuses Pamela of being a spy for her brother, Cliff Barnes (Ken Kercheval), who is building a case against Yuing Oil, claiming that she passed a very important company file to Cliff.","Dallastıń pilot epizodında Pem hám Bobbi (Patrik Daffi) Jańa Orleansqa qashıp ketedi hám Tınıshlıq sudi tárepinen nekege turadı.[1] Bobbi Pemdi Sautforkqa alıp kelgennen soń, ol Yuing shańaraǵınıń dushpanı Digger Barnstıń (dáslepki Devid Ueyn, keyin Kinan Vinn) qızı bolǵanı ushın Yuing shańaraǵınıń úlken dushpanlıǵına duwshar boladı.[1] Dáslepki waqıtları Bobbidiń ájaǵası J.R. Yuing (Larry Hegman) Pamelanı onıń ájaǵası Kliff Barns (Ken Kercheval) ushın tıńshı dep ayıplaydı."
"Bobby vigorously defends his wife and the family eventually find out that Pam is innocent.[1] Shortly after the pilot episode, Pam becomes pregnant with Bobby's child.",Kliff Barns Yuing Oil kompaniyasına qarsı is qozǵap atır edi hám J.R. Pamelanı kompaniyanıń júdá áhmiyetli faylın Kliffke bergen dep ayıplaydı.
,Bobbi hayalın qattı qorǵaydı hám shańaraq aqırında Pemniń ayıpsız ekenin biledi.[1] Pilot epizodtan az waqıt ótkennen soń Pem Bobbidiń balasına ekiqabat boladı.
"However, she argues with a drunk J.R. and falls from the rafter of a barn, prompting her to miscarry the baby.[2]","Biraq, ol más J.R. menen jánjellesedi hám qoranıń tóbesinen qulap túsedi, nátiyjesinde bala túsip qaladı.[2]"
"After her miscarriage, much of the hostility from the family evaporates, with the exception of J.R. He openly despises her and her brother.","Pemniń balasınıń túsip qalıwınan keyin, J.R. di esapqa almaǵanda, shańaraqtıń kópshilik bóliminiń dushpanlıǵı joǵaladı."
"In 1979, Pam is told by Digger's doctor that Digger was a carrier of neurofibromatosis, and that she and Cliff, as his children, were carriers; as neurofibromatosis is a potentially fatal disease to infants.[1] Ironically, Pam soon discovers she is pregnant again.","J.R. onı hám onıń ájaǵasın ashıqtan-ashıq jek kóredi. 1979-jılı Pemǵa Diggerdiń shıpakeri Diggerdiń neurofibromatoz tasıwshısı bolǵanın hám onıń balaları sıpatında Pem hám Kliff te tasıwshılar ekenin aytadı; neurofibromatoz náreste balalardı ólimge alıp keliwi múmkin bolǵan kesel.[1] Tańqalarlıǵı, Pam tez arada qaytadan ekiqabat bolǵanın biledi."
"As before, however, tragedy strikes as a rattlesnake frightens Pam's horse when she is out riding and throws her, causing a second miscarriage.[1] In 1980, Pam watches Digger die slowly and painfully as a result of his decades of heavy drinking.","Biraq, burınǵıday, qayǵılı waqıya júz beredi: Pem at minip júrgende, shıńǵırawıq jılan onıń atın úrkitedi hám ol qulap túsedi, nátiyjesinde ekinshi ret bala túsiriw júz beredi.[1] 1980-jılı Pem Diggerdiń on jıllar dawamında kóp ishiwi nátiyjesinde aqırın hám azaplı ólimin kóredi."
"On Digger's deathbed, he tells Pam that she's not his biological child, but born after an affair her mother Rebecca (Priscilla Pointer) had with Hutch McKinney (William Watson).","Digger ólimialdı halında Pemǵa onıń biologiyalıq balası emesligin, al onıń anası Rebekka (Priscilla Pointer) Xatch MakKinni (William Watson) menen baylanısta bolǵannan keyin tuwılǵanın aytadı."
"Overwhelmed by a sense of loss after Digger's death and deathbed confession, she pushes to find out more about what happened to her mother.","Diggerdiń ólimi hám ólimialdı moyınlawınan keyin joǵaltıw seziminen basım bolıp, ol anasına ne bolǵanı haqqında kóbirek biliwge umtıladı."
"She develops a notion – a dream born out of grief – that perhaps her mother isn't dead after all.[2] Then a private investigator turns up evidence that her mother had not died as Digger had believed, but was alive in Houston.","Ol bir túsinik - qayǵıdan tuwılǵan árman - anasınıń bálkim ele tiri ekenin oylaydı.[2] Soń jeke detektiv onıń anasınıń Digger oylaǵanday ólmegeni, al Xyustonda tiri ekenine dálil tabadı."
"Meanwhile, Bobby has taken over Ewing Oil while J.R. is convalescing after being shot.","Sol arada, J.R. atılǵannan keyin táwir bolıp atırǵan waqıtta Bobbi Yuing Oil kompaniyasın basqarıwdı óz qolına aladı."
"Pam watches her husband get deeper and deeper into the heart of business in an effort to prove himself, and takes note of Bobby's instinctive attraction to power, which she realizes might be a danger to their marriage.[3]","Pem kúyewiniń ózin dálillew ushın biznestiń júregine barǵan sayın terеńirek kirip baratırǵanın kóredi hám Bobbidiń hákimlikke bolǵan instinktiv qızıǵıwshılıǵın bayqaydı, bul olardıń nekesine qáwip tuwdırıwı múmkin ekenin túsinedi.[3]"
"The baby issue continue to haunt Pam, after learning that she is unlikely to carry a child past the third month of pregnancy.","Bala máselesi Pemdı qıynawın dawam etedi, ol ekiqabatlıqtıń úshinshi ayınan keyin balanı kóterip júre almaytuǵının bilgennen soń."
"Her depression culminates in near-fatal tragedy: Pam tries to kill herself by jumping off the top of the place of her employment, The Store.[1] However, Bobby stops her but it is clear that Pam needs psychiatric help.[1] She is admitted to a psychiatric hospital where she can get the help she needs.","Onıń depressiyası ólimge jaqın qayǵılı waqıyaǵa alıp keledi: Pem jumıs ornı ""The Store""diń tóbesinen sekirip, óz janına qastlıq qılıwǵa urınadı.[1] Biraq, Bobbi onı toqtatadı, biraq Pemge psixiatriyalıq járdem kerek ekeni anıq boladı.[1] Ol kerekli járdem ala alatuǵın psixiatriyalıq awırıwxanaǵa jatqızıladı."
"On a surprise visit to Southfork, Pam walks through the front door and sees Bobby with a baby boy in his arms.[1] In soaring spirits, Pam quickly settles into her life as mother to Christopher (Eric Farlow, later Joshua Harris), while Bobby handles the adoption proceedings.[2] She and Bobby grow closer during this period.","Sautforkqa kútilmegen saparında, Pem aldıńǵı esikten kiredi hám Bobbidi qolında kishkene ul bala menen kóredi.[1] Kewli kóterilip, Pem tez arada Kristofer (Eric Farlow, keyin Joshua Harris) anası sıpatındaǵı turmısına úyrenisedi, al Bobbi asırap alıw processine qaraydı.[2] Usı dáwirde ol hám Bobbi bir-birine jaqınlasadı."
"In May 1982, Bobby finally tells Pam about Jeff Faraday (Art Hindle), Kristin Shepard (Mary Crosby) and the fact that J.R. could be Christopher's father.[2] Pam is shocked that Bobby had kept this from her but doesn't hesitate to fly to California with him to find the truth, preparing to fight whoever she had to in order to keep her son.[3] As Rebecca leaves for Houston on business, the Wentworth jet was involved in a midair collision and Rebecca is killed.","1982-jılı may ayında Bobbi aqırında Pemge Jeff Faraday (Art Hindle), Kristin Shepard (Mary Crosby) hám J.R. diń Kristoferdiń ákesi bolıwı múmkin ekeni haqqında aytadı.[2] Pem Bobbidiń bunı onnan jasırǵanına tańlanadı, biraq haqıyqattı bilip alıw ushın onıń menen Kaliforniyaǵa ushıwǵa tayar boladı, ulın saqlaw ushın kim menen bolsa da gúresiwge tayarlanadı.[3] Rebekka biznes boyınsha Xyustonǵa ketken waqıtta, Wentworth samolyotı hawa qatnaslıǵında soqlıǵısıwǵa ushıraydı hám Rebekka kóz jumadı."
Pam is devastated – and angry – blaming the contest between J.R. and Bobby for her mother's death.,Pem qattı qayǵıradı - hám ashıwlanadı - anasınıń ólimine J.R. hám Bobbi arasındaǵı básekini ayıplaydı.
"Pam leaves Bobby and they divorce in the fall of 1983.[4] She then begins a relationship with wealthy businessman Mark Grayson (John Beck), though he soon learns he has a terminal illness and apparently dies in a plane crash.","Pem Bobbidi taslap ketedi hám olar 1983-jılı gúzde ajırasadı.[4] Soń ol bay biznesmen Mark Grayson (John Beck) penen qarım-qatnas baslaydı, biraq ol tez arada ózinde ólimge alıp baratuǵın kesel bar ekenin biledi hám samolyot apatsında qaytıs boladı."
"Pam is unable to accept this and begins searching for Mark, travelling the globe in her efforts, but without success.","Pem bunı qabıl ete almaydı hám Markti izlep baslaydı, dúnya boyınsha sayaxatqa shıǵadı, biraq nátiyjesiz."
"By 1985, Bobby and Pam realize that they are still in love.","1985-jılǵa kelip, Bobbi hám Pem ele bir-birin súyetuǵının túsinedi."
"Bobby proposes, Pam accepts and they spend the night together.","Bobbi usınıs jasaydı, Pem qabıl etedi hám olar birge túneydi."
"The next morning, Bobby saves Pam from being hit by a car driven by her deranged half-sister, Katherine Wentworth (Morgan Brittany), but the car hits him instead.","Kelesi kúni azanda, Bobbi Pemdi onıń aqıldan azǵan ájapası Keterin Ventvort (Morgan Brittany) aydaǵan mashina urıwınan qutqaradı, biraq mashina onıń ózin uradı."
"He dies hours later, leaving Pam heartbroken.[1] For the next year, Pam goes on to work at Ewing Oil and runs Bobby's interest in the company, while reestablishing her relationship with Mark Grayson, who had not died as previously thought.","Ol bir neshe saattan soń qaytıs boladı, Pem qayǵıǵa beriledi.[1] Keyingi jıl dawamında Pem Ewing Oil kompaniyasında jumıs isleydi hám kompaniyadaǵı Bobbidiń úlesin basqaradı, sol waqıtta burın oylanǵanday ólmegen Mark Grayson menen qatnasıqların qayta ornatadı."
"However, the morning after her wedding to Mark, Pam goes into the bathroom and finds Bobby in the shower – alive and well.","Biraq, Mark penen úyleniw toyınan keyingi azanda, Pem vannaxanaǵa kiredi hám Bobbydi dushta - tiri hám saw halda tabadı."
"It transpires that the events of the entire past year were nothing more than a dream she had, and Bobby did not die.[2] Pam and Bobby remarry in 1986, and she receives good news at the end of the 1986–87 season finale: she is finally able to conceive a baby, after confirming that there would be no health risks involved.","Ótken pútkil jıldıń waqıyaları onıń tek túsi bolıp shıǵadı, hám Bobby ólmegen.[2] Pem hám Bobbi 1986-jılı qaytadan úylenedi, hám ol 1986-87-jılǵı máwsim finalında jaqsı xabar aladı: ol aqırında bala kóterip júre aladı, bunıń densawlıqqa qáwpi joq ekenin tastıyıqlaǵannan soń."
"However, she never gets that chance.[3] While calling her husband to tell him the good news, she is in a massive auto accident where she hits an oil tanker which explodes and she is severely burned in the subsequent fire.","Biraq, ol bul múmkinshilikke iye bola almaydı.[3] Kúyewine jaqsı xabardı aytıw ushın qońıraw etip atırǵanda, ol úlken avtomobil apatına ushıraydı, onda neft tasıwshı mashina menen soqlıǵısadı, ol jarıladı hám keyin shıqqan órtte qattı kúyedi."
"While recovering from her burns, she decides to leave Dallas, including Bobby and Christopher, and disappears.","Kúyiklerinen táwir bolıp atırıp, ol Dallastı, sonıń ishinde Bobbi hám Kristoferdi de taslap ketiwdi sheshedi hám joǵalıp ketedi."
She later divorces Bobby for a second time.[3],Ol keyin Bobbi menen ekinshi ret ajırasadı.[3]
"Pam made a brief appearance in the season 12 premiere, with a different appearance as a result of plastic surgery (now played by Margaret Michaels).","Pem 12-máwsimniń premyerasında qısqa payda boladı, plastikalıq operaciya nátiyjesinde basqasha kóriniste (endi Margaret Michaels oynaydı)."
She tells her brother Cliff that she is happy in her new life and plans to marry her doctor David Gordon (Josef Rainer).,Ol ájaǵası Kliffke jańa ómirinde baxıtlı ekenin hám shıpakeri Devid Gordon (Josef Rainer) menen úyleniwdi jobalastırıp atırǵanın aytadı.
"Later, after Cliff leaves, her doctor asks why she didn't tell Cliff that she has a terminal disease and only has a year to live.","Keyin, Kliff ketkennen soń, onıń shıpakeri nege Kliffke onıń ólimge alıp baratuǵın keseli bar ekenin hám tek bir jıl jasaytuǵının aytpaǵanın soraydı."
"This was the character's final appearance in the series, although Pam was not immediately declared dead on the show.[1]","Bul qaharmannıń seriyada aqırǵı payda bolıwı boldı, biraq Pem serialda dárriw óldi dep járiyalanbadı.[1]"
Dallas (2012 TV series),Dallas (2012-jılǵı teleseriyalı)
"During the airing of J.R. Ewing's funeral on March 11, 2013, viewers learned that J.R. had been investigating Pam's disappearance before he died.","2013-jıl 11-martta J.R. Yuingtiń jazılǵan jerlewi efirge shıqqanda, tamashagóyler J.R. ólmesten aldın Pemniń joǵalıwın izertlep atırǵanın bildi."
"In the episode ""Let Me In"", the Ewings discover Rebecca Wentworth left one-third of Barnes Global to her daughter, Pam, which Christopher would inherit in the event of her death.[1] In the episode ""A Call to Arms"", Christopher tries to have his mother declared legally dead so he can inherit her shares of Barnes Global.[1] In the same episode, an agent named Ellis finds a list of deposits made to a Swiss account that mirror the amount in the trust, indicating there is still activity and implying she remains alive."," ""Meni kirgiziń"" epizodında Yuinglar Rebekka Ventvort Barns Globaldıń úshten bir bólegin qızı Pemǵa qaldırǵanın, ol ólgen jaǵdayda Kristofer miyras etip alatuǵının biledi.[1] ""Quralǵa shaqırıw"" epizodında Kristofer anasın nızamlı túrde ólgen dep járiyalaw arqalı Barns Globaldaǵı onıń úlesin miyras etip alıwǵa urınadı.[1] Sol epizodta Ellis atlı agent Shveycariya bankindegi depozitler dizimin tabadı, olar isenim qorındaǵı summalarǵa sáykes keledi, bul ele aktivlik bar ekenin hám ol tiri ekenin bildiredi."
"However, in the episode ""Legacies"", Pam was finally declared dead.[2] Her plastic surgeon, David Gordon, explains that she had been horribly burned in her 1987 car accident, and left her family because she didn't want them to see the way she looked.","Biraq, ""Miyrasxorlar"" epizodında Pem aqırında ólgen dep járiyalanadı.[2] Onıń plastikalıq xirurgi Devid Gordon, onıń 1987-jılǵı avtomobil apatında qattı kúygenin hám shańaraǵın óziniń qanday kóriniste ekenin kórsetpew ushın taslap ketkenin túsindiredi."
"She underwent several surgeries in an attempt to reverse some of the badly scarred tissue left by the oil truck explosion.[2] Unfortunately, she had developed pancreatic cancer.","Ol neft tasıwshı mashina jarılıwınan qalǵan qattı tırtıqlanǵan toqımalardı joq qılıw ushın bir neshe operaciyalardan ótedi.[2] Tilekke qarsı, onda asqazan astı bezi raki rawajlanadı."
"She flew to Abu Dhabi to receive an experimental surgery but died on the operating table.[2] According to Pam's death certificate, she was born on April 10, 1950, and died on July 14, 1989, making her only thirty-nine years old at the time of her death.","Ol eksperimentallıq operaciya alıw ushın Abu-Dabige ushıp baradı, biraq operaciya stolında qaytıs boladı.[2] Pemniń ólim gúwalıǵına sáykes, ol 1950-jıl 10-aprelde tuwılǵan hám 1989-jıl 14-iyulde qaytıs bolǵan, bul onıń ólgen waqtında otız toǵız jasında ekenin kórsetedi."
"However, this contradicts the flashback scenes of the episode ""Jock's Trial, Part II"" in Season 3, in which Pamela's mother is pregnant with Pamela after the 1952 presidential election.","Biraq, bul 3-máwsimniń ""Djoktıń sınaǵı, II bólim"" epizodındaǵı ótmishke qaytıw kórinislerine qarama-qarsı keledi, onda Pamelanıń anası 1952-jılǵı prezident saylawınan keyin Pamelaǵa ekiqabat bolǵan."
"Jesse Metcalfe portrays Pam's adopted son, Christopher Ewing, in the revival of Dallas.",Djessi Metkalf Dallastıń jańa versiyasında Pemniń asırap alǵan ulı KristopherYuingti sáwlelendiredi.
The character of Pamela has been well received by television critics.,Pamela qaharmanı televiziya sınshıları tárepinen jaqsı qabıl etildi.
"Principal received a Golden Globe nomination in the category of ""Best Actress in a Television Series"" at the 40th Golden Globe Awards for her work as Pam.[1] Principal was nominated for a Soap Opera Digest award for ""Outstanding Actress in a Leading Role on a Prime Time Serial"" in 1986.","Principal 40-Altın globus sıylıqları saltanatında Pem rolindegi jumısı ushın ""Televizion seriyalardaǵı eń jaqsı aktrisa"" kategoriyasında Altın globus nominaciyasın aldı.[1] Principal 1986-jılı ""Prime Time serialındaǵı bas roldegi ayırıqsha aktrisa"" nomininaciyasında Soap Opera Digest sıylıǵına usınıldı."
"She also shared a nomination with Patrick Duffy for ""Favorite Super Couple: Prime Time"" in 1988.[2]","Ol 1988-jılı Patrik Daffi menen birge ""Eń súyikli super jup: Prime Time"" nominaciyasın bólisti.[2]"
Pamela crashed into an oil tanker at the end of the tenth season of Dallas.,Pamela Dallastıń onınshı máwsiminiń aqırında neft tasıwshı mashina menen soqlıǵıstı.
The exit storyline was the subject of notable controversy.,Onıń serialdan ketiwi úlken tаrtıslarǵa sebep boldı.
It was left open ended after Principal left the show and the audience had no idea where the character was going.,"Principal serialdan ketkennen keyin, bul syujet sızıǵı ashıq qaldırıldı hám tamashagóyler qaharmannıń qay jerge baratırǵanın bilmedi."
"Hal Erickson of MSN.com said, ""Although Victoria Principal had left Dallas at the end of season ten, by the time the series' 11th season rolled around, Principal's character, Pamela Ewing, was still lingering about, swathed in bandages after being seriously injured in a car accident.","MSN.com saytınıń wákili Xel Erikson bılay dedi: ""Viktoriya Principal onınshı máwsimniń aqırında Dallastı taslap ketken bolsa da, serialdıń 11-máwsimi baslanǵanda, Principaldıń qaharmanı Pamela Yuing ele avtomobil apatında qattı jaraqat alǵannan keyin tańǵıshqa oralıp qalıp atır edi."
"As if to lead viewers to the conclusion that Pamela would suddenly make a complete recovery in the tradition of her husband Bobby Ewing's (Patrick Duffy) ""return from the dead"" at the outset of season ten, the ultimate fate of Pamela was left unresolved for several weeks—and further complicated when the poor girl suddenly vanished from her hospital bed.""[1]","Tamashagóylerdi Pamelanıń onınshı máwsimniń basında kúyewi Bobbi Yuingtiń (Patrick Duffy) 'ólimnen qaytıw' dástúrinde tolıq táwir bolıp ketetuǵınday juwmaqqa ákelgendey, Pamelanıń aqırǵı táǵdiri bir neshe háptege sheshilmey qaldı - hám biyshara qız birden emlewxana tóseginen joǵalǵan jaǵday quramalasıp ketti.""[1]"
Patrick Duffy returned to Dallas in 1986 after being absent for an entire season.,"Patrik Daffy 1986-jılı pútin bir máwsimnen soń ""Dallas""qa qaytıp keldi."
The whole year's worth of episodes was written off entirely as Pam's dream.,Pútkil jıllıq epizodlar Pemniń túsi sıpatında jazıp taslandı.
"The storyline garnered the show a lot of publicity, both good and bad.",Bul syujet kórsetiwge kóp jaqsı hám jaman járiyalanıw alıp keldi.
"The Staff of UGO Networks.com said: ""Soap Operas are known (and at times hated) for their ridiculously implausible storylines, and while '80s primetime suddser Dallas is still one of our favorite guilty pleasures, even the great Ewing empire is not immune to the absurd storytelling techniques the genre has become associated with.","UGO Networks.com xızmetkerleri bılay dedi: ""Sabın operaları ózleriniń aqılǵa sıymaytuǵın syujetleri menen belgili (hám hátteki jek kórinedi), hám 80-jıllardıń primetimedegi ""Dallas"" ele bizlerdiń súyikli gunákar lázzetlerimizden biri bolsa da, hátte ullı Yuing imperiyası da janrǵa baylanıslı bolǵan absurd gúrrińlew usıllarınan qutıla almaydı."
"While your average primetime soap operas don't usually mingle with the stuff of sci-fi and horror, there's an incredibly high rate of characters returning from the dead in the genre.","Ortasha primetimeli sabın operaları, ádetте, ilimiy fantastika hám qorqınıshlı nárseler menen aralaspaydı, biraq janrda ólgennen soń qayta tiriliwshi personajlardıń júdá joqarı kórsetkishi bar."
Case in point: Bobby Ewing.,Mısal ushın: Bobbi Yuing.
"Presumed dead after being run over by his sister-in-law, Katherine Wentworth, who also happened to be obsessed with him, fans (and CBS) had to do without Patrick Duffy, and even worse, ratings, for one whole season.","Onı qayın apa-sıńlisi Ketrin Uentvort basıp ketken dep esaplanǵan edi, ol onıń menen birge obsessiyaǵa túsken edi, ıqlasbentler (hám CBS) Patrik Daffisiz, bunnan da jamanı, pútkil bir máwsim dawamında reytingsiz qalıwǵa májbúr boldı."
"Thus, Larry Hagman, who played Duffy's onscreen brother and despised oil baron J.R. Ewing, along with network execs, persuaded Duffy to return, making it possible (we're talking in soap opera terms here), for Bobby Ewing's character to come back by writing off the ratings nightmare of a season as a dream... a very bad one.""[1]","Sonlıqtan, Daffidiń ekrandaǵı ájaǵası hám jek kóriliwshi neft baronı J.R. Yuingti oynaǵan Larri Hegman tarmaqlıq basshıları menen birge Daffidi qaytıwǵa kóndirdi, bul Bobbi Yuingtiń personajın qaytarıwǵa múmkinshilik berdi (biz bul jerde sabın operası kózqarasınan aytıp atırmız), reytingler hásireti bolǵan máwsimdi tús dep jazıp taslaw arqalı... júdá jaman tús."""
Social media,Sociallıq media
Social media app icons on a smartphone screen.,Smartfon ekranındaǵı sociallıq media qosımsha belgileri.
"Social media are interactive technologies that facilitate the creation, sharing and aggregation of content (such as ideas, interests, and other forms of expression) amongst virtual communities and networks.[1][2] Common features include:[2]","Sociallıq media - bul virtual jámiyetler hám tarmaqlar arasında mazmun (ideyalar, qızıǵıwshılıqlar hám basqa da ózin kórsetiw formaları sıyaqlı) jaratıw, bólisiw hám jıynawdı ámelge asıratuǵın interaktiv texnologiyalar. Ulıwma ózgeshelikleri tómendegilerdi qamtıydı:"
Online platforms that enable users to create and share content and participate in social networking.[1][2][3],"Paydalanıwshılarǵa mazmun (kontent) jaratıw hám bólisiw, sociallıq tarmaqta qatnasıw imkániyatın beretuǵın onlayn platformalar."
"User-generated content—such as text posts or comments, digital photos or videos, and data generated through online interactions.[1][2]","Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent - tekst postlar yamasa kommentariyalar, cifrlı súwretler yamasa videolar hám onlayn óz-ara tásirler arqalı payda bolǵan maǵlıwmatlar."
Service-specific profiles that are designed and maintained by the social media organization.[1][4],Sociallıq media shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanatugın xızmetke tiyisli profiller.
Social media helps the development of online social networks by connecting a user's profile with those of other individuals or groups.[1][4],Sociallıq media paydalanıwshı profilin basqa adamlar yamasa toparlar profilleri menen baylanıstırıw arqalı onlayn sociallıq tarmaqlar rawajlanıwına járdem beredi.
The term social in regard to media suggests platforms enable communal activity.," ""Social"" termini media kontekstinde platformalardıń jámiyet xızmetin ámelge asırıwǵa imkániyat beretuǵının bildiredi."
Social media can enhance and extend human networks.[1] Users access social media through web-based apps or custom apps on mobile devices.,"Sociallıq media adam tarmaqların keńeytip, kúsheytiwi múmkin.[1] Paydalanıwshılar sociallıq mediaǵa veb-baǵdarlamalı qosımshalar yamasa mobil qurılmalardaǵı arnawlı qosımshalar arqalı kiredi."
"These interactive platforms allow individuals, communities, and organizations to share, co-create, discuss, participate in, and modify user-generated or self-curated content.[2][3][4] Social media is used to document memories, learn, and form friendships.[5] They may be used to promote people, companies, products, and ideas.[5] Social media can be used to consume, publish, or share news.","Bul interaktiv platformalar jeke adamlarǵa, jámiyetlerge hám shólkemlerge paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan yamasa ózi tańlaǵan kontentti (mazmundı) bólisiw, birgelikte jaratıw, talqılaw, qatnasıw hám ózgertiw imkániyatın beredi.[2][3][4] Sociallıq media esteliklerdi hújjetlestiriw, úyreniw hám doslıq qarım-qatnas ornatıw ushın qollanıladı.[5] Olar adamlardı, kompaniyalardı, ónimleri hám ideyalardı járiyalaw ushın paydalanılıwı múmkin.[5] Sociallıq media jańalıqlardı qabıl etiw, járiyalaw yamasa bólisiw ushın qollanılıwı múmkin."
"Popular social media platforms with over 100 million registered users include Twitter, Facebook, WeChat, ShareChat, Instagram, Pinterest, QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads and LinkedIn.","100 millionnan artıq dizimge alınǵan paydalanıwshısı bar kóp qollanılatuǵın sociallıq media platformalarına Twitter, Facebook, WeChat, ShareChat, Instagram, Pinterest, QZone, Weibo, VK, Tumblr, Baidu Tieba, Threads hám LinkedIn kiredi."
"Depending on interpretation, other popular platforms that are sometimes referred to as social media services include YouTube, Letterboxd, QQ, Quora, Telegram, WhatsApp, Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, TikTok, and Microsoft Teams.","Túsindiriwge baylanıslı, geydе sociallıq media xızmetleri dep atalatugın basqa da kóp qollanılatuǵın platformalarǵa YouTube, Letterboxd, QQ, Quora, Telegram, WhatsApp, Signal, LINE, Snapchat, Pinterest, Viber, Reddit, Discord, TikTok hám Microsoft Teams kiredi."
Wikis are examples of collaborative content creation.,Vikiler birgelikte kontent jaratıwdıń mısalları bolıp tabıladı.
"Social media outlets differ from old media (e.g. newspapers, TV, and radio broadcasting) in many ways, including quality,[1] reach, frequency, usability, relevancy, and permanence.[2] Social media outlets operate in a dialogic transmission system (many sources to many receivers) while traditional media operate under a monologic transmission model (one source to many receivers).","Sociallıq media qurallari eski mediadan (mısalı, gazetalar, televidenie hám radio xabar tarqatıw) kóp tárepten, sonıń ishinde sapası,[1] jetiw kólemi, jiyiligi, qolaylılıǵı, áhmiyetliligi hám turaqlılıǵı boyınsha ózgeshelenedi.[2] Sociallıq media quralları dialoglı uzatıw sistemasında (kóp derekten kóp qabıllawshıǵa) isleydi, al dástúrli media monologlı uzatıw modeli (bir derekten kóp qabıllawshıǵa) tiykarında jumıs isleydi."
"For instance, a newspaper is delivered to many subscribers, and a radio station broadcasts the same programs to a city.[3]","Mısalı, gazeta kóp jazılıwshılarǵa jetkiziledi, al radio stanciyası bir qalaǵa birdey baǵdarlamalardı tarqatadı.[3]"
"Social media has been criticized for a range of negative impacts on children and teenagers, including exposure to inappropriate content, exploitation by adults, sleep problems, attention problems, feelings of exclusion, and various mental health maladies.[1][2]","Sociallıq media balalar hám jasóspirimlerge tiygizetugın bir qatar keri tásirler ushın sınǵa alınǵan, sonıń ishinde orınsız kontentke duwshar bolıw, úlkenler tárepinen paydalanıw, uyqı máselesi, dıqqat máselesi, shetke shıǵarılıw sezimi hám hár túrli psixikalıq densawlıq mashqalaları bar.[1][2]"
"Other than teens, social media can also affect adults' livelihoods.","Jasóspirimlerden tısqarı, sociallıq media úlkenlerdiń turmıs tárizinе de tásir etiwi múmkin."
"Unfortunately, many people spend too much time on these apps that they do not accomplish their daily tasks or even start their careers.","Tilekke qarsı, kóp adamlar bul qosımshalarǵa sonshelli kóp waqıt jumsaydı, olar kúndelikli wazıypaların orınlay almaydı yamasa hátte karyerasın baslay almaydı."
"Some believe that since others on social media are making money, they can also rely on it for income.","Ayırımlar sociallıq mediada basqalar aqsha tawıp atırǵanın kórip, olar da onı tabıs deregi sıpatında qollanıwı múmkin dep oylaydı."
"This is not healthy or likely for everyone; if it doesn’t work out, their mental health can suffer as they face potential homelessness and find life meaningless.","Bul hámme ushın paydalı yamasa múmkin emes; eger ámelge aspasа, olardıń ruwxıy densawlıǵı jaman bolıp, ómirdi mánissiz dep esaplawı múmkin.[1]"
"For some, this is the main reason they no longer want to live.[1] While social media has its positive aspects—such as people being able to earn money it shouldn’t be their only source of income.","Sociallıq medianiń unamlı tárepleri bar bolsa da - mısalı, adamlardıń aqsha tabıw imkániyatı - bul olardıń jalǵız tabıs deregi bolmawı kerek."
"Others find connections that last a lifetime through online dating, with some actually meeting and getting married through social media apps.","Basqalar onlayn tanısıw arqalı ómirlik baylanıslar tabadı, ayırımları haqıyqatında sociallıq media qosımshaları arqalı ushırasıp, úylenedi."
"However, for those already struggling with mental health issues, social media can exacerbate their problems.","Degen menen, ruwxıy densawlıq máselesi bar adamlar ushın sociallıq media olardıń mashqalaların kúsheytiwi múmkin."
"Nowadays, when people feel sad or depressed, they may avoid going for a walk, picking up a book, or interacting with others.","Házirgi waqıtta, adamlar qapa yamasa túskinlikke túskende, seyilge shıǵıwdan, kitap oqıwdan yamasa basqalar menen baylanısıwdan qashıwı múmkin."
"Instead, they often scroll through these apps day and night, leading to physical health issues as well, while their mental state deteriorates.[1]","Bunıń ornına, olar kóbinese kúni-túni bul qosımshalarǵa kóz juwırtadı, bul fizikalıq densawlıq máselelerine de alıp keledi, al olardıń ruwxıy halı páseуedi.[1]"
"If a person is suffering from unemployment or a lack of purpose, especially after working hard for it, seeing others on social media with everything they desire can make things worse.","Eger adam jumıssızlıqtan yamasa maqsettiń joqlıǵınan azap shegip atırǵan bolsa, ásirese onıń ushın qattı miynet etkennen keyin, sociallıq mediada basqalardıń ózi qálegeniniń barlıǵına iyе ekenin kóriw jaǵdaydı júdá jamanlatıwı múmkin."
"They might continuously compare themselves to those individuals, who may not even be living the lives they appear to be.","Olar úzliksiz ózlerin sol adamlar menen salıstırıwı múmkin, olar haqıyqatında kóringenindey ómir súrmewi múmkin (yaǵnıy social tarmaqtaǵıday)."
Early computing,Erte esaplaw texnologiyası
The PLATO system was launched in 1960 at the University of Illinois and subsequently commercially marketed by Control Data Corporation.,PLATO sisteması 1960-jılı Illinois universitetinde iske túsirildi hám keyinirek Control Data Corporation tárepinen kommerciyalıq jaqtan bazarǵa shıǵarıldı.
"It offered early forms of social media features with innovations such as Notes, PLATO's message-forum application; TERM-talk, its instant-messaging feature; Talkomatic, perhaps the first online chat room; News Report, a crowdsourced online newspaper, and blog and Access Lists, enabling the owner of a note file or other application to limit access to a certain set of users, for example, only friends, classmates, or co-workers.","Ol sociallıq media ózgeshelikleriniń erte formaların usındı, onıń jańalıqlarına Notes, PLATOnıń xabar-forum qosımshasın; TERM-talk, onıń tez xabar almasıw funkciyasın; Talkomatic, bálkim birinshi onlayn sáwbet bólmesi; News Report, kóp paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan onlayn gazeta, blog hám Kiriwge ruqsat dizimleriniń kiriwi, bul jazba faylı yamasa basqa qosımshanıń iyesine belgili bir paydalanıwshılar toparına kiriwdi sheklew imkániyatın berdi, mısalı, tek doslar, klaslaslаr yamasa kásiplesler."
"IMP log for the first message sent over the Internet, using ARPANET.",ARPANET arqalı internet boyınsha jiberilgen birinshi xabarǵa arnalǵan IMP jurnalı.
"ARPANET, which came online in 1967, had by the late 1970s enabled exchange of non-government/business ideas and communication, as evidenced by the network etiquette (or ""netiquette"") described in a 1982 handbook on computing at MIT's Artificial Intelligence Laboratory.[1] ARPANET evolved into the Internet in the 1990s.[2] Usenet, conceived by Tom Truscott and Jim Ellis in 1979 at the University of North Carolina at Chapel Hill and Duke University, was the first open social media app, established in 1980.","1967-jılı iske túsken ARPANET, 1970-jıllardıń aqırına kelip húkimet/bizneskе tiyisli emes ideyalar hám kommunikaciya almasıwın ámelge asırdı, bul 1982-jılı MITtiń Jasalma intellekt laboratoriyasında esaplaw boyınsha qollanbada berilgen tarmaqlıq etiketi (yamasa ""netetiketi"") menen tastıyıqlanǵan.[1] ARPANET 1990-jıllarda Internetke aylandı.[2] 1979-jılı Nоrth Carolina universitetiniń Chapel Hill filialında hám Duke universitetinde Tom Truscott hám Jim Ellis tárepinen oylap tabılǵan Usenet, 1980-jılı dúzilgen birinshi ashıq sociallıq media qosımshası boldı."
"A bulletin board system menu, featuring opinion polls and a ""Who's been on today?"" query","Pikir sorawnaması hám ""Búgin kim keldi?"" sorawın óz ishine alǵan byulleten taqtası sistemasınıń menyusi"
"A precursor of the electronic bulletin board system (BBS), known as Community Memory, appeared by 1973.","Elektronlıq byulleten taqtası sistemasınıń (BTS) aldınǵısı, Community Memory dep atalatugın, 1973-jılı payda boldı."
"Mainstream BBSs arrived with the Computer Bulletin Board System in Chicago, which launched on February 16, 1978.",Tiykarǵı BTSlar 1978-jılı 16-fevralda iske túsken Chicagodaǵı Kompyuter Byulleten Taqtası Sisteması menen keldi.
"Before long, most major US cities had more than one BBS, running on TRS-80, Apple II, Atari, IBM PC, Commodore 64, Sinclair, and similar personal computers.","Kóp ótpey, AQSHtıń kóp iri qalalarında birden artıq BTS bar edi, olar TRS-80, Apple II, Atari, IBM PC, Commodore 64, Sinclair hám usıǵan uqsas jeke kompyuterlerde isledi."
"CompuServe, Prodigy, and AOL were three of the largest BBS companies and were the first to migrate to the Internet in the 1990s.","CompuServe, Prodigy hám AOL úsh iri BTS kompaniyalarınan edi hám 1990-jıllarda Internetke birinshi bolıp kóshti."
"Between the mid-1980s and the mid-1990s, BBSes numbered in the tens of thousands in North America alone.[1] Message forums were the signature BBS phenomenon throughout the 1980s and early 1990s.",1980-jıllardıń ortasınan 1990-jıllardıń ortasına shekem tek Arqa Amerikanıń ózinde on mıńlaǵan BTSlar bar edi.[1] Xabar forumlari 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basında BTSnıń belgili qubılısı boldı.
"In 1991, Tim Berners-Lee integrated HTML hypertext software with the Internet, creating the World Wide Web.","1991-jılı Tim Berners-Li HTML gipertekst baǵdarlamasın Internet penen birlestirdi, bul Dúnyajúzilik tordı jarattı."
"This breakthrough led to an explosion of blogs, list servers, and email services.","Bul áhmiyetli jańalıq bloglar, dizim serverler hám elektron pochta xızmetleriniń kóbeyiwine alıp keldi."
"Message forums migrated to the web, and evolved into Internet forums, supported by cheaper access as well as the ability to handle far more people simultaneously.","Xabar forumları vebke kóshti hám Internet forumlarına aylandı, bul arzan kiriwge hám bir waqıtta kóbirek adamlardı qollap-quwatlaw imkaniyatına iye boldı."
"These early text-based systems expanded to include images and video in the 21st century, aided by digital cameras and camera phones.[1]",Bul dáslepki tekstke tiykarlanǵan sistemalar XXI ásirde cifrlı kameralar hám kameralı telefonlar járdeminde súwretler hám videolardı óz ishine alıw ushın keńeydi.[1]
Social media platforms,Sociallıq media platformaları
"SixDegrees, launched in 1997, is often regarded as the first social media site.",1997-jılı iske túsken SixDegrees kóbinese birinshi sociallıq media saytı dep esaplanadı.
The evolution of online services progressed from serving as channels for networked communication to becoming interactive platforms for networked social interaction with the advent of Web 2.0.[1],Onlayn xızmetlerdiń rawajlanıwı tarmaqlanǵan baylanıs kanalları sıpatında xızmet etiwden Web 2.0 dáwirinde tarmaqlanǵan sociallıq óz-ara tásir ushın interaktiv platformalarǵa aylanıwǵa qaray rawajlandı.[1]
"Social media started in the mid-1990s with the invention of platforms like GeoCities, Classmates.com, and SixDegrees.com.[1] While instant messaging and chat clients existed at the time, SixDegrees was unique as it was the first online service designed for people to connect using their actual names instead of anonymously.","Sociallıq media 1990-jıllardıń ortalarında GeoCities, Classmates.com hám SixDegrees.com sıyaqlı platformalardıń payda bolıwı menen baslandı.[1] Sol waqıtta tez xabar almasıw hám sáwbet klientleri bar bolsa da, SixDegrees ózgeshe edi, sebebi ol adamlardıń anonim emes, al ózleriniń haqıyqıy atların qollanıp baylanısıwı ushın arnalǵan birinshi onlayn xızmet edi."
"It boasted features like profiles, friends lists, and school affiliations, making it ""the very first social networking site"".[1][2] The platform's name was inspired by the ""six degrees of separation"" concept, which suggests that every person on the planet is just six connections away from everyone else.[3]","Ol profiller, doslar dizimi hám oqıw ornı baylanısları sıyaqlı funkciyalarǵa iye bolıp, onı ""eń birinshi sociallıq tarmaq saytı""na aylandırdı.[1][2] Platformanıń atı ""altı dárejeli bóliniw"" koncepciyasınan ilham alǵan, bul koncepciya planetadaǵı hár bir adam basqa hár kimnen tek altı baylanıs uzaqlıqta ekenin bildiredi.[3]"
"In the early 2000s, social media platforms gained widespread popularity with the likes of Friendster and Myspace, followed by Facebook, YouTube, and Twitter.[1]","2000-jıllardıń basında sociallıq media platformaları Friendster hám Myspace sıyaqlılar menen keń tarqaldı, keyinirek Facebook, YouTube hám Twitter payda boldı.[1]"
"Research from 2015 reported that globally, users spent 22% of their online time on social networks,[1] likely fueled by the availability of smartphones.[2] As of 2023 as many as 4.76 billion people used social media[3] some 59% of the global population.","2015-jılǵı izertlewde xabarlaǵanınday, dúnya boyınsha paydalanıwshılar ózleriniń onlayn waqtınıń 22% in sociallıq tarmaqlarǵa jumsaǵan,[1] bul kóbinese smartfonlardıń qol jetimliliginen bolǵan bolıwı múmkin.[2] 2023-jılǵa kelip 4.76 milliard adam, yaǵnıy dúnya xalqınıń 59% i sociallıq medianı paydalanǵan.[3]"
Definition,Anıqlama
A 2015 review identified four features unique to social media services:[1],2015-jılǵı shоlıw sociallıq media xızmetlerine tán tórt ózgeshelikti anıqladı:[1]
Web 2.0 Internet-based applications.[1][2],Web 2.0 Internetke tiykarlanǵan qosımshalar.[1][2]
User-generated content[1][2],Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan kontent[1][2]
User-created self profiles[1][2],Paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan jeke profiller[1][2]
"Social networks formed by connections between profiles,[1][2] such as followers, groups, and lists.","Profiller arasındaǵı baylanıslar arqalı payda bolǵan sociallıq tarmaqlar,[1][2] mısalı, izlewshiler, toparlar hám dizimler."
"In 2019, Merriam-Webster defined social media as ""forms of electronic communication (such as websites for social networking and microblogging) through which users create online communities to share information, ideas, personal messages, and other content (such as videos).""[1]","2019-jılı Merriam-Webster sociallıq medianı bılay anıqladı: ""elektronlıq baylanıstıń túrleri (mısalı, sociallıq tarmaqlar hám mikrobloglar ushın veb-saytlar), olar arqalı paydalanıwshılar maǵlıwmat, ideyalar, jeke xabarlar hám basqa da mazmundı (mısalı, videolar) bólisiw ushın onlayn jámiyetler jaratadı.""[1]"
Services,Xızmetler
Social media encompasses an expanding suite of services:[1],Sociallıq media keńeyip baratırǵan xızmetler toplamın óz ishine aladı:[1]
"• Blogs (ex. HuffPost, Boing Boing)","Bloglar (mısalı, HuffPost, Boing Boing)"
"• Business networks (ex. LinkedIn, XING)","Biznes tarmaqları (mısalı, LinkedIn, XING)"
"• Collaborative projects (Mozilla, GitHub)","Birgelikte islengen proektler (Mozilla, GitHub)"
"• Enterprise social networks (Yammer, Socialcast, Slack)","Kárxana sociallıq tarmaqları (Yammer, Socialcast, Slack)"
"• Forums (Gaia Online, IGN)","Forumlar (Gaia Online, IGN)"
"• Microblogs (Twitter, Tumblr, Weibo)","Mikrobloglar (Twitter, Tumblr, Weibo)"
"• Photo sharing (Pinterest, Flickr, Photobucket)","Súwret bólisiw (Pinterest, Flickr, Photobucket)"
"• Products/services review (Amazon, Upwork)","Ónim/xızmetlerdi sholıw (Amazon, Upwork)"
"• Social bookmarking (Delicious, Pinterest)","Sociallıq belgi qoyıw (Delicious, Pinterest)"
"• Social gaming including MMORPG (Fortnite, World of Warcraft)","MMORPG qosqanda sociallıq oyınlar (Fortnite, World of Warcraft)"
"• Social network (Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE)","Sociallıq tarmaq (Facebook, Instagram, Baidu Tieba, VK, QZone, ShareChat, WeChat, LINE)"
"• Video sharing (YouTube, Vimeo)","Video bólisiw (YouTube, Vimeo)"
"• Virtual worlds (Second Life, Twinity)","Virtual dúnyalar (Second Life, Twinity)"
Some services offer more than one type of service.[1],Ayırım xızmetler birneshe xızmet túrin usınadı.[1]
Mobile social media,Mobil sociallıq media
Mobile social media refers to the use of social media on mobile devices such as smartphones and tablets.,Mobil sociallıq media smartfonlar hám planshetler sıyaqlı mobil qurılmalarda sociallıq medianı paydalanıwdı bildiredi.
"It is distinguished by its ubiquity, since users no longer have to be at a desk in order to participate on a computer.","Ol óziniń hámme jerde bar bolıwı menen ózgeshelenedi, sebebi paydalanıwshılar endi kompyuterde qatnasıw ushın stol basında bolıwı shárt emes."
"Mobile services can further make use of the user's immediate location to offer information, connections, or services relevant to that location.","Mobil xızmetler paydalanıwshınıń házirgi ornın qollanıp, sol orınǵa baylanıslı maǵlıwmat, baylanıslar yamasa xızmetlerdi usına aladı."
"According to Andreas Kaplan, mobile social media activities fall among four types:[1]","Andreas Kaplannıń pikirinshe, mobil sociallıq media xızmetleri tórt túrge bólinedi:[1]"
• Space-timers (location and time-sensitive): Exchange of messages with relevance for a specific location at a specific point in time (posting about a traffic jam),Keńislik-waqıt ólshewshiler (orın hám waqıtqa baylanıslı): Belgili bir waqıtta belgili bir orınǵa tiyisli xabarlar almasıw (jolda tıǵılıs haqqında jazıw)
"• Space-locators (only location sensitive): Posts/messages with relevance for a specific location, read later by others (e.g. a restaurant review)","Keńislik-ornalastırıwshılar (tek orınǵa baylanıslı): Belgili bir orınǵa tiyisli, basqalar tárepinen keyinirek oqılatuǵın jazıwlar/xabarlar (mısalı, restoran haqqında pikir)"
• Quick-timers (only time sensitive): Transfer of traditional social media mobile apps to increase immediacy (e.g. posting status updates),"Tez-taymerler (tek waqıtqa baylanıslı): Tezlikti arttırıw ushın dástúrli sociallıq media mobil qosımshalarınıń kóshiriliwi (mısalı, status jańalawların jiberiwde)"
• Slow-timers (neither location nor time sensitive): Transfer of traditional social media applications to mobile devices (e.g. watching a video),"Ásten-taymerler (orın yamasa waqıtqa baylanıslı emes): Dástúrli sociallıq media qosımshalarınıń mobil qurılmalarǵa kóshiriliwi (mısalı, video kóriw)"
Elements and function,Elementler hám funkciya
Virality,Virallıq
"Certain content has the potential to spread virally, an analogy for the way viral infections spread contagiously from individual to individual.","Geybir mazmun viral túrde tarqalıw potencialına iye, bul viral infekciyalardıń adamnan adamǵa juǵımlı túrde tarqalıwına uqsatıw."
"One user spreads a post across their network, which leads those users to follow suit.","Bir paydalanıwshı óziniń tarmаǵı boyınsha post tarqatadı, bul basqa paydalanıwshılardıń da solay islewine alıp keledi."
A post from a relatively unknown user can reach vast numbers of people within hours.,Salıstırmalı túrde belgisiz paydalanıwshınıń postı bir neshe saаt ishinde kóp sanlı adamlarǵa jetip barıwı múmkin.
Virality is not guaranteed; few posts make the transition.,Virallıq kepillengen emes; az ǵana postlar bunday ótiwdi ámelge asıradı.
Viral marketing campaigns are particularly attractive to businesses because they can achieve widespread advertising coverage at a fraction of the cost of traditional marketing campaigns.,"Viral marketing kampaniyaları biznes ushın ayırıqsha tartımlı, sebebi olar dástúrli marketing kampaniyalarına salıstırǵanda az ǵana ǵárejet penen keń kólemli járiyalaw qamtıwın ámelge asıra aladı."
Nonprofit organizations and activists may also attempt to spread content virally.,Kommerciyalıq emes shólkemler hám aktivistler de mazmundı viral túrde tarqatıwǵa háreket etiwi múmkin.
"Social media sites provide specific functionality to help users re-share content, such as X's and Facebook's ""like"" option.[1]","Sociallıq media saytları paydalanıwshılarǵa mazmundı qayta bólisiwge járdem beriw ushın arnawlı funkciyalardı usınadı, mısalı, X hám Facebooktıń ""unatıw"" opciyası.[1]"
Bots,Botlar
Bots are automated programs that operate on the internet.[1] They automate many communication tasks.,Botlar - bul internette isleytuǵın avtomatlastırılǵan baǵdarlamalar.[1] Olar kóp baylanıs wazıypaların avtomatlastıradı.
This has led to the creation of an industry of bot providers.[2],Bul bot jetkerip beriwshiler industriyasınıń payda bolıwına alıp keldi.[2]
"Chatbots and social bots are programmed to mimic human interactions such as liking, commenting, and following.[1] Bots have also been developed to facilitate social media marketing.[2] Bots have led the marketing industry into an analytical crisis, as bots make it difficult to differentiate between human interactions and bot interactions.[3] Some bots violate platforms' terms of use, which can result in bans and campaigns to eliminate bots categorically.[4] Bots may even pose as real people to avoid prohibitions.[5]","Chatbotlar hám sociallıq botlar unatıw, kommentariy qaldırıw hám izlew sıyaqlı adam háreketin eliklew ushın baǵdarlanǵan.[1] Botlar sociallıq media marketingti jeńillestiriw ushın da islep shıǵılǵan.[2] Botlar marketing industriyasın analitikalıq dáwirge alıp keldi, sebebi botlar adam hám bot óz-ara tásirin ajıratıwdı qıyınlastıradı.[3] Ayırım botlar platformalardıń paydalanıw shártlerin buzadı, bul botlardı kategoriyalı túrde joq etiw ushın tıyım hám kampaniyalarǵa alıp keliwi múmkin.[4] Botlar hátte tıyımlardı aylanıp ótiw ushın haqıyqıy adamlar sıpatında kóriniw múmkin.[5]"
"'Cyborgs'—either bot-assisted humans or human-assisted bots[1]—are used for both legitimate and illegitimate purposes, from spreading fake news to creating marketing buzz.[2][3][4] A common use claimed to be legitimate includes posting at a specific time.[5] A human writes a post content and the bot posts it a specific time.","'Kiborglar' - bot járdeminde isleytuǵın adamlar yamasa adam járdeminde isleytuǵın botlar[1] - jalǵan xabar tarqatıwdan baslap marketing dábdebe jaratıwǵa shekem, nızamlı hám nızamsız maqsetler ushın qollanıladı.[2][3][4] Nızamlı dep esaplanǵan keń tarqalǵan qollanıw belgili bir waqıtta post jaylastırıwdı óz ishine aladı.[5] Adam post mazmunın jazadı, al bot onı belgili bir waqıtta jaylastıradı."
"In other cases, cyborgs spread fake news.[1] Cyborgs may work as sock puppets, where one human pretends to be someone else, or operates multiple accounts, each pretending to be a person.","Basqa jaǵdaylarda, kiborglar jalǵan xabar tarqatadı.[1] Kiborglar ""qolǵap quwırshaqları"" sıpatında islewi múmkin, bunda bir adam basqa birew bolıp kóriniw yamasa hár biri adam bolıp kórinetuǵın bir neshe akkauntlardı basqaradı."
Patents,Patentler
"A multitude of United States patents are related to social media, growing rapidly.","AQSHta sociallıq mediaǵa baylanıslı kóp sanlı patentler bar, olar tez ósip atır."
"As of 2020[update], over 5000 social media patent applications had been published in the United States.[1] Only slightly over 100 patents had been issued.[2]","2020-jılǵa kelip[jańalanǵan], AQSHta 5000 nan artıq sociallıq media patent ótinishleri járiyalanǵan.[1] Tek 100 den azǵana aslam patent berilgen.[2]"
Platform convergence,Platforma konvergenciyası
"As an instance of technological convergence, various social media platforms adapted functionality beyond their original scope, increasingly overlapping with each other.","Texnologiyalıq konvergenciyanıń bir kórinisi sıpatında, hár qıylı sociallıq media platformaları ózleriniń dáslepki kólemlerinen tıs funkciyalardı ózlestirip, bir-biri menen kóbirek qabatlasıp baratır."
"Examples are the social hub site Facebook launching an integrated video platform in May 2007,[1] and Instagram, whose original scope was low-resolution photo sharing, introducing the ability to share quarter-minute 640×640 pixel videos[2] (late extended to a minute with increased resolution).","Mısal retinde - bul sociallıq oraylıq sayt Facebook tıń 2007-jıl may ayında integraciyalanǵan video platformasın iske túsiriwi,[1] hám Instagram nıń, onıń dáslepki kólemi tómen ólshemli foto bólisiw bolǵan, sherek minutlıq 640×640 piksellik videolardı bólisiw imkaniyatın kirgiziwi[2] (keyin ólshemi úlkeytirilgen bir minutqa shekem uzaytılǵan)."
"Instagram later implemented stories (short videos self-destructing after 24 hours), a concept popularized by Snapchat, as well as IGTV, for seekable videos.[3] Stories were then adopted by YouTube.[4]",Instagram keyinirek Snapchat tárepinen keń tarqatılǵan storieslerdi (24 saattan soń ózi joq bolatuǵın qısqa videolar) hám izleniwi múmkin videolar ushın IGTV ni ámelge asırdı.[3] Keyin storiesler YouTube tárepinen de qabıl etildi.[4]
"X, whose original scope was text-based microblogging, later adopted photo sharing,[1] then video sharing,[2][3] then a media studio for business users, after YouTube's Creator Studio.[4]","X, dáslepki kólemi tekst tiykarındaǵı mikroblog bolǵan, keyinirek foto bólisiwdi qabıl etti,[1] soń video bólisiwdi,[2][3] al keyin YouTubetıń Creator Studiosınan soń biznes paydalanıwshılar ushın media studiyasın qostı.[4]"
"The discussion platform Reddit added an integrated image hoster replacing the external image sharing platform Imgur,[1] and then an internal video hosting service,[2] followed by image galleries (multiple images in a single post), known from Imgur.[3] Imgur implemented video sharing.[4][5]","Talqılaw platforması Reddit sırtqı súwret bólisiw platforması Imgur dı almastırıwshı integraciyalanǵan súwret jaylastırıwshını qostı,[1] soń ishki video jaylastırıw xızmetin,[2] al keyin Imgur-dan belgili bolǵan súwret gallereyaların (bir postta bir neshe súwret) qostı.[3] Imgur video bólisiwdi ámelge asırdı.[4][5]"
"YouTube rolled out a Community feature, for sharing text-only posts and polls.[1]",YouTube tek tekst postları hám sorawnamalardı bólisiw ushın Community funksiyasın iske túsirdi.[1]
Usage statistics,Paydalanıw statistikası
"According to Statista, it is estimated that, in 2022, around 3.96 billion people were using social media globally.","Statista maǵlıwmatlarında, 2022-jılı dúnya boyınsha shama menen 3.96 milliard adam sociallıq medianı paydalanǵan."
This number is up from 3.6 billion in 2020.[1],Bul kórsetkish 2020-jılǵı 3.6 milliardtan ósken.[1]
The following is a list of the most popular social networking services based on the number of active users as of January 2024[update] per Statista.[1],"Tómende Statista maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, 2024-jıl yanvar ayındaǵı [jańalanǵan] aktiv paydalanıwshılar sanına qaray eń kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi berilgen.[1]"
"Social networking services with the most users, January 2024",2024-jıl yanvar ayındaǵı eń kóp paydalanıwshıǵa iye sociallıq tarmaq xızmetleri
Usage: before the pandemic,Qollanılıwı: pandemiyaǵa shekem
"A 2009 study suggested that individual differences may help explain who uses social media: extraversion and openness have a positive relationship with social media, while emotional stability has a negative sloping relationship with social media.[1] A 2015 study reported that people with a higher social comparison orientation appear to use social media more heavily than people with low social comparison orientation.[2]","2009-jılǵı izertlew kórsetkendey, jeke ózgeshelikler sociallıq medianı kim paydalanatuǵının túsindiriwge járdem beriwi múmkin: ekstraversiya hám ashıqlıq sociallıq media menen unamlı qarım-qatnasqa iye, al emocional turaqlılıq sociallıq media menen unamsız qıyallanǵan qatnasqa iye.[1] 2015-jılǵı izertlew xabarlaǵanınday, sociallıq salıstırıw baǵdarı joqarı bolǵan adamlar, sociallıq salıstırıw baǵdarı tómen adamlarǵa qaraǵanda sociallıq medianı kóbirek paydalanatuǵın bolıp kórinedi.[2]"
"Common Sense Media reported that children under age 13 in the United States use social networking services although many social media sites require users to be 13 or older.[1] In 2017, the firm conducted a survey of parents of children from birth to age 8 and reported that 4% of children at this age used social media sites such as Instagram, Snapchat, or (now-defunct) Musical.ly ""often"" or ""sometimes"".[2] Their 2019 survey surveyed Americans ages 8–16 and reported that about 31% of children ages 8–12 use social media.[3] In that survey, teens aged 16–18 were asked when they started using social media. the median age was 14, although 28% said they started to use it before reaching 13.","Common Sense Media xabarlaǵanınday, AQSHta 13 jastan kishi balalar sociallıq tarmaq xızmetlerin paydalanǵan, biraq kóp sociallıq media saytları paydalanıwshılardıń 13 yamasa onnan úlken bolıwın talap etedi.[1] 2017-jılı kompaniya tuwılǵannan 8 jasqa shekemgi balalardıń ata-anaları arasında sorawnaмa ótkizip, bul jastaǵı balalardıń 4% i Instagram, Snapchat yamasa (házirgi waqıtta jumıs islemeytuǵın) Musical.ly sıyaqlı sociallıq media saytların ""kóbinese"" yamasa ""geyde"" paydalanatuǵının xabarladı.[2] Olardıń 2019-jılǵı sorawnaması 8-16 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizilip, 8-12 jas aralıǵındaǵı balalardıń shama menen 31% i sociallıq medianı paydalanatuǵının anıqladı.[3] Sol sorawnamada 16-18 jastaǵı jasóspirimlerden sociallıq medianı paydalanıwdı qashаn baslaǵanı soralǵanda, orta jas 14 bolǵan, biraq 28% i 13 jasqa tolmastan aldın paydalanıwdı baslaǵanın aytqan."
Usage: during the pandemic,Pandemiya waqtındaǵı paydalanıw
Usage by minors,Jasóspirimler tárepinen paydalanıw
"Social media played a role in communication during the COVID-19 pandemic.[1] In June 2020, a survey by Cartoon Network and the Cyberbullying Research Center surveyed Americans tweens (ages 9–12) and reported that the most popular application was YouTube (67%).[2] (as age increased, tweens were more likely to have used social media apps and games.)","COVID-19 pandemiyası waqtında sociallıq media kommunikaciyada áhmiyetli rol atqardı.[1] 2020-jılı iyun ayında Cartoon Network hám Cyberbullying Research Center tárepinen ótkizilgen sorawnamada Amerika jasóspirimleriniń (9-12 jas) arasında eń kóp qollanılatuǵın qosımsha YouTube (67%) ekenligin anıqladı.[2] (Jas ósken sayın, jasóspirimlerdiń sociallıq media qosımshaları hám oyınlardı paydalanıw itimallıǵı artqan.)"
"Similarly, Common Sense Media's 2020 survey of Americans ages 13–18 reported that YouTube was the most popular (used by 86% of 13- to 18-year-olds).[3] As children aged, they increasingly utilized social media services and often used YouTube to consume content.","Soǵan uqsas, Common Sense Medianıń 2020-jılı 13-18 jas aralıǵındaǵı amerikalılar arasında ótkizgen sorawnaması YouTubetıń eń kóp tarqalǵanın kórsetti (13-18 jaslılardıń 86% i paydalanǵan).[3] Balalar ósken sayın, olar sociallıq media xızmetlerin kóbirek paydalanıp, YouTubetı mazmun qabıllawda jiyirek qollanǵan."
"Apps used by U.S. tweens (ages 9–12), 2019-2020",2019-2020-jıllarda AQSH jasóspirimleriniń (9-12 jas) paydalanǵan qosımshaları
Social media platforms used by U.S. kids in 2020 (ages 13–18) and 2017 (ages 10–18),2020-jılı (13-18 jas) hám 2017-jılı (10-18 jas) AQSH balaları tárepinen paydalanılǵan sociallıq media platformaları
Another social networking service,Basqa sociallıq tarmaq xızmeti
Do not use social networking service,Sociallıq tarmaq xızmetin paydalanbaw
Reasons for use by adults,Úlkenler tárepinen paydalanıw sebepleri
"While adults were using social media before the COVID-19 pandemic, more started using it to stay socially connected and to get pandemic updates.","Úlkenler (eresekler) COVID-19 pandemiyasınan aldın sociallıq medianı paydalanıp kelgen bolsa da, kóbirek adamlar sociallıq baylanısta qalıw hám pandemiya jańalıqların alıw ushın onı paydalana basladı."
" ""Social media have become popularly use to seek for medical information and have fascinated the general public to collect information regarding corona virus pandemics in various perspectives."," ""Sociallıq media medicinаlıq maǵlıwmat izlew ushın keń qollanıla basladı hám jámiyetshilikti koronavirus pandemiyası haqqında hár túrli kóz-qarastan maǵlıwmat jıynawǵa qızıqtırdı."
"During these days, people are forced to stay at home and the social media have connected and supported awareness and pandemic updates.""[1]","Bul kúnleri adamlar úyde qalıwǵa májbúr bolǵanda, sociallıq media xabardarlıqtı arttırıw hám pandemiya jańalıqların jetkeriwde baylanıstırıwshı hám qollap-quwatlawshı quralǵa aylandı.""[1]"
Healthcare workers and systems became more aware of social media as a place people were getting health information:,Densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám sistemalar sociallıq medianı adamlardıń densawlıq haqqında maǵlıwmat alatuǵın orın sıpatında kóbirek tán ala basladı:
" ""During the COVID-19 pandemic, social media use has accelerated to the point of becoming a ubiquitous part of modern healthcare systems.""[1]"," ""COVID-19 pandemiyası dáwirinde sociallıq medianı paydalanıw házirgi zaman densawlıqtı saqlaw sistemalarınıń hámme jerde bar bólegi bolıp qalatuǵınday dárejege shekem tezlesti.""[1]"
This also led to the spread of disinformation.,Bul jaǵday dezinformaciyanıń tarqalıwına da alıp keldi.
"On December 11, 2020, the CDC put out a ""Call to Action: Managing the Infodemic"".[1] Some healthcare organizations used hashtags as interventions and published articles on their Twitter data:[2]","2020-jıl 11-dekabrde, CDC ""Háreketke shaqırıw: Infodemiyanı basqarıw"" degen xabar shıǵardı.[1] Ayırım densawlıqtı saqlaw shólkemleri xeshteglerdi intervenciya sıpatında paydalandı hám ózleriniń Twitter maǵlıwmatları boyınsha maqalalar járiyaladı:[2]"
" ""Promotion of the joint usage of #PedsICU and #COVID19 throughout the international pediatric critical care community in tweets relevant to the coronavirus disease 2019 pandemic and pediatric critical care.""[1]"," ""Koronavirus keselliginiń 2019-jılǵı pandemiyası hám pediatriyalıq kritikalıq járdem menen baylanıslı tvitlerde xalıqaralıq pediatriyalıq kritikalıq járdem jámiyetshiligi arasında #PedsICU hám #COVID19 hashtaglerin birgelikte qollanıwdı ilgeri súriw.""[1]"
"However others in the medical community were concerned about social media addiction, as it became an increasingly important context and therefore ""source of social validation and reinforcement"" and were unsure whether increased social media use was harmful.[1]","Biraq, medicinalıq jámiyetshiliktiń basqa wákilleri sociallıq media ǵárezliligi haqqında tásirlengen edi, sebebi ol barǵan sayın áhmiyetli kontekstke hám sonıń ushın ""sociallıq tastıyıqlaw hám kúsheytiwdiń deregi""ne aylanıp baratır edi hám olar sociallıq medianı kóbirek paydalanıw zıyanlı bolıwı yamasa bolmawına isenimsiz edi.[1]"
Business,Biznes
"Many businesses use social media for marketing, branding,[1] advertising, communication, sales promotions, informal employee-learning/organizational development, competitive analysis, recruiting, relationship management/loyalty programs,[2] and e-Commerce.","Kóp biznesler sociallıq medianı marketing, brendlew,[1] járiyalaw, baylanıs, satıwdı xoshametlew, rásmiy emes xızmetker oqıwı/shólkemdi rawajlandırıw, básekiles analizi, jumısqa alıw, qarım-qatnastı basqarıw/sadıqlıq baǵdarlamaları,[2] hám elektron sawda ushın paydalanadı."
"Companies use social-media monitoring tools to monitor, track, and analyze conversations to aid in their marketing, sales and other programs.","Kompaniyalar ózleriniń marketing, satıw hám basqa baǵdarlamalarına járdem beriw ushın sáwbetlerdi baqlaw, izlew hám tallaw ushın sociallıq media monitoringi quralların paydalanadı."
"Tools range from free, basic applications to subscription-based, tools.","Qurallar biypul, tiykarǵı qosımshalardan baslap jazılıwǵa tiykarlanǵan qurallarga shekem boladı."
Social media offers information on industry trends.,Sociallıq media industriya tendenciyaları haqqında maǵlıwmat beredi.
"Within the finance industry, companies use social media as a tool for analyzing market sentiment.",Qarjı industriyasında kompaniyalar bazar keypiyatın tallaw ushın sociallıq medianı qural sıpatında paydalanadı.
"These range from marketing financial products, market trends, and as a tool to identify insider trading.[3] To exploit these opportunities, businesses need guidelines for use on each platform.[4]","Bular qarjı ónimlerin marketinglawdan baslap, bazar tendenciyaların hám ishki sawda-satıqtı anıqlaw quralı sıpatında paydalanıwǵa shekem sozıladı.[3] Bul imkániyatlardı paydalanıw ushın bizneslerge hár bir platforma ushın paydalanıw boyınsha kórsetpeler kerek.[4]"
Business use of social media is complicated by the fact that the business does not fully control its social media presence.,Sociallıq medianı biznes maqsetlerinde paydalanıw biznestiń óz sociallıq media bar bolıwın tolıq qadaǵalay almaytuǵını sebepli quramalı.
"Instead, it makes its case by participating in the ""conversation"".[1] Business uses social media[2] on a customer-organizational level; and an intra-organizational level.","Bunıń ornına, ol ""sáwbetlesiwge"" qatnasıw arqalı óz ornın belgileydi.[1] Biznes sociallıq medianı[2] tutınıwshı-shólkem dárejesinde hám ishki-shólkem dárejesinde paydalanadı."
,"Sociallıq media tabıslardı kórsetiw hám basqa jaǵdayda ańsat qol jetpeytuǵın/belgisiz bolǵan resurslarǵa kiriwdi jeńillestirip, kárxanalıq iskerligi hám innovaciyanı xoshametlewi múmkin.[1]"
"Social media can encourage entrepreneurship and innovation, by highlighting successes, and by easing access to resources that might not otherwise be readily available/known.[1]"," ""Sociallıq media marketing ónimdi yamasa xızmetti járiyalaw hám tutınıwshılar menen baylanıs ornatıwǵa járdem bere aladı."
Social media marketing can help promote a product or service and establish connections with customers.,"Sociallıq media marketing tólengen media, tabıs mediası hám menshikli mediaǵa bóliniwi múmkin."
"Social media marketing can be divided into paid media, earned media, and owned media.[1] Using paid social media firms run advertising on a social media platform.",Tólengen sociallıq media arqalı firmalar sociallıq media platformasında reklama alıp baradı.
Earned social media appears when firms do something that impresses stakeholders and they spontaneously post content about it.,Tabıs sociallıq media firmalar mápli táreplerde tásir qaldıratuǵın bir nárse islegende hám olar ol haqqında óz erki menen kontent jaylastırǵanda payda boladı.
Owned social media is the platform markets itself by creating/promoting content to its users.[2],Menshikli sociallıq media - platformanıń óz paydalanıwshıları ushın kontent jaratıw/járiyalaw arqalı ózin járiyalawı.
"Primary uses are to create brand awareness, engage customers by conversation (e.g., customers provide feedback on the firm) and providing access to customer service.[1] Social media's peer-to-peer communication shifts power from the organization to consumers, since consumer content is widely visible and not controlled by the company.[2]","Tiykarǵı maqsetler - brend haqqında xabardarlıqtı payda etiw, tutınıwshılar menen sáwbet arqalı olardı tartıw (mısalı, tutınıwshılar firma haqqında pikir bildiredi) hám tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw imkaniyatın beriw. Sociallıq medianıń teń qatnaslı baylanısı kúshli shólkemnen tutınıwshılarǵa ótkeredi, sebebi tutınıwshı kontenti keń kólemde kórinedi hám kompaniya tárepinen basqarılmaydı."
"Social media personalities, often referred to as ""influencers"", are Internet celebrities who are sponsored by marketers to promote products and companies online.","Sociallıq media tulǵaları, kóbinese ""tásir etiwshiler"" dep ataladı, marketologlar tárepinen onlayn túrde ónimler menen kompaniyalardı járiyalaw ushın qáwenderlik berilgen internet-ataqlı adamlardı."
"Research reports that these endorsements attract the attention of users who have not settled on which products/services to buy,[1] especially younger consumers.[2] The practice of harnessing influencers to market or promote a product or service to their following is commonly referred to as influencer marketing.","Izertlewler kórsetkenindey, bul usınıslar qaysı ónim/xızmetti satıp alıwdı sheshpegen paydalanıwshılardıń, ásirese jas tutınıwshılardıń itibarın tartadı. Tásir etiwshilerdi óz auditoriyasına ónim yamasa xızmetti marketinglaw yamasa járiyalaw ushın paydalanıw ámeliyatı kóbinese tásir etiwshi marketing dep ataladı."""
"In 2013, the United Kingdom Advertising Standards Authority (ASA) began advising celebrities to make it clear whether they had been paid to recommend a product or service by using the hashtag #spon or #ad when endorsing."," ""2013-jılı Birlesken Korollik Reklama Standartları Administraciyası (ASA) ataqlı adamlardı ónim yamasa xızmetti usınıw ushın tólengenligin anıq kórsetiw ushın #spon yamasa #ad heshteglerinen paydalanıwdı usınıs etti."
The US Federal Trade Commission issued similar guidelines.[1],AQSH Federal Sawda Komissiyası usıǵan uqsas kórsetpeler berdi.
Social media platforms also enable targeting specific audiences with advertising.,[1] Sociallıq media platformaları reklamada belgili bir auditoriyaǵa baǵdarlanıw imkaniyatın beredi.
"Users of social media can share, and comment on the advertisement, turning passive consumers into active promoters and even producers.[1] Targeting requires extra effort by advertisers to understand how to reach the right users.[2] Companies can use humor (such as shitposting) to poke fun at competitors.[3] Advertising can even inspire fanart which can engage new audiences.[4] Hashtags (such as #ejuice and #eliquid) are one way to target interested users.[5]","Sociallıq media paydalanıwshıları reklamanı bólisip, pikir bildire aladı, bul passiv tutınıwshılardı aktiv járiyalawshılarǵa hám hátteki óndiriwshilerge aylandıradı. [1] Maqsetti anıqlaw reklama beriwshilerden durıs paydalanıwshılarǵa qalay jetiwdi túsiniw ushın qosımsha kúsh talap etedi."
"User content can trigger peer effects, increasing consumer interest even without influencer involvement.","[2] Kompaniyalar házilik (mısalı, shitposting) arqalı básekileslerinen kúlip qoyıwı múmkin."
"A 2012 study focused on this communication reported that communication among peers can affect purchase intentions: direct impact through encouraging conformity, and an indirect impact by increasing product engagement.","[3] Reklama hatte fanart dóretiwge ilham berip, jańa auditoriyalardı tartıwı múmkin. [4] Heshtegler (mısalı, #ejuice hám #eliquid) qızıǵıwshı paydalanıwshılardı obyektke alıwdıń bir usılı. [5]"
,"Paydalanıwshı kontenti tásir etiwshilerdiń qatnasısız teńlesler tásirin payda etip, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıwı múmkin."
,"2012-jılı ótkerilgen izertlew bul baylanıstı úyrenip, teńlesler arasındaǵı baylanıstıń satıp alıw niyetine tásir etiwi múmkinligin bildirdi: sáykeslikti xoshametlewge tikkeley tásir hám ónimge qızıǵıwshılıqtı arttırıw arqalı reklama tásir."
This study claimed that peer communication about a product increased product engagement.[1],Bul izertlew ónim haqqında teńlesler arasındaǵı baylanıs ónimge qızıǵıwshılıqtı arttıradı dep tastıyıqladı.
Science,"[1]"" Ilim"
"Scientists use social media to share their scientific knowledge and research on platforms such as ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X, and Academia.edu.[1] The most common platforms are X and blogs.","Ilimpazlar ilimiy bilimler hám izertlewlerin bólisiw ushın ResearchGate, LinkedIn, Facebook, X hám Academia.edu sıyaqlı sociallıq media platformalarınan paydalanadı. [1] Eń kóp qollanılatuǵın platformalar - X hám bloglar."
"The use of social media reportedly has improved the interaction between scientists, reporters, and the general public.","Sociallıq medianı qollanıw ilimpazlar, jurnalistler hám jámiyet arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqsılaǵanı haqqında xabarlar bar."
"Over 495,000 opinions were shared on X related to science between September 1, 2010, and August 31, 2011.[2] Science related blogs respond to and motivate public interest in learning, following, and discussing science.","2010-jıl 1-sentyabrden 2011-jıl 31-avgustqa shekem X platformasında ilim menen baylanıslı 495,000 nan aslam pikir bólisildi. [2] Ilim menen baylanıslı bloglar jámiyettiń ilimdi úyreniw, izbe-iz qızıǵıw hám talqılaw qızıǵıwshılıǵına juwap beredi hám motivaciya beredi."
,Jazıwlar tez jazılıwı múmkin hám oqıwshılarǵa avtorlar menen real waqıtta óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beredi.
"Posts can be written quickly and allow the reader to interact in real time with authors.[3] One study in the context of climate change reported that climate scientists and scientific institutions played a minimal role in online debate, exceeded by nongovernmental organizations.[4]",[3] Klimattıń ózgeriwin izertlew kontekstinde ótkerilgen bir izertlew klimatolog ilimpazlar hám ilimiy institutlar onlayn talqılawda minimallıq rol atqarǵanın hám húkimetlik emes shólkemler tárepinen alǵa ilgerlegenin bildirdi. [4]
Academia,Akademiya
"Academicians use social media activity to assess academic publications,[1] to measure public sentiment,[2] identify influencer accounts,[3] or crowdsource ideas or solutions.[4] Social media such as Facebook, X are also combined to predict elections via sentiment analysis.[5] Additional social media (e.g. YouTube, Google Trends) can be combined to reach a wider segment of the voting population, minimise media-specific bias, and inexpensively estimate electoral predictions which are on average half of a percentage point off the real vote share.[6]","Akademikler sociallıq media belsendiligin akademiyalıq basılımlardı bahalaw,[1] jámiyetlik pikirdi ólshew,[2] tásir etiwshi akkauntlardı anıqlaw,[3] yamasa ideyalar yamasa sheshimlerdi crowdsourcing etiw ushın paydalanadı.[4] Facebook, X sıyaqlı sociallıq media platformaları da sezimlerdi analizlew arqalı saylaw nátiyjelerin boljaw ushın birlestirip qollanıladı.[5] Qosımsha sociallıq media (mısalı, YouTube, Google Trends) dawıs beriwshilerdiń keńirek segmentine jetip barıw, mediaga tán birjaqlılıqtı minimallastırıw hám ortasha haqıyqıy dawıs úlesinen yarım procent ayrılıp turatuǵın saylaw boljamların arzan bahalawga qollanılıwı múmkin.[6]"
School admissions,Oqıw ornına qabıllaw
"In some places, students have been forced to surrender their social media passwords to school administrators.[1] Few laws protect student's social media privacy.",Ayırım jerlerde oqıwshılar sociallıq media parolların mektep administraciyasına tapsırıwǵa májbúr bolǵan.[1] Oqıwshılardıń sociallıq media qupıyalıǵın qorǵaytugın nızamlar az.
Organizations such as the ACLU call for more privacy protection.,ACLU sıyaqlı shólkemler qupıyalıqtı qorǵawdı kúsheytiwdi talap etedi.
They urge students who are pressured to give up their account information to resist.[2],Olar akkaunt maǵlıwmatların beriwge qısım kórsetilgen oqıwshılardı qarsılıq kórsetiwge shaqıradı.[2]
Colleges and universities may access applicants' internet services including social media profiles as part of their admissions process.,Kolledjler hám universitetler qabıllaw processi dawamında ótinish beriwshilerdiń sociallıq media profillerinen ibarat internet xızmetlerine kiriwi múmkin.
"According to Kaplan, Inc, a corporation that provides higher education preparation, in 2012 27% of admissions officers used Google to learn more about an applicant, with 26% checking Facebook.[1] Students whose social media pages include questionable material may be disqualified from admission processes.","Joqarı oqıw ornına tayarlıq xızmetlerin kórsetiwshi Kaplan, Inc korporaciyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jılı qabıllaw xızmetkerleri ótinish beriwshiler haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 27% jaǵdayda Google, 26% jaǵdayda Facebook paydalanǵan.[1] Sociallıq media betlerinde gúmanlı materiallar bar oqıwshılar qabıllaw processinen shıǵarılıwı múmkin."
" ""One survey in July 2017, by the American Association of College Registrars and Admissions Officers, reported that 11 percent of respondents said they had refused to admit an applicant based on social media content."," ""2017-jıl iyul ayında Amerikanıń Kollej Registratorları hám Qabıllaw Xızmetkerleri Assocaciyası tárepinen ótkerilgen bir sorawnama boyınsha, respondentlerdiń 11 procenti sociallıq media mazmunı tiykarında talabandı qabıllawdan bas tartqanın bildirgen."
"This includes 8 percent of public institutions, where the First Amendment applies.",Bul kórsetkish Birinshi dúzetiwge tiyisli bolǵan mámleketlik institutlardıń 8 procentin óz ishine aladı.
"The survey reported that 30 percent of institutions acknowledged reviewing the personal social media accounts of applicants at least some of the time.""[1]","Soraw-juwap nátiyjesinde institutlardıń 30 procenti ótinish beriwshilerdiń jeke sociallıq media akkauntların hesh bolmaǵanda geyde qarap shıǵıwın moyınlaǵan.""[1]"
Court cases,Sud isleri
"Social media comments and images have been used in court cases including employment law, child custody/child support, and disability claims.","Sociallıq media kommentariyaları hám súwretleri jumıs nızamı, balaǵa ǵamxorlıq/balanı qollap-quwatlaw hám mayıplıq talapları boyınsha sud islerinde qollanılǵan."
"After an Apple employee criticized his employer on Facebook, he was fired.","Apple xızmetkeri óz jumıs beriwshisin Facebook ta sınǵa alǵannan keyin, ol jumıstan shıǵarıldı."
"When the former employee sued Apple for unfair dismissal, the court, after examining the employee's Facebook posts, reported in favor of Apple, stating that the posts breached Apple's policies.[1] After a couple broke up, the man posted song lyrics ""that talked about fantasies of killing the rapper's ex-wife"" and made threats.","Burınǵı xızmetker Apple kompaniyasın ádalatsız bosatıw boyınsha sudqa bergen waqtında, sud xızmetkerdiń Facebook jazıwların teksergennen soń, jazıwlar Apple siyasatın buzǵanın aytıp, Apple paydasına qarar shıǵarǵan.[1] Bir jup ajırasqannan keyin, er adam ""repperdiń burınǵı hayalın óltiriw fantaziyaları haqqında aytqan"" qosıq sózlerin jaylastırıp, qorqıtıwlar járiyalaǵan."
"A court reported him guilty.[1] In a disability claims case, a woman who fell at work claimed that she was permanently injured; the employer used her social media posts to counter her claims.[1]","Sud onı ayıplı dep esaplaǵan.[1] Mayıplıq talabı boyınsha bir iste, jumısta qulaǵan hayal óziniń birotala jaraqatlanǵanın aytqan; jumıs beriwshi onıń sociallıq media jazıwların onıń talabına qarsı dalil retinde qollanǵan.[1]"
Health,Densawlıq
Adolescents,Jasóspirimler
"Social media can offer a support system for adolescent health, because it allows them to mobilize around health issues that they deem relevant.[1] For example, in a clinical study among adolescent patients undergoing obesity treatment, participants' claimed that social media allowed them to access personalized weight-loss content as well as social support among other adolescents with obesity.[2][3]","Sociallıq media jasóspirimler densawlıǵı ushın qollap-quwatlaw sistemasın usına aladı, sebebi ol olardı ózi ushın áhmiyetli dep esaplaǵan densawlıq máselelerine dıqqatın qaratıwǵa imkaniyat beredi.[1] Mısalı, semizlikti emlewden ótip atırǵan jasóspirimlerdegi klinikalıq izertlewde, qatnasıwshılar sociallıq media olardı jeke salmaǵın túsiriw mazmunına hám basqa semiz jasóspirimlerdegi sociallıq qollap-quwatlawǵa kiriwine imkaniyat bergenin aytqan.[2][3]"
"While social media can provide health information, it typically has no mechanism for ensuring the quality of that information.[1] The National Eating Disorders Association reported a high correlation between weight loss content and disorderly eating among women who have been influenced by inaccurate content.[1][2] Health literacy offers skills to allow users to spot/avoid such content.","Sociallıq media densawlıq haqqında maǵlıwmat bere alsa da, ádette bul maǵlıwmattıń sapasın támiyinlew mexanizmi joq.[1] Milliy As Buzılıwları Assocaciyası salmaǵın túsiriw mazmunı menen nadurıs maǵlıwmatqa tásirlengen hayallar arasındaǵı tartipsiz awqatlanıw arasında joqarı baylanıs bar ekenin xabarladı.[1][2] Densawlıq sawatlılıǵı paydalanıwshılarǵa bunday mazmundı anıqlaw/aldın alıw kónlikpelerin beredi."
Efforts by governments and public health organizations to advance health literacy reportedly achieved limited success.[3],Húkimetler hám jámiyetlik densawlıq shólkemleri tárepinen densawlıq sawatlılıǵın arttırıw boyınsha kórsetilgen háreketler sheklengen tabısqa eriskenin bildirdi.[3]
"Social media such as pro-anorexia sites reportedly increase risk of harm by reinforcing damaging health-related behaviors through social media, especially among adolescents.[1][2][3]","Anoreksiyaǵa qarsı saytlar sıyaqlı sociallıq media, ásirese jasóspirimlerde, sociallıq media arqalı zıyanlı densawlıqqa baylanıslı háreketlerdi kúsheytip, zıyan keltiriw qáwpin arttıradı dep xabarlanadı.[1][2][3]"
Pandemic,Pandemiya
"During the coronavirus pandemic, inaccurate information from all sides spread widely via social media.[1] Topics subject to distortion included treatments, avoiding infection, vaccination, and public policy.","Koronavirus pandemiyası waqtında, hár tárepleme nadurıs maǵlıwmatlar sociallıq media arqalı keń tarqaldı.[1] Burmalanıp kórsetiwge duwshar bolǵan temalar emlewdi, juqtırıwdan saqlanıwdı, vakcinaciyalanıwdı hám jámiyetlik siyasattı óz ishine aldı."
"Simultaneously, governments and others influenced social media platforms to suppress both accurate and inaccurate information in support of public policy.[2] Heavier social media use was reportedly associated with more acceptance of conspiracy theories, leading to worse mental health[3] and less compliance with public health recommendations.[4]","Bir waqıttıń ózinde, húkimetler hám basqalar jámiyetlik siyasattı qollap-quwatlaw ushın durıs hám nadurıs maǵlıwmatlardı basıp qoyıwǵa sociallıq media platformalarına tásir etti.[2] Sociallıq medianı kóbirek paydalanıw teoriyalardı qabıl etiwge kóbirek baylanıslı bolǵanı xabarlandı, bul psixikalıq densawlıqtıń jamanlasıwına[3] hám jámiyetlik densawlıq usınıslarına az ámel etiwge alıp keldi.[4]"
Addiction,Ǵárezlilik
"Social media platforms can serve as a breeding ground for addiction-related behaviors, with studies report that excessive use can lead to addiction-like symptoms.","Sociallıq media platformaları ǵárezlilikke baylanıslı háreketler ushın qolaylı ortalıq bolıwı múmkin, izertlewler shekten tıs paydalanıw ǵárezlilikke uqsas belgilerge alıp keliwi múmkinligin kórsetedi."
"These symptoms include compulsive checking, mood modification, and withdrawal when not using social media, which can result in decreased face-to-face social interactions and contribute to the deterioration of interpersonal relationships and a sense of loneliness.[1]","Bul belgilerge májbúriy tekserip turıw, kewil-keyiptiń ózgeriwin hám sociallıq medianı paydalanbaw waqtında ózin jaman seziwdi óz ishine aladı, bul betpe-bet sociallıq qarım-qatnaslardıń azayıwına hám jeke qarım-qatnaslar hám jalǵızlıq seziminiń jamanlasıwına alıp keliwi múmkin.[1]"
Sleep disturbance,Uyqınıń buzılıwı
A 2017 study reported on a link between sleep disturbance and the use of social media.,2017-jılǵı izertlew uyqınıń buzılıwı menen sociallıq medianı paydalanıw arasındaǵı baylanıs haqqında xabarladı.
"It concluded that blue light from computer/phone displays—and the frequency rather than the duration of time spent, predicted disturbed sleep, termed ""obsessive 'checking'"".[1] The association between social media use and sleep disturbance has clinical ramifications for young adults.[2] A recent study reported that people in the highest quartile for weekly social media use experienced the most sleep disturbance.","Ol kompyuter/telefon displeylerinen shıǵatuǵın kók jaqtılıq - hám waqıttıń dawamınlıǵınan góre jiyiligi, ""obsessiv 'tekserip turıw'"" dep atalatuǵın uyqınıń buzılıwın boljaydı dep juwmaq shıǵardı.[1] Sociallıq medianı paydalanıw menen uyqınıń buzılıwı arasındaǵı baylanıs jas úlkenler ushın klinikalıq aqıbetlerge iye.[2] Jaqında ótkerilgen izertlew háptesine sociallıq medianı eń kóp paydalanatuǵın adamlarda uyqınıń eń kóp buzılıwı kózge taslanǵanın kórsetti."
The median number of minutes of social media use per day was 61.,Kúnine sociallıq medianı paydalanıwdıń orta esap penen waqtı 61 minut boldı.
"Females were more likely to experience high levels of sleep disturbance.[3] Many teenagers suffer from sleep deprivation from long hours at night on their phones, and this left them tired and unfocused in school.[4] A 2011 study reported that time spent on Facebook was negatively associated with GPA, but the association with sleep disturbance was not established.[5]","Hayallarda uyqınıń buzılıwınıń joqarı dárejesi kóbirek ushırasıwı itimal.[3] Kóplegen jasóspirimler túnde telefonlarında uzaq waqıt otırıwdan uyqısızlıqqa ushıraydı, bul olardı mektepte sharshaǵan hám dıqqatsız qıladı.[4] 2011-jılǵı izertlew Facebook ta ótkerilgen waqıt GPA menen keri baylanısta ekenin kórsetti, biraq uyqınıń buzılıwı menen baylanıs anıqlanbaǵan.[5]"
Emotional effects,Emocionallıq tásirler
"One studied effect of social media is 'Facebook depression', which affects adolescents who spend too much time on social media.[1] This may lead to reclusiveness, which can increase loneliness and low self-esteem.[1] Social media curates content to encourage users to keep scrolling.[2] Studies report children's self-esteem is positively affected by positive comments and negatively affected by negative or lack of comments.","Sociallıq medianıń izertlengen tásirleriniń biri - 'Facebook depressiyası', ol sociallıq mediada júdá kóp waqıt ótkiziw jasóspirimlerge tásir etedi.[1] Bul adamnan qashıwǵa alıp keliwi múmkin, ol jalǵızlıq hám óz-ózine tómen baha beriwdi kúsheytiwi múmkin.[1] Sociallıq media paydalanıwshılardı aylandırıwdı dawam etiwge xoshametlewshi kontentti tańlaydı.[2] Izertlewler balalardıń óz-ózine baha beriwi unamlı pikirler menen unamlı tásir etiletuǵının hám keri pikirler yamasa pikirlerdiń joqlıǵı menen keri tásir etiletuǵının kórsetedi."
"This affected self-perception.[3] A 2017 study of almost 6,000 adolescent students reported that those who self-reported addiction-like symptoms of social media use were more likely to report low self-esteem and high levels of depressive symptoms.[4]","Bul óz-ózin qabıl etiwge tásir etti.[3] 2017-jılı 6,000 ǵa jaqın jasóspirimlerde ótkerilgen izertlew, sociallıq medianı paydalanıwda ǵárezlilikke uqsas belgileri bar dep xabarlaǵanlar óz-ózine tómen baha beriw hám depressiya belgileriniń joqarı dárejesi haqqında xabarlaw itimallıǵı joqarı ekenin kórsetti.[4]"
"A second emotional effect is social media burnout, defined as ambivalence, emotional exhaustion, and depersonalization.","Ekinshi emocionallıq tásir - sociallıq media tulǵasızlanıw, ol ambivalentlik, emocionallıq sharshaǵanlıq hám depersonalizaciya dep anıqlanadı."
Ambivalence is confusion about the benefits from using social media.,Ambivalentlik - sociallıq medianı paydalanıwdan payda haqqında túsinbewshilik.
Emotional exhaustion is stress from using social media.,Emocionallıq sharshaǵanlıq - sociallıq medianı paydalanıwdan stress.
Depersonalization is emotional detachment from social media.,Depersonalizaciya (tulǵasızlanıw) - sociallıq mediadan emocionallıq uzaqlasıw.
The three burnout factors negatively influence the likelihood of continuing on social media.[1],Tulǵasızlanıwdıń bul úsh faktorı sociallıq mediada dawam etiw itimallıǵına keri tásir etedi.[1]
"A third emotional effect is ""fear of missing out"" (FOMO), which is the ""pervasive apprehension that others might be having rewarding experiences from which one is absent.""[1] It is associated with increased scrutiny of friends on social media.[1]","Úshinshi emocionallıq tásir - ""qaldırıp ketiwden qorqıw"" (FOMO), ol ""basqalar ózi joq bolǵan qızıqlı waqıyalardı bastan keship atırǵan bolıwı múmkin degen keń tarqalǵan qorqınısh"".[1] Bul sociallıq mediadaǵı doslarǵa kóbirek itibar beriwge baylanıslı.[1]"
"Social media can also offer support as Twitter has done for the medical community.[1] X facilitated academic discussion among health professionals and students, while providing a supportive community for these individuals by and allowing members to support each other through likes, comments, and posts.[2] Access to social media offered a way to keep older adults connected, after the deaths of partners and geographical distance between friends and loved ones.[3]","Sociallıq media sonday-aq Twitter medicinaǵa baylanıslı jámááti ushın islegenindey qollap-quwatlaw usına aladı.[1] X densawlıqtı saqlaw qánigeleri hám studentler arasında akademiyalıq talqılawlardı ámelge asırdı, sol waqıtta bul adamlar ushın qollap-quwatlawshı jámáátti támiyinlep, aǵzalarǵa bir-birin like, kommentariyalar hám postlar arqalı qollap-quwatlawǵa imkaniyat berdi.[2] Sociallıq mediaǵa kiriw ómirlik joldaslarınıń óliminen hám dosları hám jaqınlarınan geografiyalıq uzaqlıqtan keyin, úlken jastaǵı adamlardı baylanısta saqlawdıń bir usılın usındı.[3]"
Communication,Baylanıs
"Social media allows for mass cultural exchange and intercultural communication, despite different ways of communicating in various cultures.[1]","Sociallıq media hár túrli mádeniyatlarda baylanısıwdıń hár qıylı usıllarına qaramastan, kóp sanlı mádeniyat almasıwına hám mádeniyatlar aralıq baylanısqa imkaniyat beredi.[1]"
"Social media has affected the way youth communicate, by introducing new forms of language.[1] Novel acronyms save time, as illustrated by ""LOL"", which is the ubiquitous shortcut for ""laugh out loud"".","Sociallıq media jaslardıń baylanısıw usılına tásir etti, tildiń jańa formaların kirgizdi.[1] Jańa qısqartıwlar waqıttı únemleydi, bul ""LOL"" mısalında kórsetilgen, ol ""qattı dawıslap kúliw"" ushın keń tarqalǵan qısqartpa."
The hashtag was created to simplify searching for information and to allow users to highlight topics of interest in the hope of attracting the attention of others.,Heshteg maǵlıwmat izlewdi ańsatlastırıw hám paydalanıwshılarǵa basqalardıń dıqqatın tartıw úmitinde qızıǵıwshılıq temalardı atap kórsetiw imkaniyatın beriw ushın jaratılǵan.
"Hashtags can be used to advocate for a movement, mark content for future use, and allow other users to contribute to a discussion.[1]","Heshtegler háreketke járdem beriw, kontentti keleshekte paydalanıw ushın belgilew hám basqa paydalanıwshılarǵa talqılawǵa úles qosıw imkaniyatın beriw ushın qollanılıwı múmkin.[1]"
"For some young people, social media and texting have largely replaced in person communications, made worse by pandemic isolation, delaying the development of conversation and other social skills.[1]","Ayırım jaslar ushın, sociallıq media hám xabar jazısıw kóbinese jeke baylanıslardıń ornın basqan, pandemiya sebebinen bólekleniwden beter bolǵan, sáwbet hám basqa da sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın keshiktirgen.[1]"
"What is socially acceptable is now heavily based on social media.[1] The American Academy of Pediatrics reported that bullying, the making of non-inclusive friend groups, and sexual experimentation have increased cyberbullying, privacy issues, and sending sexual images or messages.","Jámiyette qabıl etetuǵın nárse endi kóbinese sociallıq mediaǵa tiykarlanǵan.[1] Amerika Pediatriya Akademiyası zorlaw, inklyuziv emes doslıq toparların dúziw hám jınısıy eksperimentler kiberzorlawdı, jeke maǵlıwmat máselelerın hám jınısıy súwretler yamasa xabarlar jiberiwdi kóbeytkenin xabarladı."
"Sexting and revenge porn became rampant, particularly among minors, with legal implications and resulting trauma risk.[2][3][4][5] However, adolescents can learn basic social and technical skills online.[6] Social media, can strengthen relationships just by keeping in touch, making more friends, and engaging in community activities.[7]","Seksting hám ósh alıw pornografiyası, ásirese jasóspirimler arasında keń tarqaldı, bul nızamlı aqıbetlerge hám psixologiyalıq jaraqat qáwpine alıp keldi.[2][3][4][5] Biraq, óspirimler tiykarǵı sociallıq hám texnikalıq kónlikpelerdi onlayn úyreniwi múmkin.[6] Sociallıq media baylanısta bolıw, kóbirek doslar tabıw hám jámiyetlik islerge qatnasıw arqalı qarım-qatnaslardı bekkemlew múmkin.[7]"
Content ownership,Kontent iyeligi
Social media content is generated by users.,Sociallıq media kontenti paydalanıwshılar tárepinen jaratıladı.
"However, content ownership is defined by the Terms of Service to which users agree.","Biraq, kontent (mazmun) iyeligi paydalanıwshılar kelisim bergen Xızmet Kórsetiw Shártleri menen anıqlanadı."
"Platforms control access to the content, and may make it available to third parties.[1]",Platformalar mazmunǵa kiriwdi basqaradı hám onı úshinshi táreplerge beriw múmkin.[1]
Different social media platforms.,Hár túrli sociallıq media platformaları.
"Although platform's terms differ, generally they all give permission to utilize users' copyrighted works at the platform's discretion.[1]","Platformalardıń shártleri hár qıylı bolsa da, ulıwma olar barlıǵı paydalanıwshılardıń avtorlıq huqıqı qorǵalatuǵın jumısların platformanıń qálewinshe paydalanıwǵa ruqsat beredi.[1]"
"After its acquisition by Facebook in 2012, Instagram revealed it intended to use content in ads without seeking permission from or paying its users.[1][2] It then reversed these changes, with then-CEO Kevin Systrom promising to update the terms of service.[3][4]","2012-jılı Facebook tárepinen satıp alınǵannan keyin, Instagram paydalanıwshılardan ruqsat soramay yamasa olardı tólemsiz mazmundı járiyalawlarda paydalanıwdı niyetlegenin kórsetti.[1][2] Keyin bul ózgerislerdi qaytardı, sol waqıttaǵı CEO Kevin Systrom xızmet kórsetiw shártlerin jańalawǵa wáde berdi.[3][4]"
Illustrations showing various icons of some popular social networking services.,Kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmetleriniń hár túrli belgileriniń súwretleri.
"A social networking service (SNS), or social networking site, is a type of online social media platform which people use to build social networks or social relationships with other people who share similar personal or career content, interests, activities, backgrounds or real-life connections.[1][2]","Sociallıq tarmaq xızmeti (STX) yamasa sociallıq tarmaq saytı - bul adamlardıń usaǵan jeke yamasa kásiplik mazmun, qızıǵıwshılıqlar, is-háreketler, kelip shıǵıwı yamasa haqıyqıy ómir baylanısların bólisetuǵın basqa adamlar menen sociallıq tarmaqlar yamasa sociallıq qarım-qatnas ornatıw ushın paydalanatuǵın onlayn sociallıq media platformasınıń bir túri."
Social networking services vary in format and the number of features.,Sociallıq tarmaq xızmetleri formatı hám ózgeshelikleri sanı boyınsha hár túrli boladı.
"They can incorporate a range of new information and communication tools, operating on desktops and on laptops, on mobile devices such as tablet computers and smartphones.","Olar jumıs stol kompyuterler hám noutbukler, sonday-aq planshetler hám smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalarda isleytuǵın jańa informaciyalıq hám baylanıs quralların óz ishine aladı."
"This may feature digital photo/video/sharing and diary entries online (blogging).[1] Online community services are sometimes considered social-network services by developers and users, though in a broader sense, a social-network service usually provides an individual-centered service whereas online community services are groups centered.","Bul cifrlı foto/video/bólisiw hám onlayn kúndelik jazıwlardı (blog alıp barıw) óz ishine qamtıwı múmkin. Onlayn jámiyet xızmetleri bazıda baǵdarlamashılar hám paydalanıwshılar tárepinen sociallıq tarmaq xızmetleri dep esaplanadı, biraq keńirek mániste, sociallıq tarmaq xızmeti ádetde jeke adamǵa baǵdarlanǵan xızmet kórsetedi, al onlayn jámiyet xızmetleri toparlarǵa baǵdarlanǵan."
"Generally defined as ""websites that facilitate the building of a network of contacts in order to exchange various types of content online,"" social networking sites provide a space for interaction to continue beyond in-person interactions.","Ulıwma túrde ""hár qıylı túrdegi mazmundı (kontentti) onlayn almasıw ushın baylanıslar tarmaqların qurıwdı jeńillestiretuǵın veb-saytlar"" dep anıqlanǵan sociallıq tarmaq saytları jeke qatnastan tısqarı óz-ara tásirlesiw ushın támiyinleydi."
"These computer mediated interactions link members of various networks and may help to create, sustain and develop new social and professional relationships.[2]","Bul kompyuter járdeminde ámelge asırılatuǵın óz-ara tásirler hár túrli tarmaqlar aǵzaların baylanıstıradı hám jańa sociallıq hám kásiplik qarım-qatnaslardı jaratıwǵa, qollap-quwatlawǵa hám rawajlandırıwǵa járdem beriwi múmkin."
"Social networking sites allow users to share ideas, digital photos and videos, posts, and to inform others about online or real-world activities and events with people within their social network.","Sociallıq tarmaq saytları paydalanıwshılarǵa óz sociallıq tarmaqlarındaǵı adamlar menen pikirler, cifrlı súwretler hám videolar, postlar bólisiwge, hám olardı onlayn yamasa haqıyqıy dúnyadaǵı is-háreketler hám waqıyalar haqqında xabardar etiwge múmkinshilik beredi."
"While in-person social networking – such as gathering in a village market to talk about events – has existed since the earliest development of towns,[1] the web enables people to connect with others who live in different locations across the globe (dependent on access to an Internet connection to do so).","Jeke qarım-qatnas arqalı sociallıq tarmaq - mısalı, waqıyalar haqqında sóylesip awıl bazarında jıynalıw - qalalardıń eń dáslepki rawajlanıwınan beri bar bolǵan,[1] al internet adamlarǵa dúnyanıń hár túrli jerlerinde jasaytuǵın basqa adamlar menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi (bunıń ushın internet baylanısına kirisiw kerek)."
"Depending on the platform, members may be able to contact any other member.","Platformaǵa baylanıslı, aǵzalar hár qanday basqa aǵza menen baylanısa aladı."
"In other cases, members can contact anyone they have a connection to, and subsequently anyone that contact has a connection to, and so on.","Basqa jaǵdaylarda, aǵzalar tek ózleri baylanısta bolǵan adamlar menen, hám keyin sol baylanıstıń baylanısları menen, hám solay dawam etip baylanısa aladı."
Facebook having a massive 2.13 billion active monthly users and an average of 1.4 billion daily active users in 2017.[1],"Facebook 2017-jılı ayına 2,13 milliard aktiv paydalanıwshı hám kúnine ortasha 1,4 milliard aktiv paydalanıwshıǵa iye bolǵan.[1]"
"LinkedIn, a career-oriented social-networking service, generally requires that a member personally know another member in real life before they contact them online.","LinkedIn, kásipke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq xızmeti, ádetde aǵzanıń basqa aǵza menen onlayn baylanısqa shıǵıwınan aldın onı haqıyqıy ómirde jeke tanıwın talap etedi."
Some services require members to have a preexisting connection to contact other members.,Ayırım xızmetler aǵzalardıń basqa aǵzalar menen baylanısqa shıǵıwı ushın aldınnan bar bolǵan baylanıstı talap etedi.
"With COVID-19, Zoom, a videoconferencing platform, has taken an integral place to connect people located around the world and facilitate many online environments such as school, university, work and government meetings.","COVID-19 pandemiyası sebebinen, Zoom videobaylanıs platforması pútkil dúnya boyınsha jaylasqan adamlardı baylanıstırıw hám mektep, universitet, jumıs hám húkimet jıynalısları sıyaqlı kóplegen onlayn ortalıqlardı ámelge asırıw ushın áhmiyetli orın iyeledi."
"The main types of social networking services contain category places (such as age or occupation or religion), means to connect with friends (usually with self-description pages), and a recommendation system linked to trust.","Sociallıq tarmaq xızmetleriniń tiykarǵı túrleri kategoriya orınların (mısalı, jas yamasa kásip yamasa din), doslar menen baylanısıw usılların (ádetте ózin-ózi táriyiplew betleri menen) hám isenimge baylanıslı usınıs sistemasın óz ishine aladı."
One can categorize social-network services into four types:[1],Sociallıq tarmaq xızmetlerin tórt túrge bóliwge boladı:[1]
"socialization social network services used primarily for socializing with existing friends or users (e.g., Facebook, Instagram, Twitter/X)","sociallasıw sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan bar bolǵan doslar yamasa paydalanıwshılar menen sociallasıw ushın qollanıladı (mısalı, Facebook, Instagram, Twitter/X)"
online social networks are decentralized and distributed computer networks where users communicate with each other through Internet services.,"onlayn sociallıq tarmaqlar - bul oraylastırılmaǵan hám tarqatılǵan kompyuter tarmaqları bolıp, onda paydalanıwshılar bir-biri menen internet xızmetleri arqalı baylanısadı."
"networking social network services used primarily for non-social interpersonal communication (e.g., LinkedIn, a career- and employment-oriented site)","sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan sociallıq emes jeke qatnas ushın qollanıladı (mısalı, LinkedIn, kásip hám jumısqa baǵdarlanǵan sayt)"
"social navigation social network services used primarily for helping users to find specific information or resources (e.g., Goodreads for books, Reddit)","sociallıq navigaciya sociallıq tarmaq xızmetleri tiykarınan paydalanıwshılarǵa belgili bir informaciya yamasa resurslar tabıwǵa járdem beriw ushın qollanıladı (mısalı, kitaplar ushın Goodreads, Reddit)"
There have been attempts to standardize these services to avoid the need to duplicate entries of friends and interests (see the FOAF standard).,Doslar hám qızıǵıwshılıqlar haqqındaǵı jazıwlardı qaytadan kirgiziwdi boldırmaw ushın bul xızmetlerdi standartlastırıw háreketleri bolǵan (FOAF standartın kóriń).
A study reveals that India recorded world's largest growth in terms of social media users in 2013.[1] A 2013 survey found that 73% of U.S. adults use social-networking sites.[2],Izertlewde Hindstannıń 2013-jılı sociallıq media paydalanıwshıları sanı boyınsha dúnyada eń úlken ósiwdi jazıp alǵanın kórsetedi.[1] 2013-jılǵı sorawnama AQSH ereseklerdiń 73% sociallıq tarmaq saytların paydalanatuǵının anıqladı.[2]
Offline and online social networking services,Oflayn hám onlayn sociallıq tarmaq xızmetleri
Differences between offline and online social networking services[1],Oflayn hám onlayn sociallıq tarmaq xızmetleri arasındaǵı ayırmashılıqlar[1]
Characteristic,Ózgeshelik
Offline social network,Oflayn sociallıq tarmaq
Online social network,Onlayn sociallıq tarmaq
Degree centrality,Dárejeli oraylastırıw
"While the number of cognitively manageable ties is limited to about 150,[1] most people report having 14–56 ties at average[2][3]","Kognitiv basqarılatuǵın baylanıslar sanı shama menen 150 ge sheklengen bolsa da,[1] kópshilik adamlar ortasha 14-56 baylanısqa iye ekenligin bildiredi[2][3]"
"Huge number of ties technologically possible, but average number is limited, e.g., Facebook: 395[1][2][3][4][5]","Texnologiyalıq jaqtan úlken sanlı baylanıslar múmkin, biraq ortasha san sheklengen, mısalı, Facebook: 395[1][2][3][4][5]"
Symmetry,Simmetriyalıq
Usually symmetric (reciprocal behavior[1]),Ádettе simmetriyalı (óz-ara háreketler[1])
"Symmetric (e.g., Instagram, LinkedIn, XING)[1] and asymmetric (e.g., Twitter)[2]","Simmetriyalı (mısalı, Instagram, LinkedIn, XING)[1] hám asimmetriyalı (mısalı, Twitter)[2]"
Affect,Tásir etiw
Positive (92–97%) and negative (3–8%) tie relationships[1] can be managed using high sophisticated coordination mechanisms such as argumentation and negotiation[2][3][4][5],Unamlı (92-97%) hám unamsız (3-8%) baylanıs qatnasıqları[1] argumentaciya hám sóylesiwler sıyaqlı joqarı dárejeli koordinaciya mexanizmlerin qollanıw arqalı basqarılıwı múmkin[2][3][4][5]
"Except through blocking (e.g., Twitter) or hiding (e.g., Facebook) limited support to deal with negative tie relationships","Bloklawdan (mısalı, Twitter) yamasa jasırıwdan (mısalı, Facebook) basqa unamsız baylanıs qatnasıqların basqarıw ushın sheklengen qollap-quwatlaw"
Strength,Kúsh
2–8 strong ties and 12–48 weak/latent ties on average[1][2],Ortasha 2-8 kúshli baylanıs hám 12-48 hálsiz/jasırın baylanıs[1][2]
9–37 strong ties and 68–131 weak/latent ties on average[1][2][3],Ortasha 9-37 kúshli baylanıs hám 68-131 hálsiz/jasırın baylanıs[1][2][3]
Dynamic of change,Ózgeris dinamikası
Low due to manual interaction[1][2],Qoldan islengen óz-ara tásir sebepli tómen[1][2]
High because of technological support[1][2],Texnologiyalıq qollap-quwatlaw sebepli joqarı[1][2]
"The potential for computer networking to facilitate newly improved forms of computer-mediated social interaction was suggested early on.[1] Efforts to support social networks via computer-mediated communication were made in many early online services, including Usenet,[2] ARPANET, LISTSERV, and bulletin board services (BBS).","Kompyuter tarmaqlarınıń kompyuter járdeminde ámelge asırılatuǵın sociallıq óz-ara tásirdiń jańa jaqsılanǵan formaların jeńillestiriw potencialı erte waqıttan-aq usınıs etilgen.[1] Kompyuter járdeminde ámelge asırılatuǵın kommunikaciya arqalı sociallıq tarmaqtı qollap-quwatlaw ushın kóp erte onlayn xızmetlerde háreketler jasalǵan, olarǵa Usenet,[2] ARPANET, LISTSERV hám byulleten taxtası xızmetleri (BBS) kiredi."
"Many prototypical features of social networking sites were also present in online services such as The Source, Delphi, America Online, Prodigy, CompuServe, and The WELL.[3]","Sociallıq tarmaq saytlarınıń kóp prototiplik ózgeshelikleri The Source, Delphi, America Online, Prodigy, CompuServe hám The WELL sıyaqlı onlayn xızmetlerde de bar edi.[3]"
"Early social networking on the World Wide Web began in the form of generalized online communities such as Theglobe.com (1995),[1] Geocities (1994) and Tripod.com (1995).","Dúnyajúzilik torında dáslepki sociallıq tarmaq Theglobe.com (1995),[1] Geocities (1994) hám Tripod.com (1995) sıyaqlı ulıwmalastırılǵan onlayn jámiyetler túrinde baslandı."
Many of these early communities focused on bringing people together to interact with each other through chat rooms and encouraged users to share personal information and ideas via personal web pages by providing easy-to-use publishing tools and free or inexpensive web space.,Bul dáslepki jámiyetlerdiń kópshiligi adamlardı sáwbet bólmelerinde bir-biri menen óz-ara tásir etiwge alıp keliwge itibardı qaratqan hám paydalanıwshılardı ańsat qollanılatuǵın baspadan shıǵarıw quralların hám biypul yamasa arzan veb-keńislikti beriw arqalı jeke veb-betler arqalı jeke informaciya hám pikirler menen bólisiwge shaqırdı.
Some communities – such as Classmates.com – took a different approach by simply having people link to each other via email addresses.,"Ayırım jámiyetler - mısalı, Classmates.com - adamlardı tek elektron pochta mánzilleri arqalı bir-birine baylanıstırıw arqalı basqasha usıldı qollanǵan."
PlanetAll started in 1996.,PlanetAll 1996-jılı baslandı.
"In the late 1990s, user profiles became a central feature of social networking sites, allowing users to compile lists of ""friends"" and search for other users with similar interests.","1990-jıllardıń aqırında paydalanıwshı profilleri sociallıq tarmaq saytlarınıń oraylıq ózgesheligi bolıp, paydalanıwshılarǵa ""doslar"" dizimin dúziw hám usaǵan qızıǵıwshılıqları bar basqa paydalanıwshılardı izlew múmkinshiligin berdi."
,"1990-jıllardıń aqırına kelip sociallıq tarmaqtıń jańa usılları islep shıǵıldı hám kóp saytlar paydalanıwshılar ushın dosların tabıw hám basqarıw ushın quramalıraq ózgesheliklerdi rawajlandıra basladı.[1] Onlayn kúndelik jazıwshılar ushın jámiyet bolǵan Open Diary tek doslar ushın mazmun hám oqıwshı kommentariyasın, paydalanıwshı óz-ara tásiri ushın áhmiyetli bolǵan sociallıq tarmaqtıń eki ózgesheligin oylap taptı.[2]"
"New social networking methods were developed by the end of the 1990s, and many sites began to develop more advanced features for users to find and manage friends.[1] Open Diary, a community for online diarists, invented both friends-only content and the reader comment, two features of social networks important to user interaction.[2]","Sociallıq tarmaq saytlarınıń bul jańa áwladı 1997-jılı SixDegrees,[1] 1998-jılı Open Diary,[2] 1999-jılı Mixi,[3] 2000-jılı Makeoutclub,[4][5] 2001-jılı Cyworld,[6][1] 2002-jılı Hub Culture hám 2003-jılı Friendster hám Nexopia[7] payda bolıwı menen rawajlana basladı."
"This newer generation of social networking sites began to flourish with the emergence of SixDegrees in 1997,[1] Open Diary in 1998,[2] Mixi in 1999,[3] Makeoutclub in 2000,[4][5] Cyworld in 2001,[6][1] Hub Culture in 2002, and Friendster and Nexopia in 2003.[7] Cyworld also became one of the first companies to profit from the sale of virtual goods.[8][9] MySpace and LinkedIn were launched in 2003, and Bebo was launched in 2005.","Sonday-aq, Cyworld virtual tovarlar satıwınan payda kórgen dáslepki kompaniyalardıń biri boldı.[8][9] MySpace hám LinkedIn 2003-jılı iske tústi, al Bebo 2005-jılı iske tústi."
"Orkut became the first popular social networking service in Brazil (although most of its very first users were from the United States) and quickly grew in popularity in India (Madhavan, 2007).[1] There was a rapid increase in social networking sites' popularity; in 2005, MySpace had more pageviews than Google.[10] Many of these services were displaced by Facebook, which launched in 2004 and became the largest social networking site in the world in 2009.[11][12]","Orkut Braziliyada birinshi kóp qollanılatuǵın sociallıq tarmaq xızmeti boldı (biraq onıń dáslepki paydalanıwshılarınıń kópshiligi AQSH tan edi) hám Hindstanda tez ataqlılıqqa iye boldı (Madhavan, 2007).[1] Sociallıq tarmaq saytlarınıń ataqlılıǵı tez ósip bardı; 2005-jılı MySpace Google dan kóbirek bet kórsetiwge iye boldı.[10] Bul xızmetlerdiń kópshiligi 2004-jılı iske túsken hám 2009-jılı dúnyadaǵı eń úlken sociallıq tarmaq saytına aylanaǵan Facebook tárepinen almastırıldı.[11][12]"
Social media,Sociallıq media
The term social media was first used in 2004 and is often used to describe social networking services.[1][2],Sociallıq media termini birinshi ret 2004-jılı qollanıldı hám kóbinese sociallıq tarmaq xızmetlerin táriyiplew ushın qollanıladı.[1][2]
Social impact,Sociallıq tásir
"Web-based social networking services make it possible to connect people who share interests and activities across political, economic, and geographic borders.[1] Through e-mail and instant messaging, online communities are created where a gift economy and reciprocal altruism are encouraged through cooperation.","Veb tiykarındaǵı sociallıq tarmaq xızmetleri siyasiy, ekonomikalıq hám geografiyalıq shegaralardan ótip, ulıwma qızıǵıwshılıqlar hám is-háreketlerge iye adamlardı baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi.[1] Elektron pochta hám tez xabarlar arqalı onlayn jámiyetler jaratıladı, onda sheriklik arqalı sıylıq ekonomikası hám óz-ara altruizm xoshemetlenedi."
"Information is suited to a gift economy, as information is a nonrival good and can be gifted at practically no cost.[2][3] Scholars have noted that the term ""social"" cannot account for technological features of the social network platforms alone.[4] Hence, the level of network sociability should determine by the actual performances of its users.","Informaciya sawǵa ekonomikasına ılayıqlı, sebebi informaciya básekesiz tovar bolıp, ámeliy jaqtan hesh qanday ǵárejetsiz sawǵa etiliwi múmkin.[2][3] Ilimpazlar ""sociallıq"" termini tek sociallıq tarmaq platformalarınıń texnologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alıw ushın jetkilikli emes ekenin atap ótken.[4] Sonlıqtan, tarmaq sociallıǵınıń dárejesi onıń paydalanıwshılarınıń haqıyqıy háreketleri menen anıqlanıwı kerek."
"According to the communication theory of uses and gratifications, an increasing number of individuals are looking to the Internet and social media to fulfill cognitive, affective, personal integrative, social integrative, and tension free needs.","Paydalanıw hám qanaatlanıw kommunikaciya teoriyasına muwapıq, kóbirek adamlar kognitiv, affektiv, jeke integraciyalıq, sociallıq integraciyalıq hám túrli mútájliklerdi qanaatlandırıw ushın internet hám sociallıq medialarǵa ótinish etpekte."
"With Internet technology as a supplement to fulfill needs, it is in turn affecting everyday life, including relationships, school, church, entertainment, and family.[5] Companies are using social media as a way to learn about potential employees' personalities and behavior.","Internet texnologiyası mútájliklerin qanaatlandırıw ushın qosımsha sıpatında, óz gezeginde kúndelikli turımısqa, sonıń ishinde qarım-qatnaslar, mektep, shirkew, oyın-zawıq hám shańaraqqa tásir etpekte.[5] Kompaniyalar potencial xızmetkerlerdiń jeke ózgeshelikleri hám minez-qulqın úyreniw usılı sıpatında sociallıq medianı paydalanbaqta."
"In numerous situations, a candidate who might otherwise have been hired has been rejected due to offensive or otherwise unseemly photos or comments posted to social networks or appearing on a newsfeed.","Kóp jaǵdaylarda, basqa jaǵdayda jumısqa alınıwı múmkin bolǵan talaban sociallıq tarmaqlarǵa jaylastırılǵan yamasa jańalıqlar lentasında payda bolǵan qorlaytugın yamasa basqasha unamsız foto súwretler yamasa kommentariyalar sebepli qabıl etilmegen."
Facebook and other social networking tools are increasingly the aims of scholarly research.,Facebook hám basqa sociallıq tarmaq quralları barǵan sayın ilimiy izertlewlerdiń maqseti bolıp atır.
"Scholars in many fields have begun to investigate the impact of social networking sites, investigating how such sites may play into issues of identity, politics, privacy,[1] social capital, youth culture, and education.[2] Research has also suggested that individuals add offline friends on Facebook to maintain contact and often this blurs the lines between work and home lives.[3] Users from around the world also utilise social networking sites as an alternative news source.[4] While social networking sites have arguably changed how we access the news,[5] users tend to have mixed opinions about the reliability of content accessed through these sites.[6]","Kóp tarawlardaǵı ilimpazlar sociallıq tarmaq saytlarınıń tásirin izertley basladı, bunday saytlardıń jeke basqa, siyasatqa, jeke ómirge,[1] sociallıq kapitalǵa, jaslar mádeniyatına hám bilimlendiriwge qanday tásir etiwi múmkin ekenin izertlep atır.[2] Sonday-aq, izertlewler adamlardıń baylanısta bolıw ushın Facebook ta oflayn dosların qosıp atırǵanın hám bul kóbinese jumıs hám úy turmısı arasındaǵı shegaralardı buzıp atırǵanın kórsetken.[3] Dúnyajúzi boyınsha paydalanıwshılar sociallıq tarmaq saytların alternativ jańalıq deregi sıpatında da paydalanbaqta.[4] Sociallıq tarmaq saytları jańalıqlardı alıw usılımızdı ózgertken dep aytıwǵa boladı,[5] biraq paydalanıwshılardıń bul saytlar arqalı alınǵan mazmunnıń isenimliligine qatnası hár qıylı.[6]"
"According to a study in 2015, 63% of the users of Facebook or Twitter in the USA consider these networks to be their main source of news, with entertainment news being the most seen.","2015-jılǵı izertlewge sáykes, AQSHta Facebook yamasa Twitter paydalanıwshılarınıń 63% bul tarmaqtı ózleriniń tiykarǵı jańalıq deregi dep esaplaydı, bunda kewil kóteriw jańalıqları eń kóp kóriledi."
"In the times of breaking news, Twitter users are more likely to stay invested in the story.","Sońǵı jańalıqlar waqtında, Twitter paydalanıwshıları waqıyaǵa kóbirek qızıǵıwshılıq bildiriwi itimal."
"In some cases when the news story is more political, users may be more likely to voice their opinion on a linked Facebook story with a comment or like, while Twitter users will just follow the site's feed and retweet the article.[1] In online social networks, the veracity and reliability of news may be diminished due to the absence of traditional media gatekeepers.[2]","Ayırım jaǵdaylarda, eger jańalıq kóbirek siyasiy bolsa, paydalanıwshılar Facebook taǵı baylanıstırılǵan waqıyaǵa kommentariya yamasa like qaldırıw arqalı óz pikirlerın bildiriwi múmkin, al Twitter paydalanıwshıları tek sayttıń lentasın qadaǵalap, maqalanı qayta tweet etedi.[1] Onlayn sociallıq tarmaqtarda dástúrli media qaqpaqlarınıń joqlıǵı sebepli jańalıqlardıń haqıyqıylıǵı hám isenimliligı kemeyiwi múmkin.[2]"
A 2015 study shows that 85% of people aged 18 to 34 use social networking sites for their purchase decision making.,2015-jılǵı izertlew 18 den 34 jasqa shekem bolǵan adamlardıń 85% satıp alıw boyınsha sheshim qabıllaw ushın sociallıq tarmaq saytların paydalanatuǵının kórsetedi.
While over 65% of people aged 55 and over-rely on word of mouth.[1] Several websites are beginning to tap into the power of the social networking model for philanthropy.,Al 55 hám onnan joqarı jastaǵı adamlardıń 65% ten kóbiregi awızeki sózge súyenedi.[1] Bir qansha veb-saytlar qayırqomlıq ushın sociallıq tarmaq modeliniń kúshin paydalana basladı.
"Such models provide a means for connecting otherwise fragmented industries and small organizations without the resources to reach a broader audience with interested users.[2] Social networks are providing a different way for individuals to communicate digitally. These communities of hypertexts allow for the sharing of information and ideas, an old concept placed in a digital environment.","Bunday modeller basqasha jaǵdayda bólek bolǵan sanaat tarawların hám kishi shólkemlerin qızıǵıwshı paydalanıwshılar menen baylanıstırıw usılın beredi.[2] Sociallıq tarmaqlar adamlarǵa cifrlı baylanısıwdıń basqa usılın beriw menen birge, bul gipertekst jámiyetleri maǵlıwmat hám ideyalardı bólisiwge múmkinshilik beredi, bul eski koncepciya cifrlı ortalıqqa jaylastırılǵan."
"In 2011, HCL Technologies conducted research that showed that 50% of British employers had banned the use of social networking sites/services during office hours.[3][4]",2011-jılı HCL Technologies ótkergen izertlew Britaniya jumıs beriwshileriniń 50% jumıs waqtında sociallıq tarmaq saytların/xızmetlerin paydalanıwdı qadaǵan etkenin kórsetken.[3][4]
Research has provided us with mixed results as to whether or not a person's involvement in social networking can affect their feelings of loneliness.,Izertlew sociallıq tarmaqta qatnasıwdıń adamnıń jalǵızlıq sezimlerine tásiri haqqında hár túrli nátiyjelerdi bergen.
Studies have indicated that how a person chooses to use social networking can change their feelings of loneliness in either a negative or positive way.,"Izertlewler kórsetkenindey, adamnıń sociallıq tarmaqtı qanday paydalanıwı onıń jalǵızlıq sezimlerine unamlı yamasa unamsız tásir etiwi múmkin."
Some companies with mobile workers have encouraged their workers to use social networking to feel connected.,Mobil jumısshıları bar ayırım kompaniyalar jumısshılarına baylanısta bolıw ushın sociallıq tarmaqtı paydalanıwǵa shaqırǵan.
Educators are using social networking to stay connected with their students whereas individuals use it to stay connected with their close relationships.[1],"Pedagoglar oqıwshıları menen baylanısta bolıw ushın sociallıq tarmaqtı paydalanbaqta, al ayırım adamlar jaqın qarım-qatnasta bolıw ushın paydalanadı.[1]"
"Social networking sites can be used by consumers to create a social media firestorm which is ""A digital artifact created by large numbers of user comments of multiple purposes (condemnation and support) and tones (aggressive and cordial) that appear rapidly and recede shortly after.[1]","Tutınıwshılar sociallıq tarmaq saytların sociallıq media “dawılın jaratıw ushın paydalanıwı múmkin, bul ""Kóp sanlı paydalanıwshı kommentariyaları tárepinen jaratılǵan hám tez payda bolıp, az waqıttan soń joǵalatuǵın, hár qıylı maqsetler (ayıplaw hám qollap-quwatlaw) hám reńler (agressiv hám doslarsha) menen cifrlı artefakt"" dep anıqlanadı.[1]"
"Each social networking user is able to create a community that centers around a personal identity they choose to create online.[1] In his book Digital Identities: Creating and Communicating the Online Self,[2] Rob Cover argues that social networking's foundation in Web 2.0, high-speed networking shifts online representation to one which is both visual and relational to other people, complexifying the identity process for younger people and creating new forms of anxiety.[2] In 2016, news reports stated that excessive usage of SNS sites may be associated with an increase in the rates of depression, to almost triple the rate for non-SNS users.","Hár bir sociallıq tarmaq paydalanıwshısı onlayn túrde jaratıwdı tańlaǵan jeke tulǵasına tiykarlanǵan jámiyet jarata aladı.[1] Rob Cover óziniń ""Cifrlı jeke tulǵası: Onlayn ózin jaratıw hám baylanısıw"" kitabında,[2] sociallıq tarmaqtıń Web 2.0 ge tiykarlanǵanlıǵı, joqarı tezlikli tarmaq onlayn kórsetiwdi vizual hám basqa adamlarǵa baylanıslı etip ózgertkenin, bul jas adamlar ushın jeke sáykeslendiriw processin quramalastırıp, qorqınıshtıń jańa túrlerin jaratqanın aytadı.[2] 2016-jılı jańalıq xabarlarında SNS (sociallıq tarmaq) saytların artıqsha paydalanıw depressiya kórsetkishleriniń artıwı menen baylanıslı bolıwı múmkin ekenligi, SNS paydalanbaytuǵınlarǵa salıstırǵanda bul kórsetkish derlik úsh ese joqarı ekenligi aytılǵan."
Experts worldwide have said that 2030 people who use SNS more have higher levels of depression than those who use SNS less.[3] At least one study went as far as to conclude that the negative effects of Facebook usage are equal to or greater than the positive effects of face-to-face interactions.[4],Dúnya júzi ekspertleri 2030-jılı SNS ti kóbirek paydalanatuǵın adamlarda az paydalanatuǵınlarǵa salıstırǵanda depressiya dárejesi joqarıraq bolatuǵının aytqan.[3] Hatte bir izertlew Facebook ti paydalanıwdıń unamsız tásirleriniń jeke qatnastıń unamlı tásirlerine teń yamasa onnan da joqarı eken degen juwmaqqa keldi.[4]
"According to a recent article from Computers in Human Behavior, Facebook has also been shown to lead to issues of social comparison.","Kompyuterler hám adam minez-qulqı (Computers in Human Behavior) jurnalındaǵı jaqında shıqqan maqalaǵa sáykes, Facebook sociallıq salıstırıw máselelerin keltirip shıǵarǵan."
"Users are able to select which photos and status updates to post, allowing them to portray their lives in acclamatory manners.[1] These updates can lead to other users feeling like their lives are inferior by comparison.[2] Users may feel especially inclined to compare themselves to other users with whom they share similar characteristics or lifestyles, leading to a fairer comparison.[1] Motives for these comparisons can be associated with the goals of improving oneself by looking at profiles of people who one feels are superior, especially when their lifestyle is similar and possible.[1] One can also self-compare to make oneself feel superior to others by looking at the profiles of users who one believes to be worse off.[1] However, a study by the Harvard Business Review shows that these goals often lead to negative consequences, as use of Facebook has been linked with lower levels of well-being; mental health has been shown to decrease due to the use of Facebook.[2] Computers in Human Behavior emphasizes that these feelings of poor mental health have been suggested to cause people to take time off from their Facebook accounts; this action is called ""Facebook Fatigue"" and has been common in recent years.[1]","Paydalanıwshılar qaysı súwretler hám status jańalanıwların jaylastırıwdı tańlay aladı, bul olardıń ómirin maqtaw usılında kórsetiwge múmkinshilik beredi.[1] Bul jańalanıwlar basqa paydalanıwshılarda óz ómirleriniń tómenrek ekenin seziwge alıp keliwi múmkin.[2] Paydalanıwshılar, ásirеse, uqsas ózgeshelikleri yamasa turmıs tárizi bar basqa paydalanıwshılar menen ózlerin salıstırıwǵa beyim bolıwı múmkin, bul ádilirek salıstırıwǵa alıp keledi.[1] Bul salıstırıwlardıń sebepleri ózin joqarı dep esaplaǵan adamlardıń profillerine qarap ózin jaqsılaw maqsetleri menen baylanıslı bolıwı múmkin, ásirеse olardıń turmıs tárizi uqsas hám múmkin bolǵanda.[1] Sonday-aq, adam ózinen tómen dep esaplaǵan paydalanıwshılardıń profillerine qarap, ózin basqalardan joqarı seziwi múmkin.[1] Biraq, Harvard Business Review izertlewi bul maqsetler kóbinese unamsız aqıbetlerge alıp keletuǵının kórsetedi, sebebi Facebook ti paydalanıw abadanlıqtıń tómen dárejesi menen baylanıslı; psixikalıq densawlıqtıń Facebook ti paydalanıw sebepli tómenlegenin kórsetken.[2] Computers in Human Behavior jurnalı psixikalıq densawlıqtıń tómen dárejesi sezimleriniń adamlardı Facebook akkauntlarınan waqıt bóliwge májbúrleytuǵının atap ótedi; bul háreketke ""Facebook sharshawı"" dep ataladı hám sońǵı jıllarda jiyirek ushırasqan.[1]"
"Usage of social networking has contributed to a new form of abusive communication, and academic research has highlighted a number of social-technological explanations for this behaviour.",Sociallıq tarmaqtı paydalanıw jаńа túrdegi qatań baylanıs formasına úles qosqan hám akademiyalıq izertlew bul minez-qulıqtıń bir qansha sociallıq-texnologiyalıq túsindirmelerin atap kórsetken.
"These including the anonymity afforded by interpersonal communications,[1] factors that include boredom or attention seeking,[2] or the result of more polarised online debate.[3] The impact in this abuse has found impacts through the prevalence of online cyberbullying, and online trolling.","Bularǵa jeke baylanıslar arqalı berilgen anonimlik,[1] zerigiw yamasa itibar izlew sıyaqlı faktorlar,[2] yamasa onlayn tartıslardıń kóbirek polyarizaciyalanıwınıń nátiyjeleri kiredi.[3] Bul unamsız paydalanıwdıń tásiri onlayn kiberbulling hám onlayn trolling keń tarqalıwı arqalı bayqalǵan."
Features,Ózgeshelikler
Typical features,Tiykarǵı ózgeshelikler
"According to boyd and Ellison's 2007 article, ""Why Youth (Heart) Social Network Sites: The Role of Networked Publics in Teenage Social Life"", social networking sites share a variety of technical features that allow individuals to: construct a public/semi-public profile, articulate a list of other users that they share a connection with, and view their list of connections within the system.","Boyd hám Ellisonnıń 2007-jılǵı ""Nege jaslar sociallıq tarmaq saytların jaqsı kóredi: Tarmaqlasqan jámiyetshiliktiń jasóspirimler sociallıq turmısındaǵı ornı"" maqalasına sáykes, sociallıq tarmaq saytları adamlarǵa tómendegi múmkinshilik beretuǵın bir qansha texnikalıq ózgesheliklerdi bólisedi: ashıq/yarım ashıq profil jaratıw, baylanısta bolǵan basqa paydalanıwshılardıń dizimin dúziw hám sistema ishinde óz baylanıslar dizimin kóriw."
"The most basic of these are visible profiles with a list of ""friends"" who are also users of the site.[1] In an article entitled ""Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship,"" boyd and Ellison adopt Sunden's (2003) description of profiles as unique pages where one can ""type oneself into being"".[2] A profile is generated from answers to questions, such as age, location, interests, etc.","Bulardıń eń ápiwayısı - saytta paydalanıwshı bolǵan ""doslar"" dizimi menen kórinetuǵın profiller.[1] ""Sociallıq tarmaq saytları: Anıqlama, tariyxı hám ilimiy izertlew"" atamasındaǵı maqalada boyd hám Ellison Sundenniń (2003) profillerdi ""adamnıń ózin jazıw arqalı jarata alatuǵın"" unikal betler sıpatındaǵı táriyipin qabıl etedi.[2] Profil jas, jaylasqan orın, qızıǵıwshılıqlar t.b. sıyaqlı sorawlarǵa berilgen juwaplardan jasaladı."
"Some sites allow users to upload pictures, add multimedia content or modify the look and feel of the profile.","Ayırım saytlar paydalanıwshılarǵa súwretler jaylastırıwǵa, multimedia mazmun qosıwǵa yamasa profildiń kórinisi hám sezimin ózgertiwge ruqsat etedi."
"Others, e.g., Facebook, allow users to enhance their profile by adding modules or ""Applications"".[2] Many sites allow users to post blog entries, search for others with similar interests and compile and share lists of contacts.","Basqaları, mısalı Facebook, paydalanıwshılarǵa moduller yamasa ""Qosımshalar"" qosıw arqalı ózleriniń profilin jaqsılawǵa ruqsat etedi.[2] Kóp saytlar paydalanıwshılarǵa blog jazıwların jaylastırıwǵa, uqsas qızıǵıwshılıqları bar basqalardı izlewge hám baylanıslar dizimin dúziwge hám bólisiwge ruqsat etedi."
User profiles often have a section dedicated to comments from friends and other users.,Paydalanıwshı profillerinde kóbinese doslar hám basqa paydalanıwshılardıń kommentariyalarına arnalǵan bólim boladı.
"To protect user privacy, social networks typically have controls that allow users to choose who can view their profile, contact them, add them to their list of contacts, and so on.","Paydalanıwshı jeke ómirin qorǵaw ushın, sociallıq tarmaqlar ádettе paydalanıwshılarǵa kim olardıń profilin kóre alatıǵının, olar menen baylanısa alatuǵının, olardı baylanıslar dizimіne qosa alatuǵının t.b. tańlaw múmkinshiligin beretuǵın basqarıw qurallarına iye boladı."
Science,Ilim
One other use that is being discussed is the use of social networks in the science communities.,Talqılanıp atırǵan basqa bir qollanıw - ilim jámiyetlerinde sociallıq tarmaqtı paydalanıw.
"Julia Porter Liebeskind et al. have published a study on how new biotechnology firms are using social networking sites to share exchanges in scientific knowledge.[1] They state in their study that by sharing information and knowledge with one another, they are able to ""increase both their learning and their flexibility in ways that would not have been possible within a self-contained hierarchical organization"".","Djulia Porter Libeskind hám basqalar jańa biotexnologiya firmaları ilimiy bilimlerdi almasıw ushın sociallıq tarmaq saytların qanday paydalanıp atırǵanı haqqında izertlew járiyaladı.[1] Olar óz izertlewinde maǵlıwmat hám bilimlerdi bir-biri menen bólisiw arqalı ""ózin-ózi qamtıǵan ierarxiyalıq shólkemde múmkin bolmaǵan usıllarda óz úyreniwlerin hám iykemliligin arttıra alatuǵının"" aytadı."
"Social networking is allowing scientific groups to expand their knowledge base and share ideas, and without these new means of communicating their theories might become ""isolated and irrelevant"".","Sociallıq tarmaq ilimiy toparlarǵa óz bilim bazasın keńeytiwge hám ideyalar menen bólisiwge imkaniyat bermekte hám bul jańa baylanıs qurallarısız olardıń teoriyaları ""izolyaciyalanǵan hám áhmiyetsiz"" bolıp qalıwı múmkin edi."
"Researchers use social networks frequently to maintain and develop professional relationships.[2] They are interested in consolidating social ties and professional contact, keeping in touch with friends and colleagues and seeing what their own contacts are doing.","Izertlewshiler kásiplik qatnasıqlardı saqlaw hám rawajlandırıw ushın sociallıq tarmaqlardan jiyі paydalanbaqta.[2] Olar sociallıq baylanıslar hám kásiplik qatnaslardı bekkemlew, doslar hám kásiplesler menen baylanısta bolıw hám óz baylanıslarınıń ne islep atırǵanın kóriw menen qızıǵadı."
This can be related to their need to keep updated on the activities and events of their friends and colleagues in order to establish collaborations on common fields of interest and knowledge sharing.[3],Bul olardıń ortaq qızıǵıwshılıq tarawları boyınsha sherikleslik ornatıw hám bilim almasıw ushın dosları hám kásiplesleriniń is-háreketleri hám waqıyaları haqqında jańalanıp turıw zárúrligi menen baylanıslı bolıwı múmkin.[3]
"Social networks are also used to communicate scientists research results[1] and as a public communication tool and to connect people who share the same professional interests, their benefits can vary according to the discipline.[2] The most interesting aspects of social networks for professional purposes are their potentialities in terms of dissemination of information and the ability to reach and multiple professional contacts exponentially.","Sociallıq tarmaqlar sonday-aq ilimpazlardıń izertlew nátiyjelerin xabarlaw[1] hám jámiyetlik baylanıs quralı sıpatında hám birdey kásiplik qızıǵıwshılıqları bar adamlardı baylanıstırıw ushın paydalanılmaqta, olardıń paydalı tárepleri pánge baylanıslı ózgeriwi múmkin.[2] Kásiplik maqsetler ushın sociallıq tarmaqtıń eń qızıqlı tárepleri - olardıń maǵlıwmat tarqatıw hám kóp sanlı kásiplik baylanıslarǵa eksponencial túrde erisiw imkaniyatları."
"Social networks like Academia.edu, LinkedIn, Facebook, and ResearchGate give the possibility to join professional groups and pages, to share papers and results, publicize events, to discuss issues and create debates.[3] Academia.edu is extensively used by researchers, where they follow a combination of social networking and scholarly norms.[4] ResearchGate is also widely used by researchers, especially to disseminate and discuss their publications,[5] where it seems to attract an audience that it wider than just other scientists.[6] The usage of ResearchGate and Academia in different academic communities has increasingly been studied in recent years.[7]","Academia.edu, LinkedIn, Facebook hám ResearchGate sıyaqlı sociallıq tarmaqlar kásiplik toparlar hám betlerge qosılıw, maqalalar hám nátiyjeler menen bólisiw, waqıyalardı járiyalaw, máselelerdi talqılaw hám debatlar jaratıw múmkinshiligin beredi.[3] Academia.edu izertlewshiler tárepinen keń qollanılmaqta, onda olar sociallıq tarmaq hám ilimiy normalar aralasıwına ámel etedi.[4] ResearchGate te izertlewshiler tárepinen keń qollanılmaqta, ásirеse óz baspa shıǵarmaların tarqatıw hám talqılaw ushın,[5] bunda ol tek basqa ilimpazlardan keńirek auditoriyaǵa qızıǵıwshılıq oyatqan sıyaqlı.[6] Sońǵı jıllarda hár qıylı akademiyalıq jámiyetlerde ResearchGate hám Academia nı paydalanıw barǵan sayın kóbirek úyrenilmekte.[7]"
Education,Bilimlendiriw
The advent of social networking platforms may also be impacting the ways in which learners engage with technology in general.,Sociallıq tarmaq platformalarınıń payda bolıwı oqıwshılardıń texnologiya menen baylanısıw usıllarına da tásir etiwi múmkin.
"For a number of years, Prensky's (2001) dichotomy between Digital Natives and Digital Immigrants has been considered a relatively accurate representation of the ease with which people of a certain age range—in particular those born before and after 1980—use technology.","Bir neshe jıl dawamında, Prensky (2001) tárepinen usınılǵan Cifrlıq Jergilikli hám Cifrlıq Immigrantlar arasındaǵı bóliniwi, belgili bir jas diapazonındaǵı adamlardıń - ásirese 1980-jıldan burın hám keyin tuwılǵanlardıń - texnologiyanı qollanıw jeńilligi boyınsha salıstırmalı túrde anıq kórinis dep esaplanıp kelgen."
"Prensky's theory has been largely disproved, however, and not least on account of the burgeoning popularity of social networking sites and other metaphors such as White and Le Cornu's ""Visitors"" and ""Residents"" (2011) are greater currency.","Biraq, Prensky teoriyası kóp jaqtan biykarlanǵan, eń bolmaǵanda sociallıq tarmaq saytlarınıń keń tarqalıwı sebepli hám White hám Le Cornu usınǵan ""Keliwshiler"" hám ""Turǵınlar"" (2011) sıyaqlı basqa metaforalar kóbirek qollanılmaqta."
"The use of online social networks by school libraries is also increasingly prevalent and they are being used to communicate with potential library users, as well as extending the services provided by individual school libraries.","Mektep kitapxanalarında onlayn sociallıq tarmaqlardı qollanıw da barǵan sayın keń tarqalmaqta hám olar potencial kitapxana paydalanıwshıları menen baylanısıw, sonday-aq jeke mektep kitapxanaları tárepinen kórsetiletuǵın xızmetlerdi keńeytiw ushın qollanılmaqta."
Social networks and their educational uses are of interest to many researchers.,Sociallıq tarmaqlar hám olardıń bilimlendiriw maqsetinde qollanılıwı kóp izertlewshilerdiń qızıǵıwshılıǵın oyatpaqta.
"Pew Research Center project, called Pew Internet, did a USA-wide survey in 2009 and in 2010 February published that 47% of American adults use a social networking website.[2] Same survey found that 73% of online teenagers use SNS, which is an increase from 65% in 2008, 55% in 2006.[2] Recent studies have shown that social network services provide opportunities within professional education, curriculum education, and learning.","Pew Research Center joybarı, Pew Internet dep ataladı, 2009-jılı AQSH boyınsha sorawnama ótkizdi hám 2010-jıl fevral ayında 47% amerikali úlkenlerdiń sociallıq tarmaq veb-saytın qollanatuǵının járiyaladı. Sol sorawnama 73% onlayn jaslardıń SNS (sociallıq tarmaq xızmetleri) qollanatuǵının anıqladı, bul 2008-jıldaǵı 65% hám 2006-jıldaǵı 55% kórsetkishlerinen joqarı."
,"[2] Sońǵı izertlewler sociallıq tarmaq xızmetleri kásiplik bilimlendiriw, oqıw baǵdarlaması hám úyreniw tarawlarında múmkinshilikler jaratıwın kórsetken."
"However, there are constraints in this area.","Biraq, bul tarawda sheklewler de bar."
"Researches, especially in Africa, have disclosed that the use of social networks among students has been known to affect their academic life negatively.",Ásirese Afrikada ótkerilgen izertlewler studentler arasında sociallıq tarmaqlardı qollanıw olardıń akademiyalıq turmısına keri tásir etetuǵının ashıp bergen.
"This is buttressed by the fact that their use constitutes distractions, as well as that the students tend to invest a good deal of time in the use of such technologies.","Bul olardıń qollanılıwı dıqqattı bóletuǵını, sonday-aq studentlerdiń bunday texnologiyalardı qollanıwǵa kóp waqıt jumsaytıǵını menen tiykarlanadı."
Albayrak and Yildirim (2015) examined the educational use of social networking sites.,Albayrak hám Yildirim (2015) sociallıq tarmaq saytlarınıń bilimlendiriw maqsetinde qollanılıwın izertledi.
They investigated students' involvement in Facebook as a Course Management System (CMS) and the findings of their study support that Facebook as a CMS has the potential to increase student involvement in discussions and out-of-class communication among instructors and students.[1],Olar studentlerdiń Facebooktı Kurs Basqarıw Sisteması (KBS) sıpatında qollanıwın úyrendi hám olardıń izertlew nátiyjeleri Facebooktıń KBS sıpatında studentlerdiń diskussiyalarda qatnasıwın hám oqıtıwshılar menen studentler arasındaǵı klass sırtındaǵı baylanıstı arttırıw potencialına iye ekenligin kórsetedi. [1]
Professional use,Kásiplik qollanıw
,Sociallıq tarmaq xızmetleriniń kásiplik qollanılıwı belgili bir qızıǵıwshılıq tarawındaǵı basqa kásipler qánigeler menen baylanısıw ushın tarmaq saytın qollanıwdı bildiredi.
Professional use of social networking services refers to the employment of a network site to connect with other professionals within a given field of interest.,"Bunday sociallıq tarmaq xızmetleri ""Káryeraǵa baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq bazarları (KBSTB)"" dep ataladı."
"These type of social networking services are referred to as ""Career-oriented social networking markets (CSNM)"".[1] LinkedIn is one example and is a social networking website geared towards companies and industry professionals looking to make new business contacts or keep in touch with previous co-workers, affiliates, and clients.","[1] LinkedIn buǵan mısal boladı hám kompaniyalar menen jańa biznes baylanıslar ornatıwdı yamasa aldıńǵı kásiplesler, sheriklesler hám klientler menen baylanısta bolıwdı qáleytuǵın kásip iyelerine arnalǵan sociallıq tarmaq veb-saytı bolıp tabıladı."
"LinkedIn provides not only a professional social use but also encourages people to inject their personality into their profile – making it more personal than a resume.[2] Similar websites to LinkedIn (also geared towards companies and industry professionals looking for work opportunities) to connect include AngelList, XING, Goodwall, The Dots,[3] Jobcase, Bark.com, ...[4] Various freelance marketplace websites (which focus on freelance work) also exist.","LinkedIn tek ǵana kásiplik sociallıq qollanıwdı emes, al sonıń menen birge adamlardı óz profillerine jeke qásiyetlerin qosıwǵa úgitleydi - bul onı rezyumege qaraǵanda jeke xarakterge iye. [2] LinkedIn ge uqsas veb-saytlar (sonday-aq kompaniyalar menen jumıs múmkinshiliklerin izlep atırǵan kásip iyelerine baǵdarlanǵan) AngelList, XING, Goodwall, The Dots, [3] Jobcase, Bark.com hám basqalardı óz ishine aladı. [4] Sonday-aq, freelance bazarı veb-saytları da (freelance jumısqa baǵdarlanǵan) bar."
Now other social network sites are also being used in this manner.,Házir basqa sociallıq tarmaq saytları da usı usılda qollanılmaqta.
Twitter has become [a] mainstay for professional development as well as promotion[1] and online SNSs support both the maintenance of existing social ties and the formation of new connections.,Twitter kásiplik rawajlanıw hám járiyalaw ushın tiykarǵı qural bolıp qaldı [1] hám onlayn SNS'ler bar sociallıq baylanıslardı saqlaw hám jańa baylanıslar ornatıwdı qollap-quwatlaydı.
"Much of the early research on online communities assume that individuals using these systems would be connecting with others outside their preexisting social group or location, liberating them to form communities around shared interests, as opposed to shared geography.[2] Other researchers have suggested that the professional use of network sites produce ""social capital"".","Onlayn jámáátler haqqındaǵı dáslepki izertlewlerdiń kópshiligi bul sistemalardı qollanıwshı adamlar óz aldınnan bar sociallıq toparı yamasa ornınan tıs basqalar menen baylanısadı, bul olardı ortaq geografiyaǵa emes, al ortaq qızıǵıwshılıqlar dógereginde jámáátler dúziwge erkinlik beredi dep boljadı. [2] Basqa izertlewshiler tarmaq saytlarınıń kásiplik qollanılıwı ""sociallıq kapital"" payda etedi dep kórsetken."
"For individuals, social capital allows a person to draw on resources from other members of the networks to which he or she belongs.[3] These resources can take the form of useful information, personal relationships, or the capacity to organize groups.","Jeke adamlar ushın sociallıq kapital adamǵa ózi tiyisli bolǵan tarmaqlar aǵzalarınan resurslar alıw imkániyatın beredi. [3] Bul resurslar paydalı informaciya, jeke qatnasıqlar yamasa toparlar dúziw qábileti túrinde bolıwı múmkin."
"As well, networks within these services also can be established or built by joining special interest groups that others have made, or creating one and asking others to join.[4]","Sonday-aq, bul xızmetler ishindegi tarmaqlar basqalar dúzgen arnawlı qızıǵıwshılıq toparlarına qosılıw arqalı yamasa óziń dúzip basqalardı qosılıwǵa shaqırıw arqalı da ornatılıwı yamasa qurılıwı múmkin. [4]"
Curriculum use,Oqıw baǵdarlamasında qollanıw
"According to Doering, Beach, and O'Brien, a future English curriculum needs to recognize a significant shift in how adolescents are communicating with each other.[1] Curriculum uses of social networking services can also include sharing curriculum-related resources.","Doring, Bich hám O'Brienniń pikiri boyınsha, keleshektegi inglis tili oqıw baǵdarlaması jаsóspirimlerdiń bir-biri menen baylanısıw usıllarındaǵı áhmiyetli ózgerislerdi tán alıwı kerek. [1] Sociallıq tarmaq xızmetleriniń oqıw baǵdarlamasında qollanılıwı oqıw baǵdarlaması menen baylanıslı resurslar menen bólisiwdi de óz ishine alıwı múmkin."
Educators tap into user-generated content to find and discuss curriculum-related content for students.,Oqıtıwshılar studentler ushın oqıw baǵdarlaması menen baylanıslı mazmundı tabıw hám talqılaw ushın paydalanıwshılar tárepinen jaratılǵan mazmundı qollanadı.
,"Kóplegen studentler arasında sociallıq tarmaq xızmetleriniń keń tarqalıwına juwap retinde, oqıtıwshılar dástúrli klass ortalıǵında oqıtıw hám úyreniwdi tolıqtırıw ushın sociallıq tarmaqlardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta."
"Responding to the popularity of social networking services among many students, teachers are increasingly using social networks to supplement teaching and learning in traditional classroom environments.","Bul usıl menen olar dóretiwshilik, haqıyqıy hám iykemli, sızıqlı emes úyreniw tájiriybesi arqalı bar oqıw baǵdarlamasın bayıtıw ushın jańa múmkinshilikler bere aladı."
"This way they can provide new opportunities for enriching existing curriculum through creative, authentic and flexible, non-linear learning experiences.[2] Some social networks, such as English, baby! and LiveMocha, are explicitly education-focused and couple instructional content with an educational peer environment.[3] The new Web 2.0 technologies built into most social networking services promote conferencing, interaction, creation, research on a global scale, enabling educators to share, remix, and repurpose curriculum resources.","[2] English, baby! hám LiveMocha sıyaqlı ayırım sociallıq tarmaqlar anıq túrde bilimlendiriwge baǵdarlanǵan hám oqıw mazmunın bilimlendiriw teńlesler ortalıǵı menen birlestiredi. [3] Kópshilik sociallıq tarmaq xızmetlerine ornatılǵan jańa Web 2.0 texnologiyaları global kólemde konferenciyalar ótkeriwdi, óz-ara tásirdi, dóretiwshilikti, izertlewge, bul oqıtıwshılarǵa oqıw baǵdarlaması resursların bólisiw, qayta islew hám qayta maqsetke baǵdarlaw imkániyatın beredi."
"In short, social networking services can become research networks as well as learning networks.[4]","Qısqasha aytqanda, sociallıq tarmaq xızmetlerı izertlew tarmaqları bolıw menen birge úyreniw tarmaqları da bola aladı. [4]"
Learning use,Úyreniw maqsetinde qollanıw
"Educators and advocates of new digital literacies are confident that social networking encourages the development of transferable, technical, and social skills of value in formal and informal learning.[1] In a formal learning environment, goals or objectives are determined by an outside department or agency.","Jańa cifrlı sawatlılıqtıń oqıtıwshıları hám jaqlawshıları sociallıq tarmaqlar formal hám formal emes úyreniwde áhmiyetli bolǵan kóshiriw múmkin, texnikalıq hám sociallıq kónlikpelerdiń rawajlanıwın xoshemetleytuǵınına isenimli. [1] Formal úyreniw ortalıǵında maqsetler yamasa wazıypalar sırttaǵı bólim yamasa agentlik tárepinen belgilenedi."
"Tweeting, instant messaging, or blogging enhances student involvement.","Twitterde jazıw, tez xabar jiberiwshi yamasa blog jazıw studentlerdiń qatnasıwın arttıradı."
Students who would not normally participate in class are more apt to partake through social network services.,Ádette sabaqta qatnaspaytuǵın studentler sociallıq tarmaq xızmetleri arqalı qatnasıwǵa kóbirek moyın burıwı múmkin.
Networking allows participants the opportunity for just-in-time learning and higher levels of engagement.[2] The use of SNSs allow educators to enhance the prescribed curriculum.,Tarmaq dúziw qatnasıwshılarǵa dál waqtında úyreniw hám joqarı dárejedegi qatnasıw múmkinshiligin beredi. [2] SNSlerdi qollanıw oqıtıwshılarǵa belgilengen oqıw baǵdarlamasın jaqsılaw imkaniyatin beredi.
"When learning experiences are infused into a website student utilize every day for fun, students realize that learning can and should be a part of everyday life.[3] It does not have to be separate and unattached.[4]","Úyreniw tájiriybeleri studentler kún sayın kewil kóteriw ushın qollanıwshı veb-saytqa engizilgende, studentler úyreniwdiń kúndelikli turmıstıń bir bólegi bolıwı múmkin hám bolıwı kerek ekenligin túsinedi. [3] Ol bólek hám baylanıssız bolıwı shárt emes. [4]"
Informal learning consists of the learner setting the goals and objectives.,Formal emes úyreniw úyreniwshiniń maqsetler hám wazıypalardı belgilewinen ibarat.
"It has been claimed that media no longer just influence human culture; they are human culture.[1] With such a high number of users between the ages of 13 and 18, a number of skills are developed.","Media endi tek ǵana insan mádeniyatına tásir etip qoymay, olar insan mádeniyatı bolıp esaplanadı dep aytılǵan. [1] 13 hám 18 jas aralıǵındaǵı paydalanıwshılardıń bunday joqarı sanı menen bir qansha kónlikpeler rawajlanadı."
Participants hone technical skills in choosing to navigate through social networking services.,Qatnasıwshılar sociallıq tarmaq xızmetleri arqalı sharlawdı tańlaw arqalı texnikalıq kónlikpelerdi jetilistiredi.
This includes elementary items such as sending an instant message or updating a status.,Buǵan tez xabar jiberiw yamasa status jańalaw sıyaqlı elementar elementler kiredi.
The development of new media skills are paramount in helping youth navigate the digital world with confidence.,Jańa media kónlikpeleriniń rawajlanıwı jaslarǵa cifrlı dúnyada isenimlilik penen júriwge (sharlawǵa) járdem beriwde eń áhmiyetli bolıp esaplanadı.
"Social networking services foster learning through what Jenkins (2006) describes as a ""participatory culture"".[1] A participatory culture consists of a space that allows engagement, sharing, mentoring, and an opportunity for social interaction.","Sociallıq tarmaq xızmetleri Djenkins (2006) ""qatnasıwshı mádeniyat"" dep ataytuǵın nárse arqalı úyreniwdi kúsheytedi. [1] Qatnasıwshı mádeniyat qatnasıwǵa, bólisiwge, ustazlıq etiwge hám sociallıq óz-ara tásir ushın múmkinshilik beretuǵın keńislikten ibarat."
Participants of social network services avail of this opportunity.,Sociallıq tarmaq xızmetleriniń qatnasıwshıları bul múmkinshilikten paydalanıwı múmkin.
"Informal learning, in the forms of participatory and social learning online, is an excellent tool for teachers to sneak in material and ideas that students will identify with and therefore, in a secondary manner, students will learn skills that would normally be taught in a formal setting in the more interesting and engaging environment of social learning.[2] Sites like Twitter provide students with the opportunity to converse and collaborate with others in real time.","Onlayn qatnasıwshı hám sociallıq úyreniw túrindegi formal emes úyreniw, oqıtıwshılar ushın studentler ózi menen sáykeslendiretuǵın material hám ideyalardı jasırın kirgiziwdiń ajayıp quralı bolıp tabıladı hám sonıń ushın, ekinshi tártipte, studentler ádette formal ortalıqta úyretiletuǵın kónlikpelerdi sociallıq úyreniwdiń qızıqlı hám tartımlı ortalıǵında úyrenedi. [2] Twitter sıyaqlı saytlar studentlerge haqıyqıy waqıt rejiminde basqalar menen sáwbetlesiw hám birge islesiw múmkinshiligin beredi."
"Social networking services provide a virtual ""space"" for learners.","Sociallıq tarmaq xızmetleri úyreniwshiler ushın virtual ""keńislik"" beredi."
"James Gee (2004) suggests that affinity spaces instantiate participation, collaboration, distribution, dispersion of expertise, and relatedness.[1] Registered users share and search for knowledge which contributes to informal learning.","Djeyms Gi (2004) jaqınlıq keńislikleri qatnasıwdı, birge islesiwdi, bólistiriwdi, qánigeliktiń tarqalıwın hám baylanıslılıqtı ámelge asıradı dep usınıs etedi. [1] Dizimnen ótken paydalanıwshılar bilimdi bólisedi hám izleydi, bul formal emes úyreniwge úles qosadı."
Social interaction,Sociallıq óz-ara tásir
"People use social networking sites for meeting new friends, finding old friends, or locating people who have the same problems or interests they have, called niche networking.","Adamlar jańa doslar tabıw, eski dosların tabıw yamasa ózlerine uqsas máseleler yamasa qızıǵıwshılıqları bar adamlardı tabıw ushın sociallıq tarmaq saytların qollanadı, bul niche networking dep ataladı."
More and more relationships and friendships are being formed online and then carried to an offline setting.,"Barǵan sayın kóbirek qatnasıqlar hám dostlıqlar onlayn qáliplesip, keyin oflayn ortalıqqa kóshirilmekte."
Psychologist and University of Hamburg professor Erich H. Witte says that relationships which start online are much more likely to succeed.,Psixolog hám Gamburg universitetiniń professori Erich H. Witte onlayn baslanǵan qatnasıqlardıń tabıslı bolıw itimallıǵı joqarı ekenligin aytadı.
"In this regard, there are studies which predict tie strength among the friends[1] on social networking websites.","Bul jaǵdayda, sociallıq tarmaq veb-saytlarındaǵı doslar arasındaǵı baylanıs kúshin boljawshı izertlewler bar."
"One online dating site claims that 2% of all marriages begin at its site, the equivalent of 236 marriages a day.","[1] Bir onlayn tanısıw saytı barlıq nekelerdiń 2% óziniń saytında baslanadı dep tákirarlaydı, bul kúnine 236 nekege teń."
Other sites claim one in five relationships begin online.,Basqa saytlar besten bir qatnasıqtıń onlayn baslanatuǵının aytadı.
"Users do not necessarily share with others the content which is of most interest to them, but rather that which projects a good impression of themselves.","Paydalanıwshılar ózlerin qızıqtıratuǵın mazmundı basqalar menen bólispey, al ózi haqqında jaqsı tásir qaldıratuǵın mazmundı bólisedi."
"While everyone agrees that social networking has had a significant impact on social interaction, there remains a substantial disagreement as to whether the nature of this impact is completely positive.","Sociallıq tarmaqtıń sociallıq óz-ara tásirge áhmiyetli tásir etkeni menen barlıǵı kelisken, bul tásirdiń tábiyatı tolıq unamlı ekenligi haqqında áhmiyetli kelispewshilik bar."
A number of scholars have done research on the negative effects of Internet communication as well.,Bir qansha alımlar internet baylanısınıń keri tásirlerinde de izertlew alıp barǵan.
"These researchers have contended that this form of communication is an impoverished version of conventional face-to-face social interactions, and therefore produce negative outcomes such as loneliness and depression for users who rely on social networking entirely.",Bul izertlewshiler baylanıstıń bul túri dástúrli betpe-bet sociallıq óz-ara tásirdiń jarlı versiyası ekenligin hám sonıń ushın sociallıq tarmaqqa tolıq súyenetuǵın paydalanıwshılar ushın jalǵızlıq hám depressiya sıyaqlı keri nátiyjelerin payda etetuǵının tákirarlaǵan.
"By engaging solely in online communication, interactions between communities, families, and other social groups are weakened.[1]","Tek ǵana onlayn baylanısqa kirisiw arqalı jámáátler, shańaraqlar hám basqa sociallıq toparlar arasındaǵı óz-ara tásirler hálsireydi. [1]"
Largest social networking services,Eń úlken sociallıq tarmaq xızmetleri
"The following is a list of the largest social networking services, in order by number of active users, as of January 2024, as published by Statista:[1]","Tómendegiler Statista tárepinen 2024-jıl yanvar ayında járiyalanǵan, belsendi paydalanıwshılar sanı boyınsha tártiplengen eń iri sociallıq tarmaq xızmetleriniń dizimi: [1]"
Service,Xızmet
Active users (in millions),Aktiv paydalanıwshılar (millionlaǵan)
Natural language processing,Tábiyiy tildi qayta islew
Natural language processing (NLP) is an interdisciplinary subfield of computer science and artificial intelligence.,Tábiyiy tildi qayta islew (NLP) kompyuter ilimi hám jasalma intellekttiń pánaralıq ishki tarawı bolıp tabıladı.
"It is primarily concerned with providing computers with the ability to process data encoded in natural language and is thus closely related to information retrieval, knowledge representation and computational linguistics, a subfield of linguistics.","Ol tiykarınan kompyuterlerge tábiyiy tilde kodlanǵan maǵlıwmatlardı qayta islew qábiletin támiyinlewge qaratılǵan hám usılayınsha maǵlıwmat alıw, bilimlerdi kórsetiw hám lingvistikanıń ishki tarawı bolǵan esaplaw lingvistikası menen tıǵız baylanıslı."
"Typically data is collected in text corpora, using either rule-based, statistical or neural-based approaches in machine learning and deep learning.","Ádettе maǵlıwmatlar tekst korpuslarında jıynaladı, mashinalıq oqıtıw hám terеń oqıtıwda qaǵıydaǵa tiykarlanǵan, statistikalıq yamasa neyron tarmaqqa tiykarlanǵan usıllardan paydalanıladı."
"Major tasks in natural language processing are speech recognition, text classification, natural-language understanding, and natural-language generation.","Tábiyiy tildi qayta islewdiń tiykarǵı wazıypaları sózdi tanıw, tekstti klassifikaciyalaw, tábiyiy tildi túsiniw hám tábiyiy tildi qáliplestiriw bolıp tabıladı."
"Natural language processing has its roots in the 1950s.[1] Already in 1950, Alan Turing published an article titled ""Computing Machinery and Intelligence"" which proposed what is now called the Turing test as a criterion of intelligence, though at the time that was not articulated as a problem separate from artificial intelligence.","Tábiyiy tildi qayta islew óziniń tamırların 1950-jıllardan baslaydı.[1] 1950-jılı Alan Tyuring “Esaplaw mashinaları hám intellekt dep atalǵan maqalasın járiyaladı, bunda házirgi waqıtta Tyuring testi dep atalatuǵın intellekttiń kriteriyası usınıldı, biraq sol waqıtta bul jasalma intellektten bólek máselesi retinde anıqlanbaǵan edi."
The proposed test includes a task that involves the automated interpretation and generation of natural language.,Usınılǵan test tábiyiy tildi avtomatlastırılǵan túsiniw hám payda etiw menen baylanıslı tapsırmanı óz ishine aladı.
Symbolic NLP (1950s – early 1990s),Simvolikalıq TQI (NLP) (1950-jıllardan 1990-jıllardıń basına shekem)
"The premise of symbolic NLP is well-summarized by John Searle's Chinese room experiment: Given a collection of rules (e.g., a Chinese phrasebook, with questions and matching answers), the computer emulates natural language understanding (or other NLP tasks) by applying those rules to the data it confronts.","Simvolikalıq NLP-niń tiykarǵı ideyası Jon Sirdiń qıtay bólmesi eksperimentinde jaqsı juwmaqlanǵan: Qaǵıydalar toplamı berilgende (mısalı, sáwbet hám oǵan sáykes juwaplar menen qıtay sóz kitapshası), kompyuter usı qaǵıydalardı ózi ushırasatuǵın maǵlıwmatlarǵa qollanıw arqalı tábiyiy tildi túsiniwdi (yamasa basqa da NLP wazıypaların) emulyaciya etedi."
1950s: The Georgetown experiment in 1954 involved fully automatic translation of more than sixty Russian sentences into English.,1950-jıllar: 1954-jılı Djordjtawn tájiriybesi alpıstan aslam orıs gáplerin inglis tiline tolıq avtomatlastırılǵan awdarmanı óz ishine alǵan.
"The authors claimed that within three or five years, machine translation would be a solved problem.[1] However, real progress was much slower, and after the ALPAC report in 1966, which found that ten years of research had failed to fulfill the expectations, funding for machine translation was dramatically reduced.","Avtorlar úsh yamasa bes jıl ishinde mashinalıq awdarma máselesi sheshiletuǵının málimledi.[1] Degen menen, haqıyqıy rawajlanıw álleqayda áste boldı, hám 1966-jılı ALPAC esabatı on jıllıq izertlewler kútilgenlerdi orınlay almaǵanın anıqlaǵannan keyin, mashinalıq awdarmaǵa qarjılandırıw ádewir qısqartıldı."
"Little further research in machine translation was conducted in America (though some research continued elsewhere, such as Japan and Europe[2]) until the late 1980s when the first statistical machine translation systems were developed.","Amerika Qurama Shtatlarında mashinalıq awdarma boyınsha keyingi izertlewler az ámelge asırıldı (biraq Yaponiya hám Evropa sıyaqlı basqa jerlerde izertlewler dawam etti[2]) 1980-jıllardıń aqırına deyin, birinshi statistikalıq mashinalıq awdarma sistemaları rawajlanǵanǵa shekem."
"1960s: Some notably successful natural language processing systems developed in the 1960s were SHRDLU, a natural language system working in restricted ""blocks worlds"" with restricted vocabularies, and ELIZA, a simulation of a Rogerian psychotherapist, written by Joseph Weizenbaum between 1964 and 1966.","1960-jıllar: 1960-jıllarda rawajlanǵan ayırım áhmiyetli tabıslı tábiyiy tildi qayta islew sistemalarına SHRDLU, sheklengen ""bloklar dúnyasında"" sheklengen sózlik qorı menen isleytuǵın tábiyiy til sisteması, hám ELIZA, 1964-jıldan 1966-jılǵa shekem Djozef Veyzenbaum tárepinen jazılǵan Rodjerlik psixoterapevttiń simulyaciyası kiredi."
"Using almost no information about human thought or emotion, ELIZA sometimes provided a startlingly human-like interaction.","Adam oyı yamasa sezimi haqqında derlik hesh qanday maǵlıwmat paydalanbay, ELIZA geyde tańqalarlıq dárejede adamǵa uqsas ózara tásir kórsetken."
"When the ""patient"" exceeded the very small knowledge base, ELIZA might provide a generic response, for example, responding to ""My head hurts"" with ""Why do you say your head hurts?""."," ""Pacient"" júdá kishi bilim bazasınan asıp ketken waqıtta, ELIZA ulıwma juwap bere alatuǵın edi, mısalı, ""Meniń basım awırıp atır"" degen sózge ""Ne ushın basıńız awırıp atır dep aytasız?"" dep juwap beriwi múmkin."
"Ross Quillian's successful work on natural language was demonstrated with a vocabulary of only twenty words, because that was all that would fit in a computer memory at the time.[1]","Ross Kvilliannıń tábiyiy til boyınsha tabıslı jumısı tek jigirma sózden ibarat sózlik qorı menen kórsetilgen, sebebi sol waqıtta kompyuter yadına tek sonday sóz sıyatuǵın edi.[1]"
"1970s: During the 1970s, many programmers began to write ""conceptual ontologies"", which structured real-world information into computer-understandable data.","1970-jıllar: 1970-jıllar dawamında, kóplegen baǵdarlamashılar ""konceptual ontologiyalar"" jazıwdı basladı, olar haqıyqıy dúnya haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kompyuter túsinetuǵın maǵlıwmatlarǵa strukturaladı."
"Examples are MARGIE (Schank, 1975), SAM (Cullingford, 1978), PAM (Wilensky, 1978), TaleSpin (Meehan, 1976), QUALM (Lehnert, 1977), Politics (Carbonell, 1979), and Plot Units (Lehnert 1981).","Mısallar: MARGIE (Shank, 1975), SAM (Kallingford, 1978), PAM (Vilenskiy, 1978), TaleSpin (Mihan, 1976), QUALM (Lenert, 1977), Politics (Karbonel, 1979), hám Plot Units (Lenert 1981)."
"During this time, the first chatterbots were written (e.g., PARRY).","Usı waqıtta birinshi chatterbotlar jazıldı (mısalı, PARRY)."
1980s: The 1980s and early 1990s mark the heyday of symbolic methods in NLP.,1980-jıllar: 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basları TQI-daǵı (Tábiyiy tildi qayta islew) simvolikalıq usıllardıń gúllep-jasnaǵan dáwiri bolıp esaplanadı.
"Focus areas of the time included research on rule-based parsing (e.g., the development of HPSG as a computational operationalization of generative grammar), morphology (e.g., two-level morphology[1]), semantics (e.g., Lesk algorithm), reference (e.g., within Centering Theory[2]) and other areas of natural language understanding (e.g., in the Rhetorical Structure Theory).","Sol waqıttaǵı tiykarǵı izertlew tarawlarına qaǵıyda tiykarındaǵı sintaksislik analiz (mısalı, HPSG-niń generativ grammatikanıń esaplaw operacionalizaciyası sıpatında rawajlanıwı), morfologiya (mısalı, eki dárejeli morfologiya[1]), semantika (mısalı, Lesk algoritmi), referens (mısalı, Oray teoriyası sheńberinde[2]) hám tábiyiy tildi túsiniwdiń basqa da tarawları (mısalı, Ritorikalıq struktura teoriyasında) kiredi."
"Other lines of research were continued, e.g., the development of chatterbots with Racter and Jabberwacky.","Basqa izertlew baǵdarları da dawam ettirildi, mısalı, Racter hám Jabberwacky menen chatterbotlardı rawajlandırıw."
An important development (that eventually led to the statistical turn in the 1990s) was the rising importance of quantitative evaluation in this period.[3],Bul dáwirde áhmiyetli rawajlanıw (keyin 1990-jıllarda statistikalıq burılısqa alıp kelgen) sanlıq bahalawdıń áhmiyetiniń artıwı boldı.[3]
Statistical NLP (1990s–2010s),Statistikalıq NLP (1990-2010-jıllar)
"Up until the 1980s, most natural language processing systems were based on complex sets of hand-written rules.","1980-jıllardıń aqırına shekem, kópshilik tábiyiy tildi qayta islew sistemaları qoldan jazılǵan qaǵıydalardıń quramalı toplamlarına tiykarlanǵan edi."
"Starting in the late 1980s, however, there was a revolution in natural language processing with the introduction of machine learning algorithms for language processing.","Biraq, 1980-jıllardıń aqırınan baslap, til qayta islew ushın mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń engiziliwi menen tábiyiy tildi qayta islewde revolyuciya júz berdi."
"This was due to both the steady increase in computational power (see Moore's law) and the gradual lessening of the dominance of Chomskyan theories of linguistics (e.g. transformational grammar), whose theoretical underpinnings discouraged the sort of corpus linguistics that underlies the machine-learning approach to language processing.[1]","Bul esaplaw quwatınıń turaqlı ósiwine (Mur nızamın qara) hám Xomskiy lingvistika teoriyalarınıń (mısalı, transformaciyalıq grammatika) ústemligi áste-aqırın kemeyiwine baylanıslı edi. Bul teoriyalardıń teoretikalıq tiykarları til qayta islewge mashinalıq oqıtıw usılın tiykarlaǵan korpus lingvistikasın qollap-quwatlamaǵan edi.[1]"
"1990s: Many of the notable early successes in statistical methods in NLP occurred in the field of machine translation, due especially to work at IBM Research, such as IBM alignment models.","1990-jıllar: NLP-daǵı statistikalıq usıllardıń kóplegen áhmiyetli dáslepki tabısları mashinalıq awdarma tarawında júz berdi, ásirese IBM Research jumısları, mısalı IBM dúziliw modelleri arqasında."
These systems were able to take advantage of existing multilingual textual corpora that had been produced by the Parliament of Canada and the European Union as a result of laws calling for the translation of all governmental proceedings into all official languages of the corresponding systems of government.,Bul sistemalar Kanada Parlamenti hám Evropa Awqamı tárepinen barlıq húkimet proceduraların barlıq rásmiy tillerde awdarıwdı talap etetuǵın nızamlar nátiyjesinde jaratılǵan bar kóp tilli tekst korpusların paydalana aldı.
"However, most other systems depended on corpora specifically developed for the tasks implemented by these systems, which was (and often continues to be) a major limitation in the success of these systems.","Biraq, basqa kóplegen sistemalar usı sistemalar tárepinen ámelge asırılǵan wazıypalar ushın arnawlı islep shıǵılǵan korpuslarǵa baylanıslı boldı, bul usı sistemalardıń tabısında tiykarǵı sheklew bolǵan (hám kóbinese ele de solay)."
"As a result, a great deal of research has gone into methods of more effectively learning from limited amounts of data.","Nátiyjede, sheklengen kólemdegi maǵlıwmatlardan nátiyjeli úyreniw usılların izertlewge úlken kúsh jumsaldı."
"2000s: With the growth of the web, increasing amounts of raw (unannotated) language data have become available since the mid-1990s.",2000-jıllar: Internettiń ósiwi menen 1990-jıllardıń ortasınan baslap qayta islenbegen (annotaciyalanbaǵan) til maǵlıwmatları payda boldı.
Research has thus increasingly focused on unsupervised and semi-supervised learning algorithms.,Sonlıqtan izertlew barǵan sayın baqlawsız hám yarım-basqarılatuǵın oqıtıw algoritmlerine kóbirek itibar qarata basladı.
Such algorithms can learn from data that has not been hand-annotated with the desired answers or using a combination of annotated and non-annotated data.,Bunday algoritmler qoldan belgilengen juwaplar menen belgilenbegen maǵlıwmatlardan yamasa belgilengen hám belgilenbegen maǵlıwmatlardıń kombinaciyasınan úyrene aladı.
"Generally, this task is much more difficult than supervised learning, and typically produces less accurate results for a given amount of input data.","Ulıwma alǵanda, bul wazıypa baqlanatuǵın oqıtıwǵa qaraǵanda ádewir qıyın hám ádette berilgen kiriw maǵlıwmatları ushın kem dál nátiyje beredi."
"However, there is an enormous amount of non-annotated data available (including, among other things, the entire content of the World Wide Web), which can often make up for the inferior results if the algorithm used has a low enough time complexity to be practical.","Biraq, belgilenbegen maǵlıwmatlardıń úlken kólemi bar (sonıń ishinde, basqa nárseler qatarında, pútkil Dúnyajúzilik tor mazmunı), eger qollanılǵan algoritm jetkilikli dárejede tómen waqıt quramalılıǵına iye bolsa, bul kóbinese tómengi nátiyjelerdıń ornın toltıra aladı."
Neural NLP (present),Neyronlıq NLP (házirgi waqıtta)
"In 2003, word n-gram model, at the time the best statistical algorithm, was outperformed by a multi-layer perceptron (with a single hidden layer and context length of several words trained on up to 14 million of words with a CPU cluster in language modelling) by Yoshua Bengio with co-authors.[1]","2003-jılı, sol waqıttaǵı eń jaqsı statistikalıq algoritm bolǵan sóz n-gram modeli Yoshua Bengio hám onıń avtorlas joldasları tárepinen kóp qatlamlı perceptron (bir jasırın qatlam hám bir neshe sózden ibarat kontekst uzınlıǵı menen, til modellestirwinde CPU klasterinde 14 millionǵa shekem sózler menen úyretilgen) tárepinen basım boldı.[1]"
"In 2010, Tomáš Mikolov (then a PhD student at Brno University of Technology) with co-authors applied a simple recurrent neural network with a single hidden layer to language modelling,[1] and in the following years he went on to develop Word2vec.","2010-jılı Tomash Mikolov (sol waqıtta Brno Texnologiya Universitetiniń PhD doktorantı) birlesken avtorlar menen birge ápiwayı qaytalanatuǵın neyron torın bir jasırın qatlam menen til modellestiriwge qollandı,[1] hám keyingi jılları ol Word2vec-ti rawajlandırdı."
"In the 2010s, representation learning and deep neural network-style (featuring many hidden layers) machine learning methods became widespread in natural language processing.",2010-jıllarda kórsetpe oqıtıw hám tereń neyron tor stilindegi (kóp jasırın qatlamlar menen) mashinalıq oqıtıw usılları tábiyiy tildi qayta islewde keń tarqaldı.
"That popularity was due partly to a flurry of results showing that such techniques[2][3] can achieve state-of-the-art results in many natural language tasks, e.g., in language modeling[4] and parsing.[5][6] This is increasingly important in medicine and healthcare, where NLP helps analyze notes and text in electronic health records that would otherwise be inaccessible for study when seeking to improve care[7] or protect patient privacy.[8]","Bul keń tarqalıwdıń sebepleriniń biri usınday usıllar[2][3] kóplegen tábiyiy til wazıypalarında, mısalı, til modellestiriw[4] hám sintaksislik analiz[5][6] sıyaqlı tarawlarda eń joqarı nátiyje kórsete alıwı boldı. Bul medicina hám densawlıqtı saqlaw tarawında barǵan sayın áhmiyetli bolıp atır, sebebi NLP xızmet kórsetiw sapasın jaqsılaw[7] yamasa nawqas qupıyalılıǵın qorǵaw[8] maqsetinde izertlew ushın basqa jaǵdayda qoljetimsiz bolǵan elektronlıq densawlıq jazbalardaǵı eskertiw hám tekstlerdi tallaw jumıslarında járdem beredi."
"Approaches: Symbolic, statistical, neural networks","Usıllar: Simvolikalıq, statistikalıq, neyron tarmaqlar"
"Symbolic approach, i.e., the hand-coding of a set of rules for manipulating symbols, coupled with a dictionary lookup, was historically the first approach used both by AI in general and by NLP in particular:[1][2] such as by writing grammars or devising heuristic rules for stemming.","Simvolikalıq usıl, yaǵnıy, simvollar menen manipulyaciya jasawdıń qaǵıydalar toplamın qoldan kodlaw, sózlik izlew menen birge, tariyxıy jaqtan ulıwma JI hám ásirese NLP tárepinen qollanılǵan birinshi usıl boldı:[1][2] mısalı, grammatika jazıw yamasa stemping ushın evristikalıq qaǵıydalar oylap tabıw arqalı."
"Machine learning approaches, which include both statistical and neural networks, on the other hand, have many advantages over the symbolic approach:","Eki tárepten, statistikalıq hám neyron torların óz ishine alatuǵın mashinalıq oqıtıw usıllarınıń simvolikalıq usılǵa qaraǵanda kóplegen artıqmashlıqları bar:"
"both statistical and neural networks methods can focus more on the most common cases extracted from a corpus of texts, whereas the rule-based approach needs to provide rules for both rare cases and common ones equally.","statistikalıq hám neyron torları usıllarınıń ekewi de tekst korpusınan alınǵan eń kóp ushırasatuǵın jaǵdaylarda kóbirek itibar qarata aladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı usıl siyrek ushırasatuǵın jaǵdaylar hám kóp ushırasatuǵın jaǵdaylar ushın birdey qaǵıydalar beriwi kerek."
"language models, produced by either statistical or neural networks methods, are more robust to both unfamiliar (e.g. containing words or structures that have not been seen before) and erroneous input (e.g. with misspelled words or words accidentally omitted) in comparison to the rule-based systems, which are also more costly to produce.","statistikalıq yamasa neyron torları usılları menen jaratılǵan til modelleri qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalarǵa qaraǵanda hám tanıs emes (mısalı, aldın kórilmegen sózler yamasa strukturalardı óz ishine alatuǵın), hám qátelik kiriw maǵlıwmatlarına (mısalı, qáte jazılǵan yamasa tosınnan qaldırıp ketilgen sózler menen) qarata bekkem boladı, qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalardı jaratıw qımbatıraq boladı."
"the larger such a (probabilistic) language model is, the more accurate it becomes, in contrast to rule-based systems that can gain accuracy only by increasing the amount and complexity of the rules leading to intractability problems.","bunday (itimallıq) til modeli qansha úlken bolsa, ol sonsha anıq boladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalar tek qaǵıydalar sanı hám quramalılıǵın arttırıw arqalı ǵana anıqlıqtı arttıra aladı, bul sheshilmeytuǵın máselelerge alıp keledi."
"Although rule-based systems for manipulating symbols were still in use in 2020, they have become mostly obsolete with the advance of LLMs in 2023.","2020-jılı simvollar menen manipulyaciya etiwdiń qaǵıyda tiykarındaǵı sistemaları ele qollanılıp atırǵan bolsa da, olar 2023-jılı LLM-lerdiń rawajlanıwı menen tiykarınan gónergen bolıp qaldı."
Before that they were commonly used:,Olardan aldın olar kóbinese tómendegi jaǵdaylarda qollanılǵan:
"when the amount of training data is insufficient to successfully apply machine learning methods, e.g., for the machine translation of low-resource languages such as provided by the Apertium system,","oqıtıw maǵlıwmatlarınıń muǵdarı mashinalıq oqıtıw usılların tabıslı qollanıw ushın jetkilikli bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, Apertium sisteması tárepinen berilgen resursı az tillerdi mashinalıq awdarma ushın,"
"for preprocessing in NLP pipelines, e.g., tokenization, or","NLP qubırlarında aldınnan qayta islew ushın, mısalı, tokenizaciya, yamasa"
"for postprocessing and transforming the output of NLP pipelines, e.g., for knowledge extraction from syntactic parses.","NLP qubırlarınıń nátiyjelerin qayta islew hám ózgertiw ushın, mısalı, sintaksislik analizden bilim alıw ushın."
Statistical approach,Statistikalıq usıl
"In the late 1980s and mid-1990s, the statistical approach ended a period of AI winter, which was caused by the inefficiencies of the rule-based approaches.[1][2]",1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń ortalarında statistikalıq usıl qaǵıyda tiykarındaǵı usıllardıń nátiyjesizsizligi sebepli payda bolǵan JI qısı dáwirin juwmaqladı.[1][2]
"The earliest decision trees, producing systems of hard if–then rules, were still very similar to the old rule-based approaches.","Qatań bolsa, onda qaǵıydalar sistemasın payda etetuǵın eń dáslepki sheshim aǵashları burınǵı qaǵıyda tiykarındaǵı usıllarǵa júdá uqsas edi."
"Only the introduction of hidden Markov models, applied to part-of-speech tagging, announced the end of the old rule-based approach.",Tek jasırın Markov modellerin sóz sózliklerge belgi qoyıwǵa qollanıw eski qaǵıyda tiykarındaǵı usıldıń juwmaqlanǵanın xabarladı.
Neural networks,Neyron torları
A major drawback of statistical methods is that they require elaborate feature engineering.,Statistikalıq usıllardıń tiykarǵı kemshiligi - olar quramalı belgi injenerligin talap etedi.
"Since 2015,[1] the statistical approach has been replaced by the neural networks approach, using semantic networks[2] and word embeddings to capture semantic properties of words.","2015-jıldan baslap,[1] statistikalıq usıl neyron torları usılı menen almastırıldı, sózlerdiń semantikalıq qásiyetlerin túsiriw ushın semantikalıq torlar[2] hám sóz engiziwlerin qollanıw arqalı."
"Intermediate tasks (e.g., part-of-speech tagging and dependency parsing) are not needed anymore.","Aralıq wazıypalar (mısalı, sóz sózliklerge belgi qoyıw hám ǵárezlilik tallaw) endi kerek emes."
"Neural machine translation, based on then-newly-invented sequence-to-sequence transformations, made obsolete the intermediate steps, such as word alignment, previously necessary for statistical machine translation.","Sol waqıtta jańadan oylap tabılǵan izbe-izlik izbe-izlikke ózgertiw tiykarında jaratılǵan neyronlıq mashinalıq awdarma, sózlerdi dúziw sıyaqlı, aldın statistikalıq mashinalıq awdarma ushın zárúr bolǵan aralıq basqıshlarǵa zárúrligin esapqa alǵan."
Common NLP tasks,Kóp ushırasatuǵın NLP wazıypaları
The following is a list of some of the most commonly researched tasks in natural language processing.,Tómende tábiyiy tildi qayta islewde eń kóp izertlenetuǵın wazıypalardıń ayırımlarınıń dizimi berilgen.
"Some of these tasks have direct real-world applications, while others more commonly serve as subtasks that are used to aid in solving larger tasks.","Bul wazıypalardıń ayırımları tikkeley real dúnyadaǵı qollanıwlarǵa iye, al basqaları kóbirek úlken wazıypalardı sheshiwge járdem beretuǵın kishi wazıypalar sıpatında xızmet etedi."
"Though natural language processing tasks are closely intertwined, they can be subdivided into categories for convenience.","Tábiyiy tildi qayta islew wazıypaları bir-biri menen tıǵız baylanısqan bolsa da, qolaylıq ushın olardı kategoriyalarǵa bóliwge boladı."
A coarse division is given below.,Tómende qopal bóliw berilgen.
Text and speech processing,Tekst hám sóylewdi qayta islew
Optical character recognition (OCR),Simvollardı optikalıq tanıw (OCR)
"Given an image representing printed text, determine the corresponding text.","Baspa tekstti kórsetiwshi súwret berilgende, oǵan sáykes kelgen tekstti anıqlaw."
Speech recognition,Sóylewdi tanıw
"Given a sound clip of a person or people speaking, determine the textual representation of the speech.","Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs úzindisi berilgende, sóylewdiń tekstlik kórinisin anıqlaw."
"This is the opposite of text to speech and is one of the extremely difficult problems colloquially termed ""AI-complete"" (see above).","Bul teksten sóylewge qarama-qarsı hám kóbinese ""AI-complete"" dep atalatuǵın júdá qıyın máselelerdiń biri (joqarıǵa qara)."
"In natural speech there are hardly any pauses between successive words, and thus speech segmentation is a necessary subtask of speech recognition (see below).","Tábiyiy sóylewde izbe-iz kelgen sózler arasında derlik úzilisler bolmaydı, sonlıqtan sóylew segmentaciyası sóylewdi tanıwdıń zárúrli kishi wazıypası bolıp tabıladı (tómenge qara)."
"In most spoken languages, the sounds representing successive letters blend into each other in a process termed coarticulation, so the conversion of the analog signal to discrete characters can be a very difficult process.","Kóp sóylew tillerinde izbe-iz kelgen háriplerdi bildiretuǵın sesler koartikulyaciya dep atalatuǵın proceste bir-birine aralasıp ketedi, sonlıqtan analog signaldı diskret simvollarǵa aylandırıw júdá qıyın process bolıwı múmkin."
"Also, given that words in the same language are spoken by people with different accents, the speech recognition software must be able to recognize the wide variety of input as being identical to each other in terms of its textual equivalent.","Sonıń menen birge, bir tildegi sózler hár qıylı akcent penen sóyleytuǵın adamlar tárepinen aytılatuǵınlıǵın esapqa alǵanda, sóylewdi tanıw baǵdarlaması kiriw maǵlıwmatlarınıń keń túrin onıń tekstlik ekvivalenti jaǵınan bir-birine birdey dep tanıy alıwı kerek."
Speech segmentation,Sóylew segmentaciyası
"Given a sound clip of a person or people speaking, separate it into words.","Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs klipi berilgende, onı sózlerge ajıratıw."
A subtask of speech recognition and typically grouped with it.,Bul sóylewdi tanıwdıń kishi wazıypası hám ádette onıń menen birge toparlanadı.
Text-to-speech,Tekstten sóylewge
"Given a text, transform those units and produce a spoken representation.","Tekst berilgende, usı birliklerdi ózgertip, sóylew kórinisin payda etiw."
Text-to-speech can be used to aid the visually impaired.[1],Tekstten sóylewge kóriw qábileti sheklengen adamlarǵa járdem beriw ushın paydalanıwǵa boladı.[1]
Word segmentation (Tokenization),Sóz segmentaciyası (Tokenizaciya)
Tokenization is a process used in text analysis that divides text into individual words or word fragments.,Tokenizaciya - bul tekstti ayırım sózlerge yamasa sóz bóleklerine bóletuǵın tekst analizinde qollanılatuǵın process.
This technique results in two key components: a word index and tokenized text.,Bul texnika eki tiykarǵı komponentke alıp keledi: sóz indeksi hám tokenizaciya qılınǵan tekst.
"The word index is a list that maps unique words to specific numerical identifiers, and the tokenized text replaces each word with its corresponding numerical token.","Sóz indeksi - bul unikal sózlerdi belgili sanlı identifikatorlarǵa sáykeslendiretuǵın dizim, al tokenizaciya qılınǵan tekst hár bir sózdi oǵan sáykes keletuǵın sanlı token menen almastıradı."
These numerical tokens are then used in various deep learning methods.[1],Bul sanlı tokenler keyin hár qıylı tereń oqıtıw usıllarında qollanıladı.[1]
"For a language like English, this is fairly trivial, since words are usually separated by spaces.","Inglis tili sıyaqlı til ushın bul ádewir ápiwayı, sebebi sózler ádetde bos orınlar menen ajıratılǵan boladı."
"However, some written languages like Chinese, Japanese and Thai do not mark word boundaries in such a fashion, and in those languages text segmentation is a significant task requiring knowledge of the vocabulary and morphology of words in the language.","Biraq, qıtay, yapon hám tay tilleri sıyaqlı ayırım jazba tillerde sóz shegaraları bunday usılda belgilenbeydi, hám bul tillerde tekst segmentaciyası tildegi sózlerdiń sózligi hám morfologiyası haqqında bilimdi talap etetuǵın áhmiyetli wazıypa bolıp tabıladı."
Sometimes this process is also used in cases like bag of words (BOW) creation in data mining.,Geyde bul process maǵlıwmatlar maydanında sózler paketin (BOW) jaratıw sıyaqlı jaǵdaylarda da qollanıladı.
Morphological analysis,Morfologiyalıq analiz
Lemmatization,Lemmatizaciya
The task of removing inflectional endings only and to return the base dictionary form of a word which is also known as a lemma.,"Tek flektivlik qosımtaların alıp taslaw hám sózdiń tiykarǵı sózlik formasın qaytarıw wazıypası, ol sonday-aq lemma dep te ataladı."
Lemmatization is another technique for reducing words to their normalized form.,Lemmatizaciya - sózlerdi olardıń normallastırılǵan formasına keltiriwdiń basqa bir usılı.
"But in this case, the transformation actually uses a dictionary to map words to their actual form.[1]","Biraq bul jaǵdayda, transformaciya haqıyqatında sózlerdi olardıń haqıyqıy formasına sáykeslestiriw ushın sózlikti qollanadı.[1]"
Morphological segmentation,Morfologiyalıq segmentaciya
Separate words into individual morphemes and identify the class of the morphemes.,Sózlerdi ayırım morfemalarǵa ajıratıw hám morfemalar klasın anıqlaw.
"The difficulty of this task depends greatly on the complexity of the morphology (i.e., the structure of words) of the language being considered.","Bul wazıypanıń qıyınlıǵı kóp tárepten qarap atırǵan tildiń morfologiyasınıń (yaǵnıy, sózler strukturasınıń) quramalılıǵına baylanıslı."
"English has fairly simple morphology, especially inflectional morphology, and thus it is often possible to ignore this task entirely and simply model all possible forms of a word (e.g., ""open, opens, opened, opening"") as separate words.","Inglis tilinde ádewir ápiwayı morfologiya bar, ásirese flektivlik morfologiya, sonlıqtan kóbinese bul wazıypanı tolıǵı menen esapqa almastan, sózdiń barlıq múmkin formaların (mısalı, ""open, opens, opened, opening"") ayırım sózler sıpatında modellestiriw múmkin."
"In languages such as Turkish or Meitei, a highly agglutinated Indian language, however, such an approach is not possible, as each dictionary entry has thousands of possible word forms.[1]","Biraq, túrk tili yamasa Meytey sıyaqlı joqarı agglutinativ hind tilinde bunday usıl múmkin emes, sebebi hár bir sózlik maqalasında sózdiń mıńlaǵan múmkin formaları bar.[1]"
Part-of-speech tagging,Sóylew bólegin belgilew
"Given a sentence, determine the part of speech (POS) for each word.","Gáp berilgende, hár bir sóz ushın sóylew (POS) bólimin anıqlaw."
"Many words, especially common ones, can serve as multiple parts of speech.","Kóplegen sózler, ásirese kóp qollanılatuǵınları, sóylewdiń bir neshe bólimi sıpatında xızmet ete aladı."
"For example, ""book"" can be a noun (""the book on the table"") or verb (""to book a flight""); ""set"" can be a noun, verb or adjective; and ""out"" can be any of at least five different parts of speech.","Mısalı, ""kitap"" atlıq (""stoldaǵı kitap"") yamasa feyil (""ushıwǵa bilet alıw"") bolıwı múmkin; ""qoyıw"" atlıq, feyil yamasa kelbetlik bolıwı múmkin; al ""sırtqa"" keminde bes hár qıylı sózdiń bólimi bolıwı múmkin."
Stemming,Stemming
"The process of reducing inflected (or sometimes derived) words to a base form (e.g., ""close"" will be the root for ""closed"", ""closing"", ""close"", ""closer"" etc.).","Flektivlik (yamasa geyde derivaciyalıq) sózlerdi tiykarǵı formaǵa keltiriw processi (mısalı, ""jaqın"" sózi ""jaqınlastı"", ""jaqınlasıw"", ""jaqın"", ""jaqınıraq"" h.t.b. ushın tiykar boladı)."
"Stemming yields similar results as lemmatization, but does so on grounds of rules, not a dictionary.","Stemming lemmatizaciyaǵa uqsas nátiyje beredi, biraq bunı sózlik emes, al qaǵıydalar tiykarında isleydi."
Syntactic analysis,Sintaksislik analiz
Grammar induction[1],Grammatika indukciyası[1]
Generate a formal grammar that describes a language's syntax.,Tildiń sintaksisin súwretleytuǵın formal grammatikanı payda etiw.
"Sentence breaking (also known as ""sentence boundary disambiguation"")","Gáplerge bóliw (sonday-aq ""gáp shegarasın anıqlaw"" dep te ataladı)"
"Given a chunk of text, find the sentence boundaries.","Tekst bólegi berilgende, gáp shegaraların tabıw."
"Sentence boundaries are often marked by periods or other punctuation marks, but these same characters can serve other purposes (e.g., marking abbreviations).","Gáp shegaraları kóbinese noqatalar yamasa basqa punktuaciya belgileri menen belgilenedi, biraq usı belgilerdıń ózi basqa maqsetler ushın da xızmet ete aladı (mısalı, qısqartıwlardı belgilew)."
Parsing,Tallaw (Parsing)
Determine the parse tree (grammatical analysis) of a given sentence.,Berilgen gáptiń parse aǵashın (grammatikalıq analiz) anıqlaw.
"The grammar for natural languages is ambiguous and typical sentences have multiple possible analyses: perhaps surprisingly, for a typical sentence there may be thousands of potential parses (most of which will seem completely nonsensical to a human).","Tábiyiy tiller grammatikası anıq emes hám kópshilik gáplerdiń bir neshe múmkin analizi bar: bálkim tańqalarlıq, ádettegi gáp ushın mıńlaǵan potencial parseler bolıwı múmkin (olardıń kópshiligi adam ushın tolıǵı menen mánissiz bolıp kórinedi)."
There are two primary types of parsing: dependency parsing and constituency parsing.,Parsingniń eki tiykarǵı túri bar: ǵárezlilik parsing hám quramlas parsing.
"Dependency parsing focuses on the relationships between words in a sentence (marking things like primary objects and predicates), whereas constituency parsing focuses on building out the parse tree using a probabilistic context-free grammar (PCFG) (see also stochastic grammar).","Ǵárezlilik parsing gáptegi sózler arasındaǵı qatnaslarǵa itibar qaratadı (tiykarǵı obyektler hám predikatlar sıyaqlı nárselerdi belgilew), al quramlas parsing bolsa itimallıq kontekstsiz grammatikanı (PCFG) qollanıp parse aǵashın qurıwǵa itibar qaratadı (sonday-aq stoxastikalıq grammatikanı qara)."
Lexical semantics (of individual words in context),Leksikalıq semantika (konteksttegi ayırım sózlerdiń)
Lexical semantics,Leksikalıq semantika
What is the computational meaning of individual words in context?,Konteksttegi ayırım sózlerdiń esaplaw mánisi neden ibarat?
Distributional semantics,Distribuciyalıq (tarqatıw) semantika
How can we learn semantic representations from data?,Maǵlıwmatlardan semantikalıq kórsetpelerdi qalay úyreniwimiz múmkin?
Named entity recognition (NER),Atawlı obyektti tanıw (NER)
"Given a stream of text, determine which items in the text map to proper names, such as people or places, and what the type of each such name is (e.g. person, location, organization).","Tekst aǵımı berilgende, teksttegi qaysı elementler adam yamasa orın sıyaqlı jeke atlarǵa sáykes keletuǵının hám hár bir bunday attıń tipi qanday ekenligin (mısalı, adam, orın, shólkem) anıqlaw."
"Although capitalization can aid in recognizing named entities in languages such as English, this information cannot aid in determining the type of named entity, and in any case, is often inaccurate or insufficient.","Inglis tili sıyaqlı tillerde bas hárip qollanıw atawlı birliklerdi tanıwǵa járdem bere alsa da, bul maǵlıwmat atawlı birliktiń túrin anıqlaw ushın járdem bere almaydı hám hár qanday jaǵdayda da kóbinese nadurıs yamasa jetkiliksiz boladı."
"For example, the first letter of a sentence is also capitalized, and named entities often span several words, only some of which are capitalized.","Mısalı, gáptiń birinshi háribi de bas hárip penen jazıladı, al atawlı birlikler kóbinese bir neshe sózdi qamtıydı, olardıń tek ayırımları ǵana bas hárip penen jazıladı."
"Furthermore, many other languages in non-Western scripts (e.g. Chinese or Arabic) do not have any capitalization at all, and even languages with capitalization may not consistently use it to distinguish names.","Bunnan tısqarı, batıs emes jazıwlardaǵı basqa kóplegen tillerde (mısalı, qıtay yamasa arab) hesh qanday bas hárip qollanılmaydı, hám háttе bas hárip qollanılatuǵın tiller de onı atlardan parıqlaw ushın izbe-iz qollanbawı múmkin."
"For example, German capitalizes all nouns, regardless of whether they are names, and French and Spanish do not capitalize names that serve as adjectives.","Mısalı, nemis tilinde barlıq atlıqlar, olar at bolıw-bolmawına qaramastan, bas hárip penen jazıladı, al francuz hám ispan tillerinde kelbetlik sıpatında qollanılatuǵın atlar bas hárip penen jazılmaydı."
Another name for this task is token classification.[1],Bul wazıypanıń basqa atı - token klassifikaciyası.[1]
Sentiment analysis (see also Multimodal sentiment analysis),Sezim analizi (sonday-aq multimodallı sezim analizin qara)
Sentiment analysis is a computational method used to identify and classify the emotional intent behind text.,Sezim analizi - bul teksttiń artındaǵı emocional maqsetti anıqlaw hám klassifikaciyalaw ushın qollanılatuǵın esaplaw usılı.
"This technique involves analyzing text to determine whether the expressed sentiment is positive, negative, or neutral.","Bul texnika tekstti analizlep, bildirilgen sezimniń unamlı, unamsız yamasa neytral ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı."
"Models for sentiment classification typically utilize inputs such as word n-grams, Term Frequency-Inverse Document Frequency (TF-IDF) features, hand-generated features, or employ deep learning models designed to recognize both long-term and short-term dependencies in text sequences.","Sezim klassifikaciyası ushın modeller ádettе sóz n-gramları, Term jiyiligi-Keri dokument jiyiligi (TF-IDF) belgileri, qoldan jaratılǵan belgiler sıyaqlı kiriwlerdi paydalanadı yamasa tekst izbe-izliklerindegi uzaq múddetli hám qısqa múddetli ǵárezliliklerdi tanıw ushın islep shıǵılǵan tereń oqıtıw modellerin qollanadı."
"The applications of sentiment analysis are diverse, extending to tasks such as categorizing customer reviews on various online platforms.[1]","Sezim analiziniń qollanıwları hár qıylı, hár túrli onlayn platformalardaǵı tutınıwshı pikirlerin kategoriyalarǵa bóliw sıyaqlı wazıypalarǵa shekem keńeyedi.[1]"
Terminology extraction,Terminologiyanı shıǵarıw
The goal of terminology extraction is to automatically extract relevant terms from a given corpus.,Terminologiya shıǵarıwdıń maqseti - berilgen korpustan tiyisli terminlerdi avtomatik túrde shıǵarıp alıw.
Word-sense disambiguation (WSD),Sóz mánisin anıqlaw (WSD)
Many words have more than one meaning; we have to select the meaning which makes the most sense in context.,Kóplegen sózlerdiń birden artıq mánisi bar; bizge kontekstte eń kóp mániske iye bolǵan mánisti tańlaw kerek.
"For this problem, we are typically given a list of words and associated word senses, e.g. from a dictionary or an online resource such as WordNet.","Bul máseleni sheshiw ushın bizge ádettе sózler dizimi hám olardıń baylanıslı mánisleri beriledi, mısalı, sózlikten yamasa WordNet sıyaqlı onlayn derekten."
Entity linking,Birliklerdi baylanıstırıw
"Many words—typically proper names—refer to named entities; here we have to select the entity (a famous individual, a location, a company, etc.) which is referred to in context.","Kóplegen sózler - ádettе jeke atlar - atawlı birliklerdi bildiredi; bul jerde bizge kontekstte aytılıp atırǵan birlikti (belgili bir tulǵa, orın, kompaniya h.t.b.) tańlaw kerek."
Relational semantics (semantics of individual sentences),Relyaciyalıq semantika (ayırım gáplerdiń semantikası)
Relationship extraction,Qarım-qatnastı shıǵarıw
"Given a chunk of text, identify the relationships among named entities (e.g. who is married to whom).","Tekst bólegi berilgende, atawlı birlikler arasındaǵı qatnastı anıqlaw (mısalı, kim kimge úylengen)."
Semantic parsing,Semantikalıq tallaw (parsing)
"Given a piece of text (typically a sentence), produce a formal representation of its semantics, either as a graph (e.g., in AMR parsing) or in accordance with a logical formalism (e.g., in DRT parsing).","Tekst bólegi berilgende (ádetте gáp), onıń semantikasınıń formal kórinisin payda etiw, ya graf túrinde (mısalı, AMR parsinginde) yamasa logikalıq formalizm boyınsha (mısalı, DRT parsinginde)."
"This challenge typically includes aspects of several more elementary NLP tasks from semantics (e.g., semantic role labelling, word-sense disambiguation) and can be extended to include full-fledged discourse analysis (e.g., discourse analysis, coreference; see Natural language understanding below).","Bul máselege ádettе semantikadan bir neshe elementar NLP wazıypaları aspektleri kiredi (mısalı, semantikalıq rol belgilew, sóz mánisin anıqlaw) hám tolıq diskurs analizin óz ishine alıw ushın keńeytiliw múmkin (mısalı, diskurs analizi, koreferenciya; tómendegi Tábiyiy tildi túsiniwdi qara)."
Semantic role labelling (see also implicit semantic role labelling below),Semantikalıq rol belgilew (sonday-aq tómendegi jasırın semantikalıq rol belgilewdi qara)
"Given a single sentence, identify and disambiguate semantic predicates (e.g., verbal frames), then identify and classify the frame elements (semantic roles).","Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatları anıqlaw hám olardı anıqlaw (mısalı, feyil freymler), keyin freym elementlerin (semantikalıq roller) anıqlaw hám klassifikaciyalaw."
Discourse (semantics beyond individual sentences),Diskurs (ayırım gáplerden tıs semantika)
Coreference resolution,Koreferenciya sheshimi
"Given a sentence or larger chunk of text, determine which words (""mentions"") refer to the same objects (""entities"").","Gáp yamasa úlken tekst bólegi berilgende, qaysı sózler (""esletiwler"") bir obyektlerge (""birlikler"") tiyisli ekenligin anıqlaw."
"Anaphora resolution is a specific example of this task, and is specifically concerned with matching up pronouns with the nouns or names to which they refer.","Anafora sheshimi - bul wazıypanıń anıq mısalı bolıp, ol tikkeley almasıqlardı olar tiyisli bolǵan atlıqlar yamasa atlar menen sáykeslestiriwge qaratılǵan."
"The more general task of coreference resolution also includes identifying so-called ""bridging relationships"" involving referring expressions.","Koreferenciya sheshiminiń ulıwmalıq wazıypası sonday-aq silteme sózler menen baylanıslı ""kópir qatnasların"" anıqlawdı óz ishine aladı."
"For example, in a sentence such as ""He entered John's house through the front door"", ""the front door"" is a referring expression and the bridging relationship to be identified is the fact that the door being referred to is the front door of John's house (rather than of some other structure that might also be referred to).","Mısalı, ""Ol Djonnıń úyine aldıńǵı esikten kirdi"" degen gápte ""aldıńǵı esik"" - bul silteme sóz hám anıqlanıwı kerek bolǵan kópir qatnası - bul esletilip atırǵan esiktiń Djonnıń úyiniń aldıńǵı esigi ekenligi faktı (basqa da esletiliw múmkin bolǵan qurılmanıń emes)."
Discourse analysis,Diskurs analizi
This rubric includes several related tasks.,Bul rubrika bir neshe baylanıslı wazıypalardı óz ishine aladı.
"One task is discourse parsing, i.e., identifying the discourse structure of a connected text, i.e. the nature of the discourse relationships between sentences (e.g. elaboration, explanation, contrast).","Bir wazıypa - bul diskurs parsing, yaǵnıy baylanısqan teksttiń diskurs strukturasın anıqlaw, yaǵnıy gápler arasındaǵı diskurs qatnaslarınıń tábiyatın (mısalı, keńeytiw, túsindiriw, salıstırıw)."
"Another possible task is recognizing and classifying the speech acts in a chunk of text (e.g. yes–no question, content question, statement, assertion, etc.).","Basqa múmkin wazıypa - tekst bólegindegi sóylew aktlerin tanıw hám klassifikaciyalaw (mısalı, awa-yaq soraw, mazmun sorawı, málimleme, tastıyıqlaw h.t.b.)."
"Given a single sentence, identify and disambiguate semantic predicates (e.g., verbal frames) and their explicit semantic roles in the current sentence (see Semantic role labelling above).","Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatlar (mısalı, feyil freymler) hám olardıń házirgi gáptegi anıq semantikalıq rollerin anıqlaw hám olardı ajıratıw (joqarıdaǵı Semantikalıq rol belgilewdi qara)."
"Then, identify semantic roles that are not explicitly realized in the current sentence, classify them into arguments that are explicitly realized elsewhere in the text and those that are not specified, and resolve the former against the local text.","Keyin, házirgi gápte anıq kórinbegen semantikalıq rollerdi anıqlaw, olardı teksttiń basqa jerinde anıq kóringen argumentler hám kórsetilmegen argumentlerge klassifikaciyalaw, hám birinshilerin jergilikli tekst penen sheshiw."
"A closely related task is zero anaphora resolution, i.e., the extension of coreference resolution to pro-drop languages.","Buǵan jaqın baylanıslı wazıypa - nol anafora sheshimi, yaǵnıy koreferenciya sheshimin pro-drop tillerine keńeytiw."
Recognizing textual entailment,Tekstlik logikalıq baylanıstı tanıw
"Given two text fragments, determine if one being true entails the other, entails the other's negation, or allows the other to be either true or false.[1]","Eki tekst bólegi berilgende, birewiniń haqıyqıy bolıwı ekinshisiniń haqıyqıy bolıwın támiynleytuǵının, ekinshisiniń biykarlanıwın támiynleytuǵının, yamasa ekinshisiniń ya haqıyqıy, ya jalǵan bolıwına múmkinshilik beretuǵının anıqlaw.[1]"
Topic segmentation and recognition,Tema segmentaciyası hám tanıw
"Given a chunk of text, separate it into segments each of which is devoted to a topic, and identify the topic of the segment.","Tekst bólegi berilgende, onı hár biri bir temaǵa arnalǵan segmentlerge bóliw hám segmenttiń temasın anıqlaw."
Argument mining,Argument óndiriw
"The goal of argument mining is the automatic extraction and identification of argumentative structures from natural language text with the aid of computer programs.[1] Such argumentative structures include the premise, conclusions, the argument scheme and the relationship between the main and subsidiary argument, or the main and counter-argument within discourse.[2][3]","Argumentlerdi izlewdiń maqseti - kompyuter programmaları járdeminde tábiyiy til tekstinen argumentativ strukturalardı avtomatik túrde shıǵarıp alıw hám anıqlaw.[1] Bunday argumentativ strukturalarǵa aldın sharti, juwmaqlar, argument sxeması hám tiykarǵı hám járdemshi argument arasındaǵı yamasa diskurs ishindegi tiykarǵı hám qarsı argument arasındaǵı qatnaslar kiredi.[2][3]"
Higher-level NLP applications,Joqarı dárejeli NLP qollanbaları
Automatic summarization (text summarization),Avtomatik qısqasha mazmun (tekst qısqasha mazmunı)
Produce a readable summary of a chunk of text.,Teksttiń bir bólegin oqıwǵa qolaylı qısqasha mazmun islep shıǵarıw.
"Often used to provide summaries of the text of a known type, such as research papers, articles in the financial section of a newspaper.","Kóbinese, belgili túrdegi tekstlerdiń qısqasha mazmunın beriwde qollanıladı, mısalı, ilimiy maqalalar, gazetanıń finanslıq bólimindegi maqalalar."
"Grammatical error detection and correction involves a great band-width of problems on all levels of linguistic analysis (phonology/orthography, morphology, syntax, semantics, pragmatics).","Grammatikalıq qátelerdi anıqlaw hám dúzetiw lingvistikalıq analizdiń barlıq dárejelerinde (fonologiya/orfografiya, morfologiya, sintaksis, semantika, pragmatika) úlken kólemli máselelerdi óz ishine aladı."
Grammatical error correction is impactful since it affects hundreds of millions of people that use or acquire English as a second language.,"Grammatikalıq qátelerdi dúzetiw áhmiyetli, sebebi ol inglis tilin ekinshi til sıpatında qollanıwshı yamasa úyreniwshi júzlegen million adamlarǵa tásir etedi."
"It has thus been subject to a number of shared tasks since 2011.[1][2][3] As far as orthography, morphology, syntax and certain aspects of semantics are concerned, and due to the development of powerful neural language models such as GPT-2, this can now (2019) be considered a largely solved problem and is being marketed in various commercial applications.","Sonıń ushın, 2011-jıldan baslap bir qansha ulıwma wazıypalarǵa tiykar boldı.[1][2][3] Orfografiya, morfologiya, sintaksis hám semantikanıń belgili aspektlerine kelgende, hám GPT-2 sıyaqlı kúshli neyronlıq til modelleriniń rawajlanıwı sebepli, bul házirgi waqıtta (2019-jıl) tiykarınan sheshilgen máselege aylanǵan hám hár qıylı kommerciyalıq qollanıwlarda satılmaqta."
Logic translation,Logikalıq awdarma
Translate a text from a natural language into formal logic.,Tekstti tábiyiy tilden formal logika tiline awdarıw.
Machine translation (MT),Mashinalıq awdarma (MA)
Automatically translate text from one human language to another.,Tekstti bir adam tilinen ekinshisine avtomatik túrde awdarıw.
"This is one of the most difficult problems, and is a member of a class of problems colloquially termed ""AI-complete"", i.e. requiring all of the different types of knowledge that humans possess (grammar, semantics, facts about the real world, etc.) to solve properly.","Bul eń qıyın máselelerdiń biri bolıp, ""JI-tolıq"" dep atalatuǵın máseleler klassına kiredi, yaǵnıy, durıs sheshiw ushın adamlar iye bolǵan barlıq túrdegi bilimlerdi (grammatika, semantika, real dúnya haqqındaǵı faktler h.t.b.) talap etedi."
Natural-language understanding (NLU),Tábiyiy tildi túsiniw (NLU)
Convert chunks of text into more formal representations such as first-order logic structures that are easier for computer programs to manipulate.,Teksttiń bóleklerin kompyuter programmaları ushın qolaylıraq bolǵan birinshi tártipli logika strukturaları sıyaqlı formal kórsetpelerge aylandırıw.
Natural language understanding involves the identification of the intended semantic from the multiple possible semantics which can be derived from a natural language expression which usually takes the form of organized notations of natural language concepts.,"Tábiyiy tildi túsiniw, tábiyiy til túsiniklerin shólkemlestirgen belgilewler túrinde bolatuǵın tábiyiy til ańlatpasınan alınıwı múmkin bolǵan kóp sanlı semantikadan kerekli semantikanı anıqlawdı óz ishine aladı."
Introduction and creation of language metamodel and ontology are efficient however empirical solutions.,"Til metamodeli hám ontologiyasın kirgiziwi hám jaratılıwı nátiyjeli, biraq empirikalıq sheshimler bolıp tabıladı."
"An explicit formalization of natural language semantics without confusions with implicit assumptions such as closed-world assumption (CWA) vs. open-world assumption, or subjective Yes/No vs. objective True/False is expected for the construction of a basis of semantics formalization.[1]","Semantikanı formallastırıw tiykarın dúziw ushın, jabıq dúnya boljawı (CWA) hám ashıq dúnya boljawı, yamasa subyektiv Awa/Yaq hám obyektiv Durıs/Nadurıs sıyaqlı jasırın boljawlar menen aljaspastan, tábiyiy til semantikasın anıq formallastırıw kútiledi.[1]"
Natural-language generation (NLG):,Tábiyiy til generatsiyası (NLG):
Convert information from computer databases or semantic intents into readable human language.,Kompyuter bazalarınan yamasa semantikalıq maqsetlerden alınǵan maǵlıwmatlardı adamlar oqıy alatuǵın tilge aylandırıw.
Book generation,Kitap generaciyası
Not an NLP task proper but an extension of natural language generation and other NLP tasks is the creation of full-fledged books.,"Bul tábiyiy til generatsiyası hám basqa da NLP wazıypalarınıń keńeytilgen túri bolıp, tolıq kitaplar jaratıwdı óz ishine aladı."
"The first machine-generated book was created by a rule-based system in 1984 (Racter, The policeman's beard is half-constructed).[1] The first published work by a neural network was published in 2018, 1 the Road, marketed as a novel, contains sixty million words.","Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan kitap 1984-jılı qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sistema arqalı jaratıldı (Racter, ""The policeman's beard is half-constructed"").[1] Neyron tarmaq járdeminde jaratılǵan birinshi baspa jumısı 2018-jılı shıǵarıldı, ""1 the Road"" dep atalıp, roman sıpatında bazarǵa shıǵarıldı hám alpıs million sózdi óz ishine aladı."
Both these systems are basically elaborate but non-sensical (semantics-free) language models.,"Bul eki sistema tiykarınan quramalı, biraq mánissiz (semantikasız) til modelleri bolıp tabıladı."
"The first machine-generated science book was published in 2019 (Beta Writer, Lithium-Ion Batteries, Springer, Cham).[2] Unlike Racter and 1 the Road, this is grounded on factual knowledge and based on text summarization.","Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan ilimiy kitap 2019-jılı basıp shıǵarıldı (Beta Writer, ""Lithium-Ion Batteries"", Springer, Cham).[2] Racter hám ""1 the Road"" kitaplarınan parıqlı, bul kitap faktlik bilimlerde tiykarlanǵan hám tekst qısqasha mazmunın jaratıwǵa tiykarlanǵan."
Document AI,JI Hújjet
"A Document AI platform sits on top of the NLP technology enabling users with no prior experience of artificial intelligence, machine learning or NLP to quickly train a computer to extract the specific data they need from different document types.","Hújjet JI platforması NLP texnologiyasınıń ústinde jaylasıp, jasalma intellekt, mashinalıq oqıtıw yamasa NLP boyınsha aldınǵı tájiriybesi bolmaǵan paydalanıwshılarǵa hár qıylı hújjet túrlerinen ózlerine kerekli bolǵan arnawlı maǵlıwmatlardı alıw ushın kompyuterdi tez úyretiwge múmkinshilik beredi."
"NLP-powered Document AI enables non-technical teams to quickly access information hidden in documents, for example, lawyers, business analysts and accountants.[1]","NLP járdeminde isleytuǵın Hújjet JI texnikalıq emes toparlarǵa, mısalı, yuristler, biznes analitikleri hám buxgalterlerge hújjetlerde jasırın bolǵan maǵlıwmatlardı tez alıwǵa múmkinshilik beredi.[1]"
Dialogue management,Dialogtı basqarıw
Computer systems intended to converse with a human.,Adam menen sóylesiwge arnalǵan kompyuter sistemaları.
Question answering,Sorawlarǵa juwap beriw
"Given a human-language question, determine its answer.",Adam tili menen berilgen sorawǵa juwap anıqlaw.
"Typical questions have a specific right answer (such as ""What is the capital of Canada?""), but sometimes open-ended questions are also considered (such as ""What is the meaning of life?"").","Tipik sorawlardıń anıq durıs juwabı boladı (mısalı, ""Kanadanıń paytaxtı qaysı?""), biraq geyde ashıq sorawlar da qaraladı (mısalı, ""Ómirdiń mánisi nede?"")."
Text-to-image generation,Tekstten súwretke ótkerip jaratıw
"Given a description of an image, generate an image that matches the description.[1]","Súwrettiń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın súwret jaratıw.[1]"
Text-to-scene generation,Tekstten saxnaǵa ótkerip jaratıw
"Given a description of a scene, generate a 3D model of the scene.[1][2]","Saxnanıń táriyipi berilgende, saxnanıń 3D modelin jaratıw.[1][2]"
Text-to-video,Tekstten videoga ótkerip jaratıw
"Given a description of a video, generate a video that matches the description.[1][2]","Videoniń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın video jaratıw.[1][2]"
General tendencies and (possible) future directions,Ulıwma tendenciyalar hám (múmkin) keleshek baǵdarları
"Based on long-standing trends in the field, it is possible to extrapolate future directions of NLP.","Tarawdaǵı uzaq múddetli tendenciyalarǵa tiykarlanıp, NLPnıń keleshek baǵdarların ekstrapolyaciyalawǵa boladı."
"As of 2020, three trends among the topics of the long-standing series of CoNLL Shared Tasks can be observed:[1]","2020-jılǵa kelip, CoNLL Ulıwma Wazıypalarınıń uzaq dawam etken seriyasınıń temalarında úsh tendenciyanı bayqawǵa boladı:[1]"
"Interest on increasingly abstract, ""cognitive"" aspects of natural language (1999–2001: shallow parsing, 2002–03: named entity recognition, 2006–09/2017–18: dependency syntax, 2004–05/2008–09 semantic role labelling, 2011–12 coreference, 2015–16: discourse parsing, 2019: semantic parsing).","Tábiyiy tildiń barǵan sayın abstrakt, ""kognitivlik"" aspektlerine qızıǵıwshılıq (1999–2001: ústirtin analiz, 2002–03: atlar gruppasın anıqlaw, 2006–09/2017–18: ǵárezlilik sintaksisi, 2004–05/2008–09 semantikalıq rol belgilew, 2011–12 koreferenciya, 2015–16: diskurs analizlew, 2019: semantikalıq analizlew)."
"Increasing interest in multilinguality, and, potentially, multimodality (English since 1999; Spanish, Dutch since 2002; German since 2003; Bulgarian, Danish, Japanese, Portuguese, Slovenian, Swedish, Turkish since 2006; Basque, Catalan, Chinese, Greek, Hungarian, Italian, Turkish since 2007; Czech since 2009; Arabic since 2012; 2017: 40+ languages; 2018: 60+/100+ languages)","Kóp tillilikke hám, múmkin, kóp modallıqqa qızıǵıwshılıqtıń artıwı (1999-jıldan baslap inglis tili; 2002-jıldan baslap ispan, golland tilleri; 2003-jıldan baslap nemis tili; 2006-jıldan baslap bolgar, dan, yapon, portugal, sloven, shved, túrik tilleri; 2007-jıldan baslap bask, katalan, qıtay, grek, vengriya, italyan, túrik tilleri; 2009-jıldan baslap chex tili; 2012-jıldan baslap arab tili; 2017-jıl: 40+ til; 2018-jıl: 60+/100+ til)"
"Elimination of symbolic representations (rule-based over supervised towards weakly supervised methods, representation learning and end-to-end systems)","Simvollıq kórsetpelerdi saplastırıw (qaǵıydaǵa tiykarlanǵan usıllardan basqarılatuǵın úyreniwge, onnan hálsiz basqarılatuǵın usıllardı, kórsetpelerdi úyreniw hám basınan-ayaǵına shekemgi sistemalarǵa qaray)"
Cognition,Kogniciya
Most higher-level NLP applications involve aspects that emulate intelligent behaviour and apparent comprehension of natural language.,Joqarı dárejeli NLP qollanıwlarınıń kópshiligi aqıllı háreketlerdi hám tábiyiy tildi kórinip turǵan túsiniwdi imitaciyalawshı aspektlerdi óz ishine aladı.
"More broadly speaking, the technical operationalization of increasingly advanced aspects of cognitive behaviour represents one of the developmental trajectories of NLP (see trends among CoNLL shared tasks above).","Keńirek aytqanda, kognitiv hárekettiń barǵan sayın rawajlanǵan aspektlerin texnikalıq operacionallastırıw NLPnıń rawajlanıw traektoriyalarınıń birin kórsetedi (joqarıda keltirilgen CoNLL ulıwma wazıypalarınıń tendenciyaların qarań)."
"Cognition refers to ""the mental action or process of acquiring knowledge and understanding through thought, experience, and the senses.""[1] Cognitive science is the interdisciplinary, scientific study of the mind and its processes.[2] Cognitive linguistics is an interdisciplinary branch of linguistics, combining knowledge and research from both psychology and linguistics.[3] Especially during the age of symbolic NLP, the area of computational linguistics maintained strong ties with cognitive studies.","Kogniciya ""pikir, tájiriybe hám sezimler arqalı bilim hám túsinikti alıwdıń sanalı háreketi yamasa procesi"" dep ataladı.[1] Kognitiv ilim - bul aqıl hám onıń processleriniń pánler aralıq, ilimiy izertlewi.[2] Kognitiv lingvistika - bul psixologiya hám lingvistikadan alınǵan bilim hám izertlewlerdi birlestiriwshi lingvistikanıń pánler aralıq tarawı.[3] Ásirese, simvollik NLP dáwirinde esaplaw lingvistikası tarawı kognitiv izertlewler menen kúshli baylanıslardı saqlap qaldı."
"As an example, George Lakoff offers a methodology to build natural language processing (NLP) algorithms through the perspective of cognitive science, along with the findings of cognitive linguistics,[1] with two defining aspects:","Mısal retinde, Djordj Lakoff kognitiv ilim perspektivası arqalı tábiyiy tildi qayta islew (NLP) algoritmlerin dúziw ushın metodologiyanı usınıs etedi, kognitiv lingvistikanıń tabısları menen birge,[1] eki anıqlawshı aspekt penen:"
"Apply the theory of conceptual metaphor, explained by Lakoff as ""the understanding of one idea, in terms of another"" which provides an idea of the intent of the author.[1] For example, consider the English word big.","Lakoff tárepinen túsindiriletuǵın ""bir ideyanı basqasınıń terminleri menen túsiniw"" sıpatında anıqlanǵan konceptual metafora teoriyasın qollanıw, bul avtordıń niyeti haqqında túsinik beredi.[1] Mısalı, inglis tilindegi ""big"" (úlken) sózin qarap shıǵayıq."
"When used in a comparison (""That is a big tree""), the author's intent is to imply that the tree is physically large relative to other trees or the authors experience.","Salıstırıwda qollanılǵanda (""That is a big tree"" - ""Bul úlken terek""), avtordıń niyeti terektiń basqa tereklerge yamasa avtordıń tájiriybesine salıstırǵanda fizikalıq jaqtan úlken ekenligin bildiriw."
"When used metaphorically (""Tomorrow is a big day""), the author's intent to imply importance.","Metaforalıq túrde qollanılǵanda (""Tomorrow is a big day"" - ""Erteń úlken kún""), avtordıń niyeti áhmiyetlilikti bildiriw."
"The intent behind other usages, like in ""She is a big person"", will remain somewhat ambiguous to a person and a cognitive NLP algorithm alike without additional information."," ""She is a big person"" (Ol úlken adam) sıyaqlı basqa qollanıwlardıń artındaǵı niyet qosımsha maǵlıwmatlarsız adam ushın da, kognitiv NLP algoritmi ushın da bir qansha túsiniksiz bolıp qaladı."
"Assign relative measures of meaning to a word, phrase, sentence or piece of text based on the information presented before and after the piece of text being analyzed, e.g., by means of a probabilistic context-free grammar (PCFG).","Analiz etiliwshi tekst bóleginen aldın hám keyin berilgen maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp, sózge, sóz dizbegine, gápke yamasa tekst bólegine salıstırmalı máni ólshemlerin belgilew, mısalı, itimallıq kontekstsiz grammatika (PCFG) járdeminde."
The mathematical equation for such algorithms is presented in US Patent 9269353:[1] Where,Bunday algoritmler ushın matematikalıq teńleme AQSH patenti 9269353 te berilgen:[1]
,Teńlemeniń túsindirmesi: Bunda
RMM is the relative measure of meaning,RMM - mánisiniń salıstırmalı ólshemi
"token is any block of text, sentence, phrase or word","token - hár qanday tekst bólegi, gáp, sóz dizbegi yamasa sóz"
N is the number of tokens being analyzed,N - analiz etiliwshi tokenler sanı
PMM is the probable measure of meaning based on a corpora,PMM - korpusqa tiykarlanǵan mánistiń itimal ólshemi
d is the non zero location of the token along the sequence of N tokens,d - N tokenler izbe-izligindegi tokenniń nolge teń emes ornı
PF is the probability function specific to a language,PF - tilge tán itimallıq funkciyası
"Ties with cognitive linguistics are part of the historical heritage of NLP, but they have been less frequently addressed since the statistical turn during the 1990s.","Kognitiv lingvistika menen baylanıslar NLPnıń tariyxıy miyrasınıń bir bólegi bolıp tabıladı, biraq 1990-jıllardaǵı statistikalıq burılıstan keyin olar azıraq qarastırıldı."
"Nevertheless, approaches to develop cognitive models towards technically operationalizable frameworks have been pursued in the context of various frameworks, e.g., of cognitive grammar,[1] functional grammar,[2] construction grammar,[3] computational psycholinguistics and cognitive neuroscience (e.g., ACT-R), however, with limited uptake in mainstream NLP (as measured by presence on major conferences[4] of the ACL).","Sonday-aq, kognitiv modellerin texnikalıq operacionallanatuǵın sistemalarǵa qaray rawajlandırıw usılları hár qıylı sistemalar kontekstinde ámelge asırılǵan, mısalı, kognitiv grammatika,[1] funkcionallıq grammatika,[2] konstrukciyalıq grammatika,[3] esaplaw psixolingvistikası hám kognitiv nevrologiya (mısalı, ACT-R), biraq tiykarǵı NLPda sheklengen qollanıw menen (ACLdıń tiykarǵı konferenciyalarında[4] qatnasıwı menen ólshengende)."
"More recently, ideas of cognitive NLP have been revived as an approach to achieve explainability, e.g., under the notion of ""cognitive AI"".[5] Likewise, ideas of cognitive NLP are inherent to neural models multimodal NLP (although rarely made explicit)[6] and developments in artificial intelligence, specifically tools and technologies using large language model approaches[7] and new directions in artificial general intelligence based on the free energy principle[8] by British neuroscientist and theoretician at University College London Karl J. Friston.","Jaqında kognitiv NLP ideyaları túsindirmelilikke erisiw usılı sıpatında qayta pát aldı, mısalı, ""kognitiv JI"" túsinik astında.[5] Sonday-aq, kognitiv NLP ideyaları neyron modeller kóp modallı NLPǵa tán (kóbinese anıq aytılmasa da)[6] hám jasalma intellekttegi rawajlanıwlarǵa, atap aytqanda, úlken til modeli usılların qollanıwshı qural hám texnologiyalarǵa[7] hám London Universitet Kolledjindegi Britaniyalı neyroilimpaz hám teoretik Karl Dj. Friston tárepinen erkin energiya principine tiykarlanǵan jasalma ulıwma intellekttiń jańa baǵdarlarına[8] tán."
"Madonna Louise Ciccone (born August 16, 1958) is an American singer, songwriter, and actress.","Madonna Luiza Chikkone (1958-jıl 16-avgust kúni tuwılǵan) - amerikalı qosıqshı, kompozitor hám aktrisa."
"Regarded as the ""Queen of Pop"", she has been recognized for her continual reinvention and versatility in music production, songwriting and visual presentation."," ""Pop patshayımı"" dep esaplanıp, ol muzıkalıq óndiris, qosıq jazıw hám vizual kórsetiwdegi úziliksiz ózgeriw hám hár táreplemeligi menen tanılǵan."
"Madonna's works, which incorporate social, political, sexual, and religious themes, have generated both controversy and critical acclaim.","Madonnanıń sociallıq, siyasiy, jınısıy hám diniy temalardı óz ishine alǵan shıǵarmaları, qarama-qarsılıqlar hám sınshılardıń pikirlerin payda etti."
"A cultural icon spanning both the 20th and 21st centuries, the Rock and Roll Hall of Fame called her one of the most ""well-documented figures of the modern age"" in 2008.[1] Various scholarly reviews, literature, and art works have been created about her along with an academic mini subdiscipline devoted to her called Madonna studies.","XX ásir hám XXI ásirdi qamtıǵan mádeniy belgi sıpatında, 2008-jılı Rok hám Roll Zalı onı zamanagóy dáwirdiń ""eń jaqsı hújjetlestirilgen ǵayratkerleriniń biri"" dep atadı. Ol haqqında kóplegen ilimiy shоlıwlar, ádebiyatlar hám kórkem shıǵarmalar jaratılǵan, sonday-aq oǵan arnalǵan Madonna izertlew dep atalǵan akademiyalıq kishi pán payda bolǵan."
Madonna moved to New York City in 1978 to pursue a career in dance.,"Madonna 1978-jılı ayaq oyın kásibinde karyera jaratıwǵa umtılıp, Nyu-York qalasına kóshti."
"After performing as a drummer, guitarist, and vocalist in the rock bands Breakfast Club and Emmy & The Emmys, she rose to solo stardom with her 1983 eponymous debut studio album.","Breakfast Club hám Emmy & The Emmys rok toparlarında baraban, gitara hám vokal sıpatında óner kórsetkennen keyin, ol 1983-jılı óz atındaǵı birinshi studiyalıq albomı menen jalǵız juldız bolıp kóterildi."
"Madonna followed it with a series of successful albums, including all-time bestsellers Like a Virgin (1984), True Blue (1986), and The Immaculate Collection (1990), the critically acclaimed Like a Prayer (1989), as well as Grammy Award winners Ray of Light (1998) and Confessions on a Dance Floor (2005).","Madonna bunnan keyin bir qatar tabıslı albomlar menen dawam etti, sonıń ishinde barlıq waqıtlardıń eń kóp satılǵan Like a Virgin (1984), True Blue (1986) hám The Immaculate Collection (1990), sınshılar tárepinen joqarı bahalanǵan Like a Prayer (1989), sonday-aq Gremmy sıylıǵın utqan Ray of Light (1998) hám Confessions on a Dance Floor (2005) bar."
"She has amassed a catalog of various high-charting songs, including ""Holiday"", ""Like a Virgin"", ""La Isla Bonita"", ""Like a Prayer"", ""Vogue"", ""Take a Bow"", ""Frozen"", ""Music"", ""Hung Up"" and ""4 Minutes"".","Ol ""Holiday"", ""Like a Virgin"", ""La Isla Bonita"", ""Like a Prayer"", ""Vogue"", ""Take a Bow"", ""Frozen"", ""Music"", ""Hung Up"" hám ""4 Minutes"" sıyaqlı hár túrli joqarı reytingli qosıqlar katalogın jıynaǵan."
"Madonna's popularity was enhanced by roles in films such as Desperately Seeking Susan (1985), Dick Tracy (1990), A League of Their Own (1992) and Evita (1996).","Madonnanıń ataǵı Desperately Seeking Susan (1985), Dick Tracy (1990), A League of Their Own (1992) hám Evita (1996) sıyaqlı filmlerdegi rolleri menen artıp bardı."
"While the lattermost won her a Golden Globe Award for Best Actress, many of her other films were not as well received.","Sońǵısı oǵan Eń jaqsı aktrisa ushın Altın Globus sıylıǵın alıp bergenine qaramastan, onıń basqa kóp filmleri onsha jaqsı qabıl etilmedi."
"As a businesswoman, she founded the company Maverick in 1992, which included Maverick Records, one of the most successful artist-run labels in history.","Biznesvumen sıpatında, ol 1992-jılı Maverick kompaniyasın qurdı, oǵan tariyxtaǵı eń tabıslı artist basqaratuǵın studiyalardan biri bolǵan Maverick Records kirdi."
"Madonna's other ventures include fashion brands, written works, health clubs and filmmaking.","Madonnanıń basqa iskerlik joybarlarına moda brendleri, jazba shıǵarmaları, densawlıq orayları hám kinematografiya kiredi."
"With sales of over 300 million records worldwide, Madonna is the best-selling female recording artist of all time.","Dúnyajúzi boyınsha 300 millionnan aslam albom satıw menen, Madonna barlıq waqıtlar ishinde eń kóp satılǵan dawıs jazıwshı hayal artisti bolıp tabıladı."
She is the most successful solo artist in the history of the US Billboard Hot 100 chart and has achieved 44 number-one singles in between major global music markets.,"Ol AQSH Billboard Hot 100 diagrammasınıń tariyxındaǵı eń tabıslı jalǵız artist bolıp, global muzıka bazarlarında 44 nomer bir singlge erisken."
"She became the first ever woman to accumulate US$1 billion in concert revenue, with six of her solo headlining tours having grossed over US$100 million each.","Ol koncert kirislerinen 1 milliard AQSH dolların jıynaǵan birinshi hayal boldı, onıń altı jalǵız headliner turı hár biri 100 million AQSH dollarınan aslamın taptı."
Forbes has named her the world's highest-paid female musician a record 11 times across four separate decades (1980s–2010s).,Forbes onı dúnyadaǵı eń joqarı haqı tólengen hayal muzıkant dep tórt ayrıqsha on jıllıq dawamında (1980-2010-jıllar) 11 ret rekord dep atadı.
"Madonna was inducted into the Rock and Roll Hall of Fame in 2008, her first year of eligibility.","Madonna 2008-jılı, birinshi ret huqıqlı bolǵan jılı Rok hám Roll Zalına kirgizildi."
"She was ranked as the greatest woman in music by VH1, and as the greatest music video artist ever by MTV and Billboard.","Ol VH1 tárepinen muzıkadaǵı eń úlken hayal, al MTV hám Billboard tárepinen hámme waqıtlardıń eń úlken muzıkalıq video artisti dep bahalandı."
She was also listed among Rolling Stone's greatest artists and greatest songwriters of all time.,Ol sonday-aq Rolling Stone jurnalınıń hámme waqıtlardıń eń ullı artistleri hám eń ullı qosıq jazıwshıları dizimine kirdi.
Life and career,Ómiri hám karyerası
1958–1978: Early life,1958–1978: Erte ómiri
"Madonna Louise Ciccone was born in Bay City, Michigan on August 16, 1958, to Catholic parents Madonna Louise (née Fortin) and Silvio Anthony ""Tony"" Ciccone.[1][2] Her father's parents were Italian emigrants from Pacentro while her mother was of French-Canadian descent.","Madonna Luiza Chikkone 1958-jıl 16-avgust kúni Michigan shtatınıń Bey-Siti qalasında katolik ata-ana Madonna Luiza (qızlıq familiyası Fortin) hám Silvio Antonio ""Toni"" Chikkoneniń shańaraǵında dúnyaǵa keldi[1][2]. Onıń ákesiniń ata-anası Pachentrodan kelgen italiyalı emigrantlar bolsa, anası francuz-kanadalı shıǵısqa iye edi."
"Tony Ciccone worked as an optics engineer for Chrysler Defense and its successor, General Dynamics Land Systems, on military projects.",Toni Chikkone Chrysler Defence hám onıń miyrasxorı General Dynamics Land Systems kompaniyalarında áskeriy proektler boyınsha optika injeneri bolıp isledi.
,"Madonna anası menen birdey atqa iye bolǵanlıqtan, shańaraq aǵzaları onı ""Kishi Nonni"" dep ataǵan[3]."
"Since Madonna had the same name as her mother, family members called her ""Little Nonnie"".[3] Her mother died of breast cancer on December 1, 1963.",Onıń anası 1963-jıl 1-dekabrde kókirek rakınan qaytıs boldı. Madonna 1966-jılı katolik shirkewinde konfirmaciya máresiminen ótkeninde Veronika degen atın qabıl etti[4].
"Madonna adopted Veronica as a confirmation name when getting confirmed in the Catholic Church in 1966.[4] She was raised in the Detroit suburbs of Pontiac and Avon Township (now Rochester Hills), alongside her two older brothers—Anthony and Martin—and three younger siblings; Paula, Christopher, and Melanie.[5] In 1966, Tony married the family's housekeeper Joan Gustafson.","Ol Detroit qalasınıń shetindegi Pontiak hám Avon Tawnship (házirgi Rochester Xillz) qalalıqlarında eki úlken ájaǵası – Antoni hám Martin – hám úsh kishi tuwısqanı – Paula, Kristofer hám Melani menen birge tárbiyalandı[5]. 1966-jılı Toni shańaraqtıń úy xızmetkeri Joan Gustafsonǵa úylendi. Olardıń Jenifer hám Mario atlı eki perzenti boldı[5]."
"They had two children, Jennifer and Mario.[5] Madonna resented her father for getting remarried and began to rebel against him, which strained their relationship for many years afterward.[1]","Madonna ákesiniń qayta úylengenine ashıwlanıp, oǵan qarsı shıǵa basladı, bul olardıń qatnasıqların kóp jıllar dawamında qıyınlastırdı[1]."
"Madonna attended St. Frederick's and St. Andrew's Catholic Elementary Schools, and West Middle School.","Madonna St. Frederik hám St. Andryu katolik baslawısh mektepleri, hám Batıs orta mektebinde oqıdı."
She was known for her high grade point average (GPA) and achieved notoriety for her unconventional behavior.,Ol joqarı bahaları (GPA) menen ataqlı hám óziniń ádettegiden tıs minez-qulqı menen ataqlı boldı. [1].
"[1] She later admitted to seeing herself in her youth as a ""lonely girl who was searching for something.","Keyin ol ózin jaslıǵında ""jalǵız, bir nárse izlep júrgen qız"" dep kóretuǵının moyınladı."
I wasn't rebellious in a certain way.," ""Men belgili bir dárejede qarsı shıǵıwshı emes edim."
I cared about being good at something. [2],Men bir nársede jaqsı bolıwdı qáleytuǵın edim.[2]
,"Madonnanıń ákesi onı klassikalıq fortepyano sabaqlarına berdi, biraq ol keyin ákesin balet sabaqlarına barıwına ruqsat beriwge kóndirdi."
"Madonna's father put her in classical piano lessons, but she later convinced him to allow her to take ballet lessons.",Onıń balet muǵallimi Kristofer Flinn oǵan ayaq oyın karyerasın dawam etiwge kóndirdi[1].
"Christopher Flynn, her ballet teacher, persuaded her to pursue a career in dance.[1] Madonna later attended Rochester Adams High School and became a straight-A student as well as a member of its cheerleading squad.[2][3] After graduating in January 1976, she received a dance scholarship to the University of Michigan and studied over the summer at the American Dance Festival in Durham, North Carolina.[4][5]","Keyin Madonna Rochesterdegi Adams joqarı mektebine barıp, ayrıqsha oqıwshı boldı hám cheerleading toparınıń aǵzası boldı[2][3]. 1976-jılı yanvarda mektepti pitkergennen keyin, ol Michigan universitetine ayaq oyın stipendiyasın aldı hám jazda Arqa Karolinadaǵı Duram qalasında Amerikalı ayaq oyın festivalında oqıdı[4][5]."
"In 1978, Madonna dropped out of college and relocated to New York City.[1] She said of her move to New York, ""It was the first time I'd ever taken a plane, the first time I'd ever gotten a taxi cab.","1978-jılı Madonna universitetten shıǵıp ketip, Nyu-York qalasına kóshti[1]. Ol Nyu-Yorkqa kóshiwi haqqında bılay dedi: ""Bul meniń birinshi ret samolyotqa miniwim, birinshi ret taksige otırıwım edi."
I came here with $35 in my pocket.,Men bul jerge qaltamda 35 dollar menen keldim.
"It was the bravest thing I'd ever done.""[2] Madonna soon found an apartment in the Alphabet City neighborhood of the East Village[3] and had little money while working as a hatcheck girl for the Russian Tea Room, an elevator operator at Terrace on the Park, and with modern dance troupes, taking classes at the Alvin Ailey American Dance Theater, and eventually performing with Pearl Lang Dance Theater.[4][5][6] She also studied dance under the tutelage of the noted American dancer and choreographer Martha Graham.[7] Madonna started to work as a backup dancer for other established artists.","Bul meniń ómirimdegi eń batıl háreketim edi""[2]. Madonna tez arada Shıǵıs awılındaǵı Alfavit qalası rayonınan kvartira taptı[3] hám Rus shay xanasında shapka tekseriw qızı, Terrace on the Park-ta lift operatorı bolıp islewi, zamanagóy ayaq oyın toparları menen birge islewi, Alvin Eyli Amerikalı oyın teatrında sabaq alıwı hám aqıbetinde Perl Lang oyın teatrında dóretiwshilik etiwi menen az aqsha taptı[4][5][6]. Ol sonday-aq belgili amerikalı oyınshı hám xoreograf Marta Graamnıń qol astında ayaq oyın úyrendi[7]. Madonna basqa ataqlı artistler ushın qosımsha oyınshı bolıp isley basladı."
"1979–1983: Career beginnings, rock bands, and Madonna","1979–1983: Karyerasınıń baslanıwı, rok toparları hám Madonna"
"In 1979, Madonna became romantically involved with musician Dan Gilroy.[1] Shortly after meeting him, she successfully auditioned to perform in Paris with French disco artist Patrick Hernandez as his backup singer and dancer.[2] During her three months with Hernandez's troupe, she also traveled to Tunisia before returning to New York in August 1979.[1][3] Together they formed her first band, the Breakfast Club, for which Madonna sang and played drums and guitar.","1979-jılı Madonna muzıkant Dan Gilroy menen romantikalıq qarım-qatnasta boldı[1]. Onıń menen tanısqannan az waqıt ótip, ol Parijde francuz disko artisti Patrik Ernandes penen onıń qosımsha qosıqshısı hám oyınshısı sıpatında dóretiwshilik etiw ushın tabıslı kastingnan ótti[2]. Ernandestiń toparı menen úsh ay birge bolǵan waqtında, ol 1979-jılı avgust ayında Nyu-Yorkqa qaytıwdan aldın Tuniske de sayaxat etti[1][3]."
"While with the band, Madonna briefly worked as a coat-check girl at the Russian Tea Room, and she made her acting debut in the low-budget indie film A Certain Sacrifice, which was not released until 1985.[5][6] In 1980, Madonna left the Breakfast Club with drummer Stephen Bray, who was her boyfriend in Michigan, and they formed the band Emmy and the Emmys.[7] They rekindled their romance and moved into the Music Building in Manhattan.[2] The two began writing songs together and they recorded a four-song demo tape in November 1980, but soon after, Madonna decided to promote herself as a solo artist.[8][2]","Birgelikte olar onıń birinshi toparı ""Breakfast Club""tı dúzdi, onda Madonna qosıq ayttı hám baraban menen gitara shertti. Topar menen birge bolǵan waqtında, Madonna qısqa waqıt “Orıs shay bólmesinde palto tekseriwshi qızı bolıp isledi hám 1985-jılǵa shekem shıǵarılmaǵan tómen byudjetli indi film ""A Certain Sacrifice""te birinshi ret aktrisa sıpatında dóretiwshilik etti[5][6]. 1980-jılı Madonna Michigandaǵı dostı bolǵan barabanshı Stiven Brey menen birge ""Breakfast Club""tan ketip, ""Emmy and the Emmys"" toparın dúzdi[7]. Olar romantikalıq qarım-qatnasların jańalap, Manxettendegi Muzıka imaratına kóshti[2]."
,"Olar birgelikte qosıqlar jaza basladı hám 1980-jılı noyabrde tórt qosıqtan ibarat demo jazba jazdı, biraq az waqıttan soń Madonna ózin jalǵız artist sıpatında alǵa ilgerletiwdi sheshti[8][2]."
"In March 1981, Camille Barbone, who ran Gotham Records in the Music Building, signed Madonna to a contract with Gotham and worked as her manager until February 1982.[1] Madonna frequented nightclubs to get disc jockeys to play her demo.",1981-jılı mart ayında Muzıka imaratındaǵı Gotham Records kompaniyasın basqarǵan Kamilla Barbon Madonna menen Gotham kompaniyası menen shártnama dúzdi hám 1982-jılı fevralǵa shekem onıń menedjeri bolıp isledi[1].
"DJ Mark Kamins at Danceteria took an interest in her music and they began dating.[2] Kamins arranged a meeting with Madonna and Seymour Stein, the president of Sire Records, a subsidiary of Warner Bros. Records.",Madonna óziniń demo jazbasın oynatıw ushın disk-jokeylerdi tabıw maqsetinde túngi klublarǵa jiyi barıwǵa hareket etti. Danceteria klubındaǵı DJ Mark Kamins onıń muzıkasına qızıǵıwshılıq bildirdi hám olar ushırasıp basladı[2]. Kamins Madonna menen Warner Bros.
,Records kompaniyasınıń filialı bolǵan Sire Records prezidenti Seymur Steyn arasında ushırasıw shólkemlestirdi.
"Madonna signed a deal for a total of three singles, with an option for an album.[3]","Madonna úsh singl ushın, albom shıǵarıw múmkinshiligi menen shártnama dúzdi[3]."
"Kamins produced her debut single, ""Everybody"", which was released in October 1982.","Kamins onıń birinshi singli ""Everybody""di islep shıǵardı, ol 1982-jılı oktyabrde jarıqqa shıqtı."
"In December 1982, Madonna performed the song live for the first time at Danceteria.[1] She made her first television appearance performing ""Everybody"" on Dancin' On Air in January 1983, although it had actually been filmed a month prior.[2] In February 1983, she promoted the single with nightclub performances in the United Kingdom.","1982-jılı dekabrde Madonna bul qosıqtı birinshi ret Danceteriyada janlı orınladı[1]. 1983-jılı yanvarda ol ""Dancin' On Air"" baǵdarlamasında ""Everybody"" qosıǵın orınlap, televideniede birinshi ret kórindi, biraq bul kórsetiw bir ay aldın jazıp alınǵan edi[2]. 1983-jılı fevralda ol Birlesken Korolliktegi túngi klublarda dóretiwshilik etip, bul singldi járiyáladı."
"Her second single, the double a-side ""Burning Up"" / ""Physical Attraction"", was released in March 1983.","Onıń ekinshi singli, qos a-tárep ""Burning Up"" / ""Physical Attraction"" 1983-jılı martta jarıqqa shıqtı."
"Both this single and ""Everybody"" reached number three on Billboard magazine's Hot Dance Club Songs chart.[3] ""Burning Up"" / ""Physical Attraction"" also charted at number 13 in Australia.[4] During this period, Madonna was in a relationship with artist Jean-Michel Basquiat and living at his loft in SoHo.[5][6] Basquiat introduced her to art curator Diego Cortez, who had managed some punk bands and co-founded the Mudd Club.[7] Madonna invited Cortez to be her manager, but he declined.[7]","Bul singl hám ""Everybody"" ekewi de Billboard jurnalınıń Hot Dance Club Songs diagrammasında úshinshi orındı iyeledi[3]. ""Burning Up"" / ""Physical Attraction"" Avstraliyada 13-orındı iyeledi[4]. Bul dáwirde Madonna súwretshi Jan-Mishel Baskiya menen qarım-qatnasta boldı hám onıń SoXodaǵı shatırında jasadı[5][6]. Baskiya onı ayırım pank toparların basqarǵan hám Madd klubın birge qurǵan kórkem óner kuratorı Diego Kortes penen tanıstırdı[7]. Madonna Kortesti óziniń menedjer bolıwın soradı, biraq ol bas tarttı[7]."
"Following the success of the singles, Warner hired Reggie Lucas to produce her debut album, Madonna.[1] However, Madonna was dissatisfied with the completed tracks and disagreed with Lucas' production techniques, so she decided to seek additional help.[2] She asked John ""Jellybean"" Benitez, the resident DJ at Fun House, to help finish the album's production and a romance ensued.[3] Benitez remixed most of the tracks and produced ""Holiday"", which was her first international top-ten song.","Singllerdiń tabısınan keyin, Warner onıń birinshi albomı ""Madonna""nı shıǵarıw ushın Redji Lukastı jalladı[1]. Degen menen, Madonna tayar treklardan qanaatlanbaǵan hám Lukastıń islep shıǵarıw texnikalarına qosılmaǵan, sonlıqtan ol qosımsha járdem izlew haqqında sheshim qabıl etti[2]. Ol Fun House klubınıń turaqlı DJi Jon ""Jellybean"" Benitesti albom shıǵarıwın juwmaqlaw ushın járdemge shaqırdı hám olardıń arasında romantikalıq qatnasıq payda boldı[3]."
,"Benites kóplegen treklardı qayta islep shıqtı hám ""Holiday""di shıǵardı, bul onıń birinshi xalıqaralıq top-on qosıǵı boldı."
"The album was released in July 1983, and peaked at number eight on the Billboard 200.",Albom 1983-jılı iyulde jarıqqa shıqtı hám Billboard 200 diagrammasında segizinshi orınǵa kóterildi.
"It yielded two top-ten singles on the Billboard Hot 100, ""Borderline"" and ""Lucky Star"".[4] In late 1983, Madonna's new manager, Freddy DeMann, secured a meeting for her with film producer Jon Peters, who asked her to play the part of a club singer in the romantic drama Vision Quest.","Ol Billboard Hot 100 diagrammasında eki top-on singldi berdi, ""Borderline"" hám ""Lucky Star""[4]. 1983-jılı aqırında Madonnanıń jańa menedjer Freddi DeMann onıń ushın kinoprodyuser Jon Peters penen ushırasıwdı shólkemlestirdi, ol Madonnaǵa romantikalıq drama ""Vision Quest""te klub qosıqshısı rolinde oynawdı usındı."
"In computer science, an interpreter is a computer program that directly executes instructions written in a programming or scripting language, without requiring them previously to have been compiled into a machine language program.",Informatikada interpretator ‒ bul programmalastırıw yamasa scenariy tilinde jazılǵan kórsetpelerdi aldınnan mashina tilindegi programmaǵa kompilyaciyalawdı talap etpesten tikkeley orınlaytuǵın kompyuter programması.
An interpreter generally uses one of the following strategies for program execution:,Interpretator ádette programmanı orınlaw ushın tómendegi strategiyalardıń birin paydalanadı:
Parse the source code and perform its behavior directly;,Derek kodın tallaw hám onıń háreketin tikkeley orınlaw;
Translate source code into some efficient intermediate representation or object code and immediately execute that;,Derek kodın tiykarınan ónimli aralıq kóriniske yamasa obyekt kodına awdarıw hám onı dárriw orınlaw;
Explicitly execute stored precompiled bytecode[1] made by a compiler and matched with the interpreter's virtual machine.,"Kompilyator tárepinen jaratılǵan hám interpretatordıń virtual mashinasına sáykes keltirilgen, saqlanǵan aldınnan kompilyaciyalanǵan bayt kodın[1] tikkeley orınlaw."
Early versions of Lisp programming language and minicomputer and microcomputer BASIC dialects would be examples of the first type.,Lisp programmalastırıw tiliniń dáslepki versiyaları hám minikompyuterler menen mikrokompyuterlerdiń BASIC dialektleri birinshi tipke mısal boladı aladı.
"Perl, Raku, Python, MATLAB, and Ruby are examples of the second, while UCSD Pascal is an example of the third type.","Perl, Raku, Python, MATLAB hám Ruby − ekinshi tipke mısal, al UCSD Paskal − úshinshi tipke mısal."
,"Derek programmaları orınlawdan aldın kompilyaciyalanadı hám mashinaǵa ǵárezsiz kod retinde saqlanadı, ol keyin orınlaw waqıtında baylanıstırılǵan hám interpretator menen/yamasa kompilyator (JIT sistemaları ushın) tárepinen orınlanadı."
"Source programs are compiled ahead of time and stored as machine independent code, which is then linked at run-time and executed by an interpreter and/or compiler (for JIT systems).",Smalltalk hám zamanagóy BASIC hám Java versiyaları sıyaqlı ayırım sistemalar ekinshi hám úshinshi tiplerdi de birlestiredi.
"Some systems, such as Smalltalk and contemporary versions of BASIC and Java, may also combine two and three types.[2] Interpreters of various types have also been constructed for many languages traditionally associated with compilation, such as Algol, Fortran, Cobol, C and C++.","[2] Kóplegen tiller ushın, tradiciyada kompilyaciya menen baylanıslı, Algol, Fortran, Cobol, C hám C++ sıyaqlı hár túrli tiptegi interpretatorlar da islep shıǵarıldı."
"While interpretation and compilation are the two main means by which programming languages are implemented, they are not mutually exclusive, as most interpreting systems also perform some translation work, just like compilers.","Interpretaciya menen kompilyaciya − programmalastırıw tilleriniń ámelge asırılatuǵın tiykarǵı eń zárúr usılları bolǵanı menen, olar bir-birine qarama-qarsı emes, óytkeni kóbinese interpretaciyalaw sistemaları da kompilyatorlar sıyaqlı bir qatar awdarma jumısların ámelge asıradı."
"The terms ""interpreted language"" or ""compiled language"" signify that the canonical implementation of that language is an interpreter or a compiler, respectively.",“Interpretaciyalanatuǵın til yamasa “kompilyaciyalanǵan til terminleri sol tildiń tiykarǵı ámelge asırıwınıń sáykesinshe interpretator yamasa kompilyator ekenligin bildiredi.
A high-level language is ideally an abstraction independent of particular implementations.,Joqarı dárejeli til ideal jaǵdayda anıq ámelge asırıwlardan ǵárezsiz abstrakciya bolıp tabıladı.
"Interpreters were used as early as 1952 to ease programming within the limitations of computers at the time (e.g. a shortage of program storage space, or no native support for floating point numbers).","Interpretatorlar 1952-jıldan baslap, sol waqıttaǵı kompyuterlerdegi sheklewler (mısalı, programmanı saqlaw keńisliginiń jetispewshiligi yamasa ózgeriwshi noqatlı sanlarǵa ornatılǵan qollap-quwatlawdıń bolmawı) boyınsha programmalastırıwdı jeńilletiw ushın qollanıldı."
"Interpreters were also used to translate between low-level machine languages, allowing code to be written for machines that were still under construction and tested on computers that already existed.[3] The first interpreted high-level language was Lisp.","Interpretatorlar sonday-aq tómen dárejeli mashina tilleri arasında awdarıw ushın da qollanıldı, bul kodtı ele de qurılıp atırǵan mashinalar ushın jazıwǵa hám burınnan bar kompyuterlerde testlewge imkaniyat berdi. [3] Birinshi interpretaciyalanǵan joqarı dárejeli til − Lisp."
Lisp was first implemented by Steve Russell on an IBM 704 computer.,Lisp birinshi ret Stiven Rassel tárepinen IBM 704 kompyuterinde ámelge asırıldı.
"Russell had read John McCarthy's paper, ""Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I"", and realized (to McCarthy's surprise) that the Lisp eval function could be implemented in machine code.[4] The result was a working Lisp interpreter which could be used to run Lisp programs, or more properly, ""evaluate Lisp expressions"".","Rassel Djon Makkartidiń “Simvollarlı ańlatpalardıń rekursiv funkciyaları hám olardıń mashinada esaplanıwı, I-bólim atamasındaǵı maqalasın oqıdı hám (Makkartidiń hayran qalıwına qaramastan) Lisp eval funkciyasın mashina kodında ámelge asırıw múmkin ekenin túsindi. [4] Nátiyjede Lisp programmaların iske túsiriw ushın paydalanıwǵa bolatuǵın jumıs isleytuǵın Lisp interpretatorı payda boldı, yamasa anıǵıraq aytqanda, “Lisp ańlatpaların bahalaw."
General operation,Ulıwma operaciya
"An interpreter usually consists of a set of known commands it can execute, and a list of these commands in the order a programmer wishes to execute them.",Interpretator ádette orınlay alatuǵın belgili komandalar jıynaǵın hám baǵdarlamashı tárepinen orınlanıwın qálegen tártipte usı komandalardıń dizimin qamtıydı.
"Each command (also known as an Instruction) contains the data the programmer wants to mutate, and information on how to mutate the data.",Hár bir buyrıq (kórsetpe dep te ataladı) baǵdarlamashı mutaciya islegisi keletuǵın maǵlıwmatlardı hám maǵlıwmatlardı mutaciyalaw usılı tuwralı informaciyanı qamtıydı.
"For example, an interpreter might read ADD Books, 5 and interpret it as a request to add five to the Books variable.","Mısalı, interpretator Books, 5 dep oqıwı múmkin hám onı Books ózgeriwshisine besti qosıw sorawı retinde túsindiredi."
"Interpreters have a wide variety of instructions which are specialized to perform different tasks, but you will commonly find interpreter instructions for basic mathematical operations, branching, and memory management, making most interpreters Turing complete.","Interpretatorlarda hár túrli wazıypalardı orınlawǵa qánigelestirilgen kóp túrli kórsetpeler bar, biraq siz kóbinese tiykarǵı matematikalıq operaciyalarǵa, tarmaqlanıwǵa hám yadtı basqarıwǵa arnalǵan interpretator kórsetpelerin tabasız, bul kóbinese interpretatorlardı Tyuring-ti juwmaqlaydı."
Many interpreters are also closely integrated with a garbage collector and debugger.,Kóplegen interpretatorlar sonday-aq shıǵındı jıynawshı menen otladchik penen tıǵız birlestirilgen.
Compilers versus interpreters,Kompilyatorlar menen interpretatorlar
An illustration of the linking process.,Baylanıstırıw procesiniń illyustraciyası.
Object files and static libraries are assembled into a new library or executable.,Obyekt fayllar hám statikalıq kitapxanalar jańa kitapxanaǵa yamasa orınlanatuǵın faylǵa biriktirilgen.
Programs written in a high-level language are either directly executed by some kind of interpreter or converted into machine code by a compiler (and assembler and linker) for the CPU to execute.,Joqarı dárejeli tilde jazılǵan programmalar kompilyator arqalı (hám assembler menen biriktiriwshi) oraylıq processordıń orınlawı ushın mashina kodına awdarıladı yamasa qanday da bir interpretator arqalı tikkeley orınlanadı.
"While compilers (and assemblers) generally produce machine code directly executable by computer hardware, they can often (optionally) produce an intermediate form called object code.","Kompilyatorlar (hám assemblerler) ádette tikkeley mashina kodın islep shıǵarsa da, olardıń kóbinese orınlanıw blokların (yamasa modulların) anıqlaw hám qayta ornatıw ushın atlar hám tegler menen tolıqtırılǵan obyekt kodı dep atalatuǵın aralıq forma jaratıwı múmkin."
This is basically the same machine specific code but augmented with a symbol table with names and tags to make executable blocks (or modules) identifiable and relocatable.,Kompilyaciyalanǵan programmalar kóbinese usı kórinistegi modul kitapxanasında saqlanǵan qurılıs blokların (funkciyalar) paydalanadı.
Compiled programs will typically use building blocks (functions) kept in a library of such object code modules. A linker is used to combine (pre-made) library files with the object file(s) of the application to form a single executable file.,"Biriktiriwshi, bir orınlanıwshı fayldı qáliplestiriw ushın, (aldınnan jasalǵan) kitapxana faylların qosımshanıń obyekt fayl(lar)ı menen birlestiriw ushın qollanıladı."
"The object files that are used to generate an executable file are thus often produced at different times, and sometimes even by different languages (capable of generating the same object format).","Orınlanıwshı fayldı generaciyalaw ushın paydalanılatuǵın obyekt fayllar kóbinese hár túrli waqıtta jaratıladı, hám geyde hár túrli tiller tárepinen (birdey obyekt formatın jaratıwǵa qábiletli) islep shıǵarıladı."
"A simple interpreter written in a low-level language (e.g. assembly) may have similar machine code blocks implementing functions of the high-level language stored, and executed when a function's entry in a look up table points to that code.","Tómen dárejeli tilde (mısalı, assembler) jazılǵan ápiwayı interpretator, joqarı dárejeli tildiń funkciyaların ámelge asıratuǵın uqsas mashina kodı blokları saqlanǵan hám funkciyanıń izlew kestesindegi kiriw sol kodqa silteme bergende orınlanadı."
"However, an interpreter written in a high-level language typically uses another approach, such as generating and then walking a parse tree, or by generating and executing intermediate software-defined instructions, or both.","Biraq, joqarı dárejeli tilde jazılǵan interpretator ádette basqa usıldı paydalanadı, mısalı, tallaw teregin jaratıw hám sonnan keyin onı júrgiw, yamasa aralıq programmalıq támiynat anıqlanǵan kórsetpelerdi jaratıw hám orınlaw, yamasa ekewin de ámelge asıradı."
"Thus, both compilers and interpreters generally turn source code (text files) into tokens, both may (or may not) generate a parse tree, and both may generate immediate instructions (for a stack machine, quadruple code, or by other means).","Usılayınsha, kompilyatorlar da, interpretatorlar da ádette derek kodın (tekst faylların) tokenlerge aylandıradı, ekewi de (yamasa bolmaydı) tallaw teregin jaratıwı múmkin, hám ekewi de dárriw kórsetpelerdi jaratıwı múmkin (stek mashinası ushın, tórtlik kod yamasa basqa usıllar arqalı)."
"The basic difference is that a compiler system, including a (built in or separate) linker, generates a stand-alone machine code program, while an interpreter system instead performs the actions described by the high-level program.","Tiykarǵı ayırmashılıq shın mánisinde kompilyator sistemasınıń (orınlanǵan yamasa bólek) biriktiriwshi jeke mashına kodı programmanı jaratadı, al interpretator sisteması kerisinshe joqarı dárejeli programma táriyiplegen háreketlerdi ámelge asıradı."
A compiler can thus make almost all the conversions from source code semantics to the machine level once and for all (i.e. until the program has to be changed) while an interpreter has to do some of this conversion work every time a statement or function is executed.,"Kompilyator usılayınsha derek kodı semantikasın mashina dárejesine bir ret hám barlıq waqıtqa (yaǵnıy programma ózgertilgenge shekem) aylandırıwǵa imkaniyat bere aladı, al interpretator hár bir operator yamasa funkciya orınlanǵan gezde bul túrlendiriw jumısınıń ayırımların ámelge asırıwı kerek."
"However, in an efficient interpreter, much of the translation work (including analysis of types, and similar) is factored out and done only the first time a program, module, function, or even statement, is run, thus quite akin to how a compiler works.","Biraq, ónimli interpretatorda awdarıw jumısınıń kóplegen bólimi (tiplerdi analizlew hám uqsas) ajıratılıp, programma, modul, funkciya yamasa hátte operator birinshi ret jumıs islegen gezde ǵana orınlanadı, bul kompilyatordıń qalay jumıs isleytuǵına júdá uqsas."
"However, a compiled program still runs much faster, under most circumstances, in part because compilers are designed to optimize code, and may be given ample time for this.","Degen menen, kompilyaciyalanǵan programma kóbinese, hár qanday jaǵdaylarda, kóbirek tez jumıs isleydi, bul kompilyatorlar kodtı optimallastırıwǵa arnalǵanlıqtan hám bul ushın jetkilikli waqıttı beriwge boladı."
"This is especially true for simpler high-level languages without (many) dynamic data structures, checks, or type checking.","Bul ásirese (kóplegen) dinamikalıq maǵlıwmatlar strukturaları, tekseriwler yamasa tipti tekseriwlersiz ápiwayı joqarı dárejeli tillerge baylanıslı."
"In traditional compilation, the executable output of the linkers (.exe files or .dll files or a library, see picture) is typically relocatable when run under a general operating system, much like the object code modules are but with the difference that this relocation is done dynamically at run time, i.e. when the program is loaded for execution.","Dastúrli kompilyaciyada siltemelerdiń orınlanatuǵın shıǵısı (.exe faylları yamasa .dll faylları yamasa kitapxana, súwretti qarań) ádette ulıwma operaciyalıq sistemada iske qosılǵanda, obyekt kodı modulleri sıyaqlı, biraq bul orın almastırıwdıń ayırmashılıǵı menen almastırıladı yaǵnıy orınlaw waqıtında programma orınlaw ushın júklengende dinamikalıq túrde orınlanadı."
"On the other hand, compiled and linked programs for small embedded systems are typically statically allocated, often hard coded in a NOR flash memory, as there is often no secondary storage and no operating system in this sense.","Ekinshi jaǵınan, kishi orınlanǵan sistemalarǵa arnalǵan kompilyaciyalanǵan hám baylanıstırılǵan programmalar ádette statikalıq túrde bólingen bolıp, kóbinese NOR flesh yadında qattı kodlanǵan bolıp tabıladı, óytkeni bul jaǵdayda kóbinese ekinshi derekli saqlaw hám operacion sistema bolmaydı."
"Historically, most interpreter systems have had a self-contained editor built in.","Tariyxıy jaqtan, kóbinese interpretator sistemaları óz aldına orınlanatuǵın redaktordı qamtıǵan."
"This is becoming more common also for compilers (then often called an IDE), although some programmers prefer to use an editor of their choice and run the compiler, linker and other tools manually.","Bul kompilyatorlar ushın da (kóbinese IDE dep ataladı) kóbirek tarqalǵan bolıp, biraq ayırım baǵdarlamashılar ózleriniń tańlaǵan redaktorın paydalanıwdı hám kompilyatorǵa, biriktiriwshige hám basqa qurallarǵa qol menen jumıs islewdi jaqsı kóredi."
"Historically, compilers predate interpreters because hardware at that time could not support both the interpreter and interpreted code and the typical batch environment of the time limited the advantages of interpretation.[5]","Tariyxıy jaqtan, kompilyatorlar interpretatorlardan burın payda boldı, óytkeni sol waqıttaǵı apparatlıq támiynat interpretatordı hám interpretatordıń kodın, sol waqıttıń tipik paket ortalıǵı interpretaciyanıń artıqmashılıqların shekleydi. [5]"
Development cycle,Rawajlanıw cikli
"During the software development cycle, programmers make frequent changes to source code.","Programmalıq támiynattı islep shıǵarıw cikli waqtında, baǵdarlamashılar derek kodına jiyi ózgerisler kirgizedi."
"When using a compiler, each time a change is made to the source code, they must wait for the compiler to translate the altered source files and link all of the binary code files together before the program can be executed.","Kompilyatordı paydalanǵanda, derek kodta ózgeris kiritilgen sayın, baǵdarlamashı kompilyator ózgertilgen derek faylların awdarıw hám barlıq ekilik kod faylların birge baylanıstırıwın kútiwi kerek, sonnan keyin programma orınlanıwı múmkin boladı."
"The larger the program, the longer the wait.","Programma úlken bolǵan sayın, kútiw waqtı uzaq boladı."
"By contrast, a programmer using an interpreter does a lot less waiting, as the interpreter usually just needs to translate the code being worked on to an intermediate representation (or not translate it at all), thus requiring much less time before the changes can be tested.","Kerisinshe, interpretatordı paydalanatuǵın baǵdarlamashı azıraq kútedi, óytkeni interpretator ádette tek jumıs islep atırǵan kodtı aralıq kóriniske awdarıwı kerek (yamasa ulıwma awdarılmawı kerek), usılayınsha ózgertiwlerdi testlewge kóbirek waqıttı talap etedı."
Effects are evident upon saving the source code and reloading the program.,Nátiyje derek kodın saqlaw hám programmanı qayta júklewde kórinedi.
"Compiled code is generally less readily debugged as editing, compiling, and linking are sequential processes that have to be conducted in the proper sequence with a proper set of commands.","Kompilyaciyalanǵan kod ádette ańsat otladka etilmeydi, óytkeni redaktorlaw, kompilyaciyalaw hám baylanıstırıw izbe-iz procesler bolıp, olardı durıs tártipte hám durıs buyrıqlar jıynaǵı menen ámelge asırıw kerek."
"For this reason, many compilers also have an executive aid, known as a Makefile and program.","Bunıń sebebi, kóplegen kompilyatorlarda sonday-aq Makefile hám programma dep atalatuǵın basqarıwshı járdemshi bar."
"The Makefile lists compiler and linker command lines and program source code files, but might take a simple command line menu input (e.g. ""Make 3"") which selects the third group (set) of instructions then issues the commands to the compiler, and linker feeding the specified source code files.","Makefile kompilyator hám biriktiriwshi buyrıq qatarları hám programma derek kodı faylların dizimleydi, biraq ápiwayı buyrıq qatarı menyusı kirgiziwin qabıl etiwi múmkin (mısalı, ""Make 3"") ol úshinshi toparǵa (jıynaǵına) kórsetpelerdi tańlaydı, sonnan keyin berilgen derek kodı faylların berip, kompilyatorǵa hám biriktiriwshige buyrıqlar jiberedi."
Distribution,Tarqatıw
"A compiler converts source code into binary instruction for a specific processor's architecture, thus making it less portable.","Kompilyator derek kodın belgili bir processor arxitekturasına arnalǵan ekilik kórsetpelerge aylandıradı, usılayınsha ol portativligin azaytadı."
"This conversion is made just once, on the developer's environment, and after that the same binary can be distributed to the user's machines where it can be executed without further translation.","Bul túrlendiriw tek bir ret, islep shıǵarıwshınıń ortalıǵında ámelge asırıladı hám onnan keyin birdey ekilik fayldı qosımsha túrlendiriwsiz iske qosıw ushın paydalanıwshınıń mashinalarına tarqatıwǵa boladı."
A cross compiler can generate binary code for the user machine even if it has a different processor than the machine where the code is compiled.,"Kross-kompilyator kod kompilyaciyalanǵan mashinadan basqasha processorǵa iye bolsa da, paydalanıwshınıń mashinasına ekilik kodtı jarata aladı."
An interpreted program can be distributed as source code.,Interpretaciyalanǵan programma derek kodı retinde tarqatıwǵa boladı.
"It needs to be translated in each final machine, which takes more time but makes the program distribution independent of the machine's architecture.","Onı hár bir sońǵı mashinada awdarıw kerek, bul kóbirek waqıt talap etedi, biraq programmanıń tarqatıwın mashina arxitekturasınan ǵárezsiz etedi."
"However, the portability of interpreted source code is dependent on the target machine actually having a suitable interpreter.","Degen menen, interpretaciyalanǵan derek kodınıń portativligi maqsetli mashinada haqıyqıy sáykes interpretator bolıwına baylanıslı."
"If the interpreter needs to be supplied along with the source, the overall installation process is more complex than delivery of a monolithic executable, since the interpreter itself is part of what needs to be installed.","Eger interpretatordı derek kodı menen birge jetkiziw kerek bolsa, ulıwma ornatıw procesi interpretatordıń ózi de ornatıw kerek bólimi bolǵanlıqtan, monolitli orınlanıwshını jetkiziwge qaraǵanda quramalılıǵı joqarı."
The fact that interpreted code can easily be read and copied by humans can be of concern from the point of view of copyright.,Interpretaciyalanǵan kodtıń adamlar tárepinen oqıwǵa hám kóshiriwge ańsat ekenligi avtorlıq huqıq kózqarasınan alańlatıwı múmkin.
"However, various systems of encryption and obfuscation exist.","Degen menen, shifrlaw hám jasırıw sistemalarınıń bir qatarı bar."
"Delivery of intermediate code, such as bytecode, has a similar effect to obfuscation, but bytecode could be decoded with a decompiler or disassembler.","Aralıq kodı, mısalı, bayt kodtı jetkiziw, jasırıwǵa uqsas tásirge iye, biraq bayt kodın dekompilyator yamasa deshifrator járdemi menen dekodlawǵa boladı."
Efficiency,Ónimlilik
The main disadvantage of interpreters is that an interpreted program typically runs more slowly than if it had been compiled.,"Interpretatorlardıń baslı kemshiligi, interpretaciyalanǵan programma ádette kompilyaciyalanǵanǵa qaraǵanda, ásten jumıs isleydi."
The difference in speeds could be tiny or great; often an order of magnitude and sometimes more.,Tezlik ayırımshalıǵı az yamasa úlken bolıwı múmkin; kóbinese bir dárejede hám geyde onnan da kóp.
It generally takes longer to run a program under an interpreter than to run the compiled code but it can take less time to interpret it than the total time required to compile and run it.,"Programmanı interpretatorda iske túsiriw kompilyaciyalanǵan koddı iske túsiriwge qaraǵanda kóbinese uzaq waqıt talap etedi, biraq onı kompilyaciyalaw hám iske túsiriw ushın kerek bolǵan ulıwma waqıttan kóbirek waqıttı talap etilse de, onı interpretaciyalaw tezirek boladı."
This is especially important when prototyping and testing code when an edit-interpret-debug cycle can often be much shorter than an edit-compile-run-debug cycle.[6][7],"Bul ásirese kóplegen kóshiriwlerdi qayta islew hám testlew waqtında maqsetli boladı, óytkeni redaktorlaw-interpretaciya-otladka cikli, redaktorlaw-kompilyaciya-ishke qosıw-otladka ciklinen kóbinese qısqa."
"Interpreting code is slower than running the compiled code because the interpreter must analyze each statement in the program each time it is executed and then perform the desired action, whereas the compiled code just performs the action within a fixed context determined by the compilation.","[6][7] Kodtı interpretaciyalaw kompilyaciyalanǵan koddı iske túsiriwge qaraǵanda ástenirek, óytkeni interpretator programmadaǵı hárbir operatordı orınlaw waqtında analizlew kerek, sonnan keyin kerekli háreketti ámelge asıradı, al kompilyaciyalanǵan kod kompilyaciya menen anıqlanǵan turaqlı kontekst ishinde háreketti ámelge asıradı."
"This run-time analysis is known as ""interpretive overhead"".","Bul orınlaw waqtında analiz ""interpretativ júkleme"" dep ataladı."
Access to variables is also slower in an interpreter because the mapping of identifiers to storage locations must be done repeatedly at run-time rather than at compile time.[6],"Interpretatorda ózgeriwshilerge kiriw de ástenirek, óytkeni identifikatorlardı saqlaw orınlarına salıstırıw kompilyaciya waqtında emes, orınlaw waqtında qayta-qayta ámelge asırılıwı kerek. [6]"
There are various compromises between the development speed when using an interpreter and the execution speed when using a compiler.,Interpretatordı paydalanǵanda islep shıǵarıw tezligi menen kompilyatordı paydalanǵanda orınlaw tezligi arasında hár túrli kelisiwler bar.
Some systems (such as some Lisps) allow interpreted and compiled code to call each other and to share variables.,"Ayırım sistemalar (mısalı, ayırım Lispler) interpretaciyalanǵan hám kompilyaciyalanǵan kodlar bir-birin shaqırıwǵa hám ózgeriwshi mánislerdi ulıwma paydalanıwǵa imkaniyat beredi."
This means that once a routine has been tested and debugged under the interpreter it can be compiled and thus benefit from faster execution while other routines are being developed.,"Bul interpretatorda bir jumıs tártibi testlenip, otladka etilgennen keyin onı kompilyaciyalawǵa boladı hám usılayınsha basqa tártiplerdi islep shıǵarıw waqtında tez orınlanıwdıń paydasın kóriwge boladı."
Many interpreters do not execute the source code as it stands but convert it into some more compact internal form.,"Kóplegen interpretatorlar derek kodın sol jaǵdayında orınlamaydı, biraq onı kompakt internal formaǵa túrlendiredi."
,"Kóplegen BASIC interpretatorları gilt sózlerdi bir baytlı tokenler menen almastıradı, olardı almasıw kestede kórsetpeni tabıw ushın paydalanıwǵa boladı."
"Many BASIC interpreters replace keywords with single byte tokens which can be used to find the instruction in a jump table.[6] A few interpreters, such as the PBASIC interpreter, achieve even higher levels of program compaction by using a bit-oriented rather than a byte-oriented program memory structure, where commands tokens occupy perhaps 5 bits, nominally ""16-bit"" constants are stored in a variable-length code requiring 3, 6, 10, or 18 bits, and address operands include a ""bit offset"".","[6] Bir neshe interpretatorlar, mısalı, PBASIC interpretatorı, programmanıń yad strukturasın baytqa baǵdarlanǵan emes, al bitke baǵdarlanǵan paydalanıw arqalı programmanıń ıqshamlıq dárejesin jaqsılaydı, bunda buyrıq tokenleri shama menen 5 bitti aladı, nominal túrde “16 bitlik konstantalar 3, 6, 10 yamasa 18 bitti talap etetuǵın ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kodta saqlanadı, al adres operandları ""bitli jıljıw"" qosıladı."
Many BASIC interpreters can store and read back their own tokenized internal representation.,Kóplegen BASIC interpretatorları óziniń tokenlengen ishki kórinisin saqlay aladı hám onı qayta oqıwǵa boladı.
An interpreter might well use the same lexical analyzer and parser as the compiler and then interpret the resulting abstract syntax tree.,Interpretator kompilyator sıyaqlı birdey leksikalıq analizator menen tallawshını paydalanıwı múmkin hám alınǵan abstrakt sintaksislik teregin interpretaciyalaydı.
"Example data type definitions for the latter, and a toy interpreter for syntax trees obtained from C expressions are shown in the box.","Keyingisi ushın, C ańlatpalarınan alınǵan sintaksislik tereklerge arnalǵan oyınshıq interpretator ushın maǵlıwmatlar tipiniń anıqlamaları qutıda kórsetilgen."
Regression,Regressiya
"Interpretation cannot be used as the sole method of execution: even though an interpreter can itself be interpreted and so on, a directly executed program is needed somewhere at the bottom of the stack because the code being interpreted is not, by definition, the same as the machine code that the CPU can execute.[8][9]","Interpretaciya jaratıwǵa jaramsız, tek orınlaw usılı retinde paydalanıwǵa bolmaydı: interpretatordıń ózin de interpretaciyalawǵa hám t.b. múmkin bolǵanı menen, stektiń túbinde tikkeley orınlanatuǵın programma kerek, óytkeni interpretaciyalanǵan kod, anıqlaması boyınsha CPU orınlay alatuǵın mashina kodına uqsas emes. [8][9]"
Variations,Variaciyalar
Bytecode interpreters,Bayt kod interpretatorları
"There is a spectrum of possibilities between interpreting and compiling, depending on the amount of analysis performed before the program is executed.",Programmanı orınlawdan aldın ámelge asırılǵan analiz muǵdarına baylanıslı interpretaciyalaw menen kompilyaciyalaw arasında múmkinshilikler spektri bar.
"For example, Emacs Lisp is compiled to bytecode, which is a highly compressed and optimized representation of the Lisp source, but is not machine code (and therefore not tied to any particular hardware).","Mısalı, Emacs Lisp byte kodqa kompilyaciyalanadı, ol Lisp dereginiń júdá qısılǵan hám optimallastırılǵan kórinisi bolıp tabıladı, biraq mashina kodı emes (sonlıqtan hár qanday apparatqa baylanıslı emes)."
"This ""compiled"" code is then interpreted by a bytecode interpreter (itself written in C).",Bul “kompilyaciyalanǵan kod keyin byte kod interpretatorı (ózi C tilinde jazılǵan) tárepinen interpretaciyalanadı.
"The compiled code in this case is machine code for a virtual machine, which is implemented not in hardware, but in the bytecode interpreter.","Bul jaǵdayda kompilyaciyalanǵan kod virtual mashinaǵa arnalǵan mashina kodı bolıp, ol apparatqa emes, al byte kod interpretatorında ámelge asırılǵan."
"Such compiling interpreters are sometimes also called compreters.[10][11] In a bytecode interpreter each instruction starts with a byte, and therefore bytecode interpreters have up to 256 instructions, although not all may be used.","Bunday kompilyaciyalanǵan interpretatorlardı geyde kompilyatorlar dep te ataydı. [10][11] Bayt kod interpretatorında hár bir kórsetpe bayt penen baslanadı, sonlıqtan bayt kod interpretatorlarında 256 ǵa shekem kórsetpe boladı, biraq olardıń barlıǵı paydalanılmawı múmkin."
"Some bytecodes may take multiple bytes, and may be arbitrarily complicated.",Ayırım bayt kodları bir neshe bayttı alıwı múmkin hám ózgermeli túrde quramalılıǵı joqarı bolıwı múmkin.
Control tables - that do not necessarily ever need to pass through a compiling phase - dictate appropriate algorithmic control flow via customized interpreters in similar fashion to bytecode interpreters.,Baqlaw kesteleri − kompilyaciya basqıshınan ótiwi zárúr emes − byte kod interpretatorlarına uqsas usıl menen arnawlı interpretatorlar arqalı sáykes algoritmli basqarıw aǵımın kórsetedi.
Threaded code interpreters,Aǵımlı kod interpretatorları
Threaded code interpreters are similar to bytecode interpreters but instead of bytes they use pointers.,"Aǵımlı kod interpretatorları byte kod interpretatorlarına uqsas, biraq baytlar ornına olar kórsetkishlerdi qollanadı."
"Each ""instruction"" is a word that points to a function or an instruction sequence, possibly followed by a parameter.","Hár bir ""kórsetpe"" − múmkin parametrler menen birge funkciyaǵa yamasa kórsetpeler izbe-izligine silteme beretuǵın sóz bolıp tabıladı."
"The threaded code interpreter either loops fetching instructions and calling the functions they point to, or fetches the first instruction and jumps to it, and every instruction sequence ends with a fetch and jump to the next instruction.","Aǵımlı kod interpretatorı kórsetpelerdi alıp, olardıń silteme bergen funkciyalardı shaqıradı yamasa birinshi kórsetpeni alıp, oǵan sekiriwdi ámelge asıradı hám hár bir kórsetpeler izbe-izligi keyingi kórsetpege silteme beriw menen sekiriwdi ámelge asıradı."
Unlike bytecode there is no effective limit on the number of different instructions other than available memory and address space.,"Byte kodtan ayırmashılıǵı, qoljetimli yad penen adres keńisliginen basqa, hár túrli kórsetpelerdiń sanında ónimli sheklew joq."
"The classic example of threaded code is the Forth code used in Open Firmware systems: the source language is compiled into ""F code"" (a bytecode), which is then interpreted by a virtual machine.","Aǵımlı kodtıń klassikalıq mısalı, Open Firmware sistemalarında qollanılatuǵın Forth kodı: derek tili “F kodına kompilyaciyalanadı (byte kod), ol keyin virtual mashina tárepinen interpretaciyalanadı."
Abstract syntax tree interpreters,Abstrakt sintaksislik terek interpretatorları
"In the spectrum between interpreting and compiling, another approach is to transform the source code into an optimized abstract syntax tree (AST), then execute the program following this tree structure, or use it to generate native code just-in-time.[12] In this approach, each sentence needs to be parsed just once.","Interpretaciya menen kompilyaciya arasındaǵı spektrde taǵı bir usıl derek kodın optimallastırılǵan abstrakt sintaksislik terekke (AST) túrlendiriw, sonnan keyin bul terek strukturasına sáykes programmanı orınlaw yamasa onı anıq waqıtta jergilikli koddı generaciyalaw ushın qollanıw bolıp tabıladı."
"As an advantage over bytecode, the AST keeps the global program structure and relations between statements (which is lost in a bytecode representation), and when compressed provides a more compact representation.[13] Thus, using AST has been proposed as a better intermediate format for just-in-time compilers than bytecode.","[12] Bul usıl menen hár bir gápti tek bir ret tallaw kerek boladı. Byte kodqa qaraǵanda artıqmashılıq retinde, AST global programma strukturasın hám operatorlar arasındaǵı qatnaslardı saqlaydı (bul byte kod kórinisinde joǵaladı) hám qısılǵanda kompakt kórinisti támiyinleydi. [13] Usılayınsha, AST-nı anıq waqıtta kompilyatorlar ushın byte kodtan jaqsı aralıq format retinde usınıs etildi."
"Also, it allows the system to perform better analysis during runtime.","Sonday-aq, bul sistemaǵa orınlaw waqtında jaqsı analizdi ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi."
"However, for interpreters, an AST causes more overhead than a bytecode interpreter, because of nodes related to syntax performing no useful work, of a less sequential representation (requiring traversal of more pointers) and of overhead visiting the tree.[14]","Degen menen, interpretatorlar ushın, byte kod interpretatorına qaraǵanda, AST kóbirek júklemeni payda etedi, óytkeni sintaksis penen baylanıslı túyinler paydalı jumıs islemeydi, az izbe-iz kórinis (kóbirek kórsetkishlerdiń ótiwin talap etedi) hám terekke barıwdıń shıǵınların payda etedi."
A chatbot (originally chatterbot) is a software application or web interface that is designed to mimic human conversation through text or voice interactions.[1][2][3] Modern chatbots are typically online and use generative artificial intelligence systems that are capable of maintaining a conversation with a user in natural language and simulating the way a human would behave as a conversational partner.,[14] Chatbot (dáslepki atı chatterbot) — tekst yamasa dawıs arqalı ózara háreketlesiw arqalı adamnıń sóylesiwin eliklewge arnalǵan programmalıq támiynat qosımshası yamasa veb-interfeys bolıp tabıladı. [1][2][3] Zamanagóy chatbotlar ádette onlayn hám paydalanıwshı menen tábiyiy tilde sóylesiwdi saqlawǵa hám adamnıń sóylesiw sherigi retinde minez-qulıqtı imitaciyalawǵa uqıplı generativ jasalma intellekt sistemaların paydalanadı.
"Such chatbots often use deep learning and natural language processing, but simpler chatbots have existed for decades.","Usınday chatbotlar kóbinese tereń oqıtıwdı hám tábiyiy tildi qayta islewdi paydalanadı, biraq ápiwayı chatbotlar onlaǵan jıllar dawamında bar."
"Since late 2022, the field has gained widespread attention due to the popularity of OpenAI's ChatGPT,[4][5] followed by alternatives such as Microsoft's Copilot and Google's Gemini.[6] Such examples reflect the recent practice of basing such products upon broad foundational large language models, such as GPT-4 or the Gemini language model, that get fine-tuned so as to target specific tasks or applications (i.e., simulating human conversation, in the case of chatbots).","2022-jıl sońınan baslap, OpenAI-diń ChatGPT[4][5] ataqlı bolıwına baylanıslı taraw keń kólemde itibarǵa iye boldı, sonnan keyin Microsoft kompaniyasınıń Copilot hám Google kompaniyasınıń Gemini [6] sıyaqlı alternativler payda boldı. Usınday mısallar, GPT-4 yamasa Gemini til modeli sıyaqlı keń tiykarǵı úlken til modellerine tiykarlanǵan usınday ónimlerdiń jańa tájiriybesin kórsetedi, anıq wazıypalardı yamasa qosımshalardı (yaǵnıy, chatbotlar jaǵdayında adam sóylesiwin imitaciyalaw) maqsetli túrde dál sazlaydı."
Chatbots can also be designed or customized to further target even more specific situations and/or particular subject-matter domains.[7],Chatbotlardı ánıqraq jaǵdaylarǵa yamasa belgili bir temaǵa arnalǵan bólek proektlestiriwge yamasa sáykeslendiriwge boladı.
"A major area where chatbots have long been used is in customer service and support, with various sorts of virtual assistants.[8] Companies spanning a wide range of industries have begun using the latest generative artificial intelligence technologies to power more advanced developments in such areas.[7]",[7] Chatbotlardıń uzaq waqıttan berli qollanılatuǵın baslı tarawı virtual járdemshiler menen birge tutınıwshılar xızmeti hám qollap-quwatlaw.
"As chatbots work by predicting responses rather than knowing the meaning of their responses, this means they can produce coherent-sounding but inaccurate or fabricated content, referred to as ‘hallucinations’.",[8] Hár túrli tarawlardı qamtıytuǵın kompaniyalar usınday tarawlardaǵı jetilisken rawajlanıwlardıń kúshin támiyinlew ushın jańa generativ jasalma intellekt texnologiyaların qollana basladı.
"When humans use and apply chatbot content contaminated with hallucinations, this results in ‘botshit’.[9] Given the increasing adoption and use of chatbots for generating content, there are concerns that this technology will significantly reduce the cost it takes humans to generate, spread and consume botshit.[10]","[7] Chatbotlar óz juwaplarınıń mánisin bilmey, juwaplardı boljaw arqalı jumıs isleytuǵınlıqtan, bul olardıń úylesimli, biraq anıq emes yamasa oydan shıǵarılǵan kontentti, yaǵnıy «gallyucinaciyalar» dep atalatuǵın nárse payda etiwi múmkin."
"In 1950, Alan Turing's famous article ""Computing Machinery and Intelligence"" was published, which proposed what is now called the Turing test as a criterion of intelligence.","Adamlar gallyucinaciyalarǵa bılǵanǵan chatbot kontentti paydalanǵanda hám qollansa, bul “botshitke alıp keledi."
This criterion depends on the ability of a computer program to impersonate a human in a real-time written conversation with a human judge to the extent that the judge is unable to distinguish reliably—on the basis of the conversational content alone—between the program and a real human.,"[9] Kontent jaratıw ushın chatbotlardı qollanıw hám paydalanıwdıń óskenligi sebepli, bul texnologiyanıń adamlarǵa “botshit jaratıw, tarqatıw hám tutınıwǵa ketken shıǵınlardı aytarlıqtay azaytıw múmkinshiligi tuwralı alańlawlar bar. [10]"
,"1950 jılı Alan Tyuringtiń “Esaplaw mashinası hám intellekt atamasındaǵı ataqlı maqalası járiyalandı, onda búgingi kúnde Tyuring testi dep atalatuǵın intellekt kriteriyası usınılǵan."
"The notoriety of Turing's proposed test stimulated great interest in Joseph Weizenbaum's program ELIZA, published in 1966, which seemed to be able to fool users into believing that they were conversing with a real human.","Bul kriteriy, sáwbet mazmunına ǵana tiykarlanǵanda, programmanıń haqıyqıy adamnan ajırata almaytuǵın dárejede, adam sudyasınıń real waqıtlı jazbasha sáwbetlesiwinde adamdı imitaciyalawǵa qábiletli bolıwına baylanıslı."
,"Tyuringtiń usınıs etilgen testiniń ataqlılıǵı 1966-jılı járiyalanǵan Josef Vaycenbaumniń ELIZA programmasına úlken qızıǵıwshılıq payda etti, ol paydalanıwshılardı haqıyqıy adam menen sáwbetlesip atırǵan dep esaplawǵa kóndiriwge qábiletli sıyaqlı kórinedi."
"However Weizenbaum himself did not claim that ELIZA was genuinely intelligent, and the introduction to his paper presented it more as a debunking exercise:","Biraq Vaycenbaumnıń ózi ELIZA-nıń shın mánisinde intellektual ekenligin aytpadı, hám onıń maqalasına kirisiw onı ashıw shınıǵıwı retinde kórsetti:"
"In artificial intelligence, machines are made to behave in wondrous ways, often sufficient to dazzle even the most experienced observer.","“Jasalma intellektte, mashinalardıń tańqalarlıq usıllarda minez-qulıq kórsetiwi kerek, kóbinese tajiriybeli baqlawshılardı da hayran qaldırıwǵa jetkilikli."
"But once a particular program is unmasked, once its inner workings are explained, its magic crumbles away; it stands revealed as a mere collection of procedures.","Biraq bir programmanıń jasırın jumısın ashqanda, onıń ishki jumıs tarawın túsindirgende, onıń sıyqırını joq boladı; ol tek proceduralardıń jıynaǵı retinde kórinedi."
"The observer says to himself ""I could have written that"".",Baqlawshı ózine: “Men bunı jazǵan bolar edim dep oylaydı.
"With that thought, he moves the program in question from the shelf marked ""intelligent"", to that reserved for curios.","Usı oy menen, ol sorawdaǵı programmanı “intellektual dep belgilengen polkadan, qızıǵıwshılıq ushın ajıratılǵan polkaǵa kóshiredi."
"The object of this paper is to cause just such a re-evaluation of the program about to be ""explained"".",Bul maqalanıń maqseti dál usınday “túsindiriletuǵın programmaǵa qaraǵanda qayta bahalawdı payda etiw.
Few programs ever needed it more.,Az programmalar bunı kóbirek talap etti.
"ELIZA's key method of operation (copied by chatbot designers ever since) involves the recognition of clue words or phrases in the input, and the output of the corresponding pre-prepared or pre-programmed responses that can move the conversation forward in an apparently meaningful way (e.g. by responding to any input that contains the word 'MOTHER' with 'TELL ME MORE ABOUT YOUR FAMILY').","ELIZA-nıń tiykarǵı jumıs usılı (keyin chatbot dizaynerleri tárepinen kóshirilgen), kirgiziwdegi belgiler sózlerin yamasa frazaların anıqlaw hám sáwbetti kútilmegen mánili túrde alǵa júritiw múmkin bolǵan sáykes aldınnan tayarlanǵan yamasa programmalanǵan juwaplardı shıǵarıwdan ibarat (mısalı, “MOTHER sóziniń qatnasıwı bar qálegen kirgiziwge “ÓZIŃIZDIŃ SHAŃARAǴÍŃÍZ HAQQÍNDA KÓBIREK AYTÍŃ dep juwap beredi)."
"Thus an illusion of understanding is generated, even though the processing involved has been merely superficial. ELIZA showed that such an illusion is surprisingly easy to generate because human judges are so ready to give the benefit of the doubt when conversational responses are capable of being interpreted as ""intelligent"".","Usılayınsha, túsiniw illuziyası jaratıladı, bárqulla ishki jumıstıń kózabaǵa bolǵanı menen, ELIZA usınday illuziyanı jaratıw tańqalarlıq ańsat ekenligin kórsetti, óytkeni adam tóreshileri sáwbetlesiw juwaplarınıń “intellektual retinde túsindiriliw múmkinshiliginde gúmanlaniwǵa tayar."
Interface designers have come to appreciate that humans' readiness to interpret computer output as genuinely conversational—even when it is actually based on rather simple pattern-matching—can be exploited for useful purposes.,Interfeys dizaynerleri kompyuterdiń shıǵısın haqıyqıy sáwbetlesiw retinde qabıllawǵa adamnıń tayarlıǵın − bul shın mániste ápiwayı úlgilerdi sáykeslestiriwge tiykarlanǵan bolsa da − paydalı maqsetler ushın paydalanıwǵa boladı dep túsindi.
"Most people prefer to engage with programs that are human-like, and this gives chatbot-style techniques a potentially useful role in interactive systems that need to elicit information from users, as long as that information is relatively straightforward and falls into predictable categories.","Kóplegen adamlar adamǵa uqsas programmalar menen ózara háreketlesiwdi jaqsı kóredi, hám bul chatbot-stili texnikalarǵa paydalanıwshılardan informaciyanı alıw kerek bolǵan interaktiv sistemalarda potenciallı paydalı rol beredi, eger bul informaciya sáykes hám boljanatuǵın kategoriyalarǵa kiredi."
"Thus, for example, online help systems can usefully employ chatbot techniques to identify the area of help that users require, potentially providing a ""friendlier"" interface than a more formal search or menu system.","Usılayınsha, mısalı, onlayn járdem sistemaları paydalanıwshılardıń kerek bolǵan járdem tarawın anıqlaw ushın chatbot texnikalardı ónimli paydalanıwı múmkin, formallıq izlew yamasa menyu sistemasına qaraǵanda “miyrimlirek interfeys usınıw múmkin."
"This sort of usage holds the prospect of moving chatbot technology from Weizenbaum's ""shelf ... reserved for curios"" to that marked ""genuinely useful computational methods"".",Usı qollanıwda Veyzenbaumnıń “qızıq nárseler ushın ajıratılǵan polka dan “haqıyqıy paydalı esaplaw metodları dep belgilengen polkaǵa chatbot texnologiyasın kóshiriw múmkinshiligin usınıladı.
Among the most notable early chatbots are ELIZA (1966) and PARRY (1972).,Eń kórnekli erte chatbotlardıń qatarına ELIZA (1966) hám PARRY (1972) kiredi.
"More recent notable programs include A.L.I.C.E., Jabberwacky and D.U.D.E (Agence Nationale de la Recherche and CNRS 2006).","Jańa ataqlı programmalarǵa A.L.I.C.E., Jabberwacky hám D.U.D.E (Agence Nationale de la Recherche hám CNRS 2006) kiredi."
"While ELIZA and PARRY were used exclusively to simulate typed conversation, many chatbots now include other functional features, such as games and web searching abilities.","ELIZA hám PARRY tek klaviaturadaǵı sáwbetti imitaciyalaw ushın qollanılǵan bolsa da, kóbinese chatbotlar házirgi waqıtta oyınlar hám veb-izlew imkaniyatları sıyaqlı basqa funkcional imkaniyatlardı qamtıydı."
"In 1984, a book called The Policeman's Beard is Half Constructed was published, allegedly written by the chatbot Racter (though the program as released would not have been capable of doing so).[11]","1984 jılı “Policeman's Beard is Half Constructed atlı kitap járiyalandı, ol Racter chatbotı tárepinen jazılǵan dep aytıladı (biraq shıǵarılǵan programma bunı ámelge asırıwǵa qábiletli bolmaǵan). [11]"
"From 1978[12] to some time after 1983,[13] the CYRUS project led by Janet Kolodner constructed a chatbot simulating Cyrus Vance (57th United States Secretary of State).",1978-jıldan [12] baslap 1983-jıldan [13] keyingi waqıtqa deyin Janet Kolodner jetekshiligindegi CYRUS proekti Cyrus Vance (AQSHtıń 57- Mámleketlik sekretarı) imitaciyası bar chatbot jarattı.
"It used case-based reasoning, and updated its database daily by parsing wire news from United Press International.",Ol jaǵdayǵa tiykarlanǵan pikirlewdi qollanǵan hám kún sayın United Press International-den kelgen telegraf xabarların analizlew arqalı óziniń maǵlıwmatlar bazasın jańalanǵan.
"The program was unable to process the news items subsequent to the surprise resignation of Cyrus Vance in April 1980, and the team constructed another chatbot simulating his successor, Edmund Muskie.[14][13]","Programma 1980 jıl aprelde Cyrus Vanceniń kútpegen jerden ketkenine baylanıslı xabarlardı qayta isley almadı, hám topardıń basqa bir chatbotı, onıń ornına kelgen Edmund Muskie imitaciyasın dúzdi. [14][13]"
One pertinent field of AI research is natural-language processing.,JI izertlewleriniń tiyisli tarawlarınıń biri − tábiyiy tildi qayta islew.
"Usually, weak AI fields employ specialized software or programming languages created specifically for the narrow function required.","Ádette, ápiwayı JI tarawları anıq wazıypalar ushın arnawlı programmalıq támiynat yamasa programmalastırıw tillerin qollanadı."
"For example, A.L.I.C.E. uses a markup language called AIML,[2] which is specific to its function as a conversational agent, and has since been adopted by various other developers of, so-called, Alicebots.","Mısalı, A.L.I.C.E. AIML dep atalatuǵın belgilew tilin paydalanadı, [2] ol sóylesiw agenti retindegi wazıypasına tiyisli hám keyinirek Alicebotlar dep atalatuǵın hár túrli basqa islep shıǵarıwshılar tárepinen qabıl etilgen."
"Nevertheless, A.L.I.C.E. is still purely based on pattern matching techniques without any reasoning capabilities, the same technique ELIZA was using back in 1966.","Soǵan qaramastan, A.L.I.C.E. házirgi kúnge shekem 1966-jılda ELIZA paydalanǵan, heshqanday pikirlew imkaniyatları bolmaǵan, tek úlgilerdi sáykeslestiriw texnikalarına tiykarlanǵan."
"This is not strong AI, which would require sapience and logical reasoning abilities.","Bul kúshli JI emes, ol aqıllı hám logikalıq pikirlew imkaniyatların talap etedi."
"Jabberwacky learns new responses and context based on real-time user interactions, rather than being driven from a static database.","Jabberwacky haqıyqıy waqıttaǵı paydalanıwshılar ózara háreketlerine tiykarlanǵan, statikalıq maǵlıwmatlar bazası menen basqarılmaǵan jańa juwaplar menen kontekstti úyrenedi."
Some more recent chatbots also combine real-time learning with evolutionary algorithms that optimize their ability to communicate based on each conversation held.,Ayırım jańa chatbotlar sonday-aq haqıyqıy waqıtta oqıtıwdı óz-ara háreketlesiw qábiletin optimallastırıw ushın evolyuciyalıq algoritmler menen birlestiredi.
"Still, there is currently no general purpose conversational artificial intelligence, and some software developers focus on the practical aspect, information retrieval.","Degen menen, házirgi waqıtta ulıwma maqsetli sáwbetlesiw jasalma intellekti joq hám ayırım programmalıq támiynat islep shıǵarıwshıları ámeliy aspektke, informaciyanı izlewge itibar qaratadı."
Chatbot competitions focus on the Turing test or more specific goals.,Chatbot jarısları Tyuring testine yamasa anıq maqsetlerge itibar beriledi.
"Two such annual contests are the Loebner Prize and The Chatterbox Challenge (the latter has been offline since 2015, however, materials can still be found from web archives).[15]","Bunday jıllıq jarıslardıń ekewi − Loebner Sıylıǵı hám The Chatterbox Challenge (sońǵısı 2015 jıldan beri offlayn, degen menen, materiallardı ele de veb arxivlerinen tabıwǵa boladı). [15]"
Chatbots may use artificial neural networks as a language model.,Chatbotlar til modeli retinde jasalma neyron tarmaqlardan paydalanıwı múmkin.
"For example, generative pre-trained transformers (GPT), which use the transformer architecture, have become common to build sophisticated chatbots.","Mısalı, generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar (GPT), ol transformator arxitekturasın paydalanadı, jetilisken chatbotlardı qurıw ushın keń tarqalǵan."
"The ""pre-training"" in its name refers to the initial training process on a large text corpus, which provides a solid foundation for the model to perform well on downstream tasks with limited amounts of task-specific data.","Onıń atındaǵı “aldınnan oqıtıw úlken tekstli korpusta dáslepki oqıtıw procesine silteme beredi, bul modelge tiyisli maqsetli maǵlıwmatlardıń sheklengen kólemi menen, keyingi wazıypalardı jaqsı orınlaw ushın bekkem negizdi támiyinleydi."
"An example of a GPT chatbot is ChatGPT.[16] Despite criticism of its accuracy and tendency to “hallucinate—that is, to confidently output false information and even cite non-existent sources—ChatGPT has gained attention for its detailed responses and historical knowledge.","GPT chatbotınıń mısalı ChatGPT bolıp tabıladı. [16] Onıń dálligi menen “gallyucinaciyalanıwǵa − yaǵnıy, anıq emes maǵlıwmatlardı usınıwǵa hám hatte bar emes dereklerdegi siltemelerdi beriw beyimliligine baylanıslı sınǵa qaramastan, ChatGPT óziniń tolıq juwapları menen tariyxıy bilimleri ushın itibarǵa iye boldı."
"Another example is BioGPT, developed by Microsoft, which focuses on answering biomedical questions.[17][18] In November 2023, Amazon announced a new chatbot, called Q, for people to use at work.[19]","Taǵı bir mısal − Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan, biomedicinalıq sorawlarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan BioGPT. [17][18] 2023-jıl noyabr ayında Amazon adamlardıń jumısta paydalanıwına arnalǵan, Q dep atalǵan jańa chatbot járiyaladı. [19]"
DBpedia created a chatbot during the GSoC of 2017.[20][21][22] It can communicate through Facebook Messenger (see Master of Code Global article).,DBpedia 2017 jılı GSoC waqıtında chatbot jarattı. [20][21][22] Ol Facebook Messenger arqalı baylanısıwǵa imkaniyat beredi (Master of Code Global maqalasın qarań).
Messaging apps,Xabar almasıw qollanbaları
Many companies' chatbots run on messaging apps or simply via SMS.,Kóplegen kompaniyalardıń chatbotları xabar almasıw qollanbalarında yamasa tek SMS arqalı jumıs isleydi.
"They are used for B2C customer service, sales and marketing.[23]","Olardı B2C tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw, sawda hám marketing ushın qollanıladı."
"In 2016, Facebook Messenger allowed developers to place chatbots on their platform.",[23] 2016 jılı Facebook Messenger islep shıǵarıwshılarǵa óz platformalarında chatbotlardı jaylastırıwǵa imkaniyat berdi.
"There were 30,000 bots created for Messenger in the first six months, rising to 100,000 by September 2017.[24]","Messenger ushın birinshi altı ayda 30 000 bot jaratıldı, bul 2017 jıl sentyabrge shekem 100 000 ǵa jetti."
"Since September 2017, this has also been as part of a pilot program on WhatsApp.","[24] 2017 jıl sentyabrden baslap, bul sınaq baǵdarlamasınıń bólegi retinde WhatsApp-ta da qollanıladı."
Airlines KLM and Aeroméxico both announced their participation in the testing;[25][26][27][28] both airlines had previously launched customer services on the Facebook Messenger platform.,KLM hám Aeroméxico aviakompaniyaları ekewi de testlewge qatnasıwın járiyaladı; [25][26][27][28] eki aviakompaniya da aldınnan Facebook Messenger platformasında tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiwdi iske qostı.
"The bots usually appear as one of the user's contacts, but can sometimes act as participants in a group chat.","Botlar kóbinese paydalanıwshınıń kontaktlarıń biri retinde payda boladı, biraq geyde toparlıq chatqa qatnasıwshılar retinde de jumıs isley aladı."
"Many banks, insurers, media companies, e-commerce companies, airlines, hotel chains, retailers, health care providers, government entities, and restaurant chains have used chatbots to answer simple questions, increase customer engagement,[29] for promotion, and to offer additional ways to order from them.[30] Chatbots are also used in market research to collect short survey responses.[31]","Kóplegen banklar, qamsızlandırıw kompaniyaları, ǴXQ kompaniyaları, elektron kommerciya kompaniyaları, aviakompaniyalar, miymanxana tarmaqları, usaqlap satıw orınları, medicinalıq xızmet kórsetiwshiler, húkimet organları hám restoran tarmaqları ápiwayı sorawlarǵa juwap beriw, tutınıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıw [29], reklamalaw hám olardan buyırtıw ushın qosımsha usıllar usınıw ushın chatbotlardı paydalanǵan. [30] Chatbotlar sonday-aq qısqa sorawnamalarǵa juwaplardı jıynaw ushın bazar izertlewlerinde qollanıladı."
"A 2017 study showed 4% of companies used chatbots.[32] According to a 2016 study, 80% of businesses said they intended to have one by 2020.[33]",[31] 2017 jılı alıp barılǵan izertlew 4% kompaniya chatbotlardı qollanǵanın kórsetti.
,"[32] 2016 jılı alıp barılǵan izertlewge sáykes, 80% biznes ózleriniń 2020 jılǵa shekem bir chatbotka iye bolǵısı keletuǵının ayttı. [33]"
Healthcare,Densawlıqtı saqlaw
,Chatbotlar sonday-aq densawlıqtı saqlaw tarawında da payda bolmaqta.
"Chatbots are also appearing in the healthcare industry.[34][35] A study suggested that physicians in the United States believed that chatbots would be most beneficial for scheduling doctor appointments, locating health clinics, or providing medication information.[36]","[34][35] Izertlewge sáykes, Amerika Qurama Shtatlarındaǵı shıpakerler chatbotlardıń shıpakerge ushırasıwlardı rejelestiriwde, medicinalıq klinikalardıń ornın anıqlaw yamasa dári-dármaq haqqında informaciya beriw ushın eń paydalı boladı dep esaplaydı."
The GPT chatbot ChatGPT is able to answer user queries related to health promotion and disease prevention such as screening and vaccination.[37] Whatsapp has teamed up with the World Health Organization (WHO) to make a chatbot service that answers users' questions on COVID-19.[38],"[36] GPT chatbotı ChatGPT skrining hám vakcinaciya sıyaqlı, densawlıqtı bekkemlewge hám keselliklerden qorǵawǵa baylanıslı paydalanıwshı sorawlarına juwap bere aladı."
"In 2020, The Indian Government launched a chatbot called MyGov Corona Helpdesk,[39] that worked through Whatsapp and helped people access information about the Coronavirus (COVID-19) pandemic.[40][41]",[37] Whatsapp Dúnyajúzilik Densawlıq saqlaw shólkemi (DDSH) menen birgelikde paydalanıwshılardıń COVID-19 haqqındaǵı sorawlarına juwap beretuǵın chatbot xızmetin iske qostı. [38]
,2020-jılı Hindistan húkimeti COVID-19 pandemiyası haqqındaǵı informaciyaǵa erisiwge járdem beretuǵın Whatsapp arqalı jumıs isleytuǵın “MyGov Corona Helpdesk dep atalǵan chatbottı iske qostı. [39][40][41]
Certain patient groups are still reluctant to use chatbots.,Ayırım nawqaslar toparı ele de chatbotlardı paydalanǵısı kelmeydi.
"A mixed-methods study showed that people are still hesitant to use chatbots for their healthcare due to poor understanding of the technological complexity, the lack of empathy, and concerns about cyber-security.[41] The analysis showed that while 6% had heard of a health chatbot and 3% had experience of using it, 67% perceived themselves as likely to use one within 12 months.","Aralas metodlardı izertlew adamlardıń texnologiyalıq quramalıqtı jaman túsiniwine, empatiyanıń bolmawına hám kiberqáwipsizlikke alańlawshılıqqa baylanıslı densawlıqtı saqlaw ushın ele de chatbotlardı paydalanıwdan tartınatuǵının kórsetti.[41] Analiz kórsetkenindey, 6% densawlıqqa arnalǵan chatbot tuwralı esitken hám 3% onı paydalanıw tájiriybesi bolsa, 67% 12 ay ishinde onı paydalanaman dep esaplaǵan."
"The majority of participants would use a health chatbot for seeking general health information (78%), booking a medical appointment (78%), and looking for local health services (80%).","Qatnasıwshılardıń kópshiligi densawlıq tuwralı ulıwma informaciyanı izlew (78%), shıpaker qabıllawına jazılıw (78%) hám jergilikli densawlıqtı saqlaw xızmetlerin izlew (80%) ushın densawlıq chatbotın paydalanadı."
"However, a health chatbot was perceived as less suitable for seeking results of medical tests and seeking specialist advice such as sexual health.","Degen menen, densawlıqqa arnalǵan chatbot medicinalıq sınaqlardıńnátiyjelerin izlewge hám jınıslıq densawlıq sıyaqlı qánigelerden keńes alıwǵa jaramsız dep esaplandı."
The analysis of attitudinal variables showed that most participants reported their preference for discussing their health with doctors (73%) and having access to reliable and accurate health information (93%).,Atitudinal ózgeriwshilerdi tallaw qatnasıwshılardıń kópshiligi óz densawlıqların shıpakerler menen talqılawdı (73%) hám densawlıq tuwralı isenimli hám anıq informaciyaǵa erisiwdi (93%) qáleytuǵınların ayttı.
"While 80% were curious about new technologies that could improve their health, 66% reported only seeking a doctor when experiencing a health problem and 65% thought that a chatbot was a good idea.","80% densawlıǵın jaqsılaytuǵın jańa texnologiyalarǵa qızıǵıwshılıq bildirse, 66% densawlıq máselesine ushıraǵanda ǵana shıpakerge tilek ótinish bildiretuǵının ayttı, al 65% chatbottı jaqsı ideya dep esapladı."
"30% reported dislike about talking to computers, 41% felt it would be strange to discuss health matters with a chatbot and about half were unsure if they could trust the advice given by a chatbot.","30% kompyuter menen sóylesiwdi unatpaytuǵının ayttı, 41%-ti densawlıq máselelerin chatbot penen talqılaw birtúrli bolatuǵının ayttı, al yarımı chatbot bergen keńeske isenetuǵınına isenimli emes."
"Therefore, perceived trustworthiness, individual attitudes towards bots, and dislike for talking to computers are the main barriers to health chatbots.[37]","Sonlıqtan qabıllanatuǵın isenimlilik, botlarǵa degen jeke kózqaras hám kompyuterler menen sóylesiwdi unatpaw densawlıq chatbotlarınıń tiykarǵı tosıqları bolıp tabıladı.[37]"
Limitations of chatbots,Chatbotlardıń sheklewleri
"The creation and implementation of chatbots is still a developing area, heavily related to artificial intelligence and machine learning, so the provided solutions, while possessing obvious advantages, have some important limitations in terms of functionalities and use cases.","Chatbotlardı jaratıw hám ámelge asırıw ele de rawajlanıp atırǵan taraw bolıp, jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıwǵa qattı baylanıslı, sonlıqtan usınılǵan sheshimler, ayqın artıqmashılıqlarǵa iye bolǵanı menen, funkcionallıqlar menen qollanıw jaǵdaylarında bir qatar áhmiyetli sheklewlerge iye."
"However, this is changing over time.",Degen menen bul waqıt ótip ózgermekte.
The most common limitations are listed below:[42],Eń kóp ushırasatuǵın sheklewler tómende kórsetilgen: [42]
"As the input/output database is fixed and limited, chatbots can fail while dealing with an unsaved query.[43]","Kirgiziw/shıǵarıw maǵlıwmatlar bazası bekitilgen hám sheklengen bolǵanlıqtan, chatbotlar saqlanbaǵan soraw menen jumıs islewde sátsiz bolıwı múmkin. [43]"
"A chatbot's efficiency highly depends on language processing and is limited because of irregularities, such as accents and mistakes.","Chatbottıń ónimliligi tildi qayta islewge qattı ǵárezli hám aksentler menen qáteler sıyaqlı, buzıwshılıqlarǵa baylanıslı sheklengen."
Chatbots are unable to deal with multiple questions at the same time and so conversation opportunities are limited.[42],"Chatbotlar bir waqıtta birneshe sorawlar menen jumıs isley almaytuǵınlıqtan, sáwbet imkaniyatları sheklengen. [42]"
Chatbots require a large amount of conversational data to train.,Chatbotlardı oqıtıw ushın ulıwma kólemde sóylesiw maǵlıwmatların talap etedi.
"Generative models, which are based on deep learning algorithms to generate new responses word by word based on user input, are usually trained on a large dataset of natural-language phrases.[2]",Paydalanıwshı kirgiziwi tiykarında sóz-sózden jańa juwaplar dúzetuǵın tereń oqıtıw algoritmlerine tiykarlanǵan generativ modeller ádette tábiyiy tildiń frazaları jıynaǵı boyınsha oqıtıladı. [2]
Chatbots have difficulty managing non-linear conversations that must go back and forth on a topic with a user.[44],Chatbotlar paydalanıwshı menen tema boyınsha alǵa hám artqa ótiwi kerek bolatuǵın sızıqlı emes sáwbetlerdi basqarıwda qıyınshılıqqa ushıraydı.
"As it happens usually with technology-led changes in existing services, some consumers, more often than not from older generations, are uncomfortable with chatbots due to their limited understanding, making it obvious that their requests are being dealt with by machines.[42]","[44] Kóbinese jańa xızmetlerge texnologiyalaıq túrdegi ózgerisler menen boladı, ayırım tutınıwshılar, kóbinese eski áwladlar, ózleriniń sheklewli túsiniwine baylanıslı chatbotlardan qorqadı, bul olardıń sorawlarına mashinalar tárepinen qayta islenip atırǵanın ayqın kórsetedi. [42]"
Chatbots sometimes provide plausible-sounding but incorrect or nonsensical answers.,"Chatbotlar geyde aqılǵa muwapıq, biraq qáte yamasa mánissiz juwaplar usınadı."
"They can make up names, dates, historical events, and even simple math problems.","Olar atlardı, sánelerdi, tariyxıy waqıyalarǵa hám hátte ápiwayı matematikalıq esaplarǵa qatelik jiberiwı múmkin."
[45],[45]
Chatbots and jobs,Chatbotlar hám jumıs orınları
Chatbots are increasingly present in businesses and often are used to automate tasks that do not require skill-based talents.,Chatbotlar kóbinese bizneslerde ushırasadı hám kóbinese sheberlikke baylanıslı talantlardı talap etpeytuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw ushın qollanıladı.
"With customer service taking place via messaging apps as well as phone calls, there are growing numbers of use-cases where chatbot deployment gives organizations a clear return on investment.","Xızmet kórsetiw telefon sóylesiwleri menen birgelikde xabar almasıw qollanbaları arqalı ámelge asırılatuǵınlıqtan, chatbotlardı jaylastırıw shólkemlerge investiciyanıń ańsat qaytarılıwın támiyinleytuǵın qollanıw jaǵdayları artıp barmaqta."
Call center workers may be particularly at risk from AI-driven chatbots.[46],Call-center xızmetkerleri jasalma intellektke tiykarlanǵan chatbotlardan ásirese qáwipke ushırawı múmkin. [46]
Chatbot jobs,Chatbot jumısları
"Chatbot developers create, debug, and maintain applications that automate customer services or other communication processes.","Chatbot islep shıǵarıwshıları tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw yamasa basqa kommunikaciyalıq proceslerdi avtomatlastıratuǵın qosımshalardı jaratadı, otladka qıladı hám saqlaydı."
Their duties include reviewing and simplifying code when needed.,Olardıń minnetlerine kerekli jaǵdayda kodtı qaraw hám jeńilletiw kiredi.
They may also help companies implement bots in their operations.,Olar sonday-aq kompaniyalarǵa botlardı óz jumıslarında ámelge asırıwǵa járdemlese aladı.
A study by Forrester (June 2017) predicted that 25% of all jobs would be impacted by AI technologies by 2019.[47],Forrester (2017 jıl iyun) tárepinen alıp barılǵan izertlew 2019 jılǵa shekem barlıq jumıs orınlarınıń 25%-i jasalma intellekt texnologiyalarına tásir etiwi múmkinligin boljadı.
"Prompt Engineering, the task of designing and refining prompts (inputs) leading to desired AI-generated responses has gained significant demand and popularity in recent years, with the advent of sophisticated models, notably OpenAI’s GPT series (which still contain notable flaws and limitations, as previously outlined).","[47] Jedel injeneriya, kerekli jasalma intellekt tárepinen generaciyalanǵan juwaplarǵa alıp keletuǵın keńeslerdi (kirgiziwlerdi) proektlestiriw hám jetilistiriw wazıypası − keyingi jıllarǵa baylanıslı, ásirese OpenAI kompaniyasınıń GPT seriyası (olarda aldınnan kórsetilgendey, aytarlıqtay kemshilikler menen sheklewler bar) sıyaqlı jetilisken modellerdiń payda bolıwı menen birgelikte, ulywma talap hám ataqlılıqqa iye boldı."
"OpenAI is an American artificial intelligence (AI) research organization founded in December 2015 and headquartered in San Francisco, California.",OpenAI ‒ 2015-jıl dekabrde tiykar salınǵan hám Kaliforniyanıń San-Francisko qalasında bas ofisi jaylasqan amerikalı jasalma intellekt (JI) izertlew shólkemi.
"Its mission is to develop ""safe and beneficial"" artificial general intelligence (AGI), which it defines as ""highly autonomous systems that outperform humans at most economically valuable work"".[1] As a leading organization in the ongoing AI boom,[2] OpenAI is known for the GPT family of large language models, the DALL-E series of text-to-image models, and a text-to-video model named Sora.[3][4] Its release of ChatGPT in November 2022 has been credited with catalyzing widespread interest in generative AI.","Olardıń maqseti “qáwipsiz hám paydalı ulıwma maqsetli jasalma intellektti (AGI) rawajlandırıw, onı “kóp túrli ekonomikalıq jaqtan áhmiyetli jumıslarda adamlarǵa qaraǵanda ónimli háreket etetuǵın, joqarı dárejede avtonomlı sistemalar dep táriyipleydi. [1] Dawam etip atırǵan jasalma intellekt buminde [2] jetekshi shólkem retinde, OpenAI úlken til modelleriniń GPT shańaraǵı, tekstten súwretke modellerdiń DALL-E seriyası menen Sora atlı tekstten videoǵa modelleri menen ataqlı."
,[3][4] 2022-jıl noyabr ayında ChatGPT-diń shıǵarılıwı generativ jasalma intellektke keń kólemdegi qızıǵıwshılıqtı payda etti.
"The organization consists of the non-profit OpenAI, Inc.,[5] registered in Delaware, and its for-profit subsidiary introduced in 2019, OpenAI Global, LLC.[6] Microsoft owns roughly 49% of OpenAI's equity, having invested US$13 billion.[7] It also provides computing resources to OpenAI through its Microsoft Azure cloud platform.[8]","Shólkem Delaveyrde dizimge alınǵan kommerciyalıq emes OpenAI, Inc.[5] hám 2019-jılı engizilgen kommerciyalıq emes filialı OpenAI Global, LLC ten ibarat. [6] Microsoft korporaciyası 13 milliard AQSH dolları investiciya salǵanlıqtan, OpenAI akciyalarınıń shama menen 49% -ne iyelik etedi. [7] Ol sonday-aq Microsoft Azure bult platforması arqalı OpenAI-ge esaplaw resursların támiyinleydi. [8]"
"In 2023 and 2024, OpenAI faced multiple lawsuits for alleged copyright infringement against authors and media companies whose work was used to train some of OpenAI's products.",2023 hám 2024-jıllarda OpenAI jumısı OpenAI ónimleriniń ayırımların oqıtıw ushın qollanılǵan avtorlar menen media-kompaniyalarına avtorlıq huqıqtı buzǵanı ushın birneshe sud proceslerine ushıradı.
"In November 2023, OpenAI's board removed Sam Altman as CEO, citing a lack of confidence in him, and then reinstated him five days later after negotiations resulting in a reconstructed board.","2023 jıl noyabr ayında OpenAI basqarmasınıń keńesi Sam Altman-ǵa isenimsizlik bildirip, bas direktor wazıypasınan alıp tasladı, sonnan keyin kelisimlerden soń bes kúnnen keyin onı qayta tiklegen basqarma boldı."
Many AGI safety researchers left OpenAI in 2024.[9],2024-jılı kóplegen JI qáwipsizlik izertlewshileri OpenAI-dan ketti.[9]
Former headquarters at the Pioneer Building in San Francisco,San-Francisko qalasındaǵı Pioneer imaratındaǵı burınǵı bas ofisi
"In December 2015, OpenAI was founded by Sam Altman, Elon Musk, Ilya Sutskever, Greg Brockman, Trevor Blackwell, Vicki Cheung, Andrej Karpathy, Durk Kingma, John Schulman, Pamela Vagata, and Wojciech Zaremba, with Sam Altman and Elon Musk as the co-chairs. $1 billion in total was pledged by Sam Altman, Greg Brockman, Elon Musk, Reid Hoffman, Jessica Livingston, Peter Thiel, Amazon Web Services (AWS), Infosys, and YC Research.[10][11] The actual collected total amount of contributions was only $130 million until 2019.[6] According to an investigation led by TechCrunch, Musk was its largest donor while YC Research did not contribute anything at all.[12] The organization stated it would ""freely collaborate"" with other institutions and researchers by making its patents and research open to the public.[13][14] OpenAI was headquartered at the Pioneer Building in the Mission District, San Francisco.[15][16]","2015-jıl dekabrde OpenAI Sem Altman, Ilon Mask, Ilya Sutskever, Greg Brokman, Trevor Blekkvell, Vikki Cheung, Andrej Karpati, Durk Kingma, Djon Shulman, Pamela Vagata hám Voycex Zaremba tárepinen tiykar salınǵan, Sem Altman menen Ilon Mask birgelikte baslıqlar bolǵan. Sem Altman, Greg Brokman, Ilon Mask, Rey Xofman, Jessica Livingston, Piter Tiel, Amazon Web Services (AWS), Infosys hám YC Research tárepinen barlıǵı 1 milliard dollar qarjı wáde etti. [10][11] 2019-jılǵa shekem jıynalǵan qarjılar ulıwma 130 million dollarǵa ǵana jetken. [6] TechCrunch alıp barǵan izertlewge sáykes, Mask onıń eń úlken donorı bolǵan, al YC Research ulıwma heshqanday qarjı ajıratqan emes. [12] Shólkem óz patentlerin hám izertlewlerin hámmege ashıq etiw arqalı, basqa institutlar hám izertlewshiler menen “erkin baylanıs jasaw bolatuǵının málimledi. [13][14] OpenAI San-Francisko qalasınıń Mission rayonındaǵı Pionerler imaratında jaylasqan edi. [15][16] Wired jurnalınıń maǵlıwmatları boyınsha, Brokman tereń oqıtıw “tiykar salıwshılarınıń biri bolǵan Yoshuya Benjio menen ushırasıwı hám “tarawdaǵı eń jaqsı izertlewshilerdiń dizimin dúzdi."
"According to Wired, Brockman met with Yoshua Bengio, one of the ""founding fathers"" of deep learning, and drew up a list of the ""best researchers in the field"".[17] Brockman was able to hire nine of them as the first employees in December 2015.[17] In 2016, OpenAI paid corporate-level (rather than nonprofit-level) salaries, but did not pay AI researchers salaries comparable to those of Facebook or Google.[17]","[17] Brokman olardıń toǵızın 2015-jıl dekabrde birinshi xızmetkerler retinde jumısqa alıwǵa qábiletli boldı. [17] 2016-jılda OpenAI korporaciya dárejesinde (kommerciyalıq emes dárejede emes) aylıqlardı tóledi, biraq Facebook yamasa Google kompaniyalarınıń JI izertlewshilerine salıstırılatuǵın aylıqtı tólemegen. [17]"
"Microsoft's Peter Lee stated that the cost of a top AI researcher exceeds the cost of a top NFL quarterback prospect.[17] OpenAI's potential and mission drew these researchers to the firm; a Google employee said he was willing to leave Google for OpenAI ""partly because of the very strong group of people and, to a very large extent, because of its mission.""[17] Brockman stated that ""the best thing that I could imagine doing was moving humanity closer to building real AI in a safe way.""[17] OpenAI co-founder Wojciech Zaremba stated that he turned down ""borderline crazy"" offers of two to three times his market value to join OpenAI instead.[17]","Microsoft korporaciyasınıń Piter Li joqarı dárejeli JI izertlewshisiniń bahası NFL-degi ayrıqsha yarım qorǵawshısınıń bahasınan asatuǵınlıǵın ayttı. [17] OpenAI potencialı menen missiyası usı izertlewshilerdi kompaniyaga tarttı; Google xızmetkeri Google-den OpenAI-ge ketiwge ""bólek júdá kúshli adamlar toparı hám úlken dárejede olardıń missiyasına baylanıslı"" ekenligin ayttı. [17] Brokman: ""Men oylaǵan eń jaqsı nárse, ámeliy JI-di qáwipsiz usıl menen qurıwǵa adamzattı jaqınlastırıw edi"" dep ayttı. [17] OpenAI tiykarın salıwshıları Voycex Zaremba OpenAI-ge qosılıw ushın óz bazardaǵı bahasınıń eki eseden úsh esesine shekem “shegaraǵa jaqın aqılsız usınıslardan bas tartqanın málimledi."
"In April 2016, OpenAI released a public beta of ""OpenAI Gym"", its platform for reinforcement learning research.[18] Nvidia gifted its first DGX-1 supercomputer to OpenAI in August 2016 to help it train larger and more complex AI models with the capability of reducing processing time from six days to two hours.[19][20] In December 2016, OpenAI released ""Universe"", a software platform for measuring and training an AI's general intelligence across the world's supply of games, websites, and other applications.[21][22][23][24]","[17] 2016 jıl aprelde OpenAI óziniń oqıtıwdı kúsheytiw izertlewleri ushın platforması bolǵan ""OpenAI Gym""niń jámiyetke qoljetimli beta versiyasın shıǵardı. [18] Nvidia 2016 jıl avgust ayında OpenAI-ge kóbirek úlken hám quramalı JI modellerin oqıtıwǵa járdemlesiw ushın, olarǵa ózleriniń birinshi DGX-1 superkompyuterin sawǵa etti. [19][20] 2016 jıl dekabrde OpenAI ""Universe"" programmalıq platformasın shıǵardı, ol dúnyadaǵı oyın, veb-saytlar hám basqa qosımshalardıń jıynaǵında AI-diń ulıwma intellektin ólshew hám úyretiw ushın qollanıladı."
"In 2017, OpenAI spent $7.9 million, or a quarter of its functional expenses, on cloud computing alone.[25] In comparison, DeepMind's total expenses in 2017 were $442 million.","[21][22][23][24] 2017 jılı OpenAI barlıq islew shıǵınlarınıń tórtten birine, tek bultlı esaplawlarǵa 7,9 million dollar jumsaǵan."
,[25] Salıstırıw ushın DeepMind kompaniyasınıń 2017 jıldaǵı ulıwma shıǵınları 442 million dollardı quradı.
"In the summer of 2018, simply training OpenAI's Dota 2 bots required renting 128,000 CPUs and 256 GPUs from Google for multiple weeks.","2018 jıldıń jazında, OpenAI-diń Dota 2 botların oqıtıw Google-den 128 000 CPU hám 256 GPU-lardı bir neshe háptelik ijaraga alıwı kerek edi."
"In 2018, Musk resigned from his Board of Directors seat, citing ""a potential future conflict [of interest]"" with his role as CEO of Tesla due to Tesla's AI development for self-driving cars.[26] Sam Altman claims that Musk believed that OpenAI had fallen behind other players like Google and Musk proposed instead to take over OpenAI himself, which the board rejected.","2018 jılı Mask óziniń direktorlar keńesiniń wazıypasınan ketti, óytkeni ""itimal keleshektegi konflikt [mápler] bolıwı múmkin"" Tesla kompaniyasınıń ózin-ózi basqaratuǵın kólikler ushın jasalma intellektti islep shıǵarıwǵa baylanıslı, ketiw sebebin Tesla kompaniyasınıń bas direktorı wazıypası menen baylanıstırılǵan."
,"[26] Sem Altman Mask kompaniyasınıń Google sıyaqlı basqa oyınshılardan artta qalǵanı haqqında isenip, OpenAI-di ózi basqarıwdı usındı, bul usınıstı basqarma biykarladı."
Musk subsequently left OpenAI.,Sonnan keyin Mask OpenAI-dan ketti.
"In February 2019, GPT-2 was announced, which gained attention for its ability to generate human-like text.[27]","2019 jıl fevralda GPT-2 járiyalandı, ol adamǵa uqsas tekstti jaratıw qábileti menen itibarǵa iye boldı. [27]"
2019: Transition from non-profit,2019: Kommerciyalıq emesten ótiw
"In 2019, OpenAI transitioned from non-profit to ""capped"" for-profit, with the profit being capped at 100 times any investment.[28] According to OpenAI, the capped-profit model allows OpenAI Global, LLC to legally attract investment from venture funds and, in addition, to grant employees stakes in the company.[29] Many top researchers work for Google Brain, DeepMind, or Facebook, which offer stock options that a nonprofit would be unable to.[30] Before the transition, public disclosure of the compensation of top employees at OpenAI was legally required.[31]","2019-jılı OpenAI kommerciyalıq emesten “sheklengen kommerciyalıq maqsetke almastı, payda hár qanday investiciyadan 100 ese sheklendi. [28] OpenAI-diń aytıwınsha, sheklewli payda modeli OpenAI Global, LLC-ge nızam boyınsha venсhurlıq fondlarınan investiciyalar jıynawǵa hám usı menen birgelikde, xızmetkerlerge kompaniyadaǵı úleslerdi beriwge imkaniyat beredi. [29] Kóplegen ayrıqsha izertlewshiler Google Brain, DeepMind yamasa Facebook ushın jumıs isleydi, olar kommerciyalıq emes shólkem qıla almaytuǵın akciyalar opciyaların usınadı. [30] Ótiwden aldın OpenAI-degi jetekshi xızmetkerlerdiń tólewin járiyalaw nızamlı túrde talap etildi.[31]"
,"Sonnan keyin kompaniya óziniń xızmetkerlerine úleslerdi tarqattı hám Microsoft penen sherikleslik ornattı, [32] kompaniyaga 1 milliard dollar investiciya paketin járiyaladı."
"The company then distributed equity to its employees and partnered with Microsoft,[32] announcing an investment package of $1 billion into the company.","Sol waqıttan baslap, OpenAI sistemaları Microsoft kompaniyasınıń Azure tiykarındaǵı superkompyuterli platformasında jumıs isleydi. [33][34][35]"
"Since then, OpenAI systems have run on an Azure-based supercomputing platform from Microsoft.[33][34][35]","OpenAI Global, LLC keyin óziniń texnologiyaların kommerciyalıq licenziyalaw niyetin járiyaladı."
"OpenAI Global, LLC then announced its intention to commercially license its technologies.[36] It planned to spend the $1 billion ""within five years, and possibly much faster.""[37] Altman has stated that even a billion dollars may turn out to be insufficient, and that the lab may ultimately need ""more capital than any non-profit has ever raised"" to achieve artificial general intelligence.[38]","[36] Ol 1 milliard dollardı “bes jıl ishinde, múmkin álleqayda tezirek jumsawdı rejelestirdi. [37] Altman hátte milliard dollar da jetkiliksiz bolıwı múmkin hám ulıwma maqsetli jasalma intellektke erisiw ushın laboratoriyaǵa “kommerciyalıq emes shólkemlerdiń qálegeninen kóbirek kapital kerek bolıwı múmkin ekenin ayttı. [38]"
"The transition from a nonprofit to a capped-profit company was viewed with skepticism by Oren Etzioni of the nonprofit Allen Institute for AI, who agreed that wooing top researchers to a nonprofit is difficult, but stated ""I disagree with the notion that a nonprofit can't compete"" and pointed to successful low-budget projects by OpenAI and others.","Kommerciyalıq emes shólkemnen sheklewli paydaǵa iye kompaniyaǵa ótiw, kommerciyalıq emes Allen Jasalma Intellekt Instituti xızmetkeri Oren Etzioni tárepinen gúmanlanıw menen qabıllanǵan edi, ol joqarı dárejeli izertlewshilerdi kommerciyalıq emes shólkemge tartıw qıyın ekenligi menen kelisti, biraq “Men kommerciyalıq emes shólkemge básekige túse almaydı degen pikir menen kelispeymen dedi hám OpenAI hám basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan tabısı tómen byudjetli proektlerge itibar qarattı."
" ""If bigger and better funded was always better, then IBM would still be number one.""","“Eger ulıwma úlken hám jaqsı qarjılandırıw eń jaqsı bolsa, onda IBM ele de birinshi orında bolar edi."
"The nonprofit, OpenAI, Inc., is the sole controlling shareholder of OpenAI Global, LLC, which, despite being a for-profit company, retains a formal fiduciary responsibility to OpenAI, Inc.'s nonprofit charter.","Kommerciyalıq emes OpenAI, Inc. kompaniyası kommerciyalıq emes shólkem statusına formal isenimlilik juwapkershiligi saqlanıp atırǵan, kommerciyalıq emes shólkem OpenAI Global, LLC-niń jalǵız baqlawshı akcioneri bolıp tabıladı. OpenAI, Inc. basqarmasınıń kópshiligi OpenAI Global, LLC-de qarjı úlesine iye bolıwǵa tıyım salınǵan."
"A majority of OpenAI, Inc.'s board is barred from having financial stakes in OpenAI Global, LLC.[29] In addition, minority members with a stake in OpenAI Global, LLC are barred from certain votes due to conflict of interest.[30] Some researchers have argued that OpenAI Global, LLC's switch to for-profit status is inconsistent with OpenAI's claims to be ""democratizing"" AI.[39]","[29] Sonıń menen bir qatarda, OpenAI Global, LLC-de úlesi bar azshılıq aǵzalarǵa, mápler konflikti sebepli, ayırım dawıslarǵa tıyım salınǵan. [30] Ayırım izertlewshiler OpenAI Global, LLC-niń kommerciyalıq emes statusqa ótiwi OpenAI-diń JI-di “demokratiyalastırıw haqqındaǵı málimlemeleri menen sáykes emes ekenligin ayttı. [39]"
"2020–2023: ChatGPT, DALL-E, partnership with Microsoft","2020-2023: ChatGPT, DALL-E, Microsoft penen sherikleslik"
"In 2020, OpenAI announced GPT-3, a language model trained on large internet datasets.",2020-jılı OpenAI úlken internet maǵlıwmatlar jıynaqlarında oqıtılǵan til modeli GPT-3-ti járiyaladı.
"GPT-3 is aimed at natural language answering questions, but it can also translate between languages and coherently generate improvised text.","GPT-3 sorawlarǵa tábiyiy tilde juwap beriwge baǵdarlanǵan, biraq ol sonday-aq tiller arasında awdarıwǵa hám túsinikli túrde improvizaciyalanǵan tekstti jaratıwǵa qábiletli."
"It also announced that an associated API, named simply ""the API"", would form the heart of its first commercial product.[40]","Ol sonday-aq, «API» dep atalǵan baylanıslı API-diń birinshi kommerciyalıq óniminiń tiykarın quraytuǵının járiyaladı. [40]"
"Eleven employees left OpenAI, mostly between December 2020 and January 2021, in order to establish Anthropic.[41]","On bir xızmetker, 2020 jıl dekabr menen 2021 jıl yanvar aralıǵında, Anthropic-ti shólkemlestiriw ushın OpenAI-dan ketti."
"In 2021, OpenAI introduced DALL-E, a specialized deep learning model adept at generating complex digital images from textual descriptions, utilizing a variant of the GPT-3 architecture.[42]","[41] 2021 jılı OpenAI DALL-E-ni tanıstırdı, ol GPT-3 arxitekturasınıń variantin qollanıw arqalı tekstli táriyplerden kompleks cifrlı súwretlerdi generaciyalawǵa uqıplı, arnawlı tereń oqıtıw modeli. [42]"
,"2022 jıl dekabrde OpenAI GPT-3.5 tiykarındaǵı jańa jasalma intellekt chatbotı ChatGPT-diń biypul aldınnan kóriwin iske qosqannan keyin, ǵalaba xabar qurallarında keńnen járiyalandı."
"In December 2022, OpenAI received widespread media coverage after launching a free preview of ChatGPT, its new AI chatbot based on GPT-3.5.","OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, aldınnan kóriwge birinshi bes kún ishinde millionnan aslam adam jazılıp aldı."
,"[43] Reuters-tiń 2022 jıl dekabr ayındaǵı anonim dereklerde aytılǵan maǵlıwmatlarına sáykes, OpenAI Global, LLC 2023 jılı 200 million dollar, al 2024 jılı 1 milliard dollar tabıs alıwdı rejelestirgen."
"According to OpenAI, the preview received over a million signups within the first five days.[43] According to anonymous sources cited by Reuters in December 2022, OpenAI Global, LLC was projecting $200 million of revenue in 2023 and $1 billion in revenue in 2024.[44]","[44] 2023 jıl yanvarda OpenAI Global, LLC kompaniyanı 2021 jılǵı bahasınıń eki esesine, 29 milliard dollarǵa bahalatuǵın qarjılandırıw boyınsha sóylesiwler alıp bardı."
"In January 2023, OpenAI Global, LLC was in talks for funding that would value the company at $29 billion, double its 2021 value.[45] On January 23, 2023, Microsoft announced a new US$10 billion investment in OpenAI Global, LLC over multiple years, partially needed to use Microsoft's cloud-computing service Azure.[46][47] Rumors of this deal suggested that Microsoft may receive 75% of OpenAI's profits until it secures its investment return and a 49% stake in the company.[48] The investment is believed to be a part of Microsoft's efforts to integrate OpenAI's ChatGPT into the Bing search engine.","[45] 2023 jıl 23 yanvarda Microsoft korporaciyası OpenAI Global, LLC-ǵa bir neshe jılǵa sáykes, Microsoft kompaniyasınıń bultlı esaplaw xızmetin Azure-ni qollanıw ushın qosımsha qarjı talap etilgen, 10 milliard AQSH dolları kólemindegi jańa investiciya salıw haqqında járiyaladı. [46][47] Usı kelisimge baylanıslı mısh-mıshlarda Microsoft kompaniyası investiciyasın qaytarıwǵa eriskenge shekem OpenAI tabısınıń 75%-in hám kompaniyadaǵı 49% úleske iye bolıwı múmkinligi aytıldı. [48] Investiciya Microsoft korporaciyasınıń OpenAI-diń ChatGPT-di Bing izlew sistemasına integraciyalaw háreketleriniń bir bólegi dep esaplanadı."
"Google announced a similar AI application (Bard), after ChatGPT was launched, fearing that ChatGPT could threaten Google's place as a go-to source for information.[49][50]","ChatGPT iske túsirilgennen keyin, Google kompaniyası uqsas JI qollanbasın (Bard) járiyaladı, ol ChatGPT Google-dıń informaciya alıw deregi retindegi ornına qáwip keltiriwi múmkin dep qáwiplendi.[49][50]"
"On February 7, 2023, Microsoft announced that it was building AI technology based on the same foundation as ChatGPT into Microsoft Bing, Edge, Microsoft 365 and other products.[51]","2023 jıl 7 fevralda Microsoft korporaciyası ChatGPT-ge uqsas negizine tiykarlanǵan jasalma intellekt texnologiyasın Microsoft Bing, Edge, Microsoft 365 hám basqa ónimlerge engiziwdi islep atırǵanın járiyaladı."
"On March 3, 2023, Reid Hoffman resigned from his board seat, citing a desire to avoid conflicts of interest with his investments in AI companies via Greylock Partners, and his co-founding of the AI startup Inflection AI.","[51] 2023 jıl 3 martta Rid Xofman jasalma intellekt kompaniyalarına Greylock Partners arqalı salǵan investiciyaları menen baylanıslı mápler konfliktiń aldın alıwǵa umtılıwın aytıp, direktorlar keńesi wazıypasınan ketti hám jasalma intellekt start-ap kompaniyası Inflection AI-diń tiykarshısı bolǵan."
"Hoffman remained on the board of Microsoft, a major investor in OpenAI.[52]",Xofman OpenAI-dıń úlken investorı Microsoft korporaciyasınıń basqarmasında qaldı.
"On March 14, 2023, OpenAI released GPT-4, both as an API (with a waitlist) and as a feature of ChatGPT Plus.[53]",[52] 2023 jıl 14 martta OpenAI GPT-4-ti API retinde (kútiw dizimi menen) hám ChatGPT Plus imkaniyatı retinde shıǵardı.
"On May 22, 2023, Sam Altman, Greg Brockman and Ilya Sutskever posted recommendations for the governance of superintelligence.[54] They consider that superintelligence could happen within the next 10 years, allowing a ""dramatically more prosperous future"" and that ""given the possibility of existential risk, we can't just be reactive"".","[53] 2023 jıl 22 mayda Sem Altman, Greg Brokman hám Ilya Sutskever superintellekti basqarıwı haqqında usınıslardı járiyaladı. [54] Olar superintellektiń keyingi 10 jıl ishinde júz beriwi múmkinligin, “júdá gúllengen keleshekti támiyinlewge imkaniyat beredi hám “ekzistenсiyalıq qáwip múmkinshiligin esapqa alǵanda, biz tek reaktiv bolıwǵa imkaniyatimiz joq ekenligin esapqa aladı."
"They propose creating an international watchdog organization similar to IAEA to oversee AI systems above a certain capability threshold, suggesting that relatively weak AI systems on the other side should not be overly regulated.","Olar IAEA-ǵa uqsas xalıqaralıq qadaǵalawshı shólkemdi, belgili bir qábiletlilik shegarasınan joqarı jasalma intellekt sistemaların qadaǵalaw ushın jaratıwdı usınadı, bul ekinshi jaǵınan salıstırmalı túrde ápiwayı jasalma intellekt sistemalarınıń hádde tıs tártipke salmaw kerekligin usınadı."
"They also call for more technical safety research for superintelligences, and ask for more coordination, for example through governments launching a joint project which ""many current efforts become part of"".[54][55]","Olar sonday-aq superintellektiń qáwipsizligi boyınsha kóbirek texnikalıq izertlewler alıp barıwǵa shaqıradı hám kóbirek birlesip islewdi, mısalı, húkimetler “hazirgi kóplegen háreketlerdiń bólimi bolǵan birlesken proektti iske qosıw arqalı kóbirek úylestiriwdi talap etedi. [54][55]"
"In July 2023, OpenAI launched the superalignment project, aiming to find within 4 years how to align future superintelligences by automating alignment research using AI.[56]","2023-jıl iyulda OpenAI, keleshektegi superintellekttiń sáykesligin, jasalma intellektti qollanıw arqalı, izertlewdi avtomatlastırıw, 4 jıl ishinde qalay támiyinlew kerekligin tabıwǵa baǵdarlanǵan, superalignmen t proektin iske qostı.[56]"
"In August 2023, it was announced that OpenAI had acquired the New York-based start-up Global Illumination, a company that deploys AI to develop digital infrastructure and creative tools.[57]","2023 jıl avgustta, Nyu-Yorktaǵı Global Illumination, cifrlı infrastruktura menen dóretiwshilik qurallardı islep shıǵarıw ushın jasalma intellektti qollanatuǵın kompaniya, OpenAI tárepinen satıp alınǵanı haqqında xabarlandı."
"On September 21, 2023, Microsoft had begun rebranding all variants of its Copilot to Microsoft Copilot, including the former Bing Chat and the Microsoft 365 Copilot.[58] This strategy was followed in December 2023 by adding the MS-Copilot to many installations of Windows 11 and Windows 10 as well as a standalone Microsoft Copilot app released for Android[59] and one released for iOS thereafter.[60]","[57] 2023 jıl 21 sentyabrde Microsoft korporaciyası óziniń Copilot baǵdarlamasınıń barlıq variantların, sonıń ishinde aldınǵı Bing Chat hám Microsoft 365 Copilot-tı Microsoft Copilot dep qayta atadı. [58] Bul strategiyaga 2023 jıl dekabrde Windows 11 hám Windows 10-nıń kóplegen ornatıwlarǵa, sonıń menen bir qatarda Android ushın[59] hám onnan keyin iOS ushın shıǵarılǵan jeke Microsoft Copilot qollanbasın qosıw arqalı erisildi. [60]"
"In October 2023, Sam Altman and Peng Xiao, CEO of the Emirati AI firm G42, announced Open AI would let G42 deploy Open AI technology.[61]","2023 jıl oktyabrde Sem Altman menen Birlesken Arab Ámirlikleriniń G42 jasalma intellekt firmasınıń bas direktorı Pen Xao, OpenAI G42-ge OpenAI texnologiyasın qollanıwǵa ruqsat beretuǵının járiyaladı."
"On November 6, 2023, OpenAI launched GPTs, allowing individuals to create customized versions of ChatGPT for specific purposes, further expanding the possibilities of AI applications across various industries.[62] On November 14, 2023, OpenAI announced they temporarily suspended new sign-ups for ChatGPT Plus due to high demand.[63] Access for newer subscribers re-opened a month later on December 13.[64]","[61] 2023 jıl 6 noyabrde OpenAI GPT-lerdi iske qostı, bul paydalanıwshılarǵa anıq maqsetler ushın ChatGPT-diń sáykeslendirilgen versiyaların jaratıwǵa imkaniyat beredi, hár túrli tarawlardaǵı jasalma intellekt qosımshalarınıń imkaniyatların jáne de keńeytedi. [62] 2023 jıl 14 noyabrde OpenAI joqarı talap sebepli ChatGPT Plus-ke jańa jazılıwlardı waqıtsha toqtatqanın xabarladı. [63] Jańa jazılıwshılar ushın qoljetimlilik bir ay ótkennen soń, 13 dekabrde qayta ashıldı. [64]"
"2024–present: Public/non-profit efforts, Sora, partnership with Apple, o1 model","2024-jıldan házirgi waqıtqa deyin: Jámiyetlik/kommerciyalıq emes háreketler, Sora, Apple kompaniyası menen sherikleslik, o1 modeli"
"On January 16, 2024, in response to intense scrutiny from regulators around the world, OpenAI announced the formation of a new Collective Alignment team that would aim to implement ideas from the public for ensuring its models would ""align to the values of humanity.""","2024 jıl 16 yanvarda, pútkil dúnya boyınsha retlewshilerdiń muqıyat tekseriwine juwap retinde OpenAI jámáátlik muwapıqlastırıw komandasın qurıw tuwralı járiyaladı, ol óz modelleriniń «adamzat qádir qımbatına sáykes keliwin» támiyinlew ushın kópshiliktiń ideyaların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan."
The move was from its public program launched in May 2023.,Bul qádem 2023 jıl mayda baslanǵan jámiyetlik baǵdarlamasına baylanıslı boldı.
"The company explained that the program would be separate from its commercial endeavors.[65] On January 18, 2024, OpenAI announced a partnership with Arizona State University that would give it complete access to ChatGPT Enterprise.",Kompaniya bul baǵdarlamanıń kommerciyalıq háreketlerinen bólek bolatuǵının túsindirdi. [65] 2024 jıl 18 yanvarda OpenAI ChatGPT Enterprise-ge tolıq ruqsat beretuǵın Arizona Shtatı Universiteti menen sherikleslikti járiyaladı.
"ASU plans to incorporate the technology into various aspects of its operations, including courses, tutoring and research.","ASU texnologiyanı kurslar, repetitorlıq hám izertlewlerdiń hár túrli tarawlarına engiziwdi rejelestirdi."
It is OpenAI's first partnership with an educational institution.[66],Bul OpenAI-diń bilimlendiriw institutı menen birinshi sheriklesligi.
"In February 2024, the U.S. Securities and Exchange Commission was reportedly investigating OpenAI over whether internal company communications made by Altman were used to mislead investors; and an investigation of Altman's statements, opened by the Southern New York U.S. Attorney's Office the previous November, was ongoing.[67][68]","[66] 2024 jıl fevralda AQSH Qáwipsizlik hám birja komissiyası Altman tárepinen berilgen ishki kompaniya kommunikaciyaları investorlardı aldaw ushın qollanılǵan ba, qollanılmaǵan ba degen sorawlardı izertlep atırǵanın xabarladı; hám aldınǵı noyabrde Qubla Nyu-York AQSH prokuraturası ashqan Altmannıń málimlemeleri boyınsha tergew dawam etpekte.[67][68]"
"On February 15, 2024, OpenAI announced a text-to-video model named Sora, which it plans to release to the public at an unspecified date.[69] It is currently available for red teams for managing critical harms and risks.[70]","2024 jıl 15 fevralda OpenAI Sora atlı tekstti videoǵa aylandırıw modelin járiyaladı, ol belgisiz kúni kópshilikke shıǵarıwdı rejelestirmekte.[69] Ol házirgi waqıtta zárúr zıyanlar menen táwekellerdi basqarıw ushın qızıl komandalar ushın qoljetimli.[70]"
"On February 29, 2024, OpenAI and CEO Sam Altman were sued by Elon Musk, who accused them of prioritizing profits over public good, contrary to OpenAI's original mission[6] of developing AI for humanity's benefit.[71] The lawsuit cited OpenAI's policy shift after partnering with Microsoft, questioning its open-source commitment and stirring the AI ethics-vs.-profit debate.[72] In a blog post, OpenAI stated that ""Elon understood the mission did not imply open-sourcing AGI.""[73] In a staff memo, they also denied being a de facto Microsoft subsidiary.[74]","2024 jıl 29 fevralda OpenAI hám bas direktor Sem Altmandı Ilon Mask tárepinen sudqa berdi, ol olardı OpenAI-diń adamzat iygiligi ushın jasalma intellektti rawajlandırıw haqqındaǵı dáslepki missiyasına [6] qarama-qarsı, jámiyetlik iygilikke qaraǵanda paydanı birinshi orınǵa qoydı dep ayıpladı.[71] Sudta Microsoft korporaciyası menen sherikleslik ornatqannan keyin OpenAI siyasatınıń ózgeriwi, onıń ashıq derekke baylanıslı minnetlemesine gúmanlanıp, JI etikası-paydaǵa qarsı dawlasıwlarǵa sebepshi boldı.[72] Blog jazbasında OpenAI “Ilon bul missiyanıń AGI-diń ashıq deregi bolıp tabılatuǵının ańlatpaytuǵının túsindi dep málimledi.[73] Xızmetkerlerdiń jazbasında olar sonıń menen qatar is júzinde Microsoft-tıń filial kompaniyası ekenin biykarladı.[74]"
"On March 11, 2024, court filing, OpenAI said it was ""doing just fine without Elon Musk"" after he left the company in 2018.",2024 jıl 11 martta sudqa arza bergende OpenAI 2018 jılı kompaniyadan ketkennen keyin “Ilon Masksız hámmesi jaqsı dep málimledi.
"They also responded to Musk's lawsuit, calling the billionaire's claims ""incoherent"", ""frivolous"", ""extraordinary"" and ""a fiction"".[75] On June 11, 2024, Musk unexpectedly withdrew the lawsuit.[76] On August 5, 2024, Musk reopened the lawsuit against Altman and others, alleging that Altman claimed that OpenAI was going to be founded as a non-profit organization.[77][78]","Olar sonday-aq Masktıń sudqa shaǵımına juwap berip, milliarderdiń talapların “qolaysız, “jeńil, “ayrıqsha hám “fantastika dep atadı.[75] 2024 jıl 11 iyunda Mask tosattan sudtan bas tarttı.[76] 2024 jıl 5 avgustte Mask Altmanǵa hám basqalarǵa qarsı sud isin qayta ashtı, ol Altman OpenAI kommerciyalıq emes shólkem retinde qurıladı dep málimledi.[77][78]"
"On May 15, 2024, Ilya Sutskever resigned from OpenAI and was replaced with Jakub Pachocki to be the Chief Scientist.[79] Hours later, Jan Leike, the other co-leader of the superalignment team, announced his departure, citing an erosion of safety and trust in OpenAI's leadership.[80] Their departures along with several researchers leaving the group, led OpenAI to absorb the team's work into other research areas, and officially shut down the superalignment group.[81] According to sources interviewed by Fortune, OpenAI's promise of allocating 20% of its computing capabilities to the superalignment project had not been fulfilled.[82]","2024 jıl 15 mayda Ilya Sutskever OpenAI-dan ketti hám onıń ornına Jakub Pachokkiy bas alım bolıp tayınlandı.[79] Bir neshe saattan keyin, supersáwbetlesiw komandasınıń ekinshi jetekshisi Jan Leyke, OpenAI-diń basshılıǵına degen qáwipsizlik hám isenimniń hálsiregenin aytıp, ketkenin járiyaladı. [80] Olar menen birge topardan bir neshe izertlewshilerdiń ketiwi OpenAI-ǵa topardıń jumısın basqa izertlew tarawlarına sińdiriwge hám rásmiy túrde superalsáwbetlesiw topardıń jumısın toqtatıwǵa alıp keldi. [81] Fortune jurnalı menen sáwbetlesken dereklerde, OpenAI óziniń esaplaw imkaniyatlarınıń 20% superasáwbetlesiw proektine ajıratıw haqqındaǵı wádesi ámelge asırılmaǵan.[82]"
"On May 19, 2024, Reddit and OpenAI announced a partnership to integrate Reddit's content into OpenAI products, including ChatGPT.","2024 jıl 19 mayda Reddit hám OpenAI ChatGPT qosqanda, OpenAI ónimlerine Reddit mazmunın biriktiriw ushın sherikleslik járiyaladı."
"This collaboration allows OpenAI to access Reddit's Data API, providing real-time, structured content to enhance AI tools and user engagement with Reddit communities.","Bul birgelikli jumıs OpenAI-ge Reddit Data API-ge erisiwge imkaniyat beredi, ol jasalma intellekt qurallardı jaqsılaw hám Reddit jámiyetleri menen paydalanıwshı baylanıstın arttırıw ushın real waqıtta strukturalanǵan kontentti usınadı."
"Additionally, Reddit plans to develop new AI-powered features for users and moderators using OpenAI's platform.","Sonıń menen bir qatarda, Reddit OpenAI platformasın qollanıw arqalı, paydalanıwshılar menen moderatorlar ushın jańa jasalma intellektke tiykarlanǵan imkaniyatlardı islep shıǵarıwdi rejelestirdi."
"The partnership aligns with Reddit's commitment to privacy, adhering to its Public Content Policy and existing Data API Terms, which restrict commercial use without approval.","Sherikleslik Reddit-tiń qupıyalıq haqqındaǵı minnetlemesine sáykes keledi, onıń Jámiyetke Qoljetimli Kontent Siyasatına hám qollanıwdaǵı Data API Shártnamalarına sáykes, olardıń maqullanıwı bolmaǵan jaǵdayda kommerciyalıq paydalanıwǵa sheklew qoyadı."
OpenAI will also serve as a Reddit advertising partner.[83],OpenAI sonday-aq Reddit-tiń reklama sherigi retinde xızmet etedi.
"On May 22, 2024, OpenAI entered into an agreement with News Corp to integrate news content from The Wall Street Journal, the New York Post, The Times, and The Sunday Times into its AI platform.","[83] 2024 jıl 22 mayda OpenAI The Wall Street Journal, the New York Post, The Times hám The Sunday Times gazetalarınan jańalıq mazmunın óziniń jasalma intellekt platformasına biriktiriw boyınsha News Corp penen kelisimge keldi."
"Meanwhile, other publications like The New York Times chose to sue OpenAI and Microsoft for copyright infringement over the use of their content to train AI models.[84]","Sol waqıtta, The New York Times sıyaqlı basqa basılımlar jasalma intellekt modellerin oqıtıw ushın ózleriniń mazmunın paydalanǵanı ushın OpenAI hám Microsoft kompaniyaların avtorlıq huqıqtı buzǵanı ushın sudqa berdi.[84]"
"On May 29, 2024, Axios reported that OpenAI had signed deals with Vox Media and The Atlantic to share content to enhance the accuracy of AI models like ChatGPT by incorporating reliable news sources, addressing concerns about AI misinformation.[85] Concerns were expressed about the decision by journalists, including those working for the publications, as well as the publications' unions.","2024 jıl 29 mayda Axios OpenAI-diń ChatGPT sıyaqlı jasalma intellekt modelleriniń dálligin arttırıw ushın, isenimli jańalıq dereklerin qosıw arqalı, Vox Media hám The Atlantic kompaniyaları menen mazmundı bólisiw boyınsha kelisimlerge qol qoyǵanın xabarladı."
"The Vox Union stated, ""As both journalists and workers, we have serious concerns about this partnership, which we believe could adversely impact members of our union, not to mention the well-documented ethical and environmental concerns surrounding the use of generative AI.""[86]","Bul kelisimler jasalma intellekt jalǵan informaciyasına baylanıslı alańlawlardı joq etiwge baǵdarlanǵan. [85] Bul sheshimge baylanıslı alańlawlardı jurnalistler, sonıń ishinde usı basılımlar ushın jumıs isleytuǵınlar, sonday-aq basılımlardıń awqamı bildirdi."
,"Vox awqamı: “Biz jurnalistler hám jumısshılar retinde, biz usı sherikleslikke baylanıslı awır alańlaw bildiremiz, usı sheriklesliktiń biziń kásiplik awqamnıń aǵzalarına unamsız tásir etiwi múmkin dep esaplaymız, generativ jasalma intellekttiń paydalanıwına baylanıslı hújjetlestirilgen etikalıq hám ekologiyalıq alańlawlar tuwralı aytpaǵanda. [86]"
"A group of nine current and former OpenAI employees has accused the company of prioritizing profits over safety, using restrictive agreements to silence concerns, and moving too quickly with inadequate risk management.","OpenAI-dıń toǵız házirgi hám burınǵı xızmetkerleri kompaniyanı qáwipsizlikten góre paydaǵa kóbirek itibar qaratadı, alańlawlardı toqtatıw ushın shekleytuǵın kelisimlerdi qollanadı hám jetkilikli emes táwekeldi basqarıw menen tez ámelge asıradı dep ayıpladı."
"They call for greater transparency, whistleblower protections, and legislative regulation of AI development.[87]","Olar jasalma intellektti rawajlandırıwdı retlew ushın kóbirek ashıq-aydınlıqtı, xabar beriwshilerdi qorǵaw ushın nızamlardı hám nızamshılıq retlewdi talap etedi."
"On June 10, 2024, it was announced at WWDC 2024 that OpenAI had partnered with Apple Inc. to bring ChatGPT features to Apple Intelligence and iPhone.[88]","[87] 2024 jıl 10 iyunda WWDC 2024 kórgizbesinde OpenAI, ChatGPT imkaniyatların Apple Intelligence hám iPhoneǵa engiziw ushın Apple Inc. kompaniyası menen sherikleslik jaratqanı haqqında xabar berildi. [88]"
"On June 13, 2024, OpenAI announced that Paul Nakasone, the former head of the NSA was joining the company's board of directors.",2024 jıl 13 iyunda OpenAI NSA-nıń burınǵı baslıǵı Pol Nakasone kompaniyanıń direktorlar keńesine qosılıp atırǵanlıǵın járiyaladı.
Nakasone also joined the company's security subcommittee.[89],Nakasone sonday-aq kompaniyanıń qáwipsizlik kishi komitetine de qosıldı.
"On June 24, 2024, OpenAI acquired Multi, a startup running a collaboration platform based on Zoom.[90]",[89] 2024 jıl 24 iyunda OpenAI Zoom tiykarındaǵı birgelikli jumıs platformasın isletiwshiler kompaniyası Multi-di satıp aldı.
"In July 2024, Reuters reported that OpenAI was working on a project code-named ""Strawberry"" (previously known as Q*) aiming to enhance AI reasoning capabilities.",[90] 2024 jıl iyulda Reuters OpenAI-diń jasalma intellekt pikirlew imkaniyatların jaqsılawǵa baǵdarlanǵan “Strawberry dep atalǵan (burın Q* dep atalǵan) proekt ushın jumıs islep atırǵanın xabarladı.
"The project reportedly seeks to enable AI to plan ahead, navigate the internet autonomously, and conduct ""deep research"".[91][92] The project was officially released on September 12 named o1.[93]",Proekttiń onlaynǵa avtonom túrde sharlaw hám “tereń izertlewler alıp barıwǵa imkaniyat beriwdi mápset etip atırǵanı aytılǵan.[91][92] Proekt 12 sentyabrde o1 dep rásmiy túrde járiyalandı.[93]
"On August 5th, TechCrunch reported that OpenAI's cofounder John Schulman has left the company to join rival AI startup Anthropic.","2024 jıl 5 avgustta TechCrunch OpenAI-diń tiykarshısı Djon Shulman kompaniyadan ketip, básekiles JI start-ap kompaniyası Anthropic-ke qosılǵanın xabarladı."
Schulman cited a desire to focus more deeply on AI alignment research as his reason for the move.,Shulman óziniń háreketiniń sebebi retinde jasalma intellekttiń sáwbetlesiwdegi izertlewlerine tereńirek itibar qaratıwǵa degen tilegin kórsetti.
"Additionally, OpenAI's president and co-founder, Greg Brockman, is taking an extended leave until the end of the year.[94]","Sonday-aq, OpenAI-diń prezidenti hám tiykarshısı Greg Brokman jıl sońına shekem uzaq múddetli demalıs aladı.[94]"
"On September 12th, 2024, OpenAI announced the o1 model, which has been designed to take more time to think about it's response, leading to higher accuracy. The o1-preview and o1-mini models were released the same date to GPT Plus members.[95]","2024 jıl 12 sentyabrde OpenAI o1 modelin járiyaladı, ol juwaplarınıń ózge túrli oylaw ushın kóbirek waqıttı jumsaydı, bul ónimlilikti arttıradı. o1-preview hám o1-mini modeller GPT Plus aǵzalarına sol kúni shıǵarıldı.[95]"
"Revealed in 2021, CLIP (Contrastive Language–Image Pre-training) is a model that is trained to analyze the semantic similarity between text and images.",2021 jılı járiyalanǵan CLIP (Contrastive Language–Image Pre-training) − tekst penen súwretler arasındaǵı semantikalıq uqsaslıqtı analizlewge úyretilgen model.
It can notably be used for image classification.[96],Ol ásirese súwretlerdi klassifikaciyalaw ushın paydalanıwǵa boladı.[96]
Text-to-image,Tekstten súwretke
,“Jiraf aydarha ximerasınıń kásiplik joqarı sapalı illyustraciyası.
"Images produced by DALL-E when given the text prompt ""a professional high-quality illustration of a giraffe dragon chimera. a giraffe imitating a dragon. a giraffe made of dragon.""",Aydarhaǵa elikleytuǵın jiraf. Aydarhadan jasalǵan jiraf teksti berilgende DALL-E tárepinen jaratılǵan súwretler.
"Revealed in 2021, DALL-E is a Transformer model that creates images from textual descriptions.[97] DALL-E uses a 12-billion-parameter version of GPT-3 to interpret natural language inputs (such as ""a green leather purse shaped like a pentagon"" or ""an isometric view of a sad capybara"") and generate corresponding images.",2021 jılı ashılǵan DALL-E ‒ tekstli táriyiplerden súwretler jaratatuǵın transformator modeli.[97] DALL-E tábiyiy tildegi kirislerdi (“besmúyeshlik sıyaqlı jasıl teri shıjlan yamasa “qayǵılı kapibaranıń izometriyalıq kórinisi sıyaqlı) túsindiriw hám sáykes súwretlerdi jaratıw ushın GPT-3 12 milliard parametrli versiyasın paydalanadı.
"It can create images of realistic objects (""a stained-glass window with an image of a blue strawberry"") as well as objects that do not exist in reality (""a cube with the texture of a porcupine"").","Ol haqıyqıy obyektlerdiń (“kók qulpınay súwreti bar vitraj), sonday-aq haqıyqatında joq obyektlerdiń (“shóptiń teksturası bar tekshe) súwretlerin jarata aladı."
"As of March 2021, no API or code is available.",2021 jıl mart ayındaǵı jaǵday boyınsha API yamasa kod qoljetimli emes.
"In April 2022, OpenAI announced DALL-E 2, an updated version of the model with more realistic results.[98] In December 2022, OpenAI published on GitHub software for Point-E, a new rudimentary system for converting a text description into a 3-dimensional model.[99]","2022 jıl aprelde OpenAI, modeldiń anaǵurlım real nátiyjeler menen jaqsılanǵan versiyası bolǵan DALL-E 2-ni járiyaladı.[98] 2022 jıl dekabrde OpenAI GitHub-ta tekstli táriyipti 3-ólshemli modelge aylandırıw ushın jańa ápiwayı sistema bolǵan Point-E ushın programmalıq támiynat járiyaladı."
"In September 2023, OpenAI announced DALL-E 3, a more powerful model better able to generate images from complex descriptions without manual prompt engineering and render complex details like hands and text.[100] It was released to the public as a ChatGPT Plus feature in October.[101]","[99] 2023 jıl sentyabrde OpenAI, qol menen tez injeneriyasız kompleks táriyiplerden súwretlerdi jaratıw hám qollardı hám tekst sıyaqlı quramalı detallarǵa súwret salıwǵa qábiletli, kóbirek quwatlı model bolǵan DALL-E 3-ti járiyaladı.[100] Ol oktyabr ayında ChatGPT Plus imkaniyatı retinde kópshilikke shıǵarıldı. [101]"
Text-to-video,Tekstten videoga
Sora is a text-to-video model that can generate videos based on short descriptive prompts[102] as well as extend existing videos forwards or backwards in time.[103] It can generate videos with resolution up to 1920x1080 or 1080x1920.,"Sora − qısqa táriyipli sorawlarǵa[102] tiykarlanǵan videolardı jarata alatuǵın, sonday-aq burınnan bar videolardı waqıt boyınsha alǵa yamasa artqa keńeyte alatuǵın tekstten videoǵa modeli.[103] Ol 1920x1080 yamasa 1080x1920 pikseller sanına iye videolardı jarata aladı."
The maximal length of generated videos is unknown.,Jaratılǵan videolardıń maksimal uzınlıǵı belgisiz.
"Sora's development team named it after the Japanese word for ""sky"", to signify its ""limitless creative potential"".[102] Sora's technology is an adaptation of the technology behind the DALL",Sora islep shıǵarıwshılar toparı onı “sheksiz dóretiwshilik potencialın bildiriw ushın “aspan degen yaponsha sózdiń húrmetine atadı.[102] Sora texnologiyası DALL
"•E 3 text-to-image model.[104] OpenAI trained the system using publicly-available videos as well as copyrighted videos licensed for that purpose, but did not reveal the number or the exact sources of the videos.[102]","•E 3 tekstten súwretke modeliniń tiykarındaǵı texnologiyanıń adaptaciyası.[104] OpenAI sistemanı hámmege qoljetimli videolar menen, sonday-aq bul maqset ushın licenziyalanǵan avtorlıq huqıqı bar videolar menen oqıttı, biraq videolardıń sanın yamasa anıq dereklerin ashpaǵan. [102]"
"OpenAI demonstrated some Sora-created high-definition videos to the public on February 15, 2024, stating that it could generate videos up to one minute long.","2024 jıl 15 fevralda OpenAI bir minutqa shekem uzın videoları jaratıw imkaniyatına iye ekenligin aytıp, bir neshe Sora tárepinen jaratılǵan joqarı anıqlıqtaǵı videolardı jámiyetshilikke kórsetti."
"It also shared a technical report highlighting the methods used to train the model, and the model's capabilities.[104] It acknowledged some of its shortcomings, including struggles simulating complex physics.[105] Will Douglas Heaven of the MIT Technology Review called the demonstration videos ""impressive"", but noted that they must have been cherry-picked and might not represent Sora's typical output.[104]","Ol sonday-aq modeldi oqıtıw ushın qollanılatuǵın usıllardı hám modeldiń imkaniyatların atap ótetuǵın texnikalıq esabat penen bólisti.[104] Ol quramalı fizikani imitaciyalawǵa baylanıslı qıyınshılıqlar sıyaqlı, ayırım kemshiliklerin moyınladı.[105] MIT Technology Review jurnalı jurnalisti Will Duglas Xeven demonstraciya videolardıń ""tásirli"" ekenin ayttı, biraq olardıń tańlap alınǵanın hám Sora-nıń tipik shıǵısı emesligin atap ótti.[104]"
"Despite skepticism from some academic leaders following Sora's public demo, notable entertainment-industry figures have shown significant interest in the technology's potential.","Soranıń kópshilikke arnalǵan kórsetiwinen soń ayırım akademiyalıq jetekshilerdiń gúmanlanıwına qaramastan, atap ótiletuǵın oyın-zawıq sanaatınıń kórnekli ǵayratkerleri texnologiyanıń potencialına úlken qızıǵıwshılıq bildirdi."
"In an interview, actor/filmmaker Tyler Perry expressed his astonishment at the technology's ability to generate realistic video from text descriptions, citing its potential to revolutionize storytelling and content creation.","Bir intervyuda aktyor hám rejissyor Tayler Perri texnologiyanıń tekstli táriyiplerden real videonı jaratıw qábiletine qızıǵıp, olardıń áńgimeni bayan etiw hám kontent jaratıwǵa revolyuciya payda etiwi múmkinshiligin atap ótti."
He said that his excitement about Sora's possibilities was so strong that he had decided to pause plans for expanding his Atlanta-based movie studio.[106],"Ol Sora-nıń imkaniyatlarına bolǵan qızıǵıwshılıǵı sonshelli kúshli bolǵanlıqtan, óziniń Atlanta-da jaylasqan kinostudiyasıń keńeytiw rejelerin toqtatıwdı sheshkenin ayttı. [106] Jupyter Proekti"
"Project Jupyter is a project to develop open-source software, open standards, and services for interactive computing across multiple programming languages.","Jupyter Proekti − kóplegen programmalastırıw tillerinde interaktiv esaplawlar ushın ashıq kodlı programmalıq támiynattı, ashıq standartlardı hám xızmetlerdi islep shıǵarıw proekti."
It was spun off from IPython in 2014 by Fernando Pérez and Brian Granger.,Ol 2014-jılı Fernando Peres penen Brayan Granger tárepinen IPython-nan ajıratıldı.
"Project Jupyter's name is a reference to the three core programming languages supported by Jupyter, which are Julia, Python and R. Its name and logo are an homage to Galileo's discovery of the moons of Jupiter, as documented in notebooks attributed to Galileo.","Jupyter proektiniń atı Jupyter tárepinen qollap-quwatlanatuǵın úsh tiykarǵı programmalastırıw tillerine - Julia, Python hám R-ge silteme beredi. Onıń atı hám logotipi Galileydiń Yupiter joldasların ashqanına húrmet bolıp tabıladı, Galileyge tiyisli dápterlerde hújjetlestirilgen."
Jupyter is financially sponsored by NumFOCUS.[1],Jupyterdi qarjılay qollap-quwatlaytuǵın qáwender − NumFOCUS.
"A manuscript (incorrectly) ascribed to Galileo Galilei's observations of Jupiter (⊛) and four of its moons (✱), which inspired the Jupyter logo",[1] Yupiter logotipin ilhamlandırǵan Galileo Galileydiń Yupiterdi (⊛) hám onıń tórt joldasın (✱) baqlawlarına (qáte) tiyisli qoljazba
"The first version of Notebooks for IPython was released in 2011 by a team including Fernando Pérez, Brian Granger, and Min Ragan-Kelley.[2] In 2014, Pérez announced a spin-off project from IPython called Project Jupyter.[3] IPython continues to exist as a Python shell and a kernel for Jupyter, while the notebook and other language-agnostic parts of IPython moved under the Jupyter name.[4][5] Jupyter supports execution environments (called ""kernels"") in several dozen languages, including Julia, R, Haskell, Ruby, and Python (via the IPython kernel).","IPython ushın dápterlerdiń birinshi versiyası 2011 jılı Fernando Peres, Brayan Granger hám Min Ragan-Kelli qatnasqan komanda tárepinen shıǵarıldı. [2] 2014 jılı Peres IPython-nan ajıratılǵan, Jupyter Proekti dep atalǵan, jańa proektti járiyaladı. [3] IPython óz gezeginde, Jupyter ushın yadro retinde, Python shell retinde dawam etedi, al dápter hám IPython-nıń basqa tilge ǵárezsiz bólimleri Jupyter atı menen kóshirildi. [4][5] Jupyter Julia, R, Haskell, Ruby hám Python (IPython yadrosı arqalı) qosqanda, birneshe onlaǵan tillerde orınlaw ortalıqların (yaǵnıy “yadrolardı) qollap-quwatlaydı."
"In 2015, about 200,000 Jupyter notebooks were available on GitHub.",2015 jılı GitHub-ta shama menen 200 000 Jupyter dápteri qoljetimli boldı.
"By 2018, about 2.5 million were available.[6] In January 2021, nearly 10 million were available, including notebooks about the first observation of gravitational waves[7] and about the 2019 discovery of a supermassive black hole.[8]","2018 jılı shama menen 2,5 million qoljetimli boldı.[6] 2021 jıl yanvarda, gravitaciyalıq tolqınlardıń birinshi baqlawı[7] hám 2019 jılı úlken masshtablı qara tesiktiń ashılıwı[8] tuwralı dápterlerdi qosqanda, derlik 10 million qoljetimli boldı."
Major cloud computing providers have adopted the Jupyter Notebook or derivative tools as a frontend interface for cloud users.,Kóplegen bultlı esaplaw provayderleri bultlı paydalanıwshılar ushın frontend interfeysi retinde Jupyter Notebook yamasa tuwındı qurallardı qabıl etti.
"Examples include Amazon SageMaker Notebooks,[9] Google's Colab,[10][11] and Microsoft's Azure Notebook.[12]","Mısallarǵa Amazon SageMaker Notebooks, [9] Google kompaniyasınıń Colab, [10][11] hám Microsoft-tıń Azure Notebook kiredi.[12]"
Visual Studio Code supports local development of Jupyter notebooks.,Visual Studio Code Jupyter dápterlerin jergilikli rawajlandırıwǵa qollap-quwatlaydı.
"As of July 2022, the Jupyter extension for VS Code has been downloaded over 40 million times, making it the second-most popular extension in the VS Code Marketplace.[13]","2022 jıl iyuldaǵı jaǵday boyınsha, VS Code ushın Jupyter keńeytpesi 40 millionnan aslam ret júklep alınǵan, bul onı VS Code Marketplace-te ekinshi eń ataqlı keńeytpege aylandırdı.[13]"
"The steering committee of Project Jupyter received the 2017 ACM Software System Award, an annual award that honors people or an organization ""for developing a software system that has had a lasting influence, reflected in contributions to concepts, in commercial acceptance, or both"".[14]","Jupyter proektiniń basqarıwshı komiteti 2017 jılı ACM programmalıq támiynat sisteması sıylıǵın aldı, bul ""koncepciyalardıń úlesin, kommerciyalıq qabıl etiwde yamasa ekewinde de kórsetilgen, turaqlı tásir etetuǵın programmalıq támiynat sistemasın islep shıǵarǵan"" adamlarǵa yamasa shólkemge beriletuǵın jıllıq sıylıq.[14]"
"The Atlantic published an article entitled ""The Scientific Paper Is Obsolete"" in 2018, discussing the role of Jupyter Notebook and the Mathematica notebook in the future of scientific publishing.[15] Economist Paul Romer, in response, published a blog post in which he reflected on his experiences using Mathematica and Jupyter for research, concluding in part that Jupyter ""does a better job of delivering what Theodore Gray had in mind when he designed the Mathematica notebook.""[16]","The Atlantic 2018 jılı Jupyter Notebook hám Mathematica dápteriniń ilimiy basılımlarǵa bolǵan keleshektegi roli talqılanadı, “The Scientific Paper Is Forested atlı maqalanı járiyaladı.[15] Ekonomist Pol Romer jaqında, izertlewlerde Mathematica hám Jupyterdi qollanıw tájiriybeleri boyınsha óz pikirlerin bildiriwi ushın blog jazbasın járiyaladı, onda Jupyter “Teodor Greydiń Matematika dápterin proektlestirgende oylaǵan nárselerden jaqsı nátiyje beredi dep juwmaqlaydı. [16]"
"In 2021, Nature named Jupyter as one of ten computing projects that transformed science.[8]",2021 jılı Nature Jupyter-di ilimdi ózgertken on esaplaw proektiniń biri dep atadı.[8]
"Jupyter Notebook can colloquially refer to two different concepts, either the user-facing application to edit code and text, or the underlying file format which is interoperable across many implementations.","Jupyter Notebook eki túrli túsiniklerdi bildiriwi múmkin, kópshiliktiń tiykarında kóriwge arnalǵan qollanba − kod hám tekstti redaktorlawǵa arnalǵan, yamasa kóplegen ámelge asırıwlarda úylesimli bolatuǵın tiykarǵı fayl formatı."
Jupyter Notebook interface.,Jupyter Notebook interfeysi.
Applications,Qosımshalar
Jupyter Notebook (formerly IPython Notebook) is a web-based interactive computational environment for creating notebook documents.,Jupyter Notebook (burınǵı IPython Notebook) − dápter hújjetlerin jaratıwǵa arnalǵan vebke tiykarlanǵan interaktiv esaplaw ortalıǵı.
"Jupyter Notebook is built using several open-source libraries, including IPython, ZeroMQ, Tornado, jQuery, Bootstrap, and MathJax.","Jupyter Notebook bir neshe ashıq kodlı kitapxanalar menen, onıń ishinde IPython, ZeroMQ, Tornado, jQuery, Bootstrap hám MathJax qurılǵan."
"A Jupyter Notebook application is a browser-based REPL containing an ordered list of input/output cells which can contain code, text (using Github Flavored Markdown), mathematics, plots and rich media.","Jupyter Notebook qollanbası − koddı, tekstti (Github Flavored Markdown tiykarında), matematikanı, syujetler hám bay media qamtıwı múmkin bolǵan, retlengen kiris/shıǵıs yacheykaları dizimin qamtıǵan, brauzerge tiykarlanǵan REPL."
"Jupyter Notebook is similar to the notebook interface of other programs such as Maple, Mathematica, and SageMath, a computational interface style that originated with Mathematica in the 1980s.","Jupyter Notebook Maple, Mathematica hám SageMath programmalarınıń dápter interfeysi menen uqsas, 1980-jıllarda Mathematica menen baslangan esaplaw interfeysi stili."
Jupyter interest overtook the popularity of the Mathematica notebook interface in early 2018.[15],Jupyterdiń qızıǵıwshılıǵı 2018-jıl basında Mathematica dápter interfeysiń ataqlılıǵın artta qaldırdı.[15]
"JupyterLab is a newer user interface for Project Jupyter, offering a flexible user interface and more features than the classic notebook UI.","JupyterLab − Jupyter Proekti ushın jańa paydalanıwshı interfeysi bolıp, klassikalıq dápter UI-ge qaraǵanda iykemli paydalanıwshı interfeysi menen kóbirek imkaniyatlardı usınadı."
"The first stable release was announced on February 20, 2018.[17][18] In 2015, a joint $6 million grant from The Leona M. and Harry B. Helmsley Charitable Trust, The Gordon and Betty Moore Foundation, and The Alfred P. Sloan Foundation funded work that led to expanded capabilities of the core Jupyter tools, as well as to the creation of JupyterLab.[19]","Birinshi turaqlı shıǵarılım 2018 jıl 20 fevralda járiyalandı. [17][18] 2015 jılı Leona M. hám Xarri B. Helmsley Qayırqomlıq Qorı, Gordon hám Betti Mur Fondı hám Alfred P. Sloan Fondı tárepinen birlesip berilgen 6 million dollar grant tiykarǵı Jupyter qurallarınıń keńeytilgen imkaniyatları, sonday-aq JupyterLabtıń jaratılıwına alıp keldi.[19]"
GitHub announced in November 2022 that JupyterLab would be available in its online Coding platform called Codespace.[20],GitHub 2022 jıl noyabrde JupyterLab onlayn kodlaw platforması Codespace-te qoljetimli bolatuǵının járiyaladı.[20]
"In August 2023, Jupyter AI, a Jupyter extension, was released.","2023 jıl avgustta Jupyter AI, Jupyter keńeytpesi, shıǵarıldı."
"This extension incorporates generative artificial intelligence into Jupyter notebooks, enabling users to explain and generate code, rectify errors, summarize content, inquire about their local files, and generate complete notebooks based on natural language prompts.","Bul keńeytpe Jupyter dápterlerine generativ jasalma intellektti qosadı, paydalanıwshılarǵa kodtı túsindiriwge hám generaciyalawǵa, qátelerdi dúzetiwge, mazmundı ulıwmalastırıwǵa, jergilikli fayllar tuwralı sorawlar beriwge hám tábiyiy tildegi sorawlarǵa tiykarlanǵan tolıq dápterlerdi generaciyalawǵa imkaniyat beredi.[21]"
[21] JupyterHub is a multi-user server for Jupyter Notebooks.,JupyterHub − Jupyter Notebooklarǵa arnalǵan kóp paydalanıwshı server bolıp tabıladı.
"It is designed to support many users by spawning, managing, and proxying many singular Jupyter Notebook servers.[22]","Ol kóp sanlı jeke Jupyter Notebook serverlerin iske túsiriwdi, basqarıwdı hám proksi arqalı kóplegen paydalanıwshılardı qollap-quwatlawǵa arnalǵan.[22]"
Documents,Hújjetler
"A Jupyter Notebook document is a JSON file, following a versioned schema, usually ending with the "".ipynb"" extension.","Jupyter Notebook hújjeti − versiyalanǵan sxemalıq, ádette "".ipynb"" keńeytpesi menen juwmaqlanǵan JSON faylı bolıp tabıladı."
"The main parts of the Jupyter Notebooks are: Metadata, Notebook format and list of cells.","Jupyter Notebook-tiń tiykarǵı bólimleri: Metamaǵlıwmatlar, Notebook formatı hám yacheykalardıń dizimi."
Metadata is a data Dictionary of definitions to set up and display the notebook.,Metamaǵlıwmatlar − dápterdi ornatıw hám kórsetiw ushın anıqlamalar sózliginiń maǵlıwmatları.
Notebook Format is a version number of the software.,Notebook formatı − programmalıq támiynat versiya sanı.
"List of cells are different types of Cells for Markdown (display), Code (to execute), and output of the code type cells.[23]","Yacheykalardıń dizimi − Markdown (displey) ushın, Code (orınlaw ushın) hám kod tipindegi yacheykalardıń shıǵısları ushın hár túrli tiptegi yacheykalar bolıp tabıladı."
"While JSON is the most common format, it is possible to forgo some features (like storing images and metadata), and save notebooks as markdown documents using extensions like Jupytext.[24] Jupytext is often used in conjunction with version control to make diffing and merging of notebook simpler.","[23] JSON eń kóp tarqalǵan format bolsa da, ayırım imkaniyatlardan (súwretlerdi hám metamaǵlıwmatlardı saqlaw sıyaqlı) bas tartıwı hám Jupytext sıyaqlı keńeytpelerdi qollanıw arqalı dápterlerdi markdown hújjetleri retinde saqlawǵa boladı."
,[24] Jupytext kóbinese dápterlerdi sáykeslestiriw hám birlestiriwdi ańsatlastırıw ushın versiyalardı basqarıw menen birge qollanıladı.
Deep learning,Tereń oqıtıw
"Deep learning is a subset of machine learning that focuses on utilizing neural networks to perform tasks such as classification, regression, and representation learning.","Tereń oqıtıw, (ingl. Deep Learning) kóbinese Tereńletip oqıtıw dep te ataladı, neyronlardı yamasa neyronlar qatlamların qollanıp, gipoteza keńisligin hám usı keńislikten úyreniw usılın anıqlaw múmkinshiligin beredi, olar ierarxiyalıq strukturanı payda etedi."
,"Bul modelge aldınnan belgilengen operaciyalar toplamına salıstırǵanda kóbirek iykemlilik beredi, quramalı úlgiler hám úlken kólemli maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islewge múmkinshilik beredi."
"The field takes inspiration from biological neuroscience and is centered around stacking artificial neurons into layers and ""training"" them to process data.",Tereń oqıtıw - bul usınıs úyreniw ushın neyron tarmaqlardı qollanatuǵın mashinalıq oqıtıw usıllarınıń bir bólegi.
,"Bul taraw biologiyalıq neyroilimnen ilham aladı hám jasalma neyronlardı qatlamlarǵa jaylastırıw hám olardı maǵlıwmatlardı qayta islewge ""úyretiw"" átirapında qurılǵan."
"The adjective ""deep"" refers to the use of multiple layers (ranging from three to several hundred or thousands) in the network."," ""Tereń"" sózi tarmaqta kóp qatlamlardı (úshten bir neshe júz yamasa mıńǵa shekem) qollanıwdı bildiredi."
"Methods used can be either supervised, semi-supervised or unsupervised.[2]","Qollanılatuǵın usıllar baqlanatuǵın, yarım-baqlanatuǵın yamasa baqlanbaytuǵın bolıwı múmkin.[2]"
"Some common deep learning network architectures include fully connected networks, deep belief networks, recurrent neural networks, convolutional neural networks, generative adversarial networks, transformers, and neural radiance fields.","Geypara keń tarqalǵan tereń oqıtıw tarmaq arxitekturalarına tolıq baylanısqan tarmaqlar, tereń isenim tarmaqları, qaytalanatuǵın neyron tarmaqları, konvolyuciyalıq neyron tarmaqları, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar, transformatorlar hám neyron radiaciya maydanları kiredi."
"These architectures have been applied to fields including computer vision, speech recognition, natural language processing, machine translation, bioinformatics, drug design, medical image analysis, climate science, material inspection and board game programs, where they have produced results comparable to and in some cases surpassing human expert performance.[3][4][5]","Bul arxitekturalar kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, tábiyiy tildi qayta islew, mashina awdarması, bioinformatika, dári dizaynı, medicinаlıq súwret analizi, klimat ilimi, material tekseriw hám taxta oyınları programmaları sıyaqlı tarawlarda qollanılǵan, olar adam ekspert dárejesine teń hám geypara jaǵdaylarda onnan da joqarı nátiyjeler bergen.[3][4][5]"
"Early forms of neural networks were inspired by information processing and distributed communication nodes in biological systems, particularly the human brain.","Neyron tarmaqlarınıń dáslepki formaları biologiyalıq sistemalardaǵı, ásirese adam miyindegi maǵlıwmattı qayta islew hám tarqatılǵan baylanıs noqatlarınan ilham alǵan."
"However, current neural networks do not intend to model the brain function of organisms, and are generally seen as low-quality models for that purpose.[6]","Biraq, házirgi neyron tarmaqları organizmlerdiń miy funkciyasın modellestiriwdi niyet etpeydi hám bul maqset ushın ulıwma tómen sapalı modeller dep esaplanadı.[6]"
Representing images on multiple layers of abstraction in deep learning[1],Tereń oqıtıwda súwretlerdi kóp qatlamlı abstrakciya arqalı kórsetiw[1]
Overview,Sholıw
"Most modern deep learning models are based on multi-layered neural networks such as convolutional neural networks and transformers, although they can also include propositional formulas or latent variables organized layer-wise in deep generative models such as the nodes in deep belief networks and deep Boltzmann machines.[7]","Kópshilik házirgi tereń oqıtıw modelleri konvolyuciyalıq neyron tarmaqları hám transformatorlar sıyaqlı kóp qatlamlı neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan, biraq olar tereń isenim tarmaqları hám tereń Bolcman mashinalarındaǵı túyinler sıyaqlı tereń generativ modellerde qatlam boyınsha shólkemlestiriliwi múmkin bolǵan propoziciyalıq formulalardı yamasa latent ózgeriwshilerdi de óz ishine alıwı múmkin.[7]"
"Fundamentally, deep learning refers to a class of machine learning algorithms in which a hierarchy of layers is used to transform input data into a slightly more abstract and composite representation.","Negizinde, tereń oqıtıw - bul kiris maǵlıwmatlardı azǵana abstrakt hám quramalı kórsetiwge ózgertiwge qatlamlar ierarxiyası qollanılatuǵın mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń klassı."
"For example, in an image recognition model, the raw input may be an image (represented as a tensor of pixels).","Mısalı, súwretti tanıw modelinde, hám kiris súwret (piksellerdiń tenzorı retinde kórsetilgen) bolıwı múmkin."
"The first representational layer may attempt to identify basic shapes such as lines and circles, the second layer may compose and encode arrangements of edges, the third layer may encode a nose and eyes, and the fourth layer may recognize that the image contains a face.","Birinshi kórsetiw qatlamı sızıqlar hám sheńberler sıyaqlı tiykarǵı formаlardı anıqlawǵa háreket etiw múmkin, ekinshi qatlam sheklerdiń jaylasıwın payda etedi hám kodlaydı, úshinshi qatlam murın hám kózlerdi kodlaw múmkin, al tórtinshi qatlam súwrette júz bar ekenin tanıw múmkin."
"Importantly, a deep learning process can learn which features to optimally place at which level on its own.","Áhmiyetlisi, tereń oqıtıw processi qaysı ózgesheliklerdi qaysı dárejede optimal jaylastırıwdı ózi úyrene aladı."
"Prior to deep learning, machine learning techniques often involved hand-crafted feature engineering to transform the data into a more suitable representation for a classification algorithm to operate on.","Tereń oqıtıwǵa deyin, maǵlıwmatlardı klassifikaciya algoritmi islewi ushın qolaylıraq kórsetiwge ózgertiw kóp jaǵdaylarda qolda isleylenetuǵın ózgeshelikler injeneringіn talap etetuǵın edi."
"In the deep learning approach, features are not hand-crafted and the model discovers useful feature representations from the data automatically.",Tereń oqıtıw usılında ózgeshelikler qolda islenbeydi hám model maǵlıwmatlardan paydalı ózgeshelik kórsetiwlerin avtomatik túrde tabadı.
"This does not eliminate the need for hand-tuning; for example, varying numbers of layers and layer sizes can provide different degrees of abstraction.[8][2]","Bul qolda sazlawdıń kerek emes ekenin bildirmeydi; mısalı, qatlamlar sanınıń hám qatlam ólshemleriniń ózgeriwi abstrakciyalanıwdıń hár qıylı dárejelerin beriwi múmkin.[8][2]"
"The word ""deep"" in ""deep learning"" refers to the number of layers through which the data is transformed."," ""Tereń oqıtıw"" termininiń ""tereń"" sózi maǵlıwmatlar ózgeretuǵın qatlamlar sanın bildiredi."
"More precisely, deep learning systems have a substantial credit assignment path (CAP) depth.","Anıǵıraq aytqanda, tereń oqıtıw sistemalarında áhmiyetli kredit belgilew jolı (KBJ) (ingl. credit assignment path, CAP) tereńligi bar."
The CAP is the chain of transformations from input to output.,KBJ - bul kiristen shıǵısqa shekem bolǵan ózgerisler dizbegi.
CAPs describe potentially causal connections between input and output.,KBJlar kiris penen shıǵıs arasındaǵı potencial sebepli baylanıslardı súwretleydi.
"For a feedforward neural network, the depth of the CAPs is that of the network and is the number of hidden layers plus one (as the output layer is also parameterized).","Aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı ushın, KBJlardıń tereńligi tarmaqtıń tereńligine teń hám jasırın qatlamlar sanına bir qosılǵanǵa teń (sebebi shıǵıs qatlamı da parametrlengen)."
"For recurrent neural networks, in which a signal may propagate through a layer more than once, the CAP depth is potentially unlimited.[9] No universally agreed-upon threshold of depth divides shallow learning from deep learning, but most researchers agree that deep learning involves CAP depth higher than two.","Signal bir qatlamnan bir neshe ret óte alatuǵın rekurrent neyron tarmaqları ushın, KBJ tereńligi sheksiz bolıwı múmkin.[9] Sayız oqıtıwdı tereń oqıtıwdan ayıratuǵın ulıwma qabıl etilgen tereńlik shegarası joq, biraq kópshilik izertlewshiler tereń oqıtıw KBJ tereńligi ekiden joqarı ekenine kelisedi."
"CAP of depth two has been shown to be a universal approximator in the sense that it can emulate any function.[10] Beyond that, more layers do not add to the function approximator ability of the network.","Tereńligi eki bolǵan KBJnıń universal jaqınlastırıwshı ekenligin, yaǵnıy qálegen funkciyanı emulaciya qıla alatuǵını kórsetilgen.[10] Bunnan tısqarı, qosımsha qatlamlar tarmaqdıń funkciya jaqınlastırıw qábiletin arttırmaydı."
"Deep models (CAP > two) are able to extract better features than shallow models and hence, extra layers help in learning the features effectively.","Tereń modeller (KBJ > eki) sayız modellerge qaraǵanda jaqsıraq ózgesheliklerdi shıǵarıp ala aladı, sonlıqtan qosımsha qatlamlar ózgesheliklerdi effektiv úyreniwge járdem beredi."
Deep learning architectures can be constructed with a greedy layer-by-layer method.[11] Deep learning helps to disentangle these abstractions and pick out which features improve performance.[8],Tereń oqıtıw arxitekturaların sıqmar qatlam-qatlam usılı menen dúziw múmkin. Tereń oqıtıw bul abstrakciyalardı sheshiwge hám qaysı ózgeshelikler iskerlikti jaqsılaytuǵının anıqlawǵa járdem beredi.[8]
Deep learning algorithms can be applied to unsupervised learning tasks.,Tereń oqıtıw algoritmlerin baqlanbaytuǵın oqıtıw wazıypalarına qollanıw múmkin.
This is an important benefit because unlabeled data are more abundant than the labeled data.,"Bul áhmiyetli artıqmashlıq, sebebi belgisiz maǵlıwmatlar belgilengen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda kóbirek."
Examples of deep structures that can be trained in an unsupervised manner are deep belief networks.[8][12],Baqlanbaytuǵın usılda oqıtıla alatuǵın tereń strukturalarǵa tereń isenim tarmaqları mısal bola aladı.[8][11]
"The term Deep Learning was introduced to the machine learning community by Rina Dechter in 1986,[13] and to artificial neural networks by Igor Aizenberg and colleagues in 2000, in the context of Boolean threshold neurons.[14][15] Although the history of its appearance is apparently more complicated.[16]","Tereń Oqıtıw termini mashinalıq oqıtıw jámiyetine 1986-jılı Rina Dehter tárepinen kiritilgen,[12] al jasalma neyron tarmaqlarına 2000-jılı Igor Ayzenberg hám onıń kásiplesleri tárepinen Bul sheklik neyronları kontekstinde kiritilgen.[13][14] Degen menen, onıń payda bolıw tariyxı kórinetuǵınınan quramalıraq.[15]"
Interpretations,Interpretaciyalar
Deep neural networks are generally interpreted in terms of the universal approximation theorem[17][18][19][20][21] or probabilistic inference.[22][23][8][9][24],Tereń neyron tarmaqları ulıwma jaǵdayda universal jaqınlastırıw teoreması [16][17][18][19] yamasa itimallıq juwmaǵı [20][21][8][9][22] kózqarasınan interpretaciyalanadı.
"The classic universal approximation theorem concerns the capacity of feedforward neural networks with a single hidden layer of finite size to approximate continuous functions.[17][18][19][20] In 1989, the first proof was published by George Cybenko for sigmoid activation functions[17] and was generalised to feed-forward multi-layer architectures in 1991 by Kurt Hornik.[18] Recent work also showed that universal approximation also holds for non-bounded activation functions such as Kunihiko Fukushima's rectified linear unit.[25][26]",Klassikalıq universal jaqınlastırıw teoreması shekli ólshemdegi bir jasırın qatlamı bar aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaqlardıń úziliksiz funkciyalardı jaqınlastırıw qábiletine tiyisli.[16][17][18][19] 1989-jılı birinshi dálil sigmoid aktivlestiriw funkciyaları ushın Djordj Saybenko tárepinen basıp shıǵarıldı[16] hám 1991-jılı Kurt Xornik tárepinen aldıǵa baǵdarlanǵan kóp qatlamlı arxitekturalarda ulıwmalastırıldı.[17] Sonǵı izertlewler universal jaqınlastırıwdıń Kunixiko Fukushimanıń dúzetilgen sızıqlı birlik sıyaqlı sheklenbegen aktivlestiriw funkciyaları ushın da orınlı ekenin kórsetti.[23][24]
The universal approximation theorem for deep neural networks concerns the capacity of networks with bounded width but the depth is allowed to grow.,"Tereń neyron tarmaqları ushın universal jaqınlastırıw teoreması keńligi sheklengen, biraq tereńligi ósiwine ruqsat etilgen tarmaqlardıń qábiletine tiyisli."
"Lu et al.[21] proved that if the width of a deep neural network with ReLU activation is strictly larger than the input dimension, then the network can approximate any Lebesgue integrable function; if the width is smaller or equal to the input dimension, then a deep neural network is not a universal approximator.","Lu hám basqalar. ReLU aktivlestiriwi bar tereń neyron tarmaǵınıń keńligi kiris ólsheminen qatań úlken bolsa, onda tarmaq qálegen Lebeg integrallanıwshı funkciyanı jaqınlastıra alatuǵının; eger keńlik kiris ólshemine teń yamasa kishi bolsa, onda tereń neyron tarmaǵı universal jaqınlastırıwshı bolmaytuǵının dálilledi."
The probabilistic interpretation[24] derives from the field of machine learning.,Itimallıq interpretaciyası[22] mashinalıq oqıtıw tarawınan kelip shıǵadı.
"It features inference,[23][7][8][9][12][24] as well as the optimization concepts of training and testing, related to fitting and generalization, respectively.","Ol juwmaq,[21][7][8][9][11][22] sıyaqlı oqıtıw hám testlewdiń optimizaciya koncepciyaların óz ishine aladı, olar sáykes túrde saykes keliw hám ulıwmalastırıw menen baylanıslı."
"More specifically, the probabilistic interpretation considers the activation nonlinearity as a cumulative distribution function.[24] The probabilistic interpretation led to the introduction of dropout as regularizer in neural networks.","Anıǵıraq aytqanda, itimallıq interpretaciyası aktivlestiriw sızıqsızlıǵın jıynaw bólistiriw funkciyası retinde qaraydı.[22] Itimallıq interpretaciyası neyron tarmaqlarda dropout regularizatorın kirgiziliwine alıp keldi."
"The probabilistic interpretation was introduced by researchers including Hopfield, Widrow and Narendra and popularized in surveys such as the one by Bishop.[27]","Itimallıq interpretaciyası Xopfild, Widrow hám Narendra sıyaqlı izertlewshiler tárepinen kiritilgen hám Bishop sıyaqlı izertlewshilerdiń sholıwlarında keń tarqalǵan.[25]"
History,Tariyxı
Before 1980,1980-jılǵa deyin
There are two types of artificial neural network (ANN): feedforward neural network (FNN) or multilayer perceptron (MLP) and recurrent neural networks (RNN).,Eki túrli jasalma neyron tarmaǵı (JNT) bar: aldıǵa baǵdarlanǵan neyron tarmaǵı (ABNT) yamasa kóp qatlamlı perceptron (KQP) hám rekurrent neyron tarmaqlari (RNT).
"RNNs have cycles in their connectivity structure, FNNs don't.","RNTlarda baylanıs strukturasında cikllar bar, ABNTlarda joq."
"In the 1920s, Wilhelm Lenz and Ernst Ising created the Ising model[28][29] which is essentially a non-learning RNN architecture consisting of neuron-like threshold elements. In 1972, Shun'ichi Amari made this architecture adaptive.[30][31] His learning RNN was republished by John Hopfield in 1982.[32] Other early recurrent neural networks were published by Kaoru Nakano in 1971.[33][34] Already in 1948, Alan Turing produced work on ""Intelligent Machinery"" that was not published in his lifetime,[35] containing ""ideas related to artificial evolution and learning RNNs.""[31]","1920-jılları Vilgelm Lenc hám Ernst Izing tiykarınan neyron tárizli sheklik elementlerinen turatuǵın oqıtılmaytuǵın RNT arxitekturası bolǵan Izing modelin dúzdi.[26][27] 1972-jılı Shunichi Amari bul arxitekturanı adaptiv etti.[28] Onıń oqıtılatuǵın RNTı 1982-jılı Djon Xopfild tárepinen qayta basıp shıǵarıldı.[29] Basqa erte rekurrent neyron tarmaqları1971-jılı Kaoru Nakano tárepinen basıp shıǵarıldı.[30][31] 1948-jılı sonday-aq Alan Tyuring ""Intellektual mashinalardı"" boyınsha óz ómirinde basılıp shıǵarılmaǵan jumıs isledi,[32] onda ""jasalma evolyuciya hám oqıtılatuǵın RNTlar menen baylanıslı ideyalar"" bar edi[33]"
"Frank Rosenblatt (1958)[36] proposed the perceptron, an MLP with 3 layers: an input layer, a hidden layer with randomized weights that did not learn, and an output layer.","Frank Rozenblatt (1958)[34] 3 qatlamlı perceptrondı usındı: kiris qatlamı, oqıtılmaytuǵın tosınnan salmaqlı jasırın qatlam hám shıǵıs qatlamı."
"He later published a 1962 book that also introduced variants and computer experiments, including a version with four-layer perceptrons ""with adaptive preterminal networks"" where the last two layers have learned weights (here he credits H. D. Block and B. W. Knight).[37]: section 16  The book cites an earlier network by R. D. Joseph (1960)[38] ""functionally equivalent to a variation of"" this four-layer system (the book mentions Joseph over 30 times).","Ol keyinirek 1962-jılı variantlardı hám kompyuter eksperimentlerin, sonıń ishinde sonǵı eki qatlamı oqıtılatuǵın salmaqlı bolǵan ""adaptiv preterminal tarmaqlı"" tórt qatlamlı perceptron versiyasın (bul jerde ol X. D. Blok hám B. W. Nayttı atap ótedi) kiritken kitap shıǵardı.[35]: 16-bólim Kitapta R. D. Djozeftiń (1960)[36] bul tórt qatlamlı sistemanıń ""variantına funkcionallıq jaǵınan ekvivalent"" bolǵan erterek tarmaǵı keltirilgen (kitapta Djozef 30 dan artıq ret tilge alınadı)."
Should Joseph therefore be considered the originator of proper adaptive multilayer perceptrons with learning hidden units?,"Solay etip, Djozefti oqıtılatuǵın jasırın birlikleri bar durıs adaptiv kóp qatlamlı perceptronlardıń avtorı dep esaplaw kerek pe?"
"Unfortunately, the learning algorithm was not a functional one, and fell into oblivion.","Tilekke qarsı, oqıtıw algoritmi funkcionallıq emes edi hám oǵan umtıldı."
"The first working deep learning algorithm was the Group method of data handling, a method to train arbitrarily deep neural networks, published by Alexey Ivakhnenko and Lapa in 1965.","Birinshi isleytuǵın tereń oqıtıw algoritmı Maǵlıwmatlardı qayta islewdiń Toparlıq usılı boldı, ol qálegen tereńliktegi neyron tarmaqlardı oqıtıw usılı, 1965-jılı Aleksey Ivaxnenko hám Lapa tárepinen basıp shıǵarıldı."
"They regarded it as a form of polynomial regression,[39] or a generalization of Rosenblatt's perceptron.[40] A 1971 paper described a deep network with eight layers trained by this method,[41] which is based on layer by layer training through regression analysis.","Olar onı polinom regressiyasınıń bir túri[37] yamasa Rozenblatt perceptronınıń ulıwmalastırılıwı dep esapladı.[38] 1971-jılǵı maqalada bul usıl menen oqıtılǵan segiz qatlamlı tereń tarmaq súwretlengen,[39] ol regressiyalıq analiz arqalı qatlam-qatlam oqıtıwǵa tiykarlanǵan."
Superfluous hidden units are pruned using a separate validation set.,Artıq jasırın birlikler bóleklengen validaciya toplamı járdeminde qırqıp taslanadı.
"Since the activation functions of the nodes are Kolmogorov-Gabor polynomials, these were also the first deep networks with multiplicative units or ""gates.""[31]","Túyinlerdiń aktivlestiriw funkciyaları Kolmogorov-Gabor polinomaları bolǵanlıqtan, bular kóbeytiwshi birlikleri yamasa ""dárwazaları"" bar birinshi tereń tarmaqlar edi."
"The first deep learning multilayer perceptron trained by stochastic gradient descent[42] was published in 1967 by Shun'ichi Amari.[43] In computer experiments conducted by Amari's student Saito, a five layer MLP with two modifiable layers learned internal representations to classify non-linearily separable pattern classes.[31] Subsequent developments in hardware and hyperparameter tunings have made end-to-end stochastic gradient descent the currently dominant training technique.","Stoxastikalıq gradient túsiw usılı menen oqıtılǵan birinshi tereń oqıtıw kóp qatlamlı perceptronı 1967-jılı Shunichi Amari tárepinen basıp shıǵarıldı.[40] Amaridiń studentı Saito ótkergen kompyuter eksperimentlerinde, eki ózgertiletuǵın qatlamı bar bes qatlamlı KQP sızıqlı ajıratılmaytuǵın pattern klassların klassifikaciyalaw ushın ishki kórsetiwlerdi úyrendi. Keyingi apparatlıq támiyinlew hám giperparametr sazlawlarındaǵı rawajlanıwlar stoxastikalıq gradient túsiwdi házirgi waqıtta basım oqıtıw texnikasına aylandırdı."
"In 1969, Kunihiko Fukushima introduced the ReLU (rectified linear unit) activation function.[25][31] The rectifier has become the most popular activation function for deep learning.[44]",1969-jılı Kunixiko Fukushima ReLU (dúzetilgen sızıqlı birlik) aktivlestiriw funkciyasın kirgizdi.[23] Dúzetkish tereń oqıtıw ushın eń keń tarqalǵan aktivlestiriw funkciyasına aylandı.
"Deep learning architectures for convolutional neural networks (CNNs) with convolutional layers and downsampling layers began with the Neocognitron introduced by Kunihiko Fukushima in 1979, though not trained by backpropagation.[45][46]","Konvolyuciyalıq qatlamlar hám úlgi kemitiw qatlamları bar konvolyuciyalıq neyron tarmaqları (KNT) ushın tereń oqıtıw arxitekturaları 1979-jılı Kunixiko Fukushima tárepinen kirgizilgen Neokognitronnan baslandı, biraq ol keri tarqalıw usılı menen oqıtılmadı.[41][42]"
,Keri tarqalıw - bul 1673-jılı Gottfrid Vilgelm Leybniz tárepinen islep shıǵarılǵan dizbekli qaǵıydanıń differenciallanatuǵın túyinler tarmaǵına effektiv qollanılıwı.
Backpropagation is an efficient application of the chain rule derived by Gottfried Wilhelm Leibniz in 1673[47] to networks of differentiable nodes.," ""Qátelerdi keri tarqatıw"" terminologiyası 1962-jılı Rozenblatt tárepinen kirigizilgen, biraq ol onı qalay ámelge asırıwdı bilmedi, degen menen Genri Dj."
"The terminology ""back-propagating errors"" was actually introduced in 1962 by Rosenblatt,[37] but he did not know how to implement this, although Henry J. Kelley had a continuous precursor of backpropagation in 1960 in the context of control theory.[48] The modern form of backpropagation was first published in Seppo Linnainmaa's master thesis (1970).[49][50][31] G.M. Ostrovski et al. republished it in 1971.[51][52] Paul Werbos applied backpropagation to neural networks in 1982[53] (his 1974 PhD thesis, reprinted in a 1994 book,[54] did not yet describe the algorithm[52]).","Kelli 1960-jılı basqarıw teoriyası kontekstinde keri tarqalıwdıń úziliksiz aldın alıwshısına iye edi.[43] Keri tarqalıwdıń házirgi forması birinshi ret Seppo Linnaynmaanıń magistrlik dissertaciyasında (1970) basıp shıǵarıldı.[44] G.M. Ostrovskiy hám basqalar onı 1971-jılı qayta basıp shıǵardı.[45] Paul Verbos keri tarqalıwdı 1982-jılı neyron tarmaqlarına qollandı (onıń 1974-jılǵı PhD dissertaciyası, 1994-jılǵı kitapta qayta basılǵan, ele algoritmdi súwretlemegen edi[45])."
"In 1986, David E. Rumelhart et al. popularised backpropagation but did not cite the original work.[55][56]","1986-jılı Devid E. Rumelxart hám basqalar keri tarqalıwdı keń tarqattı, biraq dáslepki jumısqa silteme bermedi.[46]"
1980s-2000s,1980-2000 jıllar
The time delay neural network (TDNN) was introduced in 1987 by Alex Waibel to apply CNN to phoneme recognition.,Waqıt keshigiw neyron tarmaǵı (WKNT) 1987-jılı Aleks Vaybel tárepinen KNTnı fonema tanıwǵa qollanıw ushın kirgizildi.
"It used convolutions, weight sharing, and backpropagation.[57][58] In 1988, Wei Zhang applied a backpropagation-trained CNN to alphabet recognition.[59] In 1989, Yann LeCun et al. created a CNN called LeNet for recognizing handwritten ZIP codes on mail.","Ol konvolyuciyalardı, salmaqlardı bólisiw hám keri tarqalıwdı qollandı. 1988-jılı Vey Chjan keri tarqalıw menen oqıtılǵan KNTnı álipbe tanıwǵa qollandı.[47] 1989-jılı Yann Lekun hám basqalar pochtadaǵı qolda jazılǵan ZIP kodların tanıw ushın LeNet dep atalatugın KNTnı dúzdi."
"Training required 3 days.[60] In 1990, Wei Zhang implemented a CNN on optical computing hardware.[61] In 1991, a CNN was applied to medical image object segmentation[62] and breast cancer detection in mammograms.[63] LeNet-5 (1998), a 7-level CNN by Yann LeCun et al., that classifies digits, was applied by several banks to recognize hand-written numbers on checks digitized in 32x32 pixel images.[64]",Oqıtıw 3 kún talap etti. 1990-jılı Vey Chjan KNTnı optikalıq esaplaw apparatında ámelge asırdı.[48] 1991-jılı KNT medicinаlıq súwret obyektin segmentaciyalaw[49] hám mammogrammalarda emshek rakın anıqlaw[50] ushın qollanıldı. Yann Lekun hám basqalarınıń sanlardı klassifikaciyalaytuǵın 7 dárejeli KNTsı LeNet-5 (1998) bir qansha banklar tárepinen 32x32 piksel súwretlerge cifrlastırılǵan qolda jazılǵan cheklerdegi sanlardı tanıw ushın qollanıldı.[51] Qaytalanatuǵın neyron tarmaqları (QNT) (ingl.
Recurrent neural networks (RNN)[28][30] were further developed in the 1980s.,"Recurrent neural networks, RNN)[26][28] 1980-jıllarda qosımsha rawajlandı."
"Recurrence is used for sequence processing, and when a recurrent network is unrolled, it mathematically resembles a deep feedforward layer.","Qaytalanıw izbe-izlikti qayta islew ushın qollanıladı hám qaytalanatuǵın tarmaqlardı ashqanda, ol matematikalıq jaqtan tereń túrdegi aldıǵa baǵdarlanǵan qatlamǵa uqsaydı."
"Consequently, they have similar properties and issues, and their developments had mutual influences.","Nátiyjede, olardıń uqsas qásiyetleri hám máselesi bar, olardıń rawajlanıwı bir-birine tásir etken."
"In RNN, two early influential works were the Jordan network (1986)[65] and the Elman network (1990),[66] which applied RNN to study problems in cognitive psychology.","QNT da eki dáslepki tásirli jumıslar - bul Jordan tarmaǵı (1986)[52] hám Elman tarmaǵı (1990) boldı,[53] olar QNT dı kognitiv psixologiya máselerin úyreniwde qollandı."
"In the 1980s, backpropagation did not work well for deep learning with long credit assignment paths.","1980-jıllarda, uzaq kredit berilgen jollar menen tereń oqıtıw ushın keri tarqalıw jaqsı islemedi."
"To overcome this problem, in 1991, Jürgen Schmidhuber proposed a hierarchy of RNNs pre-trained one level at a time by self-supervised learning where each RNN tries to predict its own next input, which is the next unexpected input of the RNN below.[67][68] This ""neural history compressor"" uses predictive coding to learn internal representations at multiple self-organizing time scales.","Bul máseleni sheshiw ushın 1991-jılı Yurgen Shmidxuber óz-ózin úyretiw arqalı bir waqıtta bir dárejede aldınnan úyretiletuǵın QNT ierarxiyasın usındı, bunda hár bir QNT óz keyingi kirisin boljaydı, bul tómendegi QNT nıń kelesi kútilmegen kirisi bolıp tabıladı.[54][55] Bul ""neyron tariyx qısqartıwshısı"" kóp sanlı óz-ózin shólkemlestiriwshi waqıt masshtablarında ishki kórsetpelerdi úyreniw ushın boljamlı kodlawdı paydalanbaydı."
This can substantially facilitate downstream deep learning.,Bul keyingi tereń oqıtıwdı áhmiyetli dárejede jeńillestiriwi múmkin.
"The RNN hierarchy can be collapsed into a single RNN, by distilling a higher level chunker network into a lower level automatizer network.[67][68][31] In 1993, a neural history compressor solved a ""Very Deep Learning"" task that required more than 1000 subsequent layers in an RNN unfolded in time.[69] The ""P"" in ChatGPT refers to such pre-training.","QNT ierarxiyası joqarı dárejeli bólsheklewshi tarmaqtı tómendegi dárejeli avtomatlastırıwshı tarmaǵına jiberip, bir QNT ǵa biriktiriliwi múmkin.[54][55] 1993-jılı neyron tariyx qısqartıwshısı waqıt boyınsha ashılǵan QNT da 1000 nan artıq izbe-iz qatlamlardı talap etetuǵın ""Júdá Tereń Oqıtıw"" máselesin sheshti. ChatGPT daǵı ""P"" usınday aldınnan oqıtıwǵa tiyisli."
"Sepp Hochreiter's diploma thesis (1991)[70] implemented the neural history compressor,[67] and identified and analyzed the vanishing gradient problem.[70][71] Hochreiter proposed recurrent residual connections to solve the vanishing gradient problem.","Sepp Xoxrayterdiń diplom jumısı (1991) neyron tariyx qısqartıwshısın,[54] ámelge asırdı hám jobalanatuǵın gradient máselesin anıqladı hám talladı.[56][57] Xoxrayter jobalanatuǵın gradient máselesin sheshiw ushın qaytalanatuǵın qaldıq baylanıslardı usındı."
"This led to the long short-term memory (LSTM), published in 1995.[72] LSTM can learn ""very deep learning"" tasks[9] with long credit assignment paths that require memories of events that happened thousands of discrete time steps before. That LSTM was not yet the modern architecture, which required a ""forget gate"", introduced in 1999,[73] which became the standard RNN architecture.","Bul 1995-jılı jarıq kórgen uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) ge alıp keldi. UQMES mıńlaǵan ayırım waqıt adımları aldın bolǵan waqıyalardı este saqlaw talap etiletuǵın uzaq kredit berilgen joldı ""júdá tereń oqıtıw"" wazıypaların úyrene aladı.[9] Sol UQMES ele házirgi arxitektura emes edi, oǵan 1999-jılı kirgizilgen ""umıtıw dárwazası"" kerek boldı[6], keyin ala ol standart QNT arxitekturası boldı."
"In 1991, Jürgen Schmidhuber also published adversarial neural networks that contest with each other in the form of a zero-sum game, where one network's gain is the other network's loss.[74][75] The first network is a generative model that models a probability distribution over output patterns.",1991-jılı Yurgen Shmidxuber bir tarmaqtıń jetiskenligi ekinshi tarmaqtıń sátsizligi bolatuǵın nóllik summadaǵı oyın túrinde bir-biri menen jarısatuǵın qarsılas neyron tarmaqlardı da járiyaladi.[58] Birinshi tarmaq - shıǵıs úlgileri boyınsha itimallıq bólistirilwin modellestiretuǵın generativlik model.
The second network learns by gradient descent to predict the reactions of the environment to these patterns.,Ekinshi tarmaq bul úlgilerge ortalıqtıń reakciyaların boljaw ushın gradient túsiw jolı menen úyrenedi.
"This was called ""artificial curiosity"".","Bul ""jasalma qızıǵıwshılıq"" dep ataladı."
"In 2014, this principle was used in generative adversarial networks (GANs).[76]",2014-jılı bul princip generativ qarsılas tarmaqlarda (GQT) qollanıldı.[59]
"During 1985–1995, inspired by statistical mechanics, several architectures and methods were developed by Terry Sejnowski, Peter Dayan, Geoffrey Hinton, etc., including the Boltzmann machine,[77] restricted Boltzmann machine,[78] Helmholtz machine,[79] and the wake-sleep algorithm.[80] These were designed for unsupervised learning of deep generative models.","1985-1995 jıllar aralıǵında, statistikalıq mexanikadan ilham alıp, Terry Seynovski, Piter Dayan, Djeffri Xinton hám basqalar tárepinen bir neshe arxitekturalar hám metodlar islep shıǵıldı, olardıń ishinde Bolcman mashinası,[60] sheklengen Bolcman mashinası,[61] Helmgolc mashinası, hám oyaw-uyqı algoritmi bar.[62] Bular tereń generativ modellerin qadaǵalawsız oqıtıw ushın dizayn etilgen edi."
"However, those were more computationally expensive compared to backpropagation.","Biraq, olar keri tarqalıw algoritmine salıstırǵanda esaplaw jaqtan qımbatıraq edi."
"Boltzmann machine learning algorithm, published in 1985, was briefly popular before being eclipsed by the backpropagation algorithm in 1986. (p. 112 [81]).",1985-jılı járiyalanǵan Bolcman mashinasın úyretiw algoritmi 1986-jılı keri tarqalıw algoritmi tárepinen kóleńkede qalǵanǵa shekem qısqa waqıt dawamında keń tarqalǵan edi (b. 112 [63]).
,"1988-jılǵı tarmaq protein strukturasın boljawda eń joqarı kórsetkishke eristi, bul bioinformatikada tereń oqıtıwdıń dáslepki qollanılıwlarınan biri edi.[64]"
"A 1988 network became state of the art in protein structure prediction, an early application of deep learning to bioinformatics.[82]","Sóylewdi tanıw ushın JNT nıń sayız hám tereń oqıtıwı (mısalı, qaytalanatuǵın tarmaqlarda) kóp jıllar dawamında izertlendi."
"Both shallow and deep learning (e.g., recurrent nets) of ANNs for speech recognition have been explored for many years.[83][84][85] These methods never outperformed non-uniform internal-handcrafting Gaussian mixture model/Hidden Markov model (GMM-HMM) technology based on generative models of speech trained discriminatively.[86] Key difficulties have been analyzed, including gradient diminishing[70] and weak temporal correlation structure in neural predictive models.[87][88] Additional difficulties were the lack of training data and limited computing power.",Bul metodlar hesh qashan sóylewdi diskriminativ túrde úyretilgen generativ modeller tiykarındaǵı bir tekli emes ishki-qollap islengen Gauss aralaspa modeli/Jasırın Markov modeli (GAM-JMM) texnologiyasınan artıq nátiyje kórsete almadı. Gradient kemeyiwi hám neyron boljamlı modellerdegi waqıtlıq korrelyaciya strukturasınıń háreketiniń [65] hálsiz ekenligi sıyaqlı tiykarǵı qıyınshılıqlar tallap shıǵıldı.
Most speech recognition researchers moved away from neural nets to pursue generative modeling.,Qosımsha qıyınshılıqlar - oqıtıw maǵlıwmatlarınıń jetispewshiligi hám sheklengen esaplaw quwatı edi.
,"Kópshilik sóylewdi tanıw izertlewshileri neyron tarmaqlardı taslap, generativ modellestiriw menen shuǵıllandı."
An exception was at SRI International in the late 1990s.,1990-jıllardıń aqırında SRI International bunnan awlaq boldı.
"Funded by the US government's NSA and DARPA, SRI researched in speech and speaker recognition.",AQSH húkimetiniń NSA hám DARPA támiyinlegen ǵárejeti menen SRI sóylew hám sóylewshini tanıw boyınsha izertlew alıp bardı.
"The speaker recognition team led by Larry Heck reported significant success with deep neural networks in speech processing in the 1998 NIST Speaker Recognition benchmark.[89][90] It was deployed in the Nuance Verifier, representing the first major industrial application of deep learning.[91]",Larri Xek basshılıǵındaǵı sóylewshini tanıw toparı 1998-jılǵı NIST Sóylewshini Tanıw bahalaw sınawında sóylewdi qayta islew boyınsha tereń neyron tarmaqlarda áhmiyetli tabısqa eristi.[66][67] Bul Nuance Verifier de qollanıldı hám tereń oqıtıwdıń birinshi iri industrial qollanılıwın kórsetti.
"The principle of elevating ""raw"" features over hand-crafted optimization was first explored successfully in the architecture of deep autoencoder on the ""raw"" spectrogram or linear filter-bank features in the late 1990s,[90] showing its superiority over the Mel-Cepstral features that contain stages of fixed transformation from spectrograms."," ""Raw"" ózgesheliklerdiń qollap islengen optimizaciyadan joqarı qoyıw principi birinshi ret 1990-jıllardıń aqırında ""raw"" spektrogramma yamasa sızıqlı filtr-bank ózgeshelikleri boyınsha tereń avtoenkoder arxitekturasında tabıslı izertlendi, bul spektrogrammalardan ózgermelew basqıshların óz ishine alatuǵın Mel-Kepstral ózgesheliklerinen artıqmashlıǵın kórsetti."
"The raw features of speech, waveforms, later produced excellent larger-scale results.[92]","Sóylewdiń raw ózgeshelikleri, tolqın formaları keyinirek úlken masshtablı jaqsı nátiyjeler berdi.[68]"
2000s,2000-jıllar
"Neural networks entered a null, and simpler models that use task-specific handcrafted features such as Gabor filters and support vector machines (SVMs) became the preferred choices in the 1990s and 2000s, because of artificial neural networks' computational cost and a lack of understanding of how the brain wires its biological networks.[citation needed]","Neyron tarmaqlardıń rawajlanıwı toqtap qaldı, hám 1990-2000 jıllarda Gabor filtrleri hám tirewshi vektor mashinaları (TVM) sıyaqlı wazıypaǵa tiyisli qollap islengen ózgesheliklerdi paydalanatuǵın ápiwayı modeller artıqmashlıq ala basladı, sebebi jasalma neyron tarmaqlardıń esaplaw qunı joqarı edi hám miydiń biologiyalıq tarmaqlardı qalay dúziwi haqqında túsinik jetispedi."
"In 2003, LSTM became competitive with traditional speech recognizers on certain tasks.[93] In 2006, Alex Graves, Santiago Fernández, Faustino Gomez, and Schmidhuber combined it with connectionist temporal classification (CTC)[94] in stacks of LSTMs.[95] In 2009, it became the first RNN to win a pattern recognition contest, in connected handwriting recognition.[96][9]","2003-jılı UQMES (LSTM) ayırım wazıypalarda dástúrli sóylew tanıwshılar menen básekilese alatugın boldı.[69] 2006-jılı Aleks Greyves, Santiago Fernandes, Faustino Gomes hám Shmidxuber onı UQMES dásteleri menen konnekcionistlik waqıtlıq klassifikaciya (KWK)[70] menen birlestirdi. 2009-jılı ol tutasqan qoldan jazıwdı tanıw boyınsha pattern tanıw jarısında jeńiske erisken birinshi QNT boldı.[9]"
"In 2006, publications by Geoff Hinton, Ruslan Salakhutdinov, Osindero and Teh[97][98] deep belief networks were developed for generative modeling.","2006-jılı Djeff Xinton, Ruslan Salaxutdinov, Osindero hám Texlerdiń publikaciyalarında[71][72] generativ modellestiriw ushın tereń isenimlilik tarmaqları rawajlandırıldı."
"They are trained by training one restricted Boltzmann machine, then freezing it and training another one on top of the first one, and so on, then optionally fine-tuned using supervised backpropagation.[99] They could model high-dimensional probability distributions, such as the distribution of MNIST images, but convergence was slow.[100][101][102]","Olar birinshi sheklengen Bolcman mashinasın oqıtıw arqalı úyretiledi, soń onı muzlatıp, birinshisiniń ústine ekinshisin oqıtadı hám solay dawam etedi, keyin qálegen waqıtta qadaǵalanǵan keri tarqalıw arqalı jetilistiriw múmkin. Olar MNIST súwretleriniń tarqalıwı sıyaqlı joqarı ólshemli itimallıq tarqalıwların modellestire alatuǵın edi, biraq tutasıw áste boldı.[73][74][75]"
"The impact of deep learning in industry began in the early 2000s, when CNNs already processed an estimated 10% to 20% of all the checks written in the US, according to Yann LeCun.[103] Industrial applications of deep learning to large-scale speech recognition started around 2010.","Yann LeCunnıń aytıwınsha, tereń oqıtıwdıń sanaat tarawındaǵı tásiri 2000-jıllardıń basında baslandı, sol waqıtta CNT lar AQSH ta jazılǵan barlıq cheklerdiń 10% ten 20% ke shekemin qayta isleytuǵın edi. Úlken kólemli sóylewdi tanıwda tereń oqıtıwdı sanaatta qollanıw 2010-jıl átirapında baslandı."
"The 2009 NIPS Workshop on Deep Learning for Speech Recognition was motivated by the limitations of deep generative models of speech, and the possibility that given more capable hardware and large-scale data sets that deep neural nets might become practical.",2009-jılǵı NIPS Sóylewdi Tanıw ushın Tereń Oqıtıw seminarı sóylewdiń tereń generativ modelleriniń sheklewleri hám quwatlıraq apparat hám úlken kólemli maǵlıwmatlar toplamları menen tereń neyron tarmaqlardıń ámeliy bolıw múmkinshiligi menen motivlengen edi.
It was believed that pre-training DNNs using generative models of deep belief nets (DBN) would overcome the main difficulties of neural nets.,Tereń isenimlilik tarmaqlardıń (TIT) generativ modellerin paydalanıp TTT lardı aldınna úyretiw neyron tarmaqlardıń tiykarǵı qıyınshılıqların jeńedi dep isenilgen edi.
"However, it was discovered that replacing pre-training with large amounts of training data for straightforward backpropagation when using DNNs with large, context-dependent output layers produced error rates dramatically lower than then-state-of-the-art Gaussian mixture model (GMM)/Hidden Markov Model (HMM) and also than more-advanced generative model-based systems.[104] The nature of the recognition errors produced by the two types of systems was characteristically different,[105] offering technical insights into how to integrate deep learning into the existing highly efficient, run-time speech decoding system deployed by all major speech recognition systems.[23][106][107] Analysis around 2009–2010, contrasting the GMM (and other generative speech models) vs. DNN models, stimulated early industrial investment in deep learning for speech recognition.[105] That analysis was done with comparable performance (less than 1.5% in error rate) between discriminative DNNs and generative models.[104][105][108] In 2010, researchers extended deep learning from TIMIT to large vocabulary speech recognition, by adopting large output layers of the DNN based on context-dependent HMM states constructed by decision trees.[109][110][111][106]","Biraq, úlken, kontekstke baylanıslı shıǵıs qatlamların paydalanǵanda TTT lar ushın aldınnan úyretiwdi úlken kólemli oqıtıw maǵlıwmatları menen almastırıw ápiwayi keri tarqalıw jolı menen sol waqıttaǵı eń jetilik Gauss aralaspa modeli (GAM)/Jasırın Markov Modeli (JMM) hám rawajlanǵan generativ modelge tiykarlanǵan sistemalarǵa salıstırǵanda qáteler sanın áhmiyetli dárejede tómenletkeni anıqlandı. Eki túrli sistema payda etken tanıw qáteleriniń tábiyatı xarakterli túrde hár qıylı boldı,[76] bul barlıq iri sóylewdi tanıw sistemalarında qollanılatuǵın bar bolǵan júdá nátiyjeli, runtime sóylew dekodlaw sistemasına tereń oqıtıwdı integraciyalaw boyınsha texnikalıq túsinikler berdi.[77][78] 2009-2010 jıllar átirapındaǵı GAM (hám basqa generativ sóylew modellerin) TTT modelleri menen salıstırıw sóylewdi tanıw ushın tereń oqıtıwǵa dáslepki industrial investiciyalardı xoshametledi.[76] Bul analiz diskriminativ TTT lar hám generativ modeller arasında salıstırmalı iskerlik (qáte múǵdarı 1.5% ten kem) penen júrgizildi.[79][76][80] 2010-jılı izertlewshiler tereń oqıtıwdı TIMIT ten úlken sózlikli sóylewdi tanıwǵa keńeytti, bul sheshim aǵashları menen dúzilgen kontekstke baylanıslı JMM hallarına tiykarlanǵan TTT nıń úlken shıǵıs qatlamların qabıl etiw arqalı ámelge asırıldı.[81][77]"
Deep learning revolution,Tereń oqıtıw revolyuciyası
How deep learning is a subset of machine learning and how machine learning is a subset of artificial intelligence (AI),Tereń oqıtıwdıń mashinalıq oqıtıwdıń bir bólimi ekenligin hám mashinalıq oqıtıwdıń jasalma intellekttiń (JI) bir bólimi ekenligin túsindiriw
The deep learning revolution started around CNN- and GPU-based computer vision.,Tereń oqıtıw revolyuciyası CNN- hám GPU-ǵa tiykarlanǵan kompyuter kóriw sisteması dógereginde baslandı.
"Although CNNs trained by backpropagation had been around for decades and GPU implementations of NNs for years,[112] including CNNs,[113] faster implementations of CNNs on GPUs were needed to progress on computer vision.","Keri tarqatıw arqalı úyretilgen CNN-ler onlaǵan jıllar dawamında bar bolǵan hám NN-lerdiń GPU ámelge asırılıwları jıllar dawamında, sonıń ishinde CNN-ler de bar edi,[82] kompyuter kóriw sistemasında alǵa ilgerilewge GPU-larda CNN-lerdiń tezrek ámelge asırılıwı kerek bolǵan."
"Later, as deep learning becomes widespread, specialized hardware and algorithm optimizations were developed specifically for deep learning.[114]","Keyinirek, tereń oqıtıw keń tarqalǵan sayın, arnawlı apparat támiynatı hám algoritm optimizaciyaları tereń oqıtıw ushın arnawlı islep shıǵıldı."
"A key advance for the deep learning revolution was hardware advances, especially GPU.","Tereń oqıtıw revolyuciyası ushın tiykarǵı alǵa ilgerilewlerdiń biri apparat támiynatındaǵı rawajlanıwlar, ásirese GPU bolǵan.[82] Bazı erte jumıslar 2004-jılǵa barıp taqaladı."
"Some early work dated back to 2004.[112][113] In 2009, Raina, Madhavan, and Andrew Ng reported a 100M deep belief network trained on 30 Nvidia GeForce GTX 280 GPUs, an early demonstration of GPU-based deep learning.","2009-jılı Raina, Madhavan hám Andrew Ng 30 Nvidia GeForce GTX 280 GPU-larında úyretilgen 100M tereń isenim tarmaqları haqqında xabar berdi, bul GPU-ǵa tiykarlanǵan tereń oqıtıwdıń erte kórsetpesi edi."
They reported up to 70 times faster training.[115],Olar 70 ese tezIrek úyretiwdi xabarladı.
"In 2011, a CNN named DanNet[116][117] by Dan Ciresan, Ueli Meier, Jonathan Masci, Luca Maria Gambardella, and Jürgen Schmidhuber achieved for the first time superhuman performance in a visual pattern recognition contest, outperforming traditional methods by a factor of 3.[9] It then won more contests.[118][119] They also showed how max-pooling CNNs on GPU improved performance significantly.[3]","2011-jılı Dan Ciresan[83][84] Ueli Meier, Jonathan Masci, Luca Maria Gambardella hám Jurgen Schmidhuber tárepinen DanNet dep atalǵan CNN birinshi ret vizual nızamlılıqlardı tanıw jarısında adamnan joqarı nátiyje kórsetti, dástúriy usıllardı 3 ese artıq nátiyje menen jeńip ótti. Keyin ol basqa jarıslarda da jeńiske eristi.[85][86] Olar sonday-aq, GPU-daǵı maksimal birlestiriw CNN-leri iskerlikti áhmiyetli dárejede jaqsılaǵanın kórsetti.[3]"
"In 2012, Andrew Ng and Jeff Dean created an FNN that learned to recognize higher-level concepts, such as cats, only from watching unlabeled images taken from YouTube videos.[120]","2012-jılı Andrew Ng hám Jeff Dean tek ǵana YouTube videolarınan alınǵan belgisiz súwretlerdi kórip, joqarı dárejeli túsiniklerdi, mısalı, pıshıqlardı tanıp biliw ushın úyrengen FNN dúzdi."
"In October 2012, AlexNet by Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever, and Geoffrey Hinton[4] won the large-scale ImageNet competition by a significant margin over shallow machine learning methods.","2012-jıl oktyabr ayında Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever hám Geoffrey Hinton tárepinen jaratılǵan AlexNet úlken kólemli ImageNet jarısında sayız mashinalıq oqıtıw usıllarınan áhmiyetli parq penen jeńiske eristi."
Further incremental improvements included the VGG-16 network by Karen Simonyan and Andrew Zisserman[121] and Google's Inceptionv3.[122],Keyingi ózgeriwler Karen Simonyan hám Andrew Zisserman tárepinen jaratılǵan VGG-16 tarmaǵın[4] hám Google kompaniyasınıń Inceptionv3 in óz ishine aladı.[87]
"The success in image classification was then extended to the more challenging task of generating descriptions (captions) for images, often as a combination of CNNs and LSTMs.[123][124][125]","Súwret klassifikaciyasındaǵı tabıs keyin súwretler ushın sıpatlamalar (jazıwlar) jaratıwdıń qıyınıraq wazıypasına keńeytildi, kóbinese CNN hám LSTM birlesiwi sıpatında."
"In 2014, the state of the art was training “very deep neural network” with 20 to 30 layers.[126] Stacking too many layers led to a steep reduction in training accuracy,[127] known as the ""degradation"" problem.[128] In 2015, two techniques were developed to train very deep networks: the Highway Network was published in May 2015, and the residual neural network (ResNet)[129] in Dec 2015.","2014-jılı eń joqarı texnologiya 20 dan 30 ǵa shekem qatlamı bar ""júdá tereń neyron tarmaqların"" úyretiw edi.[88] Júdá kóp qatlamlardı úyiw úyretiw anıqlıǵınıń ádewir tómenlewine alıp keldi, bul ""degradaciya"" máselesi dep tanıldı. 2015-jılı júdá tereń tarmaqlar úyretiw ushın eki texnika islep shıǵıldı: Highway Network 2015-jıl may ayında járiyalandı, al qaldıq neyron tarmaǵı (ResNet) 2015-jıl dekabr ayında járiyalandı."
ResNet behaves like an open-gated Highway Net.,ResNet ashıq dárwazalı Highway Net sıyaqlı háreketlenedi.
"Around the same time, deep learning started impacting the field of art.","Shama menen sol waqıtta, tereń oqıtıw kórkem óner tarawına tásir ete basladı."
"Early examples included Google DeepDream (2015), and neural style transfer (2015),[130] both of which were based on pretrained image classification neural networks, such as VGG-19.","Erte mısallar Google DeepDream (2015) hám neyron stilin kóshiriw (2015), di óz ishine aladı, olardıń ekewi de VGG-19 sıyaqlı aldınnan úyretilgen súwret klassifikaciyası neyron tarmaqlarına tiykarlanǵan edi."
"Generative adversarial network (GAN) by (Ian Goodfellow et al., 2014)[131] (based on Jürgen Schmidhuber's principle of artificial curiosity[74][76]) became state of the art in generative modeling during 2014-2018 period.","Generativ qarsılasıw tarmaqı (GAN) (Ian Goodfellow hám basqalar, 2014) (Jurgen Schmidhuber'diń jasalma qızıǵıwshılıq principine tiykarlanǵan[59]) ) 2014-2018 jıllar aralıǵında generativ modellestiriwde eń joqarı texnologiya bolıp qaldı."
Excellent image quality is achieved by Nvidia's StyleGAN (2018)[132] based on the Progressive GAN by Tero Karras et al.[133] Here the GAN generator is grown from small to large scale in a pyramidal fashion.,Nvidia'nıń StyleGAN (2018)[89] Tero Karras hám basqalardıń Progressive GAN'ına tiykarlanıp júdá joqarı sapada súwretler jaratadı. Bunda GAN generatorı kishi ólshemnen úlken ólshemge qaray piramida tárizinde ósedi.
"Image generation by GAN reached popular success, and provoked discussions concerning deepfakes.[134] Diffusion models (2015)[135] eclipsed GANs in generative modeling since then, with systems such as DALL","GAN járdeminde súwret jaratıw keń qollanıldı hám deepfake'ler haqqında talqılawlardı keltirip shıǵardı.[90] Diffuziya modelleri (2015)[91] sol waqıttan baslap generativ modellestiriwde GAN'lardan ozıp ketti, DALL"
•E 2 (2022) and Stable Diffusion (2022).,•E 2 (2022) hám Stable Diffusion (2022) sıyaqlı sistemalardı payda etti.
"In 2015, Google's speech recognition improved by 49% by an LSTM-based model, which they made available through Google Voice Search on smartphone.[136][137]",2015-jılı Google'diń sóylewdi tanıw texnologiyası LSTM tiykarlanǵan model arqalı 49% jaqsılandı hám onı aqıllı telefonlardaǵı Google Voice Search arqalı jetkilikli etti.[92]
"Deep learning is part of state-of-the-art systems in various disciplines, particularly computer vision and automatic speech recognition (ASR).","Tereń oqıtıw hár túrli tarawlarda, ásirese kompyuter kóriwi hám avtomatik sóylewdi tanıw (ASR) sistemalarında eń aldıńǵı qatarlı texnologiya bolıp esaplanadı."
"Results on commonly used evaluation sets such as TIMIT (ASR) and MNIST (image classification), as well as a range of large-vocabulary speech recognition tasks have steadily improved.[104][138] Convolutional neural networks were superseded for ASR by LSTM.[137][139][140][141] but are more successful in computer vision.","TIMIT (ASR) hám MNIST (súwret klassifikaciyası) sıyaqlı keń qollanılatuǵın bahalaw toplamlarında, sonday-aq úlken sózlikli sóylewdi tanıwdıń bir qansha wazıypalarında nátiyjeleri izbe-iz jaqsılanıp bardı. Svertkalı neyron tarmaqları ASR ushın LSTM tárepinen ozıp ketti,[92][93][94] biraq kompyuter kóriwinde ele de tabıslı qollanılmaqta."
"Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton and Yann LeCun were awarded the 2018 Turing Award for ""conceptual and engineering breakthroughs that have made deep neural networks a critical component of computing.""[142]","Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton hám Yann LeCun ""tereń neyron tarmaqların esaplaw texnikasınıń áhmiyetli komponenti etken konceptual hám injenerlik jetiskenlikler"" ushın 2018-jılǵı Turing sıylıǵı menen sıylıqlandı.[95]"
Neural networks,Neyron tarmaqlar
Artificial neural networks (ANNs) or connectionist systems are computing systems inspired by the biological neural networks that constitute animal brains.,Jasalma neyron tarmaqları (JNT) yamasa baylanıs sistemalar haywanlar miyiniń biologiyalıq neyron tarmaqlarınan ilham alǵan esaplaw sistemaları bolıp tabıladı.
"Such systems learn (progressively improve their ability) to do tasks by considering examples, generally without task-specific programming.","Bunday sistemalar wazıypalardı orınlaw ushın mısallardı qarap shıǵıw arqalı úyrenedi (óz qábiletin az-azdan jaqsılap baradı), kóbinese wazıypaǵa baylanıslı arnawlı programmalastırıwsız."
"For example, in image recognition, they might learn to identify images that contain cats by analyzing example images that have been manually labeled as ""cat"" or ""no cat"" and using the analytic results to identify cats in other images.","Mısalı, súwretti tanıwda, olar ""pıshıq"" yamasa ""pıshıq emes"" dep qoldan belgilengen mısal súwretlerdi analiz qılıw arqalı pıshıqları bar súwretlerdi anıqlaw usılın úyreniwi múmkin hám bul analiz nátiyjelerin basqa súwretlerdegi pıshıqlardı anıqlaw ushın qollanıwı múmkin."
They have found most use in applications difficult to express with a traditional computer algorithm using rule-based programming.,Olar kóbinese qaǵıydaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw járdeminde dástúriy kompyuter algoritmi menen ańlatıw qıyın bolǵan qollanıwlarda eń kóp paydalanıladı.
"An ANN is based on a collection of connected units called artificial neurons, (analogous to biological neurons in a biological brain).",JNT jasalma neyronlar dep ataladı baylanısqan birlikler toplamına tiykarlanǵan (biologiyalıq miydegi biologiyalıq neyronlarǵa uqsas).
Each connection (synapse) between neurons can transmit a signal to another neuron.,Neyronlar arasındaǵı hár bir baylanıs (sinaps) basqa neyronǵa signal jibere aladı.
The receiving (postsynaptic) neuron can process the signal(s) and then signal downstream neurons connected to it.,"Qabıllawshı (postsinaptikalıq) neyron signaldı (signallardı) qayta islep, keyin ózi menen baylanısqan tómengi aǵımdaǵı neyronlarǵa signal jibere aladı."
"Neurons may have state, generally represented by real numbers, typically between 0 and 1.","Neyronlarda hal bolıwı múmkin, bul kóbinese haqıyqıy sanlar menen kórsetiledi, ádettе 0 hám 1 arasında."
"Neurons and synapses may also have a weight that varies as learning proceeds, which can increase or decrease the strength of the signal that it sends downstream.","Neyronlar hám sinapslar da úyreniw barısında ózgerip turatıǵın salmaǵı bolıwı múmkin, bul tómengi aǵımǵa jiberetugın signaldıń kúshin arttırıwı yamasa kemeytiw múmkin."
"Typically, neurons are organized in layers.","Kóbinese, neyronlar qatlamlar boyınsha shólkemlestiriledi."
Different layers may perform different kinds of transformations on their inputs.,Hár qıylı qatlamlar óz kirislerin hár túrli ózgertiwlerge ushıratıwı múmkin.
"Signals travel from the first (input), to the last (output) layer, possibly after traversing the layers multiple times.","Signallar birinshi (kiris) qatlamnan aqırǵı (shıǵıs) qatlamǵa shekem júredi, múmkin qatlamlardı bir neshe ret ótip."
The original goal of the neural network approach was to solve problems in the same way that a human brain would.,Neyron tarmaq usılınıń dáslepki maqseti adamnıń miyi sıyaqlı máselelеrdi sheshiw edi.
"Over time, attention focused on matching specific mental abilities, leading to deviations from biology such as backpropagation, or passing information in the reverse direction and adjusting the network to reflect that information.","Waqıttıń ótiwi menen, dıqqat belgili intellektual qábiletlerge sáykes keliw ústin qoyıldı, bul biologiyadan awıtqıwlarǵa alıp keldi, mısalı, keri tarqalıw yamasa maǵlıwmattı keri baǵıtta ótkiziw hám sol maǵlıwmattı sáwlelendiriw ushın tarmaqtı dúzetiw."
"Neural networks have been used on a variety of tasks, including computer vision, speech recognition, machine translation, social network filtering, playing board and video games and medical diagnosis.","Neyron tarmaqlar kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, mashina awdarması, sociallıq tarmaq filtrlew, taxta hám video oyınlar oynaw hám medicinalıq diagnoz qoyıw sıyaqlı hár túrli wazıypalarda qollanılǵan."
"As of 2017, neural networks typically have a few thousand to a few million units and millions of connections.","2017-jılǵa kelip, neyron tarmaqlar ádette bir neshe mıńnan bir neshe million birlikke hám millionlaǵan baylanıslarǵa iye."
"Despite this number being several order of magnitude less than the number of neurons on a human brain, these networks can perform many tasks at a level beyond that of humans (e.g., recognizing faces, or playing ""Go""[144]).","Bul san adam miyindegi neyronlar sanınan bir neshe tártipke kem bolsa da, bul tarmaqlar kóp wazıypalardı adam dárejesinen joqarı dárejede orınlay aladı (mısalı, júzlerdi tanıw yamasa ""Go"" oyının oynaw[97])."
Deep neural networks,Tereń neyron tarmaqları
"A deep neural network (DNN) is an artificial neural network with multiple layers between the input and output layers.[7][9] There are different types of neural networks but they always consist of the same components: neurons, synapses, weights, biases, and functions.[145] These components as a whole function in a way that mimics functions of the human brain, and can be trained like any other ML algorithm.[citation needed]","Tereń neyron tarmaǵı (TNT) - bul kiris hám shıǵıs qatlamları arasında bir neshe qatlamı bar jasalma neyron tarmaǵı. Neyron tarmaqlarınıń hár qıylı túrleri bar, biraq olar bárqulla birdey qurawshılardan turadı: neyronlar, sinapslar, salmaqlar, qıysıqlıqlar hám funkciyalar.[98] Bul qurawshılar barlıǵı adam miyiniń funkciyaların eliklew usılında isleydi hám basqa ML algoritmi sıyaqlı úyretiliw múmkin."
"For example, a DNN that is trained to recognize dog breeds will go over the given image and calculate the probability that the dog in the image is a certain breed.","Mısalı, iyt tuqımların tanıw ushın úyretilgen TNT berilgen súwretti qarap shıǵadı hám súwrettegi iyttiń belgili bir tuqımǵa tiyisli bolıw itimallıǵın esaplaydı."
"The user can review the results and select which probabilities the network should display (above a certain threshold, etc.) and return the proposed label.","Paydalanıwshı nátiyjelеrdi kórip shıǵıp, tarmaq qaysı itimallıqlardı kórsetiwin (belgili bir shekten joqarı t.b.) tаńlaw hám usınılǵan belgini qaytarıw múmkin."
"Each mathematical manipulation as such is considered a layer,[citation needed] and complex DNN have many layers, hence the name ""deep"" networks.","Usınday hár bir matematikalıq manipulyaciya bir qatlam dep esaplanadı, hám quramalı TNT-lar kóp qatlamlarǵa iye, sonlıqtan olar ""tereń"" tarmaqlar dep ataladı."
DNNs can model complex non-linear relationships.,TNT-lar quramalı sızıqlı emes qatnasıqlardı modellestirе aladı.
"DNN architectures generate compositional models where the object is expressed as a layered composition of primitives.[146] The extra layers enable composition of features from lower layers, potentially modeling complex data with fewer units than a similarly performing shallow network.[7] For instance, it was proved that sparse multivariate polynomials are exponentially easier to approximate with DNNs than with shallow networks.[147]","TNT arxitekturaları kompoziciyalıq modellеrdi payda etedi, bunda obyekt dáslepki elementlerdiń qatlamlı kompoziciyası túrinde аńlatıladı.[99] Qosımsha qatlamlar tómengi qatlamlardaǵı ózgesheliklerdiń kompoziciyasın ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi, bul quramalı maǵlıwmatlardı usınday islewshi sayız tarmaqqa qaraǵanda azıraq birlikler menen modellestiriw imkaniyatın beredi.[7] Mısalı, siyrek kóp ózgeriwshili polinomlar TNT-lar járdeminde sayız tarmaqlarǵa qaraǵanda eksponencial túrde аńsatıraq jaqınlastırılıwı dálillendi."
Deep architectures include many variants of a few basic approaches.,Tereń arxitekturalar bir neshe tiykarǵı usıllardıń kóp variantların óz ishine aladı.
Each architecture has found success in specific domains.,Hár bir arxitektura belgili bir tarawda tabısqa eristi.
"It is not always possible to compare the performance of multiple architectures, unless they have been evaluated on the same data sets.","Eger bir neshe arxitektura birdey maǵlıwmatlar toplamında bahalanbaǵan bolsa, olardıń islewin salıstırıw barlıq waqıtta múmkin emes."
DNNs are typically feedforward networks in which data flows from the input layer to the output layer without looping back.,"TNT-lar ádette alǵa baǵdarlanǵan tarmaqlar bolıp, olarda maǵlıwmatlar kiriw qatlamınan shıǵıw qatlamına qaytpastan ótedi."
"At first, the DNN creates a map of virtual neurons and assigns random numerical values, or ""weights"", to connections between them.","Dáslep, TNT virtual neyronlar kartasın dúzedi hám olar arasındaǵı baylanıslarǵa qaytalanatuǵın san mánislerin yamasa ""salmaqların"" belgileydi."
The weights and inputs are multiplied and return an output between 0 and 1.,Salmaqlar hám kiriw maǵlıwmatları kóbeytiledi hám 0 menen 1 arasındaǵı shıǵıs mánisin qaytaradı.
"If the network did not accurately recognize a particular pattern, an algorithm would adjust the weights.[148] That way the algorithm can make certain parameters more influential, until it determines the correct mathematical manipulation to fully process the data.","Eger tarmaq belgili bir úlgini anıq tanıy almasa, algoritm salmaqtı dúzetedi.[100] Usılay etip, algoritm maǵlıwmatlardı tolıq qayta islew ushın durıs matematikalıq manipulyaciyan i anıqlamaǵansha, belgili parametrlerdi kóbirek tásirli etedi."
"Recurrent neural networks, in which data can flow in any direction, are used for applications such as language modeling.[149][150][151][152][153] Long short-term memory is particularly effective for this use.[154][155]",Maǵlıwmatlar hár qanday baǵdarda aǵıp óte alatuǵın qaytalanatuǵın neyron tarmaqları til modellestiriw sıyaqlı qollanıwlar ushın paydalanıladı.
Convolutional neural networks (CNNs) are used in computer vision.[156] CNNs also have been applied to acoustic modeling for automatic speech recognition (ASR).[157],Uzaq qısqa múddetli este saqlaw (UQMES) bul maqset ushın ayırıqsha nátiyjeli.[101] Konvolyucion neyron tarmaqları (ÚNT) kompyuter kóriwinde qollanıladı.
,"Sonday-aq, KNT-lar avtomatik sóylewdi tanıw (AST) ushın akustikalıq modellestiriwde de qollanılǵan.[102]"
Challenges,Qıyınshılıqlar
"As with ANNs, many issues can arise with naively trained DNNs.","Jasalma neyron tarmaqları (JNT) sıyaqlı, ápiwayı úyretilgen TNT-larda da kóplegen máseleler payda bolıwı múmkin."
Two common issues are overfitting and computation time.,Eki ulıwma máselе - bul hádden tıs beyimlesiw hám esaplaw waqtı.
"DNNs are prone to overfitting because of the added layers of abstraction, which allow them to model rare dependencies in the training data.","TNT-lar qosımsha abstrakciya qatlamları sebepli hadden tıs beyimlesiwge uqıplı, bul olarǵa úyretiw maǵlıwmatlarındaǵı siyrek ǵárezliliklerdi modellestiriwge múmkinshilik beredi."
Regularization methods such as Ivakhnenko's unit pruning[41] or weight decay (,Hádden tıs beyimlesiwge qarsı gúresiw ushın úyretiw waqtında Ivaxnenkonıń birlik qısqartıw[39] yamasa salmaq kemeyiwi (
ℓ,ℓ
2,2
{\displaystyle \ell _{2}}-regularization) or sparsity (,{\displaystyle \ell _{2}}-regularizaciya) yamasa siyreklik (
ℓ,ℓ
1,1
{\displaystyle \ell _{1}}-regularization) can be applied during training to combat overfitting.[158] Alternatively dropout regularization randomly omits units from the hidden layers during training.,{\displaystyle \ell _{1}}-regularizaciya) sıyaqlı regularizaciya usılları qollanılıwı múmkin.
"This helps to exclude rare dependencies.[159] Finally, data can be augmented via methods such as cropping and rotating such that smaller training sets can be increased in size to reduce the chances of overfitting.[160]","Basqa variantta, dropout regularizaciyası úyretiw waqtında jasırın qatlamlardaǵı birliklerdi tosınnan alıp taslaydı."
"DNNs must consider many training parameters, such as the size (number of layers and number of units per layer), the learning rate, and initial weights.","Bul siyrek ǵárezliliklerdi sırtqa shıǵarıwǵa járdem beredi.[103] Aqırında, kishi úyretiw toplamlarınıń kólemin úlkeytip, hádden tıs beyimlesiw itimalın azaytıw ushın, maǵlıwmatlardı kesip alıw hám burıw sıyaqlı usıllar menen keńeytiwge boladı.[104]"
Sweeping through the parameter space for optimal parameters may not be feasible due to the cost in time and computational resources.,"TNT-lar kóplegen úyretiw parametrlerin, mısalı, kólemi (qatlamlar sanı hám hár qatlamdaǵı birlikler sanı), úyreniw tezligi hám dáslepki salmaqların esapqa alıwı kerek."
"Various tricks, such as batching (computing the gradient on several training examples at once rather than individual examples)[161] speed up computation.",Optimal parametrler ushın parametrler keńisligin tolıq izertlew waqıt hám esaplaw resursları kóz-qarasınan múmkin bolmawı múmkin.
"Large processing capabilities of many-core architectures (such as GPUs or the Intel Xeon Phi) have produced significant speedups in training, because of the suitability of such processing architectures for the matrix and vector computations.[162][163]",Toplamlar (ayırım mısallar ornına bir waqıtta bir neshe úyretiw mısalında gradientti esaplaw) sıyaqlı hár túrli hiyleler esaplawdı tezletedi.[105] Kóp yadrolı arxitekturalardıń (GPU yamasa Intel Xeon Phi sıyaqlı) úlken qayta islew múmkinshilikleri matrica hám vektor esaplawları ushın bunday qayta islew arxitekturalarınıń qolaylılıǵı sebepli úyretiwde áhmiyetli tezletiwlerdi payda etti.[106][107]
"Alternatively, engineers may look for other types of neural networks with more straightforward and convergent training algorithms.","Basqa variantta, injenerler ápiwayıraq hám jaqınlasıwshı úyretiw algoritmleri bar basqa túrdegi neyron tarmaqlarına qarawı múmkin."
CMAC (cerebellar model articulation controller) is one such kind of neural network.,CMAC (cerebellarlıq model artikulyaciya kontroleri) usınday neyron tarmaqlarınıń bir túri.
It doesn't require learning rates or randomized initial weights.,Ol úyreniw tezliklerin yamasa tosınnan tańlanǵan dáslepki salmaqtı talap etpeydi.
"The training process can be guaranteed to converge in one step with a new batch of data, and the computational complexity of the training algorithm is linear with respect to the number of neurons involved.[164][165]","Úyretiw procesi jańa maǵlıwmatlar toparı menen bir qádemde jaqınlasıwǵa kepillik bere aladı, hám úyretiw algoritminiń esaplaw quramalılıǵı qatnasqan neyronlar sanına qarata sızıqlı."
Hardware,Apparatlıq támiyinlew
"Since the 2010s, advances in both machine learning algorithms and computer hardware have led to more efficient methods for training deep neural networks that contain many layers of non-linear hidden units and a very large output layer.[166] By 2019, graphics processing units (GPUs), often with AI-specific enhancements, had displaced CPUs as the dominant method for training large-scale commercial cloud AI .[167] OpenAI estimated the hardware computation used in the largest deep learning projects from AlexNet (2012) to AlphaZero (2017) and found a 300,000-fold increase in the amount of computation required, with a doubling-time trendline of 3.4 months.[168][169]","2010-jıllardan baslap, mashinalıq oqıtıw algoritmleri hám kompyuter apparatlıq támiynlewiniń rawajlanıwı kóp sanlı sızıqlı emes jasırın birlikler hám júdá úlken shıǵıs qatlamın óz ishine alǵan tereń neyron tarmaqların úyretiw ushın nátiyjeli usıllardıń payda bolıwına alıp keldi.[108] 2019-jılǵa kelip, kóbinese jasalma intellektke tiyisli jetilisiwler menen grafikalıq processorlar (GPU) úlken kólemli kommerciyalıq bult JI-di úyretiwdiń tiykarǵı usılı sıpatında oraylıq processorlar (CPU) ornın iyeledi .[109] OpenAI AlexNet-ten (2012) AlphaZero-ǵa (2017) shekem eń iri tereń oqıtıw joybarlarında qollanılǵan apparatlıq esaplawlardı bahalap, talap etiletuǵın esaplawlar muǵdarınıń 300,000 ese artqanın hám bul kórsetkishtiń hár 3.4 ayda eki ese ósip baratırǵanın anıqladı.[110][111]"
Special electronic circuits called deep learning processors were designed to speed up deep learning algorithms.,Tereń oqıtıw algoritmleriniń tezligin arttırıw ushın tereń oqıtıw processorları dep atalatuǵın arnawlı elektron sxemalar islep shıǵıldı.
"Deep learning processors include neural processing units (NPUs) in Huawei cellphones[170] and cloud computing servers such as tensor processing units (TPU) in the Google Cloud Platform.[171] Cerebras Systems has also built a dedicated system to handle large deep learning models, the CS-2, based on the largest processor in the industry, the second-generation Wafer Scale Engine (WSE-2).[172][173]","Tereń oqıtıw processorlarına Huawei uyalı telefonlarındaǵı neyron qayta islew blokları (NPU)[112] hám Google Cloud Platform-daǵı tensor qayta islew blokları (TPU) sıyaqlı bult esaplaw serverleri kiredi. Sonday-aq, Cerebras Systems úlken tereń oqıtıw modellerin qayta islew ushın arnawlı sistema - CS-2 dúzdi, ol sanaat tarawındaǵı eń iri processor - ekinshi áwlad Wafer Scale Engine (WSE-2) tiykarında isleydi.[113][114]"
Atomically thin semiconductors are considered promising for energy-efficient deep learning hardware where the same basic device structure is used for both logic operations and data storage.,Atomlıq júdá juqa yarım ótkizgishler logikalıq operaciyalar hám maǵlıwmatlardı saqlawda bir qıylı tiykarǵı qurılma qollanılatuǵın energiya ónimli tereń oqıtıw apparatlıq támiyinlewin jaratıw ushın úmitli dep esaplanadı.
"In 2020, Marega et al. published experiments with a large-area active channel material for developing logic-in-memory devices and circuits based on floating-gate field-effect transistors (FGFETs).[174]",2020-jılı Marega hám onıń kásiplesleri qalqıwshı zatvor maydan effektli tranzistorlarına (FGFET) tiykarlanǵan logikalıq-yadta qurılmalar hám sxemalardı rawajlandırıw ushın úlken maydanlı aktiv kanal materialı menen ótkerilgen tájiriybeler haqqında maqala járiyaladı.
"In 2021, J. Feldmann et al. proposed an integrated photonic hardware accelerator for parallel convolutional processing.[175] The authors identify two key advantages of integrated photonics over its electronic counterparts: (1) massively parallel data transfer through wavelength division multiplexing in conjunction with frequency combs, and (2) extremely high data modulation speeds.[175] Their system can execute trillions of multiply-accumulate operations per second, indicating the potential of integrated photonics in data-heavy AI applications.[175]","2021-jılı J. Feldmann hám onıń kásiplesleri parallel konvolyuciyalıq qayta islew ushın integraciyalanǵan fotonikalıq apparatlıq tezletkishti usınıs etti.[115] Avtorlar integraciyalanǵan fotonikaniń elektronikalıq analoglarına salıstırǵanda eki tiykarǵı artıqmashılıǵın atap ótedi: (1) jiyilik grebenkaları menen birgelikte tolqın uzınlıǵı boyınsha bólistiriw arqalı júdá kóp sanlı parallel maǵlıwmat uzatıw, hám (2) júdá joqarı maǵlıwmat modulyaciya tezligi.[115] Olardıń sisteması sekundına trillionlaǵan kóbeytiw-jıynaw operaciyaların orınlay aladı, bul integraciyalanǵan fotonikanıń maǵlıwmatqa bay JI qollanıwlarındaǵı potencialın kórsetedi.[115]"
"Microsoft Visual C++ (MSVC) is a compiler for the C, C++, C++/CLI and C++/CX programming languages by Microsoft. MSVC is proprietary software; it was originally a standalone product but later became a part of Visual Studio and made available in both trialware and freeware forms.","Microsoft Visual C++ (MSVC) — Microsoft korporaciyası tárepinen jaratılǵan C, C++, C++/CLI hám C++/CX programmalastırıw tillerine arnalǵan kompilyator, MSVC - menshikli programmalıq támiynat; ol dáslebinde jeke ónim boldı, biraq keyinirek Visual Studio ortalıǵınıń bir bólegi boldı hám sınaq hám biypul programmalardıń ekewinde de ashıq boldı."
"It features tools for developing and debugging C++ code, especially code written for the Windows API, DirectX and .NET.","Ol C++ kodın jaratıwǵa hám redaktorlawǵa arnalǵan quralları, ásirese Windows API, DirectX hám .NET ushın jazılǵan kodtı qamtıydı."
Many applications require redistributable Visual C++ runtime library packages to function correctly.,Kóplegen qosımshalar durıs jumıs islewi ushın qayta bólinetuǵın Visual C++ jumıs waqıtınıń kitapxana paketlerin talap etedi.
"These packages are frequently installed separately from the applications they support, enabling multiple applications to use the package with only a single installation.","Bul paketler kóbinese olar qollaytuǵın qollanbalardan bólek ornatıladı, bul birneshe qollanbalarǵa paketti tek bir ornatıw menen paydalanıwǵa imkaniyat beredi."
These Visual C++ redistributable and runtime packages are mostly installed for standard libraries that many applications use.,Bul Visual C++ qayta tarqalatuǵın hám orınlanıw waqıtı paketleri tiykarınan kóplegen qollanbalar paydalanatuǵın standart kitapxanalar ushın ornatıladı.
The predecessor to Visual C++ was called Microsoft C/C++.,Visual C++ tiliniń aldınǵı versiyası Microsoft C/C++ dep ataldı.
There was also a Microsoft QuickC 2.5 and a Microsoft QuickC for Windows 1.0.,Sonday-aq Microsoft QuickC 2.5 hám Windows 1.0 ushın Microsoft QuickC boldı.
"The Visual C++ compiler is still known as Microsoft C/C++ and as of the release of Visual C++ 2015 Update 2, is on version 14.0.23918.0.",Visual C++ kompilyatorı ele de Microsoft C/C++ retinde belgili hám Visual C++ 2015 Jańalaw 2 shıǵarılımı boyınsha 14.0.23918.0 versiyasında.
16-bit versions,16 bitli versiyalar
"Microsoft C 1.0, based on Lattice C, was Microsoft's first C product in 1983.",C Lattice C tiykarındaǵı Microsoft C 1.0 1983 jılı Microsoft korporaciyasınıń birinshi C ónimi boldı.
It was not K&R C compliant.,Ol K&R C sáykes kelmedi.
"C 2.0 added large model support, allowing up to 1MiB for both the Code Segment and Data Segment.",C 2.0 kod segmenti menen maǵlıwmatlar ushın 1 MB shekem imkaniyat beretuǵın úlken úlgi qollawın qostı.
C 3.0 was the first version developed inside Microsoft.,C 3.0 Microsoft korporaciyasında jaratılǵan birinshi versiyası boldı.
This version intended compatibility with K&R and the later ANSI standard.,Bul versiya K&R hám keyingi ANSI standartı menen úylesimlilikke arnalǵan.
It was being used inside Microsoft (for Windows and Xenix development) in early 1984.,Ol 1984 jıldıń basında Microsoft sistemasında (Windows hám Xenix tayarlaw ushın) paydalanıldı.
It shipped as a product in 1985.,Ol 1985 jılı ónim retinde jetkizildi.
"C 4.0 added optimizations and CodeView, a source-level debugger.","C 4.0 optimallastırıwlardı hám CodeView, derek dárejedegi dúzetiw quralın qostı."
C 5.0 added loop optimizations and huge memory model (arrays bigger than 64 KB) support.,qollawın qostı. C 5.0 cikldı optimallastırıwdı hám úlken yad modelin (64 KB-tan úlken massivler) qollawın qostı.
C 5.1 released in 1988 allowed compiling programs for OS/2 1.x.,1988 jılı shıǵarılǵan C 5.1 OS/2 1.x ushın baǵdarlamalardı islep shıǵıwǵa imkaniyat berdi.
"The fourteen 5.25"" disk (two of which were 1.2 MB, the others 360k) version included QuickC.","On tórt 5,25 dyumli disk (onıń ekewi 1,2 MB, qalǵanları 36-k) versiyası QuickC qamtıydı."
"The eleven 720k 3.5"" disk version included with the OS/2 Software Development Kit included MASM 5.1 (a single executable that worked under both MSDOS and OS/2 1.x).","OS/2 programmalıq támiynattı jaratıw jıynaǵına kiretuǵın 720 mıń 3,5 dyumli diskiniń on bir versiyası MASM 5.1 (MSDOS hám MSDOS sistemalarında da jumıs isleytuǵın jalǵız orınlanatuǵın fayldı) qamtıydı."
C 6.0 released in 1989 added support for tiny memory model and better support for the ANSI C89 standard (the documentation explicitly says that it is not 100% compliant but it appears to be close enough for practical purposes).,"OS/2 1.x). 1989 jılı shıǵarılǵan C 6.0 kishi yad úlesine qollawdı hám ANSI C89 standartına jaqsıraq qollawdı qostı (hújjette onıń 100% sáykes kelmeytuǵını anıq aytılǵan, biraq praktikalıq maqsetler ushın ol jetkilikli jaqın sıyaqlı)."
"It added the Programmer's Workbench IDE, global flow analysis, a source browser, and a new debugger.","Ol Programmer's Workbench IDE, global aǵımdı tallaw, dáslepki brauzer hám otladchik qostı."
"To the surprise of many, C++ was not included even though competitors already had offerings.","Kóplegen adamlardı tańqaldırǵanı, básekileslerdiń usınısları bolǵanı menen, C++ qosılmadı."
C/C++ 7.0 was released in 1992.,C/C++ 7.0 1992 jılı shıǵarıldı.
Dropped OS/2 support.,OS/2 qollawın toqtattı.
"Compilation required a 386 processor plus the included DOS extender, 386MAX, though for users to be able to target DOS extenders in their own programs they write, one of several later-released third-party tools was required.","Kompilyaciya ushın 386 processorı hám oǵan qosıp berilgen DOS keńeytpesi 386MAX kerek boldı, degen menen paydalanıwshılar ózleriniń jazǵan baǵdarlamalarında DOS keńeytpelerin maqsetli túrde qollana alıwı ushın keyinirek shıǵarılǵan birneshe úshinshi tárep qurallarınıń biri kerek boldı."
Added built-in support for C++ and MFC (Microsoft Foundation Class Library) 1.0.,C++ hám MFC (Microsoft Foundation Class Library) 1.0 ushın ornatılǵan qollaw qosıldı.
"Visual C++ 1.0, which included MFC 2.0, was the first version of ""Visual"" C++, released in February 1993.","MFC 2.0 kiretuǵın Visual C++ 1.0 ""Visual"" C++ tiliniń 1993 jıl fevralda shıǵarılǵan birinshi versiyası boldı."
It was Cfront 2.1 compliantand available in two editions:,Ol Cfront 2.1 úylesimli hám eki basılımda qoljetimli boldı:
Standard: replaced QuickC for Windows.,Standart: Windows sistemasına arnalǵan QuickC almastırıldı.
Professional: replaced C/C++ 7.0.,Kásiplik dárejedegi: C/C++ 7.0 almastırıldı.
"Included the ability to build both DOS and Windows applications, an optimizing compiler, a source profiler, and the Windows 3.1 SDK.","DOS hám Windows qosımshaların, optimallastırıwshı kompilyatordı, dáslepki profildi hám Windows 3.1 SDK-nı dúziw imkaniyatın qamtıydı."
The Phar Lap 286 DOS Extender Lite was also included.,Phar Lap 286 DOS Extender Lite baǵdarlaması da qosıldı.
"Visual C++ 1.5 was released in December 1993, included MFC 2.5, and added OLE 2.0 and ODBC support to MFC.","Visual C++ 1.5 1993 jılı dekabrde shıǵarıldı, quramında MFC 2.5 boldı hám MFC-ge OLE 2.0 hám ODBC qollawın qostı."
It was the first version of Visual C++ that came only on CD-ROM.,Bul tek CD-ROM-da shıqqan Visual C++ birinshi versiyası boldı.
Visual C++ 1.51 and 1.52 were available as part of a subscription service.,Visual C++ 1.51 hám 1.52 jazılıw xızmetiniń bólegi retinde qoljetimli boldı.
"Visual C++ 1.52b is similar to 1.52, but does not include the Control Development Kit.","Visual C++ 1.52b 1.52-ge uqsas, biraq basqarıwdı tayarlaw jıynaǵın qamtımaydı."
Visual C++ 1.52c was a patched version of 1.5.,Visual C++ 1.52c 1.5 versiyasınıń patchlanǵan versiyası boldı.
"It is the last, and arguably most popular, development platform for Microsoft Windows 3.x.",Bul Microsoft Windows 3.x sistemasına arnalǵan sońǵı hám eń ataqlı islep shıǵıw plaforması.
It is available through Microsoft Developer Network.,Ol Microsoft Developer Network arqalı qoljetimli.
Digital,Cifrlı
"Digital usually refers to something using discrete digits, often binary digits.","Cifrlı ádette diskret cifrlardı, kóbinese ekilik cifrlardı qollanatuǵın nárseni bildiredi."
Technology and computing,Texnologiya hám esaplaw
Hardware,Apparatlıq qural
"Digital electronics, electronic circuits which operate using digital signals","Cifrlı elektronika, cifrlı signallar arqalı jumıs isleytuǵın elektron sxemalar"
"Digital camera, which captures and stores digital images",Cifrlı videolardı túsiretuǵın hám saqlaytuǵın cifrlı kamera
Digital versus film photography,Cifrlı hám kinofotografiya
"Digital computer, a computer that handles information represented by discrete values","Cifrlı kompyuter, diskret mánisler menen berilgen informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter"
"Digital recording, information recorded using a digital signal","Cifrlı jazıw, cifrlı signal arqalı jazılǵan informaciya"
Socioeconomic phenomena,Social-ekonomikalıq qubılıslar
"Digital culture, the anthropological dimension of the digital social changes","Cifrlı mádeniyat, cifrlı sociallıq ózgerislerdiń antropologiyalıq ólshemi"
"Digital divide, a form of economic and social inequality in access to or use of information and communication technologies","Cifrlı teńsizlik, informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa erisiw yamasa paydalanıwdaǵı ekonomikalıq hám sociallıq teńsizliktiń bir túri"
"Digital economy, an economy based on computing and telecommunications resources","Cifrlı ekonomika, esaplaw hám telekommunikaciyalıq resurslarǵa tiykarlanǵan ekonomika"
Other uses in technology and computing,Texnologiyada hám esaplawda basqa da qollanıwlar
"Digital data, discrete data, usually represented using binary numbers","Cifrlı maǵlıwmatlar, diskret maǵlıwmatlar, ádette ekilik sanlar arqalı usınıladı"
"Digital marketing, search engine and social media marketing","Cifrlı marketing, izlew sisteması hám social media marketingi"
"Digital media, media stored as digital data","Cifrlı jetkiziw, cifrlı maǵlıwmatlar retinde saqlanatuǵın media"
"Digital radio, which uses digital technology to transmit or receive",Tarqatıw yamasa qabıllaw ushın cifrlı texnologiyanı paydalanatuǵın cifrlı radio
"Digital television, television systems which broadcast using digital signals","Cifrlı televizor, cifrlı signallar arqalı baǵdarlama tarqatatuǵın televiziyalıq sistemalar"
"Digital signal (electronics), signals formed from a discrete set of waveforms, rather than continuous ranges","Cifrlı signal (elektronika), úziliksiz diapazonlardan góre tolqın pishimleriniń diskret jıynaǵınan qurılǵan signallar"
"Digital signal (signal processing), sampled analog signals represented as a sequence of digital values","Cifrlı signal (signallardı qayta islew), cifrlı mánislerdiń dizbegi retinde usınılǵan analog signallardıń saylanıwı"
"Art, entertainment, and media","Kórkem óner, oyın-zawıq hám ǴXQ"
"Digital: A Love Story (2010), an indie video game by Christine Love","Digital: A Love Story (2010), Kristin Lavtıń indi-video oyını"
"Digital (album), an album by KRS-One","Digital (albom), KRS-One albomı"
" ""Digital"" (Goldie song) (1998)",Cifrlı (Goldi qosıǵı) (1998)
" ""Digital"" (Joy Division song) (1978)",Cifrlı (Joy Division qosıǵı) (1978)
" ""Digital (Did You Tell)"", a song by Stone Sour (2010)","Cifrlı (Sen ayttıń ba)», Stone Sour qosıǵı (2010)"
" ""Digital"", a song by Alexandra Stan from Unlocked"," ""Digital"", Unlocked toparınan Aleksandra Stenniń qosıǵı"
" ""Digital"", a song by Imagine Dragons from Origins","Imagine Dragons-tiń Origins-ten shıqqan ""Digital"" qosıǵı"
" ""Digital"", a song by Soulja Boy from The DeAndre Way"," ""Digital"", The DeAndre Way toparınan Soulja Boy qosıǵı"
" ""Digital"", a song by T-Pain from Three Ringz"," ""Digital"", Three Ringz toparınan T-Pain qosıǵı"
"Digital painting, a method of creating visual art using computers","Ciftlı súwret, kompyuter járdemi menen kórkem súwretlew ónerin jaratıw usılı"
Brands and enterprises,Brendler menen kárxanalar
"Digital Equipment Corporation (DEC) or Digital, a computer company","Digital Equipment Corporation (DEC) yamasa Digital, kompyuter kompaniyası"
"Digital Research (DR or DRI), a software company","Digital Research (DR yamasa DRI), baǵdarlamalıq támiyinlew kompaniyası"
Other uses,Basqa qollanıwlar
Relating to the fingers,Barmaqlarǵa baylanıslı
"Digital exam, in proctology","Cifrlı imtixan, proktologiyada"
Digital bank or Neobank,Cifrlı bank yamasa Neobank
"Digital Party, a political party in Uruguay","Cifrlı partiya, Urugvaydaǵı siyasıy partiya"
"Digital rights, human and legal rights to access, use, create, and publish digital media or to access and use computers, other electronic devices, and telecommunications networks.","Cifrlı huqıqlar, cifrlı mediaǵa erisiwge, paydalanıwǵa, jaratıwǵa hám járiyalawǵa yamasa kompyuterlerge, basqa elektron qurılmalarǵa hám telekommunikaciya tarmaqlarına kiriwge hám paydalanıwǵa arnalǵan adam hám nızamlı huqıqlar."
"Vitalis Takawira or Digital, professional football player","Vitalis Takavira yamasa Digital, kásiplik dárejedegi futbolshı"
Digital footprint,Cifrlı iz
"Digital footprint or digital shadow refers to one's unique set of traceable digital activities, actions, contributions, and communications manifested on the Internet or digital devices.","Cifrlı iz yamasa cifrlı kóleńke Internette yamasa cifrlı qurılmalarda kórinetuǵın baqlanatuǵın cifrlı iskerliklerdiń, háreketlerdiń úleslerdiń hám kommunikaciyalardıń unikal jıynaǵın bildiredi."
Digital footprints can be classified as either passive or active.,Cifrlı izlerdi passiv yamasa belsendi dep klassifikaciyalawǵa boladı.
The former is composed of a user's web-browsing activity and information stored as cookies.,Birinshisi paydalanıwshınıń veb-brauzer háreketinen hám cookie faylları retinde saqlanǵan informaciyadan ibarat.
"The latter is often released deliberately by a user to share information on websites or social media.While the term usually applies to a person, a digital footprint can also refer to a business, organization or corporation.","Sońǵısın kóbinese veb-saytlarda yamasa sociallıq tarmaqlarda informaciya almasıw ushın paydalanıwshı aldınnan bilip turıp shıǵaradı. Bul termin ádette adamǵa baylanıslı bolǵanı menen, cifrlı iz bizneske, shólkemge yamasa korporaciyaǵa baylanıslı bolıwı múmkin."
The use of a digital footprint has both positive and negative consequences.,Cifrlı izdi paydalanıwdıń unamlı hám unamsız aqıbeti bar.
"On one side, it is the subject of many privacy issues.","Bir jaǵınan, bul kóplegen qupıyalıq máseleleriniń teması."
"For example, without an individual's authorization, strangers can piece together information about that individual by only using search engines.","Mısalı, jeke adamnıń ruqsatısız biytanıs adamlar tek izlew sistemaların paydalanıw arqalı sol adam tuwralı informaciyanı biriktire aladı."
Corporations are also able to produce customized ads based on browsing history.,Korporaciyalar sholıw jurnalına tiykarlanǵan jeke reklamalardı da shıǵara aladı.
"On the other hand, others can reap the benefits by profiting off their digital footprint as social media influencers.","Ekinshi jaǵınan, basqalar sociallıq media tásir etiwshileri retinde ózleriniń cifrlı izinen payda tabıw arqalı payda kóre aladı."
"Furthermore, employers use a candidate's digital footprint for online vetting and assessing fit due to its reduced cost and accessibility.","Sonıń menen qatar, jumıs beriwshiler talabannıń cifrlı izin onıń arzanlıǵı menen qojetimligine baylanıslı onlayn tekseriw hám jaramlılıǵın bahalaw ushın paydalanadı."
"Between two equal candidates, a candidate with a positive digital footprint may have an advantage.",Eki birdey kandidat arasında unamlı cifrlı izi bar talaban artıqmashılıqqa iye bolıwı múmkin.
"As technology usage becomes more widespread, even children generate larger digital footprints with potential positive and negative consequences such as college admissions.","Texnologiyalardı qollanıw keńirek tarqalǵan sayın, hátte balalar kolledjge kiriw sıyaqlı itimal unamlı hám unamsız aqıbeti bar úlken cifrlı izlerdi qáliplestiredi."
"Since it is hard not to have a digital footprint, it is in one's best interest to create a positive one.","Cifrlı izdiń bolmawı qıyın bolǵanlıqtan, unamlını (oń) jaratıw adamnıń eń jaqsı mápi."
Programming language,Programmalastırıw tili
A programming language is a system of notation for writing computer programs.,Programmalastırıw tili − kompyuter programmaların jazıwǵa arnalǵan belgiler sisteması.
"Programming languages are described in terms of their syntax (form) and semantics (meaning), usually defined by a formal language.",Programmalastırıw tilleri ádette rásmiy til menen anıqlanatuǵın sintaksisi (forması) hám semantikası (mánisi) jaǵınan sáwlelenedi.
"Languages usually provide features such as a type system, variables and mechanisms for error handling.","Tiller ádette tip sisteması, ózgeriwshiler hám qátelerdi qayta islew mexanizmleri sıyaqlı imkaniyatlardı támiyinleydi."
"An implementation of a programming language is required in order to execute programs, namely a compiler or an interpreter.","Programmalardı orınlaw ushın programmalastırıw tilin kirgiziw kerek, atap aytqanda kompilyator yamasa interpretator."
"An interpreter directly executes the source code, while a compiler produces an executable program.","Interpretator derek kodın tikkeley orınlaydı, al kompilyator orınlanatuǵın programmanı shıǵaradı."
"Computer architecture has strongly influenced the design of programming languages, with the most common type (imperative languages—which implement operations in a specified order) developed to perform well on the popular von Neumann architecture.","Kompyuter arxitekturası programmalastırıw tilleriniń dizaynına qattı tásir etti, olardıń eń kóp tarqalǵan túri (imperativ tiller - belgili bir tártipte operaciyalardı orınlaytuǵın) ataqlı fon Neyman arxitekturasında jaqsı jumıs islew ushın islep shıǵarılǵan."
"While early programming languages were closely tied to the hardware, over time they have developed more abstraction to hide implementation details for greater simplicity.","Dáslepki programmalastırıw tilleri apparatlıq qurallar menen tıǵız baylanıslı bolǵanı menen, waqıt ótip olar ápiwayılıq ushın ámelge asırıw maǵlıwmatların jasırıw ushın kóbirek abstrakciyanı rawajlandırdı."
"Thousands of programming languages—often classified as imperative, functional, logic, or object-oriented—have been developed for a wide variety of uses.","Kóbinese imperativli, funkcional, logikalıq yamasa obyektke baǵdarlanǵan dep atalǵan mıńlaǵan programmalastırıw tilleri hártúrli qollanıw ushın islep shıǵarılǵan."
"Many aspects of programming language design involve tradeoffs—for example, exception handling simplifies error handling, but at a performance cost.","Programmalastırıw tilin proektlestiriwdiń kóplegen aspektleri kelisiwlerdi qamtıydı - mısalı, arnawlı jaǵdaylardı qayta islew qátelerdi redaktorlawdı jeńilletedi, biraq ónimlilik bahası menen."
"Programming language theory is the subfield of computer science that studies the design, implementation, analysis, characterization, and classification of programming languages.","Programmalastırıw tili teoriyası - programmalastırıw tillerin proektlestiriwdi, kirgiziwdi, analizlewdi, táriyiplewdi hám klassifikaciyalawdı izertleytuǵın informatikanıń ishki tarawı."
Definitions,Anıqlamalar
There are a variety of criteria that may be considered when defining what constitutes a programming language.,Programmalastırıw tilin neni quraytuǵının anıqlawda itibarǵa alınıwı múmkin hártúrli kriteriyalar bar.
Computer languages vs programming languages,Kompyuter tilleri menen programmalastırıw tillerine qarsı
The term computer language is sometimes used interchangeably with programming language.,Kompyuter tili termini geyde programmalastırıw tili menen almastırıladı.
"However, the usage of both terms varies among authors, including the exact scope of each.","Degen menen, eki terminniń de qollanılıwı avtorlar arasında hár túrli, sonıń ishinde hárqaysısınıń anıq kólemi."
One usage describes programming languages as a subset of computer languages.,Bir qollanıw programmalastırıw tillerin kompyuter tilleriniń ishki jıynaǵı retinde sáwlelendiredi.
"Similarly, languages used in computing that have a different goal than expressing computer programs are generically designated computer languages.","Sol sıyaqlı, kompyuter programmalardı bildiriwden basqa maqseti bar esaplawlarda qollanılatuǵın tiller ulıwma túrde belgilengen kompyuter tilleri bolıp tabıladı."
"For instance, markup languages are sometimes referred to as computer languages to emphasize that they are not meant to be used for programming.","Mısalı, belgilew tilleri geyde programmalastırıw ushın paydalanılmaytuǵının atap kórsetiw ushın kompyuter tilleri dep ataladı."
"One way of classifying computer languages is by the computations they are capable of expressing, as described by the theory of computation.","Kompyuter tillerin klassifikaciyalawdıń bir usılı - esaplaw teoriyası sáwlelendirgendey, olar ańlata alatuǵın esaplawlar."
"The majority of practical programming languages are Turing complete, and all Turing complete languages can implement the same set of algorithms.","Ámeliy programmalastırıw tilleriniń kópshiligi Turing tolıq, hám barlıq Tyuring tolıq tilleri birdey algoritmler jıynaǵın ámelge asıra aladı."
"ANSI/ISO SQL-92 and Charity are examples of languages that are not Turing complete, yet are often called programming languages.","ANSI/ISO SQL-92 hám Charity - Tyuring tamamlanbaǵan tillerdiń mısalları, biraq kóbinese programmalastırıw tilleri dep ataladı."
"However, some authors restrict the term ""programming language"" to Turing complete languages.","Degen menen, ayırım avtorlar programmalastırıw tili terminin Tyuringniń tolıq tilleri menen shekleydi."
"Another usage regards programming languages as theoretical constructs for programming abstract machines and computer languages as the subset thereof that runs on physical computers, which have finite hardware resources.",Basqa qollanıw baǵdarlamalastırıw tillerin abstraktli mashinalardı programmalastırıwǵa arnalǵan teoriyalıq konstrukciyalar retinde hám olardıń shekleniwi informaciyalıq resursları bar fizikalıq kompyuterlerde jumıs isleytuǵın kompyuter tilleri olardıń kompleksi retinde qarastırıladı.
John C. Reynolds emphasizes that formal specification languages are just as much programming languages as are the languages intended for execution.,Djon C Reynolds formal specifikaciya tilleri orınlawǵa arnalǵan tiller sıyaqlı programmalastırıw tilleri ekenin atap kórsetti.
"He also argues that textual and even graphical input formats that affect the behavior of a computer are programming languages, despite the fact they are commonly not Turing-complete, and remarks that ignorance of programming language concepts is the reason for many flaws in input formats.","Ol sonday-aq kompyuterdiń háreketine tásir etetuǵın tekstli hám tipli grafikalıq engiziw formatları ádette Tyuringniń tolıq emes ekenligine qaramastan, programmalastırıw tilleri bolıp tabıladı dep dálilleydi hám programmalastırıw tiliniń koncepciyaların bilmew kirgiziw formatındaǵı kóplegen kemshiliklerdiń sebebi bolıp tabıladı dep eskertedi."
Program,Programma
"Program, programme, programmer, or programming may refer to:","Programma (baǵdarlama), baǵdarlamashı yamasa programmalastırıw tómendegilerge silteme bere aladı:"
Business and management,Biznes hám menedjment
"Program management, the process of managing several related projects","Baǵdarlamanı basqarıw, birneshe baylanıslı proektlerdi basqarıw procesi"
Time management,Waqıttı basqarıw
"Program, a part of planning","Baǵdarlama, jobalawdıń bir bólegi"
Arts and entertainment,Kórkem óner hám oyın-zawıq
Audio,Audio
"Programming (music), generating music electronically","Baǵdarlamalastırıw (muzıka), muzıkanı elektron túrde generaciyalaw"
"Radio programming, act of scheduling content for radio","Radiobaǵdarlamalastırıw, radioǵa arnalǵan mazmundı jobalaw akti"
"Synthesizer programmer, a person who develops the instrumentation for a piece of music","Sintezator-programmist, muzıkalıq shıǵarmalarǵa arnalǵan ásbaplardı islewshi adam"
Video or television,Video yamasa televizor
"Broadcast programming, scheduling content for television","Translyaciyalıq baǵdarlamalastırıw, televizorǵa arnalǵan mazmundı jobalaw"
"Program music, a type of art music that attempts to render musically an extra-musical narrative","Muzıkalıq baǵdarlama, muzıkadan tıs sáwbetti muzıkalı túrde kórsetiwge háreket etetuǵın kórkem muzıka túri"
"Synthesizer patch or program, a synthesizer setting stored in memory","Sintezator patchı yamasa baǵdarlaması, yadta saqlanǵan sintezator parametri"
" ""Program"", an instrumental song by Linkin Park from LP Underground Eleven","Baǵdarlama, LP Underground Eleven toparınan Linkin Park atqarǵan ásbaplı qosıq"
"Programmer, a film on the lower half of a double feature bill; see B-movie","Baǵdarlamashı, qos filmniń tómengi yarımındaǵı film; B-filmin qarań"
Science and technology,Ilim hám texnologiya
"Computer program, a set of instructions that describes to a computer how to perform a specific task","Kompyuter programması, kompyuterge belgili bir wazıypanı orınlaw usılın sáwlelendiretuǵın kórsetpeler jıynaǵı."
"Computer programming, the act of instructing computers to perform tasks","Kompyuter programmalastırıw, kompyuterlerge wazıypalardı orınlawǵa kórsetpe beriw akti"
"Programming language, an artificial language designed to communicate instructions to a machine","Programmalastırıw tili, kórsetpelerdi mashinaǵa jetkiziwge arnalǵan jasalma til"
"Game programming, the software development of video games","Oyınlardı programmalastırıw, video oyınlarǵa programmalıq támiynat islep shıǵıw"
"Mathematical programming, or optimization, is the selection of a best element",Matematikalıq programmalastırıw yamasa optimallastırıw - eń jaqsı elementti tańlaw
"Programmer, a person who writes software","Baǵdarlamashı, programmalıq támiynattı jazatuǵın adam"
"Programmer (hardware), a physical device that configures electronic circuits","Baǵdarlamashı, (apparatlıq qural), elektron sxemalardı konfiguraciyalaytuǵın fizikalıq qurılma"
"Program (machine), a technical setting stored in the memory of a machine or piece of hardware to be executed, including computers","Programma (mashina), orınlanatuǵın mashinanıń yamasa apparatlıq quraldıń, sonıńishinde kompyuter yadında saqlanǵanatuǵın texnikalıq parametr."
"Research program, a professional network of scientists conducting basic research","Izertlew programması, fundamental izertlewler alıp baratuǵın alımlardıń kásiplik tarmaǵı"
"Software engineer, someone who participates in a software development process","Programmalıq injiniring, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesine qatnasatuǵın adam"
Other uses,Basqa qollanıwlar
Media Programme of the European Union,Evropa Awqamınıń ǴXQ baǵdarlaması
"Program (German non-profit), a project space in Berlin for art and architecture","Baǵdarlama (nemis kommerciyalıq emes), Berlindegi kórkem óner hám arxitektura ushın joybar keńisligi"
Programmer,Baǵdarlamashı
"A programmer, computer programmer or coder is an author of computer source code – someone with skill in computer programming.","Baǵdarlamashı, kompyuter baǵdarlamashısı yamasa koder - bul kompyuter programmalastırıwda uqıplıǵı bar adam."
The professional titles software developer and software engineer are used for jobs that require a programmer.,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwshı hám programmalıq támiynat injeneri kásiplik ataqları baǵdarlamashını talap etetuǵın jumıslar ushın qollanıladı.
"Generally, a programmer writes code in a computer language and with an intent to build software that achieves some goal.","Ulıwma, baǵdarlamashı kompyuter tilinde kod jazadı hám qanday da bir maqsetke erisetuǵın programmalıq támiynattı jaratıw niyeti menen."
Identification,Sáykeslendiriw
Sometimes a programmer or job position is identified by the language used or target platform.,Geyde baǵdarlamashı yamasa jumıs ornında qollanılatuǵın til yamasa maqset platforma arqalı anıqlanadı.
"For example, assembly programmer, web developer.","Mısalı, assembler baǵdarlamashı, veb-baǵdarlamashı."
Job title,Lawazım
The job titles that include programming tasks have differing connotations across the computer industry and to different individuals.,Programmalastırıw wazıypaların qamtıytuǵın jumıs atları kompyuter sanaatında hám hártúrli adamlar ushın hártúrli konnotaciyalarǵa iye.
The following are notable descriptions.,Tómende dıqqatqa ılayıq táriyipler berilgen.
A software developer primarily implements software based on specifications and fixes bugs.,Programmalıq támiynat islep shıǵıwshısı eń dáslep texnikalıq xarakteristikalarǵa tiykarlanǵan programmalıq quraldı engizedi hám qátelerdi dúzetedi.
Other duties may include reviewing code changes and testing.,Basqa minnetlerge kod ózgerislerin qaraw hám teslew kiriwi múmkin.
"To achieve the required skills for the job, they might obtain a computer science or associate degree, attend a programming boot camp or be self-taught.","Jumısqa kerekli kónlikpelerge erisiw ushın olar informatika yamasa docent dárejesin alıwı, programmalastırıw kursına qatnasıwı yamasa óz betinshe bilim alıwı múmkin."
"A software engineer usually is responsible for the same tasks as a developer plus broader responsibilities of software engineering including architecting and designing new features and applications, targeting new platforms, managing the software development lifecycle (design, implementation, testing, and deployment), leading a team of programmers, communicating with customers, managers and other engineers, considering system stability and quality, and exploring software development methodologies.","Programmalıq támiynat injeneri ádette islep shıǵıwshı menen birdey tapsırmalarǵa, sonıń menen qatar jańa imkaniyatlar menen qosımshalardı arxitekturalastırıw menen proektlestiriwdi, jańa platformalardı maqsetli etiwdi, programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklın basqarıwdı (dizayn, engiziw, testlew hám jaylastırıw) qosqanda, programmalıq támiynat injeneriyasınıń keńirek juwapkershiligine juwap beredi. tutınıwshılar menen, menedjerler menen hám basqa injernerler menen baylanısatuǵın, sistemanıń turaqlılıǵı menen sapasın qarastıratuǵın hám programmalıq támiynattı jaratıw metodologiyaların izertleytuǵın baǵdarlamashılar komandası."
"Sometimes, a software engineer is required to have a degree in software engineering, computer engineering, or computer science.","Geyde programmalıq támiynat injenerinen programmalıq támiynat injiniring, kompyuter injiniring yamasa informatika tarawında bilimi bolıwı kerek."
Some countries legally require an engineering degree to be called engineer.,Ayırım mámleketler nızamlı túrde injiniring dep atalıw ushın injener dárejedin talap etedi.
"The .NET platform (pronounced as ""dot net"") is a free and open-source, managed computer software framework for Windows, Linux, and macOS operating systems.",".NET platforması (noqatlı tarmaq retinde aytıladı) Windows, Linux hám macOS operaciyalıq sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı."
The project is mainly developed by Microsoft employees by way of the .NET Foundation and is released under an MIT License.,Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı Microsoft xızmetkerleri menen islep shıǵarılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarıladı.
History,Tariyx
"In the late 1990s, Microsoft began developing a managed code runtime and programming language (C#) which it billed together as part of the "".NET platform"", with the core runtime and software libraries comprising the .NET Framework.","1990 jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám programmalastırıw tilin (C#) islep shıǵıwdı basladı, onı .NET platformasınıń bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları bar"
"At the heart of the .NET Platform is the .NET Framework, a high-productivity, multilanguage development and execution environment for building and running Web services with important features such as cross-language inheritance and debugging.","NET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tildi islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı."
"Soon after the announcement of the C# language at the Professional Developers Conference in 2000 and previews of its software became available, Microsoft began a standardization effort through ECMA for what it dubbed the Common Language Infrastructure.",2000 jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında C# tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan qarawları qoljetimli bolǵannan keyin kóp ótpesten Microsoft ECMA arqalı Ulıwma til infrastrukturası dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı.
"The company continued development and support of its own implementation as proprietary, closed source software in the meantime.","Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiynat retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi."
"On November 12, 2014, Microsoft introduced .NET Core—an open-source, cross-platform successor to .NET Framework—and released source code for the .NET Core CoreCLR implementation, source for the ""entire [...] library stack"" for .NET Core, and announced the adoption of a conventional (""bazaar""-like) open-source development model under the stewardship of the .NET Foundation.","2014 jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core – .NET Framework-tıń bul ashıq kodlı, kross-platformalı miyrasxorın − tanıstırdı hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın derek kodın shıǵardı, pútkil [...] kitapxana steginiń deregi .NET Core ushıń hám .NET Foundation basqarıwı menen dástúrli (bazar tárizli) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı."
"Miguel de Icaza describes .NET Core as a ""redesigned version of .NET that is based on the simplified version of the class libraries"", and Microsoft's Immo Landwerth explained that .NET Core would be ""the foundation of all future .NET platforms"".","Migel de Ikaza .NET Core sistemasın ""klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta proektlestirilgen versiyası retinde táriyipleydi, al Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı bolatuǵının túsindirdi."
"At the time of the announcement, the initial release of the .NET Core project had been seeded with a subset of the libraries' source code and coincided with the relicensing of Microsoft's existing .NET reference source away from the restrictions of the Ms-RSL.",Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki jıynaǵı menen kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi.
"Landwerth acknowledged the disadvantages of the formerly selected shared license, explaining that it made codename Rotor ""a non-starter"" as a community-developed open source project because it did not meet the criteria of an Open Source Initiative (OSI) approved license.","Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin moyınlap, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde baslawshı emes dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi."
".NET Core 1.0 was released on June 27, 2016, along with Microsoft Visual Studio 2015 Update 3, which enables .NET Core development. .NET Core 1.0.4 and .NET Core 1.1.1 were released along with .NET Core Tools 1.0 and Visual Studio 2017 on March 7, 2017.",.NET Core 1.0 versiyası 2016 jıl 27 iyunda Visual Studio 2015 jańalaw 3 versiyası menen birge .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın shıǵarıldı. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017 jıl 7 martta shıǵarıldı.
".NET Core 2.0 was released on August 14, 2017, along with Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0, and Entity Framework Core 2.0. .NET Core 2.1 was released on May 30, 2018. NET Core 2.2 was released on December 4, 2018.",".NET Core 2.0 2017 jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018 jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018 jıl 4 dekabrde shıǵarıldı."
".NET Core 3 was released on September 23, 2019. NET Core 3 adds support for Windows desktop application development and significant performance improvements throughout the base library.",.NET Core 3 2019 jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı hám tiykarǵı kitapxananıń barlıq ónimliligin aytarlıqtay jaqsılaydı.
"In November 2020, Microsoft released .NET 5.0.",2020 jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı.
"The ""Core"" branding was abandoned and version 4.0 was skipped to avoid conflation with .NET Framework, of which the latest releases had all used 4.x versioning for all significant (non-bugfix) releases since 2010."," ""Core"" brendingnen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımlarınıń barlıǵı 2010 jıldan berli barlıq zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalandı."
It addresses the patent concerns related to the .NET Framework.,Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi.
"In November 2021, Microsoft released .NET 6.0, in November 2022 released .NET 7.0, and in November 2023 released .NET 8.0.","2021 jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0, 2022 jıl noyabrde .NET 7.0 hám 2023 jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵardı."
"ChatGPT is a chatbot and virtual assistant developed by OpenAI and launched on November 30, 2022.",ChatGPT — OpenAI tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022 jıl 30-noyabrde iske túsirilgen chatbot hám virtual járdemshi.
"Based on large language models (LLMs), it enables users to refine and steer a conversation towards a desired length, format, style, level of detail, and language.","Úlken til modellerine tiykarlanǵan, ol paydalanıwshılarǵa sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, detalǵa dárejesine, hám anıqlawǵa hám baǵdarlawǵa imkaniyat beredi. til."
Successive user prompts and replies are considered at each conversation stage as context.,Gezektegi paydalanıwshı sorawları menen juwapları hár sóylesiw basqıshında kontekst retinde qarastırıladı.
"ChatGPT is credited with starting the AI boom, which has led to ongoing rapid investment in and public attention to the field of artificial intelligence (AI).",ChatGPT jasalma intellekt (JI) tarawına úziliksiz qızǵın investiciya salıwǵa hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa alıp kelgen AI buminniń baslawı bolıp tabıladı.
"By January 2023, it had become what was then the fastest-growing consumer software application in history, gaining over 100 million users and contributing to the growth of OpenAI's current valuation of $86 billion.","2023 jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 86 milliard dollarǵa ósiwine úles qosıp, tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat quralına aylandı."
"ChatGPT's release spurred the release of competing products, including Gemini, Claude, Llama, Ernie, and Grok.","ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Gemini, Claude, Llama, Ernie hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı."
"Microsoft launched Copilot, initially based on OpenAI's GPT-4.",Microsoft dáslebinde OpenAI GPT-4 tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi.
"In June 2024, a partnership between Apple Inc. and OpenAI was announced in which ChatGPT is integrated into the Apple Intelligence feature of Apple operating systems.",2024 jıl iyun ayında ChatGPT Apple operaciyalıq sistemalarınıń Apple Intelligence imkaniyatına biriktirilgen Apple Inc. hám OpenAI arasındaǵı birge islesiwdi járiyaladı.
"Some observers raised concern about the potential of ChatGPT and similar programs to displace or atrophy human intelligence, enable plagiarism, or fuel misinformation.","Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas baǵdarlamalardıń adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa imkaniyat beriw yamasa jalǵan informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi."
ChatGPT is built on OpenAI's proprietary series of generative pre-trained transformer (GPT) models and is fine-tuned for conversational applications using a combination of supervised learning and reinforcement learning from human feedback.,"ChatGPT OpenAI kompaniyasınıń generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) modelleriniń menshikli seriyasına tiykarlanǵan hám baqlawdaǵı oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan kúsheytetuǵın oqıtıwdı paydalanıp, sóylesiw qollanbaları ushın dál sazlanǵan."
"ChatGPT was released as a freely available research preview, but due to its popularity, OpenAI now operates the service on a freemium model.","ChatGPT izertlewdi aldınnan qaraw erkin qoljetimli retinde shıǵarıldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı."
Users on its free tier can access GPT-4o and GPT-3.5.,Onıń biypul dárejesindegi paydalanıwshılar GPT-4o hám GPT-3.5 ǵa kire aladı.
"The ChatGPT subscriptions ""Plus"", ""Team"" and ""Enterprise"" provide additional features such as DALL-E 3 image generation and increased GPT-4o usage limit.","ChatGPT ""Plus"", ""Team"" hám ""Enterprise"" jazılıwları DALL-E 3 súwretin jaratıw hám GPT-4o paydalanıw shegin arttırıw sıyaqlı qosımsha imkaniyatlardı támiyinleydi."
Training,Trening
"ChatGPT is based on particular GPT foundation models, namely GPT-3.5, GPT-4, and GPT-4o, that were fine-tuned to target conversational usage.","ChatGPT arnawlı GPT negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda GPT-3.5, GPT-4, hám GPT-4o, olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın dál sazlanǵan."
The fine-tuning process leveraged supervised learning and reinforcement learning from human feedback (RLHF).,Anıq sazlaw procesi adamnıń keri baylanısınan (RLHF) baqlanatuǵın oqıtıw menen kúsheytigen oqıtıwdı paydalandı.
Both approaches employed human trainers to improve model performance.,Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı.
"In the case of supervised learning, the trainers played both sides: the user and the AI assistant.",Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám AI járdemshisi.
"In the reinforcement learning stage, human trainers first ranked responses that the model had created in a previous conversation.",Oqıtıwdı kúsheytiw basqıshında adam trenerleri aldı menen aldınǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı.
"These rankings were used to create ""reward models"" that were used to fine-tune the model further by using several iterations of proximal policy optimization.",Bul reytingler proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın sıylıq modellerin jaratıw ushın paydalanıldı.
"Time magazine revealed that to build a safety system against harmful content (e.g., sexual abuse, violence, racism, sexism), OpenAI used outsourced Kenyan workers earning less than $2 per hour to label harmful content.","Time jurnalı zıyanlı kontentke (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, milletshilik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı kontentti belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı."
These labels were used to train a model to detect such content in the future.,Bul belgiler keleshekte usınday kontentti anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı.
"The outsourced laborers were exposed to ""toxic"" and traumatic content; one worker described the assignment as ""torture"".",Autsorsing jumısshıları uwlı hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı wazıypanı azaplaw dep táriyipledi.
"OpenAI's outsourcing partner was Sama, a training-data company based in San Francisco, California.",OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń San-Francisko qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatlar kompaniyası edi.
"ChatGPT initially used a Microsoft Azure supercomputing infrastructure, powered by Nvidia GPUs, that Microsoft built specifically for OpenAI and that reportedly cost ""hundreds of millions of dollars"".",ChatGPT dáslebinde Microsoft korporaciyası OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám júzlegen million dollarǵa jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı.
"Following ChatGPT's success, Microsoft dramatically upgraded the OpenAI infrastructure in 2023.",ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023 jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı.
"Scientists at the University of California, Riverside, estimate that a series of prompts to ChatGPT needs approximately 500 milliliters (18 imp fl oz; 17 U.S. fl oz) of water for Microsoft servers cooling.","Kaliforniya universiteti alımları, Riversaydtıń bahalawı boyınsha, ChatGPT shaqırıwlarınıń seriyası Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr (18 imp unciya; 17 AQSH fl unciya) suwdı talap etedi."
"TrendForce market intelligence estimated that 30,000 Nvidia GPUs (each costing approximately $10,000–15,000) were used to power ChatGPT in 2023.",TrendForce bazar barlawı 2023 jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı.
OpenAI collects data from ChatGPT users to train and fine-tune the service further.,OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám dál retlew ushın ChatGPT paydalanıwshılarınan maǵlıwmatlardı jıynaydı.
Users can upvote or downvote responses they receive from ChatGPT and fill in a text field with additional feedback.,Paydalanıwshılar ChatGPT-den alǵan juwaplarına joqarı yamasa teris dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı.
"ChatGPT's training data includes software manual pages, information about internet phenomena such as bulletin board systems, multiple programming languages, and the text of Wikipedia.","ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin hám Wikipedia tekstin qamtıydı."
Features and limitations,Ózgeshelikler hám sheklewler
Features,Ózgeshelikler
"Although a chatbot's core function is to mimic a human conversationalist, ChatGPT is versatile.","Chatbottıń tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme."
"It can write and debug computer programs; compose music, teleplays, fairy tales, and student essays; answer test questions (sometimes, depending on the test, at a level above the average human test-taker); generate business ideas; write poetry and song lyrics; translate and summarize text; emulate a Linux system; simulate entire chat rooms; play games like tic-tac-toe; or simulate an ATM.","Ol kompyuter programmaların jazıwǵa hám qayta islewge qábiletli; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratadı; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede); biznes-ideyalardı qáliplestiriw; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw; tekstti awdarıw hám jıynaw; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalań."
"Compared to its predecessor, InstructGPT, ChatGPT attempts to reduce harmful and deceitful responses.",Aldınǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám aldamshı juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi.
"In one example, whereas InstructGPT accepts the premise of the prompt ""Tell me about when Christopher Columbus came to the U.S. in 2015"" as truthful, ChatGPT acknowledges the counterfactual nature of the question and frames its answer as a hypothetical consideration of what might happen if Columbus came to the U.S. in 2015, using information about the voyages of Christopher Columbus and facts about the modern world—including modern perceptions of Columbus's actions.","Bir mısalda, InstructGPT Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015 jılı AQSH-qa qashan kelgeni tuwralı aytıń degen sorawınıń alǵı shártin haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb 2015 jılı Amerika Qurama Shtatlarına keldi, Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin házirgi zamanandaǵı qabıllawdı qollanıp."
ChatGPT remembers a limited number of previous prompts in the same conversation.,ChatGPT bir sóylesiwdegi aldınǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı.
Journalists have speculated that this will allow ChatGPT to be used as a personalized therapist.,Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı.
"To prevent offensive outputs from being presented to and produced by ChatGPT, queries are filtered through the OpenAI ""Moderation endpoint"" API (a separate GPT-based AI).",Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI Moderaciyanıń sońǵı noqatı API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi.
"In March 2023, OpenAI added support for plugins for ChatGPT.",2023 jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı.
"This includes both plugins made by OpenAI, such as web browsing and code interpretation, and external plugins from developers such as Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack, and Wolfram.","Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi."
Limitations,Sheklewler
"OpenAI acknowledges that ChatGPT ""sometimes writes plausible-sounding but incorrect or nonsensical answers"".","OpenAI ChatGPT-diń ""geyde anıq esitiledi, biraq qáte yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının"" moyınladı."
"This behavior is common for large language models, and is called ""hallucination"".",Bul minez-qulıq úlken til modellerine tán hám gallyucinaciya dep ataladı.
"The reward model of ChatGPT, designed around human oversight, can be over-optimized and thus hinder performance, in an example of an optimization pathology known as Goodhart's law.","Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin."
"As of 2024, GPT-3.5 has knowledge of events that occurred up to January 2022.",2024 jılǵı jaǵday boyınsha GPT-3.5 2022 jıldıń yanvarına shekem júz bergen waqıyalardı biledi.
GPT-4's knowledge cut-off is December 2023 and GPT-4o's knowledge cut-off is October 2023.,"GPT-4 bilimniń bilimniń shegarası 2023 jıl dekabr, al GPT-4o bilimniń shegarası 2023 jıl oktyabr."
Paid subscriptions enable ChatGPT to search the web for real-time data.,Pullı jazıwlıwlar ChatGPT-di internette real izlewge imkaniyat beredi. - waqıt maǵlıwmatları.
"Training data also suffers from algorithmic bias, which may be revealed when ChatGPT responds to prompts including descriptors of people.",Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń deskriptorlarına juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi.
"In one instance, ChatGPT generated a rap in which women and scientists of color were asserted to be inferior to white male scientists.","Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq erkek alımlardan tómen dep esaplandı."
This negative misrepresentation of groups of individuals is an example of possible representational harm.,Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı.
"In an article for The New Yorker, science fiction writer Ted Chiang compared ChatGPT and other LLMs to a lossy JPEG picture:",The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM-di joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:
Think of ChatGPT as a blurry JPEG of all the text on the Web.,ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń.
"It retains much of the information on the Web, in the same way, that a JPEG retains much of the information of a higher-resolution image, but, if you're looking for an exact sequence of bits, you won't find it; all you will ever get is an approximation.","Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı súwret tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap."
"But, because the approximation is presented in the form of grammatical text, which ChatGPT excels at creating, it's usually acceptable. [...]","Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshelenetuǵın grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...]"
"It's also a way to understand the ""hallucinations"", or nonsensical answers to factual questions, to which large language models such as ChatGPT are all too prone.",Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken til modeller dım beyim gallyucinaciyalardı yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı.
"These hallucinations are compression artifacts, but [...] they are plausible enough that identifying them requires comparing them against the originals, which in this case means either the Web or our knowledge of the world.","Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi."
"When we think about them this way, such hallucinations are anything but surprising; if a compression algorithm is designed to reconstruct text after ninety-nine percent of the original has been discarded, we should expect that significant portions of what it generates will be entirely fabricated.","Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta dúziwge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárseniń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek."
The development of software engineering was seen as a struggle.,Programmalıq támiynattı rawajlandırıw gúres retinde qarastırıldı.
"Problems included software that was over budget, exceeded deadlines, required extensive debugging and maintenance, and unsuccessfully met the needs of consumers or was never even completed.","Nasazlıqlardıń qatarına byudjetten asıp ketken, belgilengen múddetinen asıp ketken, keń kólemli dúzetiwdi hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etpeytuǵın hám tutınıwshılardıń mútájliklerin sátsiz qanaatlandıratuǵın yamasa hátte juwmaqlanbaǵan programmalıq támiynat kirdi."
The origins of the term software engineering have been attributed to various sources.,Programmalıq támiynat injenerligi termininiń shıǵıwı hár túrli dereklerge jatqızılǵan.
"The term appeared in a list of services offered by companies in the June 1965 issue of ""Computers and Automation"" and was used more formally in the August 1966 issue of Communications of the ACM (Volume 9, number 8) in ""President's Letter to the ACM Membership"" by Anthony A. Oettinger.","Bul termin Kompyuterler hám avtomatika jurnalınıń 1965 jılǵı iyundaǵı sanında kompaniyalar usınatuǵın xızmetler diziminde payda boldı hám 1966 jılǵı avgusttaǵı ACM kommunikaciyalar sanında (9-tom, № 8) Prezidenttiń ACM aǵzalıǵına xatında qollanıldı. Entoni A. Ottinger."
It is also associated with the title of a NATO conference in 1968 by Professor Friedrich L. Bauer.,Bul sonıń menen qatar 1968 jılı professor Fridrix L.Bauerdiń NATO konferenciyasınıń teması menen baylanıslı.
"Margaret Hamilton described the discipline of ""software engineering"" during the Apollo missions to give what they were doing legitimacy.",Margaret Gamilton Apollon missiyaları gezinde programmalıq támiynat injeneriyası pánin olardıń islep atırǵanın nızamlı qılıw ushın táriyipledi.
"At the time there was perceived to be a ""software crisis"".",Sol waqıtlarda programmalıq támiynat daǵdarısı boldı.
"The 40th International Conference on Software Engineering (ICSE 2018) celebrates 50 years of ""Software Engineering"" with the Plenary Sessions' keynotes of Frederick Brooksand Margaret Hamilton.",Programmalıq támiynat injeneriyası boyınsha 40-xalıqaralıq konferenciya (ICSE 2018) Frederik Bruksan hám Margaret Gamiltonnıń plenarlıq sessiyasınıń tiykarǵı bayanatları menen Programmalıq támiynat injeneriyasınıń 50 jıllıǵın atap ótti.
Bootstrap (front-end framework),Bootstrap (front-end freymvork)
"Bootstrap (formerly Twitter Bootstrap) is a free and open-source CSS framework directed at responsive, mobile-first front-end web development.","Bootstrap (burınǵı atı Twitter Bootstrap) - juwap beretuǵın, mobil qurılmalardıń birinshi interfeysin jaratıwǵa baǵdarlanǵan biypul hám ashıq kodlı CSS sisteması."
"It contains HTML, CSS and (optionally) JavaScript-based design templates for typography, forms, buttons, navigation, and other interface components.","Ol tipografiya, formalar, túymeler, navigaciya hám basqa interfeys komponentleri ushın HTML, CSS hám (minnetli emes) JavaScript tiykarındaǵı dizayn shablonları bar."
"As of May 2023, Bootstrap is the 17th most starred project (4th most starred library) on GitHub, with over 164,000 stars.",2023 jıl maydaǵı jaǵday boyınsha Bootstrap GitHub saytındaǵı 164 000 nan aslam juldızı bar 17-eń juldızlı proekt (4-eń juldızlı kitapxana) bolıp tabıladı.
"According to W3Techs, Bootstrap is used by 19.2% of all websites.","W3Techs maǵlıwmatları boyınsha, Bootstraptı barlıq veb-saytlardıń 19,2% paydalanadı."
Features,Ózgeshelikleri
"Bootstrap is an HTML, CSS and JS library that focuses on simplifying the development of informative web pages (as opposed to web applications).","Bootstrap – informaciyalıq veb-betlerdi jaratıwdı ańsatlastırıwǵa baǵdarlanǵan (veb-qosımshalarǵa qaraǵanda) HTML, CSS hám JS kitapxanası."
"The primary purpose of adding it to a web project is to apply Bootstrap's choices of color, size, font and layout to that project.","Onı veb-proektke qosıwdıń tiykarǵı maqseti - Bootstraptıń reń, ólshem, hárip hám jaylasıw tańlawların usı proektke qollanıw."
"As such, the primary factor is whether the developers in charge find those choices to their liking.","Usılayınsha, baslı faktor - juwapker baǵdarlamashılar bul tańlawdı ózlerine unaytuǵınday taba ma."
"Once added to a project, Bootstrap provides basic style definitions for all HTML elements.",Proektke qosılǵannan keyin Bootstrap barlıq HTML elementleri ushın tiykarǵı stil anıqlamaların beredi.
"The result is a uniform appearance for prose, tables and form elements across web browsers.","Nátiyje - veb-brauzerlerde tekst kórinisi, kesteler menen forma elementleri ushın birgelki kórinis payda boladı."
"In addition, developers can take advantage of CSS classes defined in Bootstrap to further customize the appearance of their contents.","Sonday-aq, baǵdarlamashılar kontentleriniń kórinisin jánede sáykeslendiriw ushın Bootstrap baǵdarlamasında anıqlanǵan CSS klaslarınıń artıqmashılıǵın paydalana aladı."
"For example, Bootstrap has provisioned for light- and dark-colored tables, page headings, more prominent pull quotes, and text with a highlight.","Mısalı, Bootstrap ashıq hám qoyıw túsli kestelerdi, bet temaların, anaǵurlım kórkem tırnaqshalardı hám bóleklengen tekstti támiyinleydi."
Bootstrap also comes with several JavaScript components which do not require other libraries like jQuery.,Bootstrap sonıń menen bir qatarda jQuery sıyaqlı basqa kitapxanalardı talap etpeytuǵın JavaScript komponentleri menen birge keledi.
"They provide additional user interface elements such as dialog boxes, tooltips, progress bars, navigation drop-downs, and carousels.","Olar dialog aynalar, keńesler, progres paneller, ashılatuǵın navigaciya menyuleri hám karuseller sıyaqlı qosımsha paydalanıwshı interfeysiniń elementlerin támiyinleydi."
"Each Bootstrap component consists of an HTML structure, CSS declarations, and in some cases accompanying JavaScript code.","Hárbir Bootstrap komponenti HTML strukturasınan, CSS járiyalanıwlarınan hám ayırım jaǵdaylarda JavaScript kodı menen birge júredi."
"They also extend the functionality of some existing interface elements, including for example an auto-complete function for input fields.","Olar sonday-aq ayırım bar interfeys elementleriniń funkcionallıǵın keńeytedi, sonıń ishinde, mısalı kirgiziw maydanları ushın avtomat juwmaqlaw funkciyası."
"The most prominent components of Bootstrap are its layout components, as they affect an entire web page.","Bootstrap baǵdarlamasınıń eń kórnekli komponentleri onıń jaylasıw komponentleri bolıp tabıladı, óytkeni olar pútkil veb-betke tásir etedi."
"The basic layout component is called ""Container"", as every other element in the page is placed in it.","Tiykarǵı maket komponentası Container dep ataladı, óytkeni bettegi barlıq basqa elementler oǵan jaylasqan."
Developers can choose between a fixed-width container and a fluid-width container.,Baǵdarlamashılar fixed-width container menen fluid-width containerdiń birewin tańlay aladı.
"While the latter always fills the width with the web page, the former uses one of the five predefined fixed widths, depending on the size of the screen showing the page:","Keyingisi bárqulla enin veb-bet penen toltırsa, birinshisi betti kórsetetuǵın ekran ólshemine baylanıslı aldınnan anıqlanǵan bes bekitilgen eniniń birewin paydalanadı:"
Smaller than 576 pixels,576 pikselden az
576–768 pixels,576–768 piksel
768–992 pixels,768–992 piksel
992–1200 pixels,992–1200 piksel
1200-1400 pixels,
Larger than 1400 pixels,1200 pikselden úlken
"Once a container is in place, other Bootstrap layout components implement a CSS Flexbox layout through defining rows and columns.","Konteyner ornında bolǵannan keyin, basqa Bootstrap jaylasıw komponentları qatarlar menen baǵanalardı anıqlaw arqalı CSS Flexbox jaylasıwın ámelge asıradı."
A precompiled version of Bootstrap is available in the form of one CSS file and three JavaScript files that can be readily added to any project.,Bootstrap baǵdarlamasınıń aldınnan dúzilgen versiyası CSS faylı hám hár qanday proektke ańsat qosılıwǵa bolatuǵın úsh JavaScript faylı túrinde qoljetimli.
"The raw form of Bootstrap, however, enables developers to implement further customization and size optimizations.","Degen menen, Bootstrap shiyki forması baǵdarlamashılarǵa jáne de beyimlestiriw menen ólshemdi optimallastırıwdı ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi."
"This raw form is modular, meaning that the developer can remove unneeded components, apply a theme and modify the uncompiled Sass files.","Bul qayta islenbegen forma modullik bolıp tabıladı, yaǵnıy baǵdarlamashı kerek emes komponentalardı óshire aladı, temanı qollana aladı hám dúzilmegen Sass faylların ózgerte aladı."
Early beginnings,Erte baslamalar
"Bootstrap, originally named Twitter Blueprint, was developed by Mark Otto and Jacob Thornton at Twitter as a framework to encourage consistency across internal tools.",Dáslebinde Twitter Blueprint dep atalatuǵın Bootstraptı Mark Otto menen Djeykob Tornton Twitterde ishki qurallardaǵı úylesimlilikti xoshametlew ushın islep shıqqan.
"Before Bootstrap, various libraries were used for interface development, which led to inconsistencies and a high maintenance burden.","Bootstrapqa shekem interfeysti jaratıw ushın hártúrli kitapxanalar paydalanıldı, bul sáykessizliklerge hám joqarı texnikalıq xızmet kórsetiw júklemesine alıp keldi."
According to Otto:,Ottonıń aytıwınsha:
A super small group of developers and I got together to design and build a new internal tool and saw an opportunity to do something more.,Baǵdarlamashılardıń júdá kishi toparı menen jańa ishki quraldı proektlestiriw hám qurıw ushın jıynaldıq hám taǵı birnárse islew imkaniyatın kórdik.
"Through that process, we saw ourselves build something much more substantial than another internal tool.",Bul process arqalı biz ózimizdi basqa ishki quralǵa qaraǵanda álleqayda zárúr nárse jaratqanımızdı kórdik.
"Months later, we ended up with an early version of Bootstrap as a way to document and share common design patterns and assets within the company.","Bir neshe aydan keyin biz Bootstraptıń dáslepki versiyasın shıǵardıq, bul kompaniyadaǵı ulıwma dizayn shablonları menen aktivlerin hújjetlestiriw hám bólisiw usılı retinde juwmaqladıq."
"After a few months of development by a small group, many developers at Twitter began to contribute to the project as a part of Hack Week, a hackathon-style week for the Twitter development team.",Kishi topardıń bir neshe aylıq islep shıǵarıwınan keyin Twitterdegi kóplegen baǵdarlamashılar Twitter islep shıǵıw toparına arnalǵan xakaton stilindegi háptelik Hack Week sheńberinde proektke óz úleslerin qosıp basladı.
"It was renamed from Twitter Blueprint to Twitter Bootstrap and released as an open-source project on August 19, 2011.",Onıń atı Twitter Blueprint-ten Twitter Bootstrap bolıp ózgertildi hám 2011 jıl 19-avgustte ashıq kodlı proekt retinde shıǵarıldı.
"It has continued to be maintained by Otto, Thornton, a small group of core developers, and a large community of contributors.","Onı Otto Tornton, tiykarǵı baǵdarlamashılardıń kishi toparı hám úles qosıwshılardıń úlken komandası dawam etti."
Kotlin (programming language),Kotlin (programmalastırıw tili)
"Kotlin is a cross-platform, statically typed, general-purpose high-level programming language with type inference.","Kotlin – kross-platformalı, statikalıq túrde terilgen, ulıwma maqsetli joqarı dárejeli programmalastırıw tili."
"Kotlin is designed to interoperate fully with Java, and the JVM version of Kotlin's standard library depends on the Java Class Library, but type inference allows its syntax to be more concise.","Kotlin Java menen tolıq jumıs islewge arnalǵan hám Kotlinniń standart kitapxanasınıń JVM versiyası Java klass kitapxanasına baylanıslı, biraq hátte juwmaqlaw onıń sintaksisin anaǵurlım qısqa qılıwǵa imkaniyat beredi."
"Kotlin mainly targets the JVM, but also compiles to JavaScript (e.g., for frontend web applications using React) or native code via LLVM (e.g., for native iOS apps sharing business logic with Android apps).","Kotlin tiykarınan JVM-ge baǵdarlanǵan, biraq sonıń menen birge JavaScript (mısalı React paydalanatuǵın veb-baǵdarlamalar ushın) yamasa LLVM arqalı jergilikli kodtı (mısalı, Android qosımshaları menen biznes logikasın ulıwma paydalanatuǵın jergilikli iOS qosımshaları ushın) dúzedi."
"Language development costs are borne by JetBrains, while the Kotlin Foundation protects the Kotlin trademark.","Tildi rawajlandırıw shıǵınların JetBrains qaplaydı, al Kotlin Foundation Kotlin sawda belgisin qorǵaydı."
"On 7 May 2019, Google announced that the Kotlin programming language was now its preferred language for Android app developers.",2019 jıl 7-mayda Google endi Android qosımshasın jaratıwshılar ushın Kotlin programmalastırıw tili tańlanǵan til ekenin járiyaladı.
"Since the release of Android Studio 3.0 in October 2017, Kotlin has been included as an alternative to the standard Java compiler.",2017 jıl oktyabr ayında Android Studio 3.0 versiyası shıqqannan berli Kotlin standart Java kompilyatorına alternativ retinde qosıldı.
"The Android Kotlin compiler produces Java 8 bytecode by default (which runs in any later JVM), but lets the programmer choose to target Java 9 up to 20, for optimization, or allows for more features; has bidirectional record class interoperability support for JVM, introduced in Java 16, considered stable as of Kotlin 1.5.","Android Kotlin kompilyatorı ádepki boyınsha Java 8 bayt kodın shıǵaradı (ol hár qanday keyingi JVM sistemasında jumıs isleydi), biraq baǵdarlamashıǵa optimallastırıw ushın Java 9-dan 20-ǵa deyingi maqsetli tańlawǵa imkaniyat beredi yamasa qosımsha imkaniyatlarǵa ruqsat beredi; Java 16 sistemasına engizilgen Kotlin 1.5 versiyası boyınsha turaqlı bolıp esaplanatuǵın JVM ushın eki baǵdarlı jazba klasınıń óz-ara háreketlesiwin qollaydı."
"Kotlin has support for the web with Kotlin/JS, either through a classic interpreter-based backend which has been declared stable since version 1.3, or an intermediate representation-based backend which has been declared stable since version 1.8.",Kotlin 1.3 versiyasınan baslap turaqlı dep járiyalaǵan klassikalıq awdarmashı tiykarında server yamasa 1.8 versiyasınan baslap turaqlı dep járiyalanǵan aralıq wákillikke tiykarlanǵan server arqalı Kotlin/JS járdemi menen vebti qollaydı.
Kotlin/Native (for e.g. Apple silicon support) is considered beta since version 1.3.,"Kotlin/Native (mısalı, Apple kremniy qollawı ushın) 1.3 versiyasınan baslap beta bolıp esaplanadı."
"The name is derived from Kotlin Island, a Russian island in the Gulf of Finland, near St. Petersburg.",Bul at Sankt-Peterburg qasındaǵı Finlyandiya shıǵanaǵındaǵı orıs atawı Kotlin atawınan alınǵan.
"Andrey Breslav, Kotlin's former lead designer, mentioned that the team decided to name it after an island, just like the programming language Java was named after the Indonesian island of Java (though the language's name is said to have been inspired by ""java"" the American slang term for coffee, which itself is derived from the island name).","Kotlinniń burınǵı jetekshi dizayneri Andrey Breslavtıń komandası onı atawdıń atın beriwdi sheshkenin ayttı, Java programmalastırıw tili Indoneziyanıń Yava atawınıń húrmetine atalǵan sıyaqlı (biraq tildiń ataması kofege arnalǵan amerikalı jargon termini java arqalı ilhamlandırılǵan delinedi, ol ataw atamasınan kelip shıqqan)."
Development,Rawajlanıw
"In July 2011, JetBrains unveiled Project Kotlin, a new language for the JVM, which had been under development for a year.",2011 jıl iyulda JetBrains bir jıl dawamında islep shıǵarıp atırǵan JVM ushın jańa Project Kotlin tilin ashtı.
"JetBrains lead Dmitry Jemerov said that most languages did not have the features they were looking for, with the exception of Scala.",JetBrains jetekshisi Dmitriy Djemerov Scala tilinen basqa tillerdiń kópshiliginde olar izlegen imkaniyatlar joq ekenin ayttı.
"However, he cited the slow compilation time of Scala as a deficiency.","Degen menen, ol kemshilik retinde Scala-nıń kompilyaciyalaw waqtı ásten ekenin atap ótti."
One of the stated goals of Kotlin is to compile as quickly as Java.,Kotlinniń aldaǵı maqsetleriniń biri - Java sıyaqlı tez kompilyaciyalaw bolıp tabıladı.
"In February 2012, JetBrains open sourced the project under the Apache 2 license.",2012 jıl fevral ayında JetBrains proektti Apache 2 licenziyası boyınsha ashtı.
JetBrains hoped that the new language would drive IntelliJ IDEA sales.,JetBrains jańa til IntelliJ IDEA satıwın kóteredi dep úmitlendi.
"The first commit to the Kotlin Git repository was on November 8, 2010.",Kotlin Git repozitoriyine birinshi minnetleme 2010 jıl 8-noyabrde boldı.
"Kotlin 1.0 was released on February 15, 2016.[17] This is considered to be the first officially stable release and JetBrains has committed to long-term backwards compatibility starting with this version.",Kotlin 1.0 2016 jıl 15-fevralda shıǵarıldı. Bul birinshi rásmiy turaqlı shıǵarılım bolıp esaplanadı hám JetBrains usı versiyadan baslap uzaq múddetti keri úylesimlikke minnetledi.
"At Google I/O 2017, Google announced first-class support for Kotlin on Android.",Google I/O 2017 kórgizbesinde Android sistemasında Kotlinge birinshi dárejeli qollaw bildiretuǵının járiyaladı.
"Kotlin 1.2 was released on November 28, 2017.Sharing code between JVM and JavaScript platforms feature was newly added to this release (multiplatform programming is by now a beta feature[20] upgraded from ""experimental"").",Kotlin 1.2 2017 jıl 28-noyabrde shıǵarıldı. JVM hám JavaScript platformaları arasında kodtı bólisiw imkaniyatı usı shıǵarılımǵa jańadan qosıldı (kóp platformalı programmalastırıw házir beta imkaniyatı bolıp tabıladı[18] eksperimentlik versiyasınan jańalandı).
A full-stack demo has been made with the new Kotlin/JS Gradle Plugin.,Jańa Kotlin/JS Gradle Plugin járdemi menen tolıq demonstraciya islendi.
"Kotlin 1.3 was released on 29 October 2018, adding support for coroutines for use with asynchronous programming.","Kotlin 1.3 2018 jıl 29-oktyabrde shıǵarıldı, ol asinxronlı programmalastırıw menen paydalanıwǵa arnalǵan korutinlerge qollawdı qosadı."
"On 7 May 2019, Google announced that the Kotlin programming language is now its preferred language for Android app developers.",2019 jıl 7-mayda Google Kotlin programmalastırıw tilin Android qosımshasın jaratıwshılar ushın tańlanǵan til ekenin járiyaladı.
"Kotlin 1.4 was released in August 2020, with e.g. some slight changes to the support for Apple's platforms, i.e. to the Objective-C/Swift interop.","Kotlin 1.4 2020 jıl avgustte shıǵarıldı, mısalı: Apple platformaların qollawǵa, yaǵnıy Objective-C/Swift interfeysine ayırım shamalı ózgerislerdi qostı."
Kotlin 1.5 was released in May 2021.,Kotlin 1.5 2021 jıl mayda shıǵarıldı.
Kotlin 1.6 was released in November 2021.,Kotlin 1.6 2021 jıl noyabrde shıǵarıldı.
"Kotlin 1.7 was released in June 2022, including the alpha version of the new Kotlin K2 compiler.","Kotlin 1.7 jańa Kotlin K2 kompilyatorınıń alfa versiyasın qosqanda, 2022 jıl iyunda shıǵarıldı."
"Kotlin 1.8 was released in December 2022, 1.8.0 was released on January 11, 2023.","Kotlin 1.8 versiyası 2022 jıl dekabrde shıǵarıldı, 1.8.0 2023 jıl 11-yanvarda shıǵarıldı."
"Kotlin 1.9 was released in July 2023, 1.9.0 was released on July 6, 2023.","Kotlin 1.9 2023 jıl iyulda shıǵarıldı, 1.9.0 2023 jıl 6-iyulda shıǵarıldı."
"Kotlin 2.0 was released in May 2024, 2.0.0 was released on May 21, 2024.","Kotlin 2.0 2024 jıl mayda shıǵarıldı, 2.0.0 2024 jıl 21 mayda shıǵarıldı."
"Development lead Andrey Breslav has said that Kotlin is designed to be an industrial-strength object-oriented language, and a ""better language"" than Java, but still be fully interoperable with Java code, allowing companies to make a gradual migration from Java to Kotlin.","Baǵdarlamalastırıw boyınsha jetekshi Andrey Breslav Kotlin sanaatqa arnalǵan kúshli obyektke baǵdarlanǵan til hám Java-ǵa qaraǵanda jaqsı til bolıw ushın jaratılǵanın, biraq ele de Java kodı menen tolıq islesiwin, bul kompaniyalarǵa Java-dan Kotlinge basqıshpa-basqısh kóshiwge imkaniyat beretuǵının ayttı."
Semicolons are optional as a statement terminator; in most cases a newline is sufficient for the compiler to deduce that the statement has ended.,Operaciya terminatorı retinde noqatlı útir minnetli emes; kóp jaǵdayda kompilyator járiyalanıwdıń tamamlanǵanın shıǵarıw ushın jańa qatar jetkilikli.
"Kotlin variable declarations and parameter lists have the data type come after the variable name (and with a colon separator), similar to Ada, BASIC, Pascal, TypeScript and Rust.","Kotlin ózgeriwshilerdi járiyalaw menen parametrler dizimlerinde maǵlıwmatlar tipi Ada, BASIC, Pascal, TypeScript hám Rust sıyaqlı ózgeriwshi atınan keyin keledi (hám qos noqat penen)."
"This, according to an article from Roman Elizarov, current project lead, results in alignment of variable names and is more pleasing to eyes, especially when there are a few variable declarations in succession, and one or more of the types is too complex for type inference, or needs to be declared explicitly for human readers to understand.","Bul jobanıń házirgi jetekshisi Roman Elizarov maqalasına sáykes, ózgeriwshi atların sáykeslestiriwge alıp keledi hám kózdi quwantadı, ásirese bir neshe ózgeriwshilerdi járiyalaw qatarınan bolsa hám bir yamasa bir neshe tipi ushın quramalı bolsa. Juwmaq yamasa adam oqıǵanda túsiniwi ushın anıq járiyalaw zárúr."
"Variables in Kotlin can be read-only, declared with the val keyword, or mutable, declared with the var keyword.","Kotlindegi ózgeriwshiler tek oqıwǵa arnalǵan,val gilt sózi menen járiyalanıwı yamasa ózgermeli, var gilt sózi menen járiyalanıwı múmkin."
"Class members are public by default, and classes themselves are final by default, meaning that creating a derived class is disabled unless the base class is declared with the open keyword.","Klass aǵzaları ádepki boyınsha hámmege ulıwma, al klaslardıń ózleri ádepki boyınsha túpkilikli bolıp tabıladı, yaǵnıy tiykarǵı klass gilt sózi menen járiyalanbasa, tuwındı klastı jaratıw óshiriledi."
"In addition to the classes and member functions (which are equivalent to methods) of object-oriented programming, Kotlin also supports procedural programming with the use of functions.","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń klasları menen klass aǵza funkciyalarına (metodlarǵa ekvivalent) qosımsha, Kotlin sonıń menen qatar funkciyalardı qollanıw arqalı proceduralı programmalastırıwdı qollaydı."
"Kotlin functions and constructors support default arguments, variable-length argument lists, named arguments, and overloading by unique signature.","Kotlin funkciyaları menen konstruktorları ádepki argumentlerdi, ózgeriwshi uzınlıqtaǵı argument dizimlerin, atalǵan argumentlerdi hám unikal qoltańba arqalı shamadan tıs júklewdi qollaydı."
"Class member functions are virtual, i.e. dispatched based on the runtime type of the object they are called on.","Klass aǵzalarınıń funkciyaları virtual, yaǵnıy olar shaqırılatuǵın obyekttiń orınlanıw waqtınıń tipine qarap jiberiledi."
"Kotlin 1.3 added support for contracts, which are stable for the standard library declarations, but still experimental for user-defined declarations.","Kotlin 1.3 standart kitapxana deklaraciyaları ushın turaqlı, biraq paydalanıwshı anıqlaytuǵın járiyalanıwlar ushın ele de eksperimentli bolıp tabılatuǵın shártnamalardı qolladı."
Contracts are inspired by Eiffel's design by contract programming paradigm.,Shártnamalar Eyfeldiń shártnamalı programmalastırıw paradigması boyınsha dizaynnan ilhamlandırıladı.
"Kotlin code may be compiled to JavaScript, allowing for interoperability between code written in the two languages.",Kotlin kodı eki tilde jazılǵan kodtıń óz-ara islesiwine imkaniyat beretuǵın JavaScript-ke kompilyaciyalanıwı múmkin.
"This can be used either to write full web applications in Kotlin, or to share code between a Kotlin backend and a JavaScript frontend.",Bul Kotlin-de tolıq veb-qosımshalardı jazıw ushın yamasa Kotlin serveri menen JavaScript interfeysi arasında kodtı bólisiw ushın paydalanılıwı múmkin.
"Visual Studio Code, also commonly referred to as VS Code, is a source-code editor developed by Microsoft for Windows, Linux, macOS and web browsers.","Visual Studio Code, ádette VS kod dep te ataladı, Windows, Linux, macOS hám veb-brauzerler ushın Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan derek kod redaktorı."
"Features include support for debugging, syntax highlighting, intelligent code completion, snippets, code refactoring, and embedded version control with Git.","Imkaniyatlarǵa debugtı qollaw, sintaksisti ajıratıw, intellektual kodtı toltırıw, úzindiler, kodtı refaktoring hám Git járdemi menen kirgizilgen versiyanı basqarıw kiredi."
"Users can change the theme, keyboard shortcuts, preferences, and install extensions that add functionality.","Paydalanıwshılar temanı, klaviaturadaǵı qısqa klavishlerdi, ózgesheliklerdi ózgerte aladı hám funkcionallıqtı qosatuǵın keńeytpelerdi ornata aladı."
"In the Stack Overflow 2023 Developer Survey, Visual Studio Code was ranked the most popular developer environment tool among 86,544 respondents, with 73.71% reporting that they use it.","Stack Overflow 2023 Developer sorawnamasında Visual Studio Code 86 544 respondenttiń arasında eń ataqlı baǵdarlamashılar ortalıǵınıń quralı bolıp tabıldı, onıń 73,71% onı paydalanatuǵının xabarladı."
"Visual Studio Code was first announced on April 29, 2015 by Microsoft at the 2015 Build conference.",Visual Studio Code birinshi ret 2015 jıl 29-aprelde Microsoft korporaciyası tárepinen 2015 Build konferenciyasında járiyalandı.
A preview build was released shortly thereafter.,Aradan kóp waqıt ótpesten aldınnan kóriw strukturası shıǵarıldı.
"On November 18, 2015, the source code of Visual Studio Code was released under the MIT License and made available on GitHub.",2015 jıl 18-noyabrde Visual Studio Code ashıq kodlı MIT licenziyası boyınsha shıǵarıldı hám GitHub saytında qoljetimli boldı.
Extension support was also announced.,Keńeytpe qollawı da járiyalandı.
"On April 14, 2016, Visual Studio Code graduated from the public preview stage and was released to the web.","2016 jıl 14-aprelde Visual Studio Code hámmege qoljetimli aldınnan kóriw basqıshın juwmaqlap, internetke shıǵarıldı."
"Microsoft has released most of Visual Studio Code's source code on GitHub under the permissive MIT License, while the editor itself is distributed by Microsoft as proprietary freeware.","Microsoft korporaciyası Visual Studio Code derek kodınıń kóp bólegin ruqsat etilgen MIT licenziyası boyınsha GitHub sistemasına shıǵardı, al redaktordıń ózin Microsoft korporaciyası menshikli biypul baǵdarlama retinde tarqatadı."
"Visual Studio Code is a source-code editor that can be used with a variety of programming languages, including C, C#, C++, Fortran, Go, Java, JavaScript, Node.js, Python, Rust, and Julia.","Visual Studio Code – C, C#, C++, Fortran, Go, Java, JavaScript, Node.js, Python, Rust hám Julia sıyaqlı hár túrli programmalastırıw tilleri menen paydalanıwǵa bolatuǵın derek kod redaktorı."
"Visual Studio Code employs the same editor component (codenamed ""Monaco"") used in Azure DevOps (formerly called ""Visual Studio Online"" and ""Visual Studio Team Services"").",Visual Studio Code Azure DevOps sistemasında (burın Visual Studio Online hám Visual Studio Team Services dep atalatuǵın) paydalanatuǵın birdey redaktor komponentin (Monaco kodı menen) paydalanadı.
"The downloadable version of Visual Studio Code is built on the Electron framework, which is used to develop Node.js web applications that run on the Blink layout engine.",Visual Studio Code baǵdarlamasınıń júklep alınatuǵın versiyası Blink jaylasıw mexanizminde jumıs isleytuǵın Node.js veb-qosımshalardı islep shıǵıw ushın paydalanılanatugın Electron tiykarda dúzilgen.
Visual Studio Code for the Web is a browser-based version of the editor that can be used to edit both local files and remote repositories (on GitHub and Microsoft Azure) without installing the full program.,"Vebke arnalǵan Visual Studio Code − tolıq baǵdarlamanı ornatpastan-aq jergilikli fayllardı da, aralıqtaǵı repozitariylerdi de (GitHub hám Microsoft Azure sistemalarında) redaktorlaw ushın paydalanıwǵa bolatuǵın redaktordıń brauzerge tiykarlanǵan versiyası."
It is officially supported and hosted by Microsoft and can be accessed at https://vscode.dev.,Onı Microsoft korporaciyası rásmiy túrde qollap quwatlaydı hám jaylastıradı hám https://vscode.dev saytında kiriwge boladı.
"Out of the box, Visual Studio Code includes basic support for most common programming languages.",Visual Studio Code eń kóp tarqalǵan programmalastırıw tillerine tiykarǵı qollawdı qamtıydı.
"This basic support includes syntax highlighting, bracket matching, code folding, and configurable snippets.","Bul tiykarǵı qollaw sintaksisti ajıratıwdı, qawsırmanı sáykeslendiriwdi, kodtı búklew hám konfiguraciyalanatuǵın úzindilerdi qamtıydı."
"Visual Studio Code also ships with IntelliSense for JavaScript, TypeScript, JSON, CSS, and HTML, as well as debugging support for Node.js.","Visual Studio Code sonıń menen bir qatarda JavaScript, TypeScript, JSON, CSS hám HTML ushın IntelliSense, sonday-aq Node.js ushın redaktor qollawı menen jetkiziledi."
Support for additional languages can be provided by freely available extensions on the VS Code Marketplace.,Qosımsha tillerge qollaw VS Code Marketplace sistemasında erkin ashıq keńeytpeler arqalı támiyinleniwi múmkin.
"Instead of a project system, it allows users to open one or more directories, which can then be saved in workspaces for future reuse.","Proekt sistemasınıń ornına ol paydalanıwshılarǵa bir yamasa bir neshe kataloglardı ashıwǵa imkaniyat beredi, sonnan keyin olardı keleshekte qayta paydalanıw ushın jumıs keńisliginde saqlawǵa boladı."
This allows it to operate as a language-agnostic code editor for any language.,Bul oǵan hár qanday til ushın til-agnostikalıq kod redaktorı retinde jumıs islewge imkaniyat beredi.
It supports many programming languages and a set of features that differs per language.,Ol kóplegen programmalastırıw tillerin hám hár tilde ózgeshelenetuǵın imkaniyatlar jıynaǵın qollaydı.
Unwanted files and folders can be excluded from the project tree via settings.,Kerek emes fayllar menen papkalardı parametrler arqalı proekt tereginen shıǵarıwǵa boladı.
Many Visual Studio Code features are not exposed through menus or the user interface but can be accessed via the command palette.,"Kóplegen Visual Studio Code imkaniyatları menyuler yamasa paydalanıwshı interfeysi arqalı kórsetilmeydi, biraq buyrıqlar palitrası arqalı kiriwge boladı."
"The command palette is able to execute virtually every feature the graphical interface supports, making it very keyboard-accessible.","Komandalar (buyrıqlar) palitrası grafikalıq interfeys qollaytuǵın barlıq derlik imkaniyatlardı orınlay aladı, bul onı klaviaturada júdá qoljetimli etedi."
"Visual Studio Code can be extended via extensions, available through a central repository.",Visual Studio Code oraylıq repozitoriy arqalı qoljetimli keńeytpeler arqalı keńeytiwge boladı.
This includes additions to the editor and language support.,Oǵan redaktorǵa tolıqtırıwlar menen tildi qollaw kiredi.
"A notable feature is the ability to create extensions that add support for new languages, themes, debuggers, time travel debuggers, perform static code analysis, and add code linters using the Language Server Protocol.","Kórnekli imkaniyat - jańa tillerge, temalarǵa, ońlawshılarǵa, waqıt sayaxatın ońlawshılarǵa qollaw qosatuǵın keńeytpelerdi jaratıw, statikalıq kodtı tallawdı ámelge asırıw hám Til serveriniń protokolı arqalı kod linterlerin qosıw imkaniyatı."
Source control is a built-in feature of Visual Studio Code.,Derekti basqarıw Visual Studio Code baǵdarlamasınıń ornatılǵan imkaniyatı bolıp tabıladı.
It has a dedicated tab inside of the menu bar where users can access version control settings and view changes made to the current project.,"Onıń menyu qatarınıń ishinde arnawlı bólimi bar, ol jerde paydalanıwshılar versiyalardı basqarıw parametrlerine erise aladı hám aǵımdaǵı proektke engizilgen ózgerislerdi kóre aladı."
"To use the feature, Visual Studio Code must be linked to any supported version control system (Git, Apache Subversion, Perforce, etc.).","Imkaniyattı paydalanıw ushın Visual Studio Code hár qanday qollaw kórsetiletuǵın versiyanı basqarıw sisteması menen (Git, Apache Subversion, Perforce h.t.b.) baylanıstırılıwı kerek."
This allows users to create repositories as well as to make push and pull requests directly from the Visual Studio Code program.,"Bul paydalanıwshılarǵa repozitoriylerdi jaratıwǵa, sonday-aq tikkeley Visual Studio Code baǵdarlamasına baǵdarlaw hám tartıw sorawların jaratıwǵa imkaniyat beredi."
Visual Studio Code collects usage data and sends it to Microsoft to help improve the product.,"Visual Studio Code paydalanıw maǵlıwmatların jıynap, ónimdi jaqsılawǵa járdemlesiw ushın Microsoft korporaciyasına jiberedi."
This telemetry feature can be disabled.,Bul telemetriya imkaniyatın óshiriwge boladı.
"The information contained in this telemetry data can be inspected by the public, since the product is open source.","Bul telemetriya maǵlıwmatlarındaǵı informaciyanı kópshilik teksere aladı, sebebi ónim ashıq kodlı bolıp tabıladı."
Python (programming language),Python (programmalastırıw tili)
"Python is a high-level, general-purpose programming language.","Python – joqarı dárejeli, ulıwma maqsetli programmalastırıw tili."
Its design philosophy emphasizes code readability with the use of significant indentation.,Onıń dizayn filosofiyası zárúr sheginislerdi qollanıw arqalı kodtı oqıwǵa imkaniyat beredi.
Python is dynamically typed and garbage-collected.,Python dinamikalıq túrde teriledi hám shıǵındı jıynaladı.
"It supports multiple programming paradigms, including structured (particularly procedural), object-oriented and functional programming.","Ol strukturalıq (ásirese proceduralıq), obyektke baǵdarlanǵan hám funkcional baǵdarlamalastırıwdı qosqanda, birneshe baǵdarlamalastırıw paradigmaların qollaydı."
"It is often described as a ""batteries included"" language due to its comprehensive standard library.",Ol standart kitapxanasınıń keń kólemine baylanıslı jiyi batareya menen úskenelengen til retinde sáwlelenedi.
Guido van Rossum began working on Python in the late 1980s as a successor to the ABC programming language and first released it in 1991 as Python 0.9.0.,Gido van Rossum 1980 jıllardıń sońında ABC baǵdarlamalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde Python-da jumıs islep basladı hám onı 1991 jılı 0.9.0 retinde shıǵardı.
Python 2.0 was released in 2000.,Python 2.0 2000 jılı shıǵarıldı.
"Python 3.0, released in 2008, was a major revision not completely backward-compatible with earlier versions.",2008 jılı shıǵarılǵan Python 3.0 aldınǵı versiyaları menen tolıq keri úylesimli emes tiykarǵı versiya boldı.
"Python 2.7.18, released in 2020, was the last release of Python 2.","2020 jılı shıǵarılǵan Python 2.7.18, Python 2 sońǵı shıǵarılımı boldı."
"Python consistently ranks as one of the most popular programming languages, and has gained widespread use in the machine learning community.",Python turaqlı túrde eń ataqlı baǵdarlamalastırıw tilleriniń biri bolıp tabıladı hám mashinalı oqıtıw jámiyetshiliginde keńnen qollanıladı.
"Python was invented in the late 1980s by Guido van Rossum at Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) in the Netherlands as a successor to the ABC programming language, which was inspired by SETL, capable of exception handling and interfacing with the Amoeba operating system.","Python 1980-jıllardıń ayaǵında Niderlandiyadaǵı Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) mákemesinde Gido van Rossum menen SETL ilhamlandırılǵan, Amoeba operaciyalıq sistemasında arnawlı redaktorlawǵa hám interfeyske qábiletli ABC baǵdarlamalastırıw tiliniń miyrasxorı retinde oylap taptı."
Its implementation began in December 1989.,Onı ámelge asırıw 1989 jıl dekabrde baslandı.
"Van Rossum shouldered sole responsibility for the project, as the lead developer, until 12 July 2018, when he announced his ""permanent vacation"" from his responsibilities as Python's ""benevolent dictator for life"" (BDFL), a title the Python community bestowed upon him to reflect his long-term commitment as the project's chief decision-maker (he's since come out of retirement and is self-titled ""BDFL-emeritus"").","Van Rossum jobanıń jetekshisi hám islep shıǵıwshısı retinde 2018 jıl 12 iyulge shekem, ol Python-nıń ómir boyı miyrimli diktatorı (BDFL) retindegi minnetlerin turaqlı demalısın járiyalaǵanǵa deyin jobaǵa juwapker boldı. Python jámiyetshiligi oǵan jobanıń bas sheshim qabıllawshısı retinde óziniń uzaq múddetli minnetlemesin kórsetiw ushın bergen ataǵın (ol pensiyaǵa shıqqanǵa shekem hám ózin BDFL-miynetkesh dep ataydı)."
"In January 2019, active Python core developers elected a five-member Steering Council to lead the project.",2019 jıl yanvarda belsendi Python tiykarǵı jaratıwshıları jobanı basqarıw ushın bes aǵzadan ibarat Basqarıw keńesin sayladı.
"Python 2.0 was released on 16 October 2000, with many major new features such as list comprehensions, cycle-detecting garbage collection, reference counting, and Unicode support.","Python 2.0 2000 jıl 16 oktyabrde shıǵarıldı, onıń ishinde dizimdi túsiniw, cikldi anıqlaytuǵın shıǵındı jıynaw, siltemelerdi sanaw hám Yunikodtı qollaw sıyaqlı kóplegen jańa imkaniyatlar bar."
"Python 3.0, released on 3 December 2008, with many of its major features backported to Python 2.6.x and 2.7.x.","Python 3.0, 2008 jıl 3 dekabrde shıǵarıldı, onıń kóplegen tiykarǵı imkaniyatları Python 2.6.x hám 2.7.x versiyalarına tiykarlanǵan."
"Releases of Python 3 include the 2to3 utility, which automates the translation of Python 2 code to Python 3.",Python 3 shıǵarılımları Python 2 kodın Python 3 tiline awdarıwdı avtomatlastıratuǵın 2to3 utilitasın qamtıydı.
"Python 2.7's end-of-life was initially set for 2015, then postponed to 2020 out of concern that a large body of existing code could not easily be forward-ported to Python 3.","Python 2.7 xızmet etiw múddeti dáslebinde 2015 jılǵa belgilendi, sonnan keyin qollanıwdaǵı kodtıń úlken bólegi Python 3-ke ańsat jetkerip beriliwi múmkin emes degen alańlawshılıq penen 2020 jılǵa almastırıldı."
No further security patches or other improvements will be released for it.,Soń qáwipsizlik patchları yamasa basqa jaqsılawlar shıǵarılmaydı.
"Currently only 3.8 and later are supported (2023 security issues were fixed in e.g. 3.7.17, the final 3.7.x release).","Házirgi waqıtta tek 3.8 hám onnan keyingi versiyalarǵa qollaw kórsetiledi (2023 qáwipsizlik máselesi, mısalı: 3.7.17, sońǵı 3.7.x shıǵarılımında dúzetildi)."
"While Python 2.7 and older is officially unsupported, a different unofficial Python implementation, PyPy, continues to support Python 2, i.e. ""2.7.18+"" (plus 3.9 and 3.10), with the plus meaning (at least some) ""backported security updates"".","Python 2.7 hám onnan joqarı versiyasına rásmiy túrde qollaw kórsetilmegeni menen, Python-nıń basqa rásmiy emes engiziwi PyPy, Python 2-ge qollaw kórsetiwdi dawam etpekte, yaǵnıy ""2.7.18+"" (plyus 3.9 hám 3.10), plyus mánisi (kem degende ayırım) qorǵalǵan qáwipsizlik jańalawları ."
"In 2021 (and again twice in 2022), security updates were expedited, since all Python versions were insecure (including 2.7) because of security issues leading to possible remote code execution and web-cache poisoning. In 2022, Python 3.10.4 and 3.9.12 were expedited and 3.8.13, because of many security issues.","2021 jılı (hám 2022 jılı taǵı eki ret) qáwipsizlik jańalawları jedelletildi, óytkeni aralıqtan kodtıń orınlanıwına hám veb-keshtiń uwlanıwına ákeletuǵın qáwipsizlik máselelerine baylanıslı barlıq Python versiyaları qáwipli boldı (sonıń ishinde 2.7) 2022 jılı kóplegen qáwipsizlik máselelerine baylanıslı Python 3.10.4 hám 3.9.12 tezlestirildi hám 3.8.13."
"When Python 3.9.13 was released in May 2022, it was announced that the 3.9 series (joining the older series 3.8 and 3.7) would only receive security fixes in the future.","Python 3.9.13 2022 jıl may ayında shıǵarılǵan gezde, 3.9 seriyası (eski 3.8 hám 3.7 seriyalarına qosılatuǵın) keleshekte tek qáwipsizlik dúzetiwlerin alatuǵını tuwralı xabarlandı."
"On 7 September 2022, four new releases were made due to a potential denial-of-service attack: 3.10.7, 3.9.14, 3.8.14, and 3.7.14.","2022 jıl 7 sentyabrde itimal xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimine baylanıslı tórt jańa shıǵarılım jaratıldı: 3.10.7, 3.9.14, 3.8.14 hám 3.7.14."
"As of October 2023, Python 3.12 is the stable release, and 3.12 and 3.11 are the only versions with active (as opposed to just security) support.",2023 jıl oktyabrdegi jaǵday boyınsha Python 3.12 turaqlı shıǵarılım hám 3.12 hám 3.11 belsendi (tek qáwipsizlikke qaraǵanda) qollaw kórsetiletuǵın jalǵız versiyalar bolıp tabıladı.
Notable changes in 3.11 from 3.10 include increased program execution speed and improved error reporting.,3.10-nan 3.11-degi ayrıqsha ózgerislerge baǵdarlamanı orınlaw tezligin arttırıw hám qáte tuwralı esabat beriwdi jaqsılaw kiredi.
Every Python release since 3.5 has added some syntax to the language.,3.5 ten berli hárbir Python shıǵarılımı tilge ayırım sintaksisti qostı.
3.10 added the | union type operator [66] and the match and case keywords (for structural pattern matching statements).,3.10 | qosıldı awqam túriniń operatorı hám sáykeslik penen jaǵday gilt sózleri (strukturalıq modeldi sáykeslendiriw maǵlıwmatları ushın).
3.11 expanded exception handling functionality. Python 3.12 added the new keyword type.,3.11 arnawlı jaǵdaylardı redaktorlaw funkciyasınıń keńeytilgen Python 3.12 jańa gilt sóz túrin qostı.
"Python 3.11 claims to be between 10 and 60% faster than Python 3.10, and Python 3.12 adds another 5% on top of that.","Python 3.11 Python 3.10 versiyasına qaraǵanda 10 hám 60% tezirek dep málimleydi, al Python 3.12 onıń ústine taǵı 5% qosadı."
"It also has improved error messages, and many other changes.","Sonday-aq, onıń jaqsılanǵan qáte tuwralı xabarları hám basqa da kóplegen ózgerisleri bar."
"Since 27 June 2023, Python 3.8 is the oldest supported version of Python (albeit in the 'security support' phase), due to Python 3.7 reaching end-of-life.","2023 jıl 27 iyunnan baslap Python 3.8 — Python 3.7-niń xızmet etiw múddetiniń juwmaqlanıwına baylanıslı, Python baǵdarlamasınıń eń góne qollaw kórsetiletuǵın versiyası (qáwipsizlikti qollaw basqıshında bolsa da)."
Python 3.13 introduced an incremental garbage collector (producing shorter pauses for collection in programs with a lot of objects); an experimental JIT compiler; and removals from the C API.,Python 3.13 qosımsha shıǵındı jıynaǵıshtı kirgizdi (obyektleri kóp baǵdarlamalarda jıynaw ushın qısqa úzilislerdi isleydi); eksperimentlik JIT kompilyatorı; hám C API-den óshiriwler.
"Some standard library modules and many deprecated classes, functions and methods, will be removed in Python 3.15 and or 3.16.","Ayırım standart kitapxana modulleri hám kóplegen eskirgen klaslar, funkciyalar menen metodlar Python 3.15 hám 3.16 versiyalarında óshiriledi."
"Starting with 3.13, it and later versions have 2 years of full support (up from one and a half); followed by 3 years of security support (for same total support as before).",3.13-ten baslap onıń hám onnan keyingi versiyalarında 2 jıl tolıq qollaw bar (bir yarımnan joqarı); onnan keyin 3 jıl qáwipsizlikti qollaw (burınǵıday ulıwma qollaw ushın).
Design philosophy and features,Dizayn filosofiyası hám ózgeshelikleri
Python is a multi-paradigm programming language.,Python - kóp paradigmalı programmalastırıw tili.
"Object-oriented programming and structured programming are fully supported, and many of their features support functional programming and aspect-oriented programming (including metaprogramming and metaobjects).",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw hám strukturalıq programmalastırıw tolıq qollawǵa iye hám olardıń kóplegen imkaniyatları funkcionallıq programmalastırıwdı hám aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı (metaprogrammalastırıwdı hám metaobyektlerdi qosqanda) qollaydı.
"Many other paradigms are supported via extensions, including design by contract and logic programming.","Kóplegen basqa paradigmalar keńeytpeler arqalı qollaydı, sonıń ishinde shártnama boyınsha dizayn hám logikalıq programmalastırıw qollap-quwatlanadı."
Python uses dynamic typing and a combination of reference counting and a cycle-detecting garbage collector for memory management.,Python yadtı basqarıw ushın dinamikalıq teriwdi hám siltemelerdi sanaw kombinaciyasın hám cikldı anıqlaytuǵın shıǵındı jıynawshı kombinaciyasın paydalanadı.
"It uses dynamic name resolution (late binding), which binds method and variable names during program execution.",Ol baǵdarlamanı orınlaw gezinde usıl menen ózgeriwshi atlardı baylanıstıratuǵın dinamikalıq atama ruqsatın (kesh baylanıstırıw) paydalanadı.
Its design offers some support for functional programming in the Lisp tradition.,Onıń dizaynı Lisp tradiciyasında funkcional programmalastırıwǵa ayırım qollawdı usınadı.
"It has filter,mapandreduce functions; list comprehensions, dictionaries, sets, and generator expressions.","Onıń filtr, kishireytiw funkciyaları bar; Túsiniwlerdi, sózliklerdi, jıynaqlardı hám generator ańlatpaların dizimge aladı."
The standard library has two modules (itertools and functools) that implement functional tools borrowed from Haskell and Standard ML.,Standart kitapxanada Haskell hám Standard ML-den alınǵan funkcional qurallardı ámelge asıratuǵın eki modul (itertools hám functools) bar.
Dart (programming language),Dart (programmalastırıw tili)
Dart is a programming language designed by Lars Bak and Kasper Lund and developed by Google.,Dart - bul Lars Bak penen Kasper Lund tárepinen islep shıǵarılǵan hám Google tárepinen jaratılǵan programmalastırıw tili.
It can be used to develop web and mobile apps as well as server and desktop applications.,"Onı veb hám mobil qosımshalardı, sonday-aq server hám desktop (jumıs stolı) qosımshaların islep shıǵarıw ushın paydalanıwǵa boladı."
"Dart is an object-oriented, class-based, garbage-collected language with C-style syntax.","Dart - C stilindegi sintaksisi bar obyektke baǵdarlanǵan, klasqa tiykarlanǵan, shıǵındı jıynaytuǵın til."
"It can compile to machine code, JavaScript, or WebAssembly.","Ol mashinalı kodqa, JavaScript yamasa WebAssembly-di kompilyaciya ete aladı."
"It supports interfaces, mixins, abstract classes, reified generics and type inference.","Ol interfeyslerdi, miksinlerdi, abstrakt klaslardı, anıqlanǵan generiklerdi hám tipli juwmaqlardı qollaydı."
"Dart was unveiled at the GOTO conference in Aarhus, Denmark, October 10–12, 2011.",Dart 2011 jılı 10-12 oktyabrde Daniyanıń Orxus qalasında ótkerilgen GOTO konferenciyasında tanıstırıldı.
Lars Bak and Kasper Lund founded the project.,Lars Bak penen Kasper Lund proektke tiykar saldı.
"Dart 1.0 was released on November 14, 2013.",Dart 1.0 2013 jıl 14-noyabrde shıǵarıldı.
Dart had a mixed reception at first.,Dart dáslebinde aralas boldı.
Some criticized the Dart initiative for fragmenting the web because of plans to include a Dart VM in Chrome.,"Ayırımlar Dart baslamasın Chrome sistemasına Dart VM qosıwdı rejelestirgenlikten, vebti bólgeni ushın sınǵa aldı."
Those plans were dropped in 2015 with the Dart 1.9 release.,Bul rejeler 2015 jılı Dart 1.9 shıǵarılımı menen biykarlandı.
Focus changed to compiling Dart code to JavaScript.,Focus Dart kodın JavaScript-ke kompilyaciyalawǵa ózgertildi.
Dart 2.0 was released in August 2018 with language changes including a type system.,"Dart 2.0 2018 jıl avgust ayında tiplik sistemanı qosıp, til ózgerisleri menen shıǵarıldı."
"Dart 2.6 introduced a new extension, dart2native.",Dart 2.6 jańa Dart2native keńeytpesin usındı.
"This extended native compilation to the Linux, macOS, and Windows desktop platforms.","Bul Linux, macOS hám Windows jumıs stolı platformalarına arnalǵan keńeytilgen jergilikli kompilyaciya."
Earlier developers could create new tools using only Android or iOS devices.,Burınǵı islep shıǵarıwshılar tek Android yamasa iOS qurılmaların paydalanıp jańa qurallar jarata alatuǵın edi.
"With this extension, developers could deploy a program into self-contained executables.",Bul keńeytpe menen islep shıǵarıwshılar programmanı jeke orınlanatuǵın fayllarǵa jaylastıra aladı.
The Dart SDK doesn't need to be installed to run these self-contained executables.,Bul jeke orınlanatuǵın fayllardı iske túsiriw ushın Dart SDK ornatıwdıń zárúrligi joq.
"The Flutter toolkit integrates Dart, so it can compile on small services like backend support.","Flutter qurallar jıynaǵı Dart-tı biriktiredi, sonlıqtan ol serverdi qollaw sıyaqlı kishi xızmetlerdi kompliyaciya ete aladı."
Dart 3.0 was released in May 2023 with changes to the type system to require sound null safety.,Dart 3.0 2023 jıl mayda shıǵarıldı dawıs nol qáwipsizlikti talap etetuǵın tip sistemasına ózgertiwler menen.
"This release included new features like records, patterns, and class modifiers.","Bul shıǵarılım jazbalar, úlgiler hám klass modifikatorları sıyaqlı jańa imkaniyatlardı qamtıydı."
Dart can compile to WebAssembly since version 3.4.,Dart 3.4 versiyasınan baslap Web Assembly-ge kompilyaciya ete aladı.
Flutter (software),Flutter (programmalıq támiynat)
Flutter is an open-source UI software development kit created by Google.,Flutter –Google tárepinen jaratılǵan ashıq kodlı UI programmalıq támiynatın jaratıw jıynaǵı.
"It can be used to develop cross platform applications from a single codebase for the web, Fuchsia, Android, iOS, Linux, macOS, and Windows.","Onı veb, Fuchsia, Android, iOS, Linux, macOS hám Windows ushın bir kod bazasınan kross-platformalıq qosımshalardı jaratıw ushın paydalanıwǵa boladı."
"First described in 2015, Flutter was released in May 2017.","Dáslepki ret 2015 jılı táriyiplengen, Flutter 2017 jıldıń may ayında shıǵarıldı."
Flutter is used internally by Google in apps such as Google Pay and Google Earth as well as by other software developers including ByteDance[10] and Alibaba.,"Flutterdi Google kompaniyası Google Pay hám Google Earth sıyaqlı qosımshalarda, sonday-aq ByteDance hám Alibaba qosqanda, basqa programmalıq támiynat islep shıǵarıwshıları da paydalanadı."
Flutter consists of both a UI language and a rendering engine.,Flutter UI tili menen kórsetiw mexanizminen ibarat.
"When a Flutter application is compiled, it ships with both the UI code and the rendering engine, which is about 4 MB compressed.","Flutter qosımshası kompilyaciyalanǵanda, ol UI kodı menen hám shama menen 4 Mbayt qısılǵan kórsetiw mexanizmi menen birge jetkiziledi."
"This is in contrast to many other UI frameworks that rely on a separate rendering engine and only ship the UI code, such as native Android apps which rely on the device-level Android SDK or HTML/JavaScript Web apps that rely on the user's HTML engine and JavaScript engine.","Bul bólek kórsetiw mexanizmine súyenetuǵın hám tek UI kodın jiberetuǵın kóplegen basqa UI freymvorklardan ayırmashılıǵı, mısalı qurılma dárejesindegi Android SDK tiykarındaǵı Android qosımshaları yamasa paydalanıwshınıń HTML mexanizmine tiykarlanǵan HTML/JavaScript veb qosımshaları hám JavaScript mexanizmi bolıp tabıladı."
Flutter's complete control of its rendering pipeline makes supporting multiple platforms simpler as it only needs the platform to support running native code such as via the Android Java Native Interface rather than support Flutter's UI model in its entirety.,"Flutterdiń renderlew liniyasın tolıq basqarıw birneshe platformalarǵa qollawdı jeńilletedi, óytkeni oǵan Flutter UI modelin tolıǵı menen qollawdıń ornına Android Java Native interfeysi sıyaqlı iske qosılǵan jergilikli kodtı qollaw ushın platforma kerek."
Widgets,Vidjetler
"The basic component in a Flutter program is a ""widget"", which can in turn consist of other widgets.","Flutter baǵdarlamasındaǵı tiykarǵı komponent vidjet bolıp tabıladı, ol óz gezeginde basqa vidjetlerden ibarat bolıwı múmkin."
"A widget describes the logic, interaction, and design of a UI element with an implementation similar to React.","Vidjet UI elementiniń logikasın, óz-ara háreketin hám dizaynın React-ke uqsas ámelge asırıw menen sáwlelendiredi."
"Unlike other cross-platform toolkits such as React Native and Xamarin which draw widgets using native platform components, Flutter renders widgets itself on a per-pixel basis.","Original platforma komponentlerin paydalanıp vidjetlerdi sızatuǵın React Native hám Xamarin sıyaqlı basqa kross-platformalıq qurallar jıynaqlarınan ayırmashılıǵı, Flutter vidjetlerdiń ózin piksel retinde kórsetedi."
There are two types of widgets: stateless and stateful.,Vidjetlerdiń eki túri bar: stateless hám stateful.
"Stateless widgets only update if their inputs change, meaning they otherwise won't need to be rebuilt when other elements of the screen change, while stateful widgets can call the setState() method to update an internal state and redraw.","Stateless vidjetlerdiń kirgiziwleri ózgergen jaǵdayda ǵana jańalanadı, yaǵnıy ekrannıń basqa elementleri ózgergende olardı qayta tiklew kerek bolmaydı, al stateful vidjetler ishki statustı jańalaw hám qayta sızıw ushın setState() metodın shaqıra aladı."
"Although widgets are the primary method of constructing Flutter applications, they can also be bypassed in favor of directly drawing on a canvas.","Vidjetler Flutter qosımshaların jaratıwdıń tiykarǵı metodı bolǵanı menen, olardı tikkeley súwret salıw paydasınan aylanıp ótiwge boladı."
This feature has been occasionally used to implement game engines in Flutter.,Bul imkaniyat geyde Flutter sistemasında oyın mexanizmlerin kirgiziw ushın paydalanıladı.
"In computing, a database is an organized collection of data or a type of data store based on the use of a database management system (DBMS), the software that interacts with end users, applications, and the database itself to capture and analyze the data.","Esaplawda maǵlıwmatlar bazası - bul maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew ushın sońǵı paydalanıwshılar menen, qosımshalar hám maǵlıwmatlar bazasınıń ózi menen óz-ara baylanısta bolǵan maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (MBBS) paydalanıwǵa tiykarlanǵan maǵlıwmatlardıń uyımlastırılǵan jıynaǵı yamasa maǵlıwmatlardı saqlaw túri."
The DBMS additionally encompasses the core facilities provided to administer the database.,MBBS qosımsha maǵlıwmatlar bazasın basqarıw ushın berilgen tiykarǵı qurallardı qamtıydı.
"The sum total of the database, the DBMS and the associated applications can be referred to as a database system.","Maǵlıwmatlar bazasınıń, MBBS hám baylanıslı qosımshalardıń jıynaǵın maǵlıwmatlar bazası sisteması dep atawǵa boladı."
"Often the term ""database"" is also used loosely to refer to any of the DBMS, the database system or an application associated with the database.","Kóbinese maǵlıwmatlar bazası termini hár qanday MBBS, maǵlıwmatlar bazası sisteması yamasa maǵlıwmatlar bazası menen baylanıslı qosımshaǵa silteme beriw ushın erkin qollanıladı."
"Small databases can be stored on a file system, while large databases are hosted on computer clusters or cloud storage.","Kishi maǵlıwmatlar bazaların fayl sistemada saqlawǵa boladı, al úlken maǵlıwmatlar bazaları kompyuter klasterlerde yamasa bultlı saqlaǵıshta saqlanadı."
"The design of databases spans formal techniques and practical considerations, including data modeling, efficient data representation and storage, query languages, security and privacy of sensitive data, and distributed computing issues, including supporting concurrent access and fault tolerance.","Maǵlıwmatlar bazaların proektlestiriw formal metodlar menen ámeliy pikirlerdi qamtıydı, sonıń ishinde maǵlıwmatlardı modellestiriw, maǵlıwmatlardı ónimli usınıw hám saqlaw, soraw tilleri, qupıya maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi menen qupıyalılıǵı, sonıń menen qatar bir mezgilde erisiwdi qollaw hám qátelerge shıdamlılıqtı qosqanda, bólistirilgen máselelerdi óz ishine aladı."
Computer scientists may classify database management systems according to the database models that they support.,Kompyuter alımları maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaların qollaytuǵın maǵlıwmatlar bazası modellerine sáykes klassifikaciyalaydı.
Relational databases became dominant in the 1980s.,Relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası 1980 jılları ústem boldı.
"These model data as rows and columns in a series of tables, and the vast majority use SQL for writing and querying data.",Bul model maǵlıwmatları kesteler qatarındaǵı qatarlar menen baǵanalar retinde hám olardıń basım kópshiligi maǵlıwmatlardı jazıw hám soraw ushın SQL tilin paydalanadı.
"In the 2000s, non-relational databases became popular, collectively referred to as NoSQL, because they use different query languages.","2000 jılları relyaciyalıq emes maǵlıwmatlar bazası ataqlı boldı, olar NoSQL dep ataladı, óytkeni olar hártúrli soraw tillerin paydalanadı."
Terminology and overview,Terminologiya hám sholıw
"Formally, a ""database"" refers to a set of related data accessed through the use of a ""database management system"" (DBMS), which is an integrated set of computer software that allows users to interact with one or more databases and provides access to all of the data contained in the database (although restrictions may exist that limit access to particular data).","Rásmiy túrde, maǵlıwmatlar bazası paydalanıwshılarǵa bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazaları menen óz-ara háreketlesiwge imkaniyat beretuǵın hám kiriwdi támiyinleytuǵın kompyuter programmalıq támiynattıń integraciyalasqan jıynaǵı bolıp tabılatuǵın maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (MBBS) paydalanıw arqalı kiriwge baylanıslı maǵlıwmatlar jıynaǵın bildiredi, yaǵnıy maǵlıwmatlar bazasındaǵı barlıq maǵlıwmatlar (biraq belgili bir maǵlıwmatlarǵa kiriwdi shekleytuǵın sheklewler bolıwı múmkin)."
"The DBMS provides various functions that allow entry, storage and retrieval of large quantities of information and provides ways to manage how that information is organized.","MBBS úlken kólemdegi informaciyanı kirgiziwge, saqlawǵa hám alıwǵa imkaniyat beretuǵın hártúrli funkciyalardı támiyinleydi hám bul informaciyanıń qalay uyımlastırılǵanın basqarıw usılların usınadı."
"Because of the close relationship between them, the term ""database"" is often used casually to refer to both a database and the DBMS used to manipulate it.","Olardıń arasında tıǵız baylanıs bolǵanlıqtan, maǵlıwmatlar bazası termini kóbinese maǵlıwmatlar bazasına hám onı basqarıw ushın paydalanatuǵın MBBS-na silteme beriw ushın tosınnan paydalanıladı."
"Outside the world of professional information technology, the term database is often used to refer to any collection of related data (such as a spreadsheet or a card index) as size and usage requirements typically necessitate use of a database management system.","Kásiplik informaciyalıq texnologiyalar áleminen tıs maǵlıwmatlar bazası termini jiyi hár qanday tiyisli maǵlıwmatlar jıynaǵına (elektron keste yamasa kartoteka sıyaqlı) silteme beriw ushın paydalanıladı, óytkeni ólshem menen paydalanıw talapları ádette maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın paydalanıwdı talap etedi."
Existing DBMSs provide various functions that allow management of a database and its data which can be classified into four main functional groups:,Qollanıwdaǵı MBBS tórt tiykarǵı funkcional toparǵa bóliniwi múmkin maǵlıwmatlar bazasın hám onıń maǵlıwmatların basqarıwǵa imkaniyat beretuǵın hár túrli funkciyalardı támiyinleydi:
"Data definition – Creation, modification and removal of definitions that detail how the data is to be organized.","Maǵlıwmatlardı anıqlaw - maǵlıwmatlardı shólkemlestiriwdi anıqlaytuǵın anıqlamalardı jaratıw, ózgertiw hám óshiriw."
"Update – Insertion, modification, and deletion of the data itself.","Jańalaw - anıq maǵlıwmatlardı kirgiziw, ózgertiw hám óshiriw."
"Retrieval – Selecting data according to specified criteria (e.g., a query, a position in a hierarchy, or a position in relation to other data) and providing that data either directly to the user, or making it available for further processing by the database itself or by other applications.",Izlew - informaciyanı tikkeley paydalanıwǵa yamasa basqa qollanbalar menen keyingi qayta islewge arnalǵan formada beriw.
"The retrieved data may be made available in a more or less direct form without modification, as it is stored in the database, or in a new form obtained by altering it or combining it with existing data from the database.",Alınǵan maǵlıwmatlar tiykarınan maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın formada yamasa maǵlıwmatlar bazasındaǵı bar maǵlıwmatlardı ózgertiw yamasa biriktiriw arqalı alınǵan jańa formada bolıwı múmkin.
"Administration – Registering and monitoring users, enforcing data security, monitoring performance, maintaining data integrity, dealing with concurrency control, and recovering information that has been corrupted by some event such as an unexpected system failure.","Administraciyalıq - paydalanıwshılardı dizimnen ótkeriw hám baqlaw, maǵlıwmatlar qáwipsizligin támiyinlew, ónimlilikti baqlaw, maǵlıwmatlar tutaslıǵın saqlaw, parallel baqlaw menen jumıs islew hám sistemanıń kúpegen sátsizligi sıyaqlı ayırım waqıyalar menen búlingen informaciyanı tiklew."
Both a database and its DBMS conform to the principles of a particular database model.,"Maǵlıwmatlar bazası da, onıń MBBS belgili bir maǵlıwmatlar bazası úlgisiniń principlerine sáykes keledi."
" ""Database system"" refers collectively to the database model, database management system, and database.","Maǵlıwmatlar bazası sisteması ulıwma maǵlıwmatlar bazası modeline, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasına hám maǵlıwmatlar bazasına kiredi."
"Physically, database servers are dedicated computers that hold the actual databases and run only the DBMS and related software.",Fizikalıq tárepten maǵlıwmatlar bazası serverleri anıq maǵlıwmatlar bazaların saqlaytuǵın hám tek MBBS menen baylanıslı programmalıq quraldı iske qosatuǵın arnawlı kompyuterler bolıp tabıladı.
"Database servers are usually multiprocessor computers, with generous memory and RAID disk arrays used for stable storage.","Maǵlıwmatlar bazasınıń serverleri, ádette turaqlı saqlaw ushın keń yadı hám RAID disk massivleri bar kóp processorlı kompyuterler bolıp tabıladı."
"Hardware database accelerators, connected to one or more servers via a high-speed channel, are also used in large-volume transaction processing environments.",Joqarı tezliktegi kanal arqalı bir yamasa bir neshe serverlerge qosılǵan informaciyalıq maǵlıwmatlar bazası úlken kólemdegi tranzakciyalardı qayta islew ortalıqlarında da qollanıladı.
DBMSs are found at the heart of most database applications.,MBBS kóplegen maǵlıwmatlar bazası qosımshalarınıń tiykarında jaylasqan.
"DBMSs may be built around a custom multitasking kernel with built-in networking support, but modern DBMSs typically rely on a standard operating system to provide these functions.","MBBS ornatılǵan tarmaq qollawı bar arnawlı kóp wazıypalı yadronıń átirapında qurılıwı múmkin, biraq házirgi waqıttaǵı MBBS ádette bul funkciyalardı támiyinlew ushın standart operaciyalıq sistemaǵa súyenedi."
"Since DBMSs comprise a significant market, computer and storage vendors often take into account DBMS requirements in their own development plans.","MBBS aytarlıqtay bazardı quraytuǵınlıqtan, kompyuterler menen saqlawdı jetkiziwshiler ózleriniń rawajlanıw jobalarında da MBBS talapların jiyi esapqa aladı."
"Databases and DBMSs can be categorized according to the database model(s) that they support (such as relational or XML), the type(s) of computer they run on (from a server cluster to a mobile phone), the query language(s) used to access the database (such as SQL or XQuery), and their internal engineering, which affects performance, scalability, resilience, and security.","Maǵlıwmatlar bazaları menen MBBS olar qollaytuǵın maǵlıwmatlar bazası modeline (modellerine) (mısalı, relyaciyalıq yamasa XML), olar jumıs isleytuǵın kompyuterdiń túrine (túrlerine) (server klasterin uyalı telefonǵa), soraw tiline (yamasa) sáykes bóliniwi múmkin.) maǵlıwmatlar bazasına kiriw ushın qollanıladı (mısalı, SQL yamasa XQuery) hám ónimlilikke, masshtablawǵa, turaqlılıqqa hám qáwipsizlikke tásir etetuǵın olardıń ishki injeneriyasına."
"The sizes, capabilities, and performance of databases and their respective DBMSs have grown in orders of magnitude.","Maǵlıwmatlar bazalarınıń hám olardıń sáykes MBBS ólshemleri, imkaniyatları hám ónimliligi úlken dárejege ósti."
"These performance increases were enabled by the technology progress in the areas of processors, computer memory, computer storage, and computer networks.","Bul ónimlilikti arttırıwǵa processorlar, kompyuter yadı hám kompyuter tarmaqları tarawlarındaǵı texnologiyalıq alǵa ilgerlew imkaniyatın berdi."
"The concept of a database was made possible by the emergence of direct access storage media such as magnetic disks, which became widely available in the mid-1960s; earlier systems relied on sequential storage of data on magnetic tape.",Maǵlıwmatlar bazası koncepciyası 1960 jıllardıń ortasında keńnen tarqalǵan magnitli diskler sıyaqlı tikkeley tasıwshı saqlaw qurallarınıń payda bolıwı menen múmkin boldı; burınǵı sistemalar magnitli lentadaǵı maǵlıwmatlardı saqlawǵa súyendi.
"The subsequent development of database technology can be divided into three eras based on data model or structure: navigational, SQL/relational, and post-relational.","Maǵlıwmatlar bazası texnologiyasınıń keyingi rawajlanıwı maǵlıwmatlar modeline yamasa strukturasına tiykarlanǵan úsh dáwirge bóliwge boladı: navigaciyalıq, SQL/relyaciyalıq hám keyingi relyaciyalıq."
The two main early navigational data models were the hierarchical model and the CODASYL model (network model).,Eki tiykarǵı erte navigaciyalıq maǵlıwmatlar modeli iyerarxiyalıq model hám CODASYL modeli (tarmaq modeli) edi.
These were characterized by the use of pointers (often physical disk addresses) to follow relationships from one record to another.,Olar bir jazbadan ekinshisine qatnastı baqlaw ushın kórsetkishlerdi (kóbinese fizikalıq disk adressleri) paydalanıw menen sáwlelendi.
"The relational model, first proposed in 1970 by Edgar F. Codd, departed from this tradition by insisting that applications should search for data by content, rather than by following links.","Dáslepki ret 1970 jılı Edgar F.Kodd usınǵan relyaciyalıq model qollanbalar maǵlıwmatlardı keyingi siltemeler arqalı emes, mazmunı boyınsha izlew kerek dep talap etiw arqalı usı dástúrden shıqtı."
"The relational model employs sets of ledger-style tables, each used for a different type of entity.",Relyaciyalıq modelde hárqaysısı basqa túri ushın paydalanatuǵın buxgalterlik kitap stilindegi kesteler jıynaǵı qollanıladı.
Only in the mid-1980s did computing hardware become powerful enough to allow the wide deployment of relational systems (DBMSs plus applications).,Tek 1980-jıllardıń ortasında ǵana esaplaw texnikası relyaciyalıq sistemalardı (MBBS hám qosımshalar) keńnen qollanıwǵa imkaniyat beretuǵınday kúshli boldı.
"By the early 1990s, however, relational systems dominated in all large-scale data processing applications, and as of 2018 they remain dominant: IBM Db2, Oracle, MySQL, and Microsoft SQL Server are the most searched DBMS.","Degen menen 1990 jıllardıń basında relyaciyalıq sistemalar barlıq keń kólemli maǵlıwmatlardı qayta islew qosımshalarında basım boldı hám 2018 jılıda olar ústem bolıp qaladı: IBM Db2, Oracle, MySQL hám Microsoft SQL Server eń kóp izlenetuǵın MBBS bolıp tabıladı.[6] Relyaciyalıq model ushın standartlastırılǵan SQL maǵlıwmatlar bazasınıń ústem tili basqa maǵlıwmatlar modelleri ushın maǵlıwmatlar bazası tillerine tásir etti."
"The dominant database language, standardized SQL for the relational model, has influenced database languages for other data models. Object databases were developed in the 1980s to overcome the inconvenience of object–relational impedance mismatch, which led to the coining of the term ""post-relational"" and also the development of hybrid object–relational databases.","Obyektli maǵlıwmarlar bazası 1980 jılları obyekt penen relyaciyalıq tosıqtıń sáykessizliginiń qolaysızlıǵın aldın alıw ushın islep shıǵarıldı, bul post-relyaciyalıq terminniń payda bolıwına, sonıń menen bir qatarda gibridli-relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınıń rawajlanıwına ákeldi."
"The next generation of post-relational databases in the late 2000s became known as NoSQL databases, introducing fast key–value stores and document-oriented databases.","2000 jıllardıń aqırında relyaciyadan keyingi maǵlıwmatlar bazalarınıń keyingi áwladı tez gilt-mánis saqlaǵıshların hám hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaların engizip, NoSQL maǵlıwmatlar bazaları retinde belgili boldı."
"A competing ""next generation"" known as NewSQL databases attempted new implementations that retained the relational/SQL model while aiming to match the high performance of NoSQL compared to commercially available relational DBMSs.",NewSQL maǵlıwmatlar bazaları dep atalatuǵın básekiles keyingi áwlad kommerciyalı relyaciyalıq MBBS menen salıstırǵanda NoSQL-diń joqarı ónimliligin sáykeslendiriwge baǵdarlanǵan relyaciyalıq/SQL modelin saqlaytuǵın jańa engiziwlerge háreketti basladı.
"2000s, NoSQL and NewSQL","2000, NoSQL hám NewSQL"
XML databases are a type of structured document-oriented database that allows querying based on XML document attributes.,XML maǵlıwmatlar bazaları XML hújjetiniń atributları tiykarında soraw jaratıwǵa imkaniyat beretuǵın strukturalıq hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası túri bolıp tabıladı.
"XML databases are mostly used in applications where the data is conveniently viewed as a collection of documents, with a structure that can vary from the very flexible to the highly rigid: examples include scientific articles, patents, tax filings, and personnel records.","XML maǵlıwmatlar bazaları tiykarınan maǵlıwmatlar júdá iykemliden qattı qatańǵa shekem ózgeriwi múmkin maǵlıwmatlar jıynaǵı retinde qolaylı qarastırılatuǵın qollanbalarda qollanıladı: mısalı ilimiy maqalalar, patentler, salıq ótinishleri hám kadrlıq jazbalar kiredi."
"NoSQL databases are often very fast, do not require fixed table schemas, avoid join operations by storing denormalized data, and are designed to scale horizontally.","NoSQL maǵlıwmatlar bazaları kóbinese júdá tez, bekitilgen keste sxemaların talap etpeydi, normadan tıs maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı biriktiriw operaciyaların boldırmaydı hám gorizontal masshtablawǵa arnalǵan."
"In recent years, there has been a strong demand for massively distributed databases with high partition tolerance, but according to the CAP theorem, it is impossible for a distributed system to simultaneously provide consistency, availability, and partition tolerance guarantees.","Sońǵı jılları bóliwge shıdamlılıǵı joqarı ǵalabalıq en jayǵan maǵlıwmatlar bazalarına talap joqarı boldı, biraq CAP teoremasına sáykes, bólingen sistema bir mezgilde sistemalı, qoljetimlilik hám bólimlerge shıdamlılıq kepilliklerin támiyinlew múmkin emes."
"A distributed system can satisfy any two of these guarantees at the same time, but not all three.","Bólingen sistema bir waqıtta usı kepilliklerdiń hár qanday ekewin qanaatlandıra aladı, biraq úshewin birdey emes."
"For that reason, many NoSQL databases are using what is called eventual consistency to provide both availability and partition tolerance guarantees with a reduced level of data consistency.",Usı sebepli kóplegen NoSQL maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlar sáykesliginiń tómenletilgen dárejesi menen qoljetimlilik penen bólimge shıdamlılıq kepilliklerin támiyinlew ushın túpkilikli sáykeslik dep atalatuǵın nárseni paydalanadı.
NewSQL is a class of modern relational databases that aims to provide the same scalable performance of NoSQL systems for online transaction processing (read-write) workloads while still using SQL and maintaining the ACID guarantees of a traditional database system.,"NewSQL - bul SQL-di paydalanıwda hám dástúrli maǵlıwmatlar bazası sitemasınıń ACID kepilliklerin saqlap, tranzakciyalardı onlayn qayta islew (oqıw-jazıw) jumıs júklemeleri ushın NoSQL sistemalarınıń birdey masshtablanatuǵın ónimliligin támiyinlewge baǵdarlanǵan zamanagóy relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası klası."
Overview,Sholıw
Integrated development environments are designed to maximize programmer productivity by providing tight-knit components with similar user interfaces.,Biriktirilgen islep shıǵıw ortalıqları uqsas paydalanıwshı interfeysleri bar tıǵız biriktirilgen komponentlerdi támiyinlew arqalı baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwǵa arnalǵan.
IDEs present a single program in which all development is done.,IDE barlıq islep shıǵıw orınlanatuǵın jalǵız programmanı usınadı.
"This program typically provides many features for authoring, modifying, compiling, deploying and debugging software.","Bul programma ádette programmalıq támiynattı jaratıwǵa, ózgertiwge, kompilyaciyalawǵa, jaylastırıwǵa hám dúzetiwge arnalǵan kóplegen imkaniyatlardı támiyinleydi."
"This contrasts with software development using unrelated tools, such as vi, GDB, GNU Compiler Collection, or make.","Bul vi, GDB, GNU Compiler Collection yamasa make sıyaqlı baylanıslı emes qurallardı paydalanıp programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qarsı."
One aim of the IDE is to reduce the configuration necessary to piece together multiple development utilities.,IDE maqsetiniń biri bir neshe islep shıǵarıwshı utilitalardı biriktiriw ushın kerekli konfiguraciyanı azaytıw bolıp tabıladı.
"Instead, it provides the same set of capabilities as one cohesive unit.",Onıń ornına bir biriktirilgen birlik sıyaqlı imkaniyatlar jıynaǵın beredi.
"Reducing setup time can increase developer productivity, especially in cases where learning to use the IDE is faster than manually integrating and learning all of the individual tools.","Ornatıw waqtın qısqartıw baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwı múmkin, ásirese IDE paydalanıwdı úyreniw barlıq jeke qurallardı qol menen biriktiriw hám úyreniwden tezirek bolatuǵın jaǵdaylarda."
Tighter integration of all development tasks has the potential to improve overall productivity beyond just helping with setup tasks.,Barlıq islep shıǵıw tapsırmalarınıń anaǵurlım tereń integraciyası ornatıw tapsırmalarına járdemlesiw menen birge ulıwma ónimlilikti jaqsılawǵa imkaniyat beredi.
"For example, code can be continuously parsed while it is being edited, providing instant feedback when syntax errors are introduced, thus allowing developers to debug code much faster and more easily with an IDE.","Mısalı kodtı qayta islewde úziliksiz analizlewge boladı, bul sintaksislik qáteler kirgizilgende tez keri baylanıstı támiyinleydi, usılayınsha baǵdarlamashılarǵa IDE járdemi menen kodtı tezirek hám ańsat qayta islewge imkaniyat beredi."
"Some IDEs are dedicated to a specific programming language, allowing a feature set that most closely matches the programming paradigms of the language.","Ayırım IDE belgili bir programmalastırıw tiline arnalǵan, bul tildiń programmalastırıw paradigmalarına sáykes keletuǵın qásiyetler jıynaǵına imkaniyat beredi."
"However, there are many multiple-language IDEs.","Degen menen, kóplegen bir neshe tilli IDE bar."
"While most modern IDEs are graphical, text-based IDEs such as Turbo Pascal were in popular use before the availability of windowing systems like Microsoft Windows and the X Window System (X11).","Házirgi zamanagóy IDE-lerdiń kópshiligi grafikalıq bolǵanı menen, Turbo Pascal sıyaqlı tekstli IDE-ler Microsoft Windows hám X Window System (X11) sıyaqlı ayna sistemalarına bar bolǵanǵa shekem ataqlı boldı."
They commonly use function keys or hotkeys to execute frequently used commands or macros.,Olar jiyi qollanılatuǵın buyrıqlardı (komandalardı) yamasa makroslardı orınlaw ushın ádette funkcional klavishlerdi operativ klavishlerdi paydalanadı.
IDEs initially became possible when developing via a console or terminal.,IDE dáslebinde konsol yamasa terminal arqalı jazıw gezinde múmkin boldı.
"Early systems could not support one, since programs were submitted to a compiler or assembler via punched cards, paper tape, etc.","Programmalar kompilyatorǵa yamasa assemblerge perfokartalar, qaǵaz lenta t.b. arqalı jiberilgenlikten burınǵı sistemalar birewin qollay almadı."
"Dartmouth BASIC was the first language to be created with an IDE (and was also the first to be designed for use while sitting in front of a console or terminal).[citation needed] Its IDE (part of the Dartmouth Time Sharing System) was command-based, and therefore did not look much like the menu-driven, graphical IDEs popular after the advent of the Graphical User Interface.","Dartmouth BASIC IDE járdemi menen jaratılǵan birinshi til boldı. Atalǵan IDE buyrıqqa (komandaǵa) tiykarlanǵan, sonlıqtan grafikalıq paydalanıwshı interfeysi payda bolǵannan keyin ataqlı menyuge tiykarlanǵan grafikalıq IDE-ge uqsamadı."
"However it integrated editing, file management, compilation, debugging and execution in a manner consistent with a modern IDE.","Degen menen, ol redaktorlawdı, fayllardı basqarıwdı, toplawdı, qayta islewdi hám zamanagóy IDE-ge sáykes orınlawdı biriktirdi."
Maestro I is a product from Softlab Munich and was the world's first integrated development environment[1] for software.,Maestro I - Softlab Munich kompaniyasınıń ónimi hám programmalıq támiynattı jaratıwdıń dúnyadaǵı birinshi integraciyalanǵan fortalıǵı boldı.
"Maestro I was installed for 22,000 programmers worldwide.",Maestro I pútkil dúnya boyınsha 22 000 baǵdarlamashı ushın ornatıldı.
"Until 1989, 6,000 installations existed in the Federal Republic of Germany.",1989 jılǵa shekem Germaniyada 6000 ornatıw bar edi.
Maestro was arguably the world leader in this field during the 1970s and 1980s.,Maestro1970 hám 1980 jılları usı tarawda dúnyajúzlik jetekshige aylandı.
Today one of the last Maestro I can be found in the Museum of Information Technology at Arlington in Texas.,Házirgi waqıtta aqırǵı Maestro-nıń birin Texastaǵı Arlington Informaciyalıq texnologiyalar muzeyinen tabıwǵa boladı.
One of the first IDEs with a plug-in concept was Softbench.,Plagin koncepciyası bar dáslepki IDE-lerdiń biri Softbench boldı.
In 1995 Computerwoche commented that the use of an IDE was not well received by developers since it would fence in their creativity.,"1995 jılı Computerwoche IDE qollanıwdı baǵdarlamashılar jaqsı qabıllamadı, óytkeni bul olardıń dóretiwshiligin qorshaydı dep túsindirdi."
"As of August 2023, the most commonly searched for IDEs on Google Search were Visual Studio, Visual Studio Code, and Eclipse.","2023 jıl avgusttaǵı jaǵday boyınsha Google Izlewde eń kóp izlengen IDE-lar Visual Studio, Visual Studio Code hám Eclipse edi."
Swift (programming language),Swift (programmalastırıw tili)
"Swift is a high-level general-purpose, multi-paradigm, compiled programming language created by Chris Lattner in 2010 for Apple Inc. and maintained by the open-source community.","Swift − 2010 jılı Kris Lattner tárepinen Apple Inc. ushın jaratılǵan hám ashıq kodlı jámiyetshilik qollaytuǵın joqarı dárejeli ulıwma maqsetli, kóp paradigmalı, kompilyaciyalanǵan programmalastırıw tili."
"Swift compiles to machine code, as it is an LLVM-based compiler.","Swift mashinalıq kodqa kompilyaciya isleydi, óytkeni ol LLVM tiykarındaǵı kompilyator."
"Swift was first released in June 2014, and the Swift toolchain has shipped in Xcode since version 6, released in 2014.","Swift dáslepki ret 2014 jıl iyunda shıǵarıldı hám Swift úskeneler dizbegi 2014 jılı shıǵarılǵan, 6-versiyasınan baslap Xcode-ta jetkizildi."
"Apple intended Swift to support many core concepts associated with Objective-C, notably dynamic dispatch, widespread late binding, extensible programming, and similar features, but in a ""safer"" way, making it easier to catch software bugs; Swift has features addressing some common programming errors like null pointer dereferencing and provides syntactic sugar to help avoid the pyramid of doom.","Apple kompaniyası Swift-ti Objective-C menen baylanıslı bolǵan kóplegen tiykarǵı koncepciyalardı, atap aytqanda dinamikalıq jiberiw, keń tarqalǵan keshiktiriw, keńeytilgen programmalastırıw hám uqsas imkaniyatlardı qollawǵa arnalǵan, biraq programmalıq qural qátelerin anıqlawdı jeńilletetuǵın qáwipsiz usıl menen; Swift-te nol kórsetkishin alıp taslaw sıyaqlı ayırım ulıwma programmalastırıw qátelerin sheshetuǵın imkaniyatlar bar hám apat piramidasınıń aldın alıwǵa járdemlesetuǵın sintaksislik qanttı támiyinleydi."
"Swift supports the concept of protocol extensibility, an extensibility system that can be applied to types, structs and classes, which Apple promotes as a real change in programming paradigms they term ""protocol-oriented programming"" (similar to traits and type classes).","Swift protokoldı keńeytiw koncepciyasın, tiplerge, strukturalarǵa hám klaslarǵa qollanıwǵa bolatuǵın keńeytpe sistemasın qollaydı, onı Apple programmalastırıw paradigmalarınıń anıq ózgerisi retinde protokolǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw dep ataydı (táriyipler menen tip klaslarına uqsas)."
Swift was introduced at Apple's 2014 Worldwide Developers Conference (WWDC).,Swift Apple kompaniyasınıń 2014 jılǵı dúnyajúzilik baǵdarlamashılar konferenciyasında (WWDC) kópshilikke tanıstırıldı.
It underwent an upgrade to version 1.2 during 2014 and a major upgrade to Swift 2 at WWDC 2015.,Ol 2014 jılı 1.2 versiyasına hám WWDC 2015 kórgizbesinde Swift 2 versiyasına quramalı jańalawdı ótkerdi.
"It was initially a proprietary language, but version 2.2 was made open-source software under the Apache License 2.0 on December 3, 2015, for Apple's platforms and Linux.","Dáslebinde menshikli til, 2.2 versiyası Apple platformaları menen Linux ushın, 2015 jıl 3-dekabrde Apache 2.0 licenziyası boyınsha ashıq kodlı programmalıq quralǵa aylandı."
"Through version 3.0 the syntax of Swift went through significant evolution, with the core team making source stability a focus in later versions.","3.0 versiyası arqalı Swift sintaksisi zárúr evolyuciyadan ótti, tiykarǵı topar keyingi versiyalarda dáslepki turaqlılıqqa itabar berdi."
In the first quarter of 2018 Swift surpassed Objective-C in measured popularity.,2018 jıldıń birinshi shereginde Swift ataqlılıǵı boyınsha Objective-C-den ozıp ketti.
"Swift 4.0, released in 2017, introduced several changes to some built-in classes and structures.",2017 jılı shıǵarılǵan Swift 4.0 ayırım ornatılǵan klaslar menen strukturalarǵa birneshe ózgerisler kirgizdi.
Code written with previous versions of Swift can be updated using the migration functionality built into Xcode.,Swift programmasınıń aldıńǵı versiyaları menen jazılǵan kodtı Xcode ishine ornatılǵan tasıw funkciyası arqalı jańalawǵa boladı.
"Swift 5, released in March 2019, introduced a stable binary interface on Apple platforms, allowing the Swift runtime to be incorporated into Apple operating systems.",2019 jıl mart ayında shıǵarılǵan Swift 5 Apple platformalarında Swift jumıs waqtın Apple operacion sistemalarına kirgiziwge imkaniyat beretuǵın turaqlı ekilik interfeysti usındı.
It is source compatible with Swift 4.,Ol Swift 4 penen úylesimli derek bolıp tabıladı.
Swift 5.1 was officially released in September 2019.,Swift 5.1 rásmiy túrde 2019 jıl sentyabrde shıǵarıldı.
Swift 5.1 builds on the previous version of Swift 5 by extending the stable features of the language to compile-time with the introduction of module stability.,Swift 5.1 modul turaqlılıǵın engiziw arqalı kompilyaciya waqtında tildiń turaqlı imkaniyatların keńeytiw Swift 5-tiń aldıńǵı versiyasına tiykarlanadı.
The introduction of module stability makes it possible to create and share binary frameworks that will work with future releases of Swift.,Modul turaqlılıǵın engiziw Swift-tiń keleshektegi versiyaları menen jumıs isleytuǵın ekilik freymvorklerdi jaratıwǵa hám ulıwma paydalanıwǵa imkaniyat beredi.
"Swift 5.5, officially announced by Apple at the 2021 WWDC, significantly expands language support for concurrency and asynchronous code, notably introducing a unique version of the actor model.","2021 jılda ótkerilgen WWDC-te Apple rásmiy túrde járiyalaǵan Swift 5.5 parallel hám asinxron kod ushın til qollawın aytarlıqtay keńeytedi, atap aytqanda aktyor modeliniń unikal versiyasın usınadı."
"Swift 5.9, was released in September 2023 and includes a macro system, generic parameter packs, and ownership features like the new consume operator.","Swift 5.9, 2023 jıl sentyabrde shıǵarıldı hám makrosistemanı, ulıwma parametr paketlerin hám jańa tutınıw operatorı sıyaqlı iyelik imkaniyatların qamtıydı."
"The current version, Swift 5.10, was released in March 2024.","Aǵımdaǵı versiyası, Swift 5.10, 2024 jıl mart ayında shıǵarıldı."
"This version improves the language's concurrency model, allowing for full data isolation to prevent data races.",Bul versiya maǵlıwmatlar jarısınıń aldın alıw ushın maǵlıwmatlardı tolıq izolyaciyalawǵa imkaniyat beretuǵın tildiń parallel modelin jaqsılaydı.
It is also the last release before Swift 6.,Bul sonday-aq Swift 6 aldındaǵı sońǵı versiya.
"Version 5.10 is currently available for macOS, Windows and for Linux.","5.10 versiyası házirgi waqıtta macOS, Windows hám tájiriybelik paydalanıwda Linux ushın qoljetimli."
"Development of Swift started in July 2010 by Chris Lattner, with the eventual collaboration of many other programmers at Apple.","Swift-ti jaratıwdı 2010 jıldıń iyul ayında Kris Lattner tárepinen, Apple-degi kóplegen basqa baǵdarlamashılardıń birge islesiwi menen baslandı."
"Swift was motivated by the need for a replacement for Apple's earlier programming language Objective-C, which had been largely unchanged since the early 1980s and lacked modern language features.",Swiftke Apple kompaniyasınıń 1980 jıllardıń basınan berli aytarlıqtay ózgerissiz qalǵan hám zamanagóy til imkaniyatları joq burınǵı Objective-C programmalastırıw tilin almastırıw zárúrligi túrtki boldı.
"Swift took language ideas ""from Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU, and far too many others to list"".","Swift til ideyaların Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU hám dizimge kirmeytuǵın basqada tillerden aldı."
"On June 2, 2014, the Apple Worldwide Developers Conference (WWDC) application became the first publicly released app written with Swift.",2014 jıl 2-iyunda Apple Worldwide Developers Conference (WWDC) qosımshası Swift járdemi menen jazılǵan birinshi hámmege qoljetimli programma boldı.
"A beta version of the programming language was released to registered Apple developers at the conference, but the company did not promise that the final version of Swift would be source code compatible with the test version.","Konferenciyada dizimnen ótken Apple baǵdarlamashılarına programmalastırıw tildiń beta versiyası shıǵarıldı, biraq kompaniya Swift-tiń sońǵı versiyası sınaq versiya menen úylesimli ashıq kod boladı dep wáde bermedi."
Apple planned to make source code converters available if needed for the full release.,"Tolıq shıǵarılım ushın kerek bolsa, Apple ashıq kod túrlendirgishlerin kópshilikke usınıwdı rejelestirdi."
"The Swift Programming Language, a free 500-page manual, was also released at WWDC, and is available on the Apple Books Store and the official website.",Swift programmalastırıw tiliniń biypul 500 betlik qollanbası WWDC-te shıǵarıldı hám Apple Books Store menen rásmiy veb-saytında qoljetimli.
Features,Ózgeshelikleri
"Swift is a general purpose programming language that employs modern programming-language theory concepts and strives to present a simple, yet powerful syntax.","Swift - bul programmalastırıw tili teoriyasınıń zamanagóy koncepciyaların qollanatuǵın hám ápiwayı, biraq kúshli sintaksisti usınıwǵa háreket etetuǵın ulıwma maqsetli programmalastırıw tili."
"Swift incorporates innovations and conventions from various programming languages, with notable inspiration from Objective-C, which it replaced as the primary development language on Apple Platforms.","Swift hár túrli programmalastırıw tillerindegi innovaciyalar menen konvenciyalardı biriktiredi, ol Apple platformalarında tiykarǵı jaratıw tili retinde almastırılǵan Objective-C-den ayrıqsha ilhamlandırıladı"
Swift was designed to be safe and friendly to new programmers while not sacrificing speed.,"Swift tezligin joǵaltpay, jańa baǵdarlamashılar ushın qáwipsiz hám miyrimli bolıw ushın jaratılǵan."
By default Swift manages all memory automatically and ensures variables are always initialized before use.,Ádepki boyınsha Swift barlıq yadtı avtomat túrde basqaradı hám ózgeriwshi mánislerdiń bárqulla paydalanıw aldında inicializaciyalanıwın támiyinleydi.
Array accesses are checked for out-of-bounds errors and integer operations are checked for overflow.,Massiv qatnası shamadan tıs qáteler ushın tekseriledi hám pútin operaciyalar tolıp ketiw ushın tekseriledi.
Parameter names allow creating clear APIs.,Parametr atları anıq API dúziwge imkaniyat beredi.
"Protocols define interfaces that types may adopt, while extensions allow developers to add more function to existing types.","Protokollar tipler qabıllay alatuǵın interfeyslerdi anıqlaydı, al keńeytpeler baǵdarlamashılarǵa bar tiplerge kóbirek funkciya qosıwǵa imkaniyat beredi."
"Swift enables object-oriented programming with the support for classes, subtyping, and method overriding.","Swift klasları, sub tiplerdi hám metodtı qayta anıqlawdı qollaw arqalı obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa imkaniyat beredi."
Optionals allow nil values to be handled explicitly and safely.,Qosımshalar nol mánislerin anıq hám qáwipsiz qayta islewge imkaniyat beredi.
Concurrent programs can be written using async/await syntax and actors isolate shared mutable state in order to eliminate data races.,Bir waqıttaǵı programmalardı asinxronlaw/kútiw sintaksisi arqalı jazıwǵa boladı hám aktyorler maǵlıwmatlar jarısların óshiriw ushın ulıwma ózgermeli jaǵdaydı izolyaciyalaydı.
Digital data,Cifrlı maǵlıwmatlar
"Digital data, in information theory and information systems, is information represented as a string of discrete symbols, each of which can take on one of only a finite number of values from some alphabet, such as letters or digits.","Cifrlı maǵlıwmatlar, informaciya teoriyası menen informaciyalıq sistemalarda, diskret simvollar izbe-izligi retinde usınılǵan informaciya, olardıń hárqaysısı háripler yamasa cifrlar sıyaqlı ayırım alfavittegi mánislerdiń sheklengen sanınıń birewin ǵana qabıllay aladı."
"An example is a text document, which consists of a string of alphanumeric characters.",Mısal retinde alfavit-cifrlı belgiler dizbeginen ibarat tekstli hújjetti keltiriwge boladı.
"The most common form of digital data in modern information systems is binary data, which is represented by a string of binary digits (bits) each of which can have one of two values, either 0 or 1.","Házirgi informaciyalıq sistemalardaǵı cifrlı maǵlıwmatlardıń eń kóp tarqalǵan túri ekilik cifrlar (razryadlar) dizbegi menen usınılatuǵın ekilik maǵlıwmatlar bolıp tabıladı, olardıń hárqaysısında eki mánistiń birewi ya 0, ya 1 bolıwı múmkin."
"Digital data can be contrasted with analog data, which is represented by a value from a continuous range of real numbers.",Cifrlı maǵlıwmatlardı haqıyqıy sanlardıń úziliksiz diapazonındaǵı mánis penen usınılǵan analog maǵlıwmatlarǵa qarama-qarsı qoyıwǵa boladı.
"Analog data is transmitted by an analog signal, which not only takes on continuous values but can vary continuously with time, a continuous real-valued function of time.","Analoq maǵlıwmatlar analog signal arqalı beriledi, ol tek úziliksiz mánislerdi qabıllaw menen qatar, waqıtqa baylanıslı úziliksiz ózgere aladı, waqıttıń úziliksiz real mánisli funkciyası."
An example is the air pressure variation in a sound wave.,"Mısalı, dawıs tolqınındaǵı hawa basımınıń ózgeriwi."
"The word digital comes from the same source as the words digit and digitus (the Latin word for finger), as fingers are often used for counting.","Cifrlı sózi digit hám digitus (latınsha barmaq sózi) sózleri menen bir derekten alınǵan, óytkeni barmaqlar sanaw ushın jiyi qollanıladı."
Mathematician George Stibitz of Bell Telephone Laboratories used the word digital in reference to the fast electric pulses emitted by a device designed to aim and fire anti-aircraft guns in 1942.,"Bell Telephone Laboratories xızmetkeri matematik Djordj Stibitc cifrlı degen sózdi 1942 jılı zenit quralların kózlep, atıwǵa arnalǵan qurılma shıǵaratuǵın tez elektr impulslarına baylanıslı qollandı."
"The term is most commonly used in computing and electronics, especially where real-world information is converted to binary numeric form as in digital audio and digital photography.","Bul termin kóbinese esaplaw texnikasında hám elektronikada qollanıladı, ásirese real dúnyadaǵı informaciya cifrlı audio hám cifrlı fotosúwretler sıyaqlı ekilik sanlı formaǵa túrlendiriledi."
Symbol to digital conversion,Cifrlı túrlendiriw simvolı
"Since symbols (for example, alphanumeric characters) are not continuous, representing symbols digitally is rather simpler than conversion of continuous or analog information to digital.","Simvollar (mısalı, háriplik-cirflı simvollar) úziliksiz bolmaǵanlıqtan, simvollardı cifrlı túrde kórsetiw úziliksiz yamasa analog informaciyanı cifrlı túrlendiriwge (ańlatıwǵa) qaraǵanda ańsatıraq."
"Instead of sampling and quantization as in analog-to-digital conversion, such techniques as polling and encoding are used.",Analog-cifrlı túrlendiriwdegidey saylaw hám kvantlaw ornına soraw hám kodlaw sıyaqlı usıllar qollanıladı.
A symbol input device usually consists of a group of switches that are polled at regular intervals to see which switches are switched.,Simvollardı kirgiziw qurılması ádette qanday jalǵaǵıshlardıń almastırılǵanın kóriw ushın turaqlı aralıq penen soralatuǵın jalǵaǵıshlar toparınan ibarat.
"Data will be lost if, within a single polling interval, two switches are pressed, or a switch is pressed, released, and pressed again.","Bir soraw aralıǵı ishinde eki jalǵaǵısh basılsa yamasa jalǵaǵısh basılıp, bosatılıp, qayta basılsa, maǵlıwmatlar joytıladı."
This polling can be done by a specialized processor in the device to prevent burdening the main CPU.,Bul sorawnamanı tiykarǵı processorǵa júklemeniń aldın alıw ushın qurılmadaǵı processor isley aladı.
"When a new symbol has been entered, the device typically sends an interrupt, in a specialized format, so that the CPU can read it.","Jańa simvol kirgizilgende, qurılma ádette processor onı oqıy alatuǵınday qánigelestirilgen formatta úzilis jiberedi."
"For devices with only a few switches (such as the buttons on a joystick), the status of each can be encoded as bits (usually 0 for released and 1 for pressed) in a single word.","Bir neshe jalǵaǵıshı bar qurılmalar ushın (mısalı, djoystiktegi túymeler) hárqaysısınıń statusın bir sóz benen bit retinde kodlawǵa boladı (ádette bosatılǵan ushın 0 hám basılǵan ushın 1)."
"This is useful when combinations of key presses are meaningful, and is sometimes used for passing the status of modifier keys on a keyboard (such as shift and control).","Bul klavishlerdi basıw kombinaciyası mánili bolǵanda paydalı hám geyde klaviaturadaǵı ózgertiwshi klavishlerdiń statusın beriw ushın qollanıladı (mısalı, almasıw hám basqarıw)."
But it does not scale to support more keys than the number of bits in a single byte or word.,Biraq ol bir bayttaǵı yamasa sózdegi bitlerdiń sanınan kóp giltlerdi qollaw ushın masshtablanbaydı.
"Devices with many switches (such as a computer keyboard) usually arrange these switches in a scan matrix, with the individual switches on the intersections of x and y lines.","Kóplegen jalǵaǵıshı bar qurılmalar (mısalı, kompyuter klaviaturası) ádette bul jalǵaǵıshlardı x hám y sızıqlarınıń kesilispesinde jeke jalǵaǵıshları bar skanerlew matricasında jaylastıradı."
"When a switch is pressed, it connects the corresponding x and y lines together.","Kommutator basılǵanda, ol sáykes x hám y sızıqların qosadı."
"Polling (often called scanning in this case) is done by activating each x line in sequence and detecting which y lines then have a signal, thus which keys are pressed.","Soraw (bul jaǵdayda jiyi skanerlew dep ataladı) hárbir x qatarın reti menen aktivlestiriw hám qaysı y qatarında signal bar ekenin anıqlaw arqalı orınlanadı, usılayınsha qaysı túymeler basıladı."
"When the keyboard processor detects that a key has changed state, it sends a signal to the CPU indicating the scan code of the key and its new state.","Klaviatura processorı klavish statusınıń ózgergenin anıqlaǵanda, ol oraylıq processorǵa gilttiń skanerlew kodın hám onıń jańa statusın kórsetetuǵın signal jiberedi."
The symbol is then encoded or converted into a number based on the status of modifier keys and the desired character encoding.,Sonnan keyin simvol kodlanadı yamasa túrlendirgish klavishlerdiń statusına hám kerekli simvol kodlanıwına tiykarlanǵan sanǵa túrlendiriledi (aylandırıladı).
A custom encoding can be used for a specific application with no loss of data.,Arnawlı kodlaw maǵlıwmatların joytpastan belgili bir programma ushın paydalanıwǵa boladı.
"However, using a standard encoding such as ASCII is problematic if a symbol such as 'ß' needs to be converted but is not in the standard.","Degen menen, ""ß"" sıyaqlı simvoldı túrlendiriw kerek bolsa, biraq standart bolmasa, ASCII sıyaqlı standart kodlawdı paydalanıw qıyın boladı."
"It is estimated that in the year 1986, less than 1% of the world's technological capacity to store information was digital and in 2007 it was already 94%.","1986 jılı dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatlarınıń 1%-ten azı cifrlı edi, al 2007 jılı bul kórsetkish 94%-ti quradı."
"The year 2002 is assumed to be the year when humankind was able to store more information in digital than in analog format (the ""beginning of the digital age"").",2002 jıl adamzat analog formatqa qaraǵanda cifrlı formatta kóbirek informaciyanı saqlay alatuǵın jıl boldı (cifrlı dáwirdiń baslanıwı).
Properties of digital information,Cifrlı informaciyanıń qásiyetleri
All digital information possesses common properties that distinguish it from analog data with respect to communications:,Barlıq cifrlı informaciya baylanıs boyınsha analoq maǵlıwmatlardan ózgeshelenetuǵın ulıwma qásiyetlerge iye:
"Synchronization: Since digital information is conveyed by the sequence in which symbols are ordered, all digital schemes have some method for determining the beginning of a sequence.","Sinxronizaciya: Cifrlı informaciya simvollar retlengen izbe-izlik arqalı uzatılǵanlıqtan, barlıq cifrlı sxemalarda dizbektiń basın anıqlawdıń qanday da bir metodı boladı."
"In written or spoken human languages, synchronization is typically provided by pauses (spaces), capitalization, and punctuation.","Jazbasha yamasa awızsha adam tillerinde sinxronizaciya ádette úzilisler (bos orınlar), bas háripler hám irkilis belgileri arqalı támiyinlenedi."
Machine communications typically use special synchronization sequences.,Mashinalıq baylanıslar ádette sinxronizaciya izbe-izligin paydalanadı.
"Language: All digital communications require a formal language, which in this context consists of all the information that the sender and receiver of the digital communication must both possess, in advance, for the communication to be successful.","Til: Barlıq cifrlı kommunikaciyalar rásmiy tildi talap etedi, bul kontekstte cifrlı baylanıstı jiberiwshi de, qabıllawshı da baylanıs tabıslı bolıw ushın aldınnan iye bolıwı kerek barlıq informaciyadan ibarat."
"Languages are generally arbitrary and specify the meaning to be assigned to particular symbol sequences, the allowed range of values, methods to be used for synchronization, etc.","Tiller ádette erikli hám belgili bir simvollar dizbegine tayınlanatuǵın mánili, ruqsat etilgen mánisler kólemin, sinxronizaciyalaw ushın qollanılatuǵın usıllardı t.b. kórsetedi."
"Errors: Disturbances (noise) in analog communications invariably introduce some, generally small deviation or error between the intended and actual communication.","Qáteler: Analog baylanıslardaǵı buzılıwlar (shawqım) bárhama boljanǵan hám anıq baylanıs arasında ayırım, ádette kishi qáteliklerdi payda etedi."
Disturbances in digital communication only result in errors when the disturbance is so large as to result in a symbol being misinterpreted as another symbol or disturbing the sequence of symbols.,Cifrlı baylanıstıń buzılıwı simvoldıń basqa simvol retinde qáte túrlendiriliwine yamasa simvollar dizbegin buzıwına alıp keletuǵınday úlken bolǵanda ǵana qáteler payda etedi.
It is generally possible to have near-error-free digital communication.,Ádette qátesiz cifrlı baylanıs bolıwı múmkin.
"Further, techniques such as check codes may be used to detect errors and correct them through redundancy or re-transmission.","Bunnan basqa, tekseriw kodları sıyaqlı usıllar qátelerdi anıqlaw hám olardı artıq yamasa qayta jiberiw arqalı dúzetiw ushın paydalanıwı múmkin."
"Errors in digital communications can take the form of substitution errors, in which a symbol is replaced by another symbol, or insertion/deletion errors, in which an extra incorrect symbol is inserted into or deleted from a digital message.",Cifrlı baylanıslardaǵı qáteler simvol basqa simvol menen almastırılatuǵın almastırıw qáteleri yamasa cifrlı xabarǵa qosımsha qáte simvol kirgizilgen yamasa onnan óshiriletuǵın kirgiziw/óshiriw qáteleri túrinde bolıwı múmkin.
Uncorrected errors in digital communications have an unpredictable and generally large impact on the information content of the communication.,Cifrlı baylanıstaǵı dúzetilmegen qáteler baylanıstıń apparatlıq mazmunına kútpegen hám ádette úlken tásir etedi.
"Copying: Because of the inevitable presence of noise, making many successive copies of an analog communication is infeasible because each generation increases the noise.","Kóshiriw: Shawqımnıń sózsiz bolıwına baylanıslı analog baylanıstıń kóplegen izbe-iz kóshirmelerin jaratıw múmkin emes, óytkeni hárbir áwlad shawqımdı arttıradı."
"Because digital communications are generally error-free, copies of copies can be made indefinitely.","Cifrlı baylanıslar ádette qátesiz bolǵanlıqtan, kóshirmelerdiń kóshirmelerin sheksiz ámelge asırıwǵa boladı."
Granularity: The digital representation of a continuously variable analog value typically involves a selection of the number of symbols to be assigned to that value.,Detalizaciya: Úziliksiz ózgeriwshi analog mánistiń cifrlı kórinisi ádette usı mániske tayınlanatuǵın simvollar sanın tańlawdı qamtıydı.
The number of symbols determines the precision or resolution of the resulting datum.,Simvollar sanı salınǵan maǵlıwmatlardıń dálligin yamasa ólshemlerin anıqlaydı.
The difference between the actual analog value and the digital representation is known as quantization error.,Anıq analog mánis penen cifrlı kórsetiw arasındaǵı ayırmashılıq kvatlaw qátesi retinde belgili.
"For example, if the actual temperature is 23.234456544453 degrees, but only two digits (23) are assigned to this parameter in a particular digital representation, the quantizing error is 0.234456544453.","Mısalı, eger anıq temperatura 23,234456544453 gradus bolsa, biraq bul parametrge anıq cifrlı kóriniste tek eki cifr (23) tayınlansa, kvantlaw qátesi 0,234456544453 boladı."
This property of digital communication is known as granularity.,Cifrlı baylanıstıń bul qásiyeti detalizaciya (túyirli) dep ataladı.
"Compressible: According to Miller, ""Uncompressed digital data is very large, and in its raw form, it would actually produce a larger signal (therefore be more difficult to transfer) than analog data.","Qısılatuǵın: Millerdiń aytıwınsha, Qısılmaǵan cifrlı maǵlıwmatlar júdá úlken hám onıń shiyki túrinde analog maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda úlkenirek signal shıǵaradı (sonlıqtan tasıw/uzatıw qıyınıraq)."
"However, digital data can be compressed.","Degen menen, cifrlı maǵlıwmatlardı qısıwǵa boladı."
"Compression reduces the amount of bandwidth space needed to send information. Data can be compressed, sent, and then decompressed at the site of consumption.","Qısıw informaciyanı jiberiw ushın kerekli ótkiziw qábileti keńisliginiń kólemin tutınıw ornında qısıwǵa, jiberiwge hám onnan keyin ashıwǵa boladı."
"This makes it possible to send much more information and results in, for example, digital television signals offering more room on the airwave spectrum for more television channels.""","Bul, mısalı efir tolqınında kóbirek orın usınatuǵın cifrlı televizor signalların jiberiwge imkaniyat beredi. Kóbinese telekanallar ushın spektr."
Historical digital systems,Tariyxıy cifrlı sistemalar
"Even though digital signals are generally associated with the binary electronic digital systems used in modern electronics and computing, digital systems are actually ancient, and need not be binary or electronic.","Cifrlı signallar ádette házirgi elektronika menen esaplaw texnikada qollanılatuǵın ekilik elektron cifrlı sistemalar menen baylanıslı bolsa da, cifrlı sistemalar shın mánisinde áyyemgi hám ekilik elektron bolıwı zárúr emes."
DNA genetic code is a naturally occurring form of digital data storage.,DNK-nıń genetikalıq kodı – cifrlı maǵlıwmatlardı saqlawdıń tábiyiy túri.
Written text (due to the limited character set and the use of discrete symbols – the alphabet in most cases),Jazbasha tekst (sheklengen simvollar jıynaǵına hám diskret simvollardı - kóp jaǵdayda álipbeni paydalanıwǵa baylanıslı)
"The abacus was created sometime between 1000 BC and 500 BC, it later became a form of calculation frequency.","Abakus biziń eramızǵa shekemgi 1000 hám 500 jıllar aralıǵında jaratılǵan, keyinirek ol esaplaw chastotasınıń túrine aylandı."
"Nowadays it can be used as a very advanced, yet basic digital calculator that uses beads on rows to represent numbers.","Házirgi waqıtta onı sanlardı kórsetiw ushın qatarlardaǵı monshaqlardı paydalanatuǵın júdá jetilistirilgen, biraq tiykarǵı cifrlı kalkulyator retinde paydalanıwǵa boladı."
"Beads only have meaning in discrete up and down states, not in analog in-between states.","Monshaqlar tek diskretli joqarı hám tómen jaǵdaylarda mániske iye, analog jaǵdaylarda emes."
"A beacon is perhaps the simplest non-electronic digital signal, with just two states (on and off).",Mayak tek eki jaǵdayı bar (jaǵıw hám óshiriw) eń ápiwayı elektron emes cifrlı signal bolıwı múmkin.
"In particular, smoke signals are one of the oldest examples of a digital signal, where an analog ""carrier"" (smoke) is modulated with a blanket to generate a digital signal (puffs) that conveys information.","Atap ótsek, tútin signalları cifrlı signallardıń eń góne mısallarınıń biri bolıp tabıladı, bunda analog tasıwshı (tútin) informaciyanı tasıytuǵın cifrlı signaldı generaciyalaw ushın kórpe menen modulyaciyalanadı."
"Morse code uses six digital states—dot, dash, intra-character gap (between each dot or dash), short gap (between each letter), medium gap (between words), and long gap (between sentences)—to send messages via a variety of potential carriers such as electricity or light, for example using an electrical telegraph or a flashing light.","Morze kodı altı cifrlı jaǵdaydı paydalanadı: noqat, sızıqsha, simvol ishindegi aralıq (hárbir noqat yamasa sızıqsha arasında), qısqa aralıq (hár hárip arasında), ortasha aralıq (sózler arasında) hám uzın aralıq (gápler arasındaǵı) elektr yamasa jaqtılıq sıyaqlı hár túrli potenciallı tasıwshılar, mısalı elektrik telegraftı yamasa jıpılıqlaytuǵın shıraqtı paydalanıw."
The Braille uses a six-bit code rendered as dot patterns.,Brayl noqatlıq úlgiler retinde kórsetiletuǵın altı bitli kodtı paydalanadı.
Flag semaphore uses rods or flags held in particular positions to send messages to the receiver watching them some distance away.,Bayraq semaforı belgili bir poziciyalarda uslanǵan tayaqshalardı yamasa bayraqlardı bir neshe aralıqta baqlap turǵan qabıllawshıǵa xabar jiberiw ushın paydalanıladı.
International maritime signal flags have distinctive markings that represent letters of the alphabet to allow ships to send messages to each other.,Xalıqaralıq teńiz signalınıń bayraqlarında kemelerge bir-birine xabar jiberiwge imkaniyat beretuǵın alfavittiń háriplerin bildiretuǵın ózgeshe belgiler bar.
"More recently invented, a modem modulates an analog ""carrier"" signal (such as sound) to encode binary electrical digital information, as a series of binary digital sound pulses.",Jaqında oylap tabılǵan modem ekilik cifrlı dawıs impulsleriniń qatarı retinde ekilik elektron cifrlı informaciyanı kodlaw ushın analog tasıwshı signaldı (dawıs sıyaqlı) modulyaciyalaydı.
"A slightly earlier, surprisingly reliable version of the same concept was to bundle a sequence of audio digital ""signal"" and ""no signal"" information (i.e. ""sound"" and ""silence"") on magnetic cassette tape for use with early home computers.","Tap sol koncepciyanıń sál erterek, tańqalarlıq isenimli versiyası dáslepki úy kompyuterleri menen paydalanıw ushın magnitlik kassetalıq lentadaǵı dawıslıq cifrlı signal hám signal joq informaciyasınıń (yaǵnıy, dawıs hám únsiz) izbe-izligin jıynaw bolǵan."
Go (programming language),Go (programmalastırıw tili)
"Go is a statically typed, compiled high-level programming language designed at Google by Robert Griesemer, Rob Pike, and Ken Thompson.","Go − Google-da Robert Grizemer, Rob Payk hám Ken Tompson tárepinen jaratılǵan statikalıq terilgen, kompilyaciyalanǵan joqarı dárejeli programmalastırıw tili."
"It is syntactically similar to C, but also has memory safety, garbage collection, structural typing, and CSP-style concurrency.","Ol sintaksislik jaǵınan C tiline uqsas, biraq sonıń menen birge yad qáwipsizligi, shıǵındı jıynaw, strukturalıq jazıw hám CSP stilindegi parallellikke iye."
"It is often referred to as Golang because of its former domain name, golang.org, but its proper name is Go.","Ol kóbinese golang.org domen atı menen baylanıslı Golang dep te ataladı, biraq onıń anıq atı Go."
There are two major implementations:,Eki tiykarǵı iske asırıw bar:
"Google's self-hosting ""gc"" compiler toolchain, targeting multiple operating systems and WebAssembly.","Bir neshe operaciyalıq sistemalarǵa hám WebAssembly-ge baǵdarlanǵan Google-dıń ózine tán ""gc"" kompilyatorlıq úskeneler dizbegine iye."
"gofrontend, a frontend to other compilers, with the libgo library.","gofrontend, libgo kitapxanası bar basqa kompilyatorlarǵa arnalǵan frontend."
With GCC the combination is gccgo; with LLVM the combination is gollvm.,GCC kombinaciyası gccgo; LLVM-menen kombinaciya - gollvm.
"A third-party source-to-source compiler, GopherJS, compiles Go to JavaScript for front-end web development.","Úshinshi táreptiń derekten derekke kompilyatorı, GopherJS, veb-sayttı jaratıw ushın Go to JavaScript kompilyaciya etedi."
"Go was designed at Google in 2007 to improve programming productivity in an era of multicore, networked machines and large codebases.","Go 2007 jılı Google-da kóp yadrolı, tarmaqlıq mashinalar menen úlken kodlıq bazalar dáwirinde programmalastırıw ónimliligin arttırıw ushın jaratılǵan."
"The designers wanted to address criticisms of other languages in use at Google, but keep their useful characteristics:","Dizaynerler Google-da qollanılatuǵın basqa tillerge baylanıslı sınlardı qarastırǵısı keldi, biraq olardıń paydalı ózgesheliklerin saqladı:"
Static typing and run-time efficiency (like C),Statikalıq jazıw hám jumıs waqtınıń ónimliligi (C sıyaqlı)
Readability and usability (like Python),Oqıw hám paydalanıw ushın qolaylı (Python sıyaqlı)
High-performance networking and multiprocessing,Joqarı ónimli tarmaq hám multiprocessing
Its designers were primarily motivated by their shared dislike of C++.,"Onıń dizaynerlerine, birinshi gezekte C++ tilin unatpawı sebep boldı."
"Go was publicly announced in November 2009, and version 1.0 was released in March 2012.","Go 2009 jıl noyabrde kópshilikke járiyalandı, al 1.0 versiyası 2012 jıl martta shıǵarıldı."
Go is widely used in production at Google and in many other organizations and open-source projects.,"Go Google-da hám kóplegen basqa shólkemlerde, ashıq kodlı proektlerde óndiriste keńnen qollanıladı."
The lack of support for generic programming in initial versions of Go drew considerable criticism.,Go baǵdarlamasınıń dáslepki versiyalarında generik programmalastırıwdı qollawdıń joqlıǵı aytarlıqtay sınǵa ushıradı.
"The designers expressed an openness to generic programming and noted that built-in functions were in fact type-generic, but are treated as special cases; Pike called this a weakness that might be changed at some point.","Dizaynerler generik programmalastırıwǵa ashıqlıǵın bildirdi hám ornatılǵan funkciyalar shın mánisinde ulıwma tipli, biraq ózgeshe jaǵdaylar retinde qarastırılatuǵının atap ótti; Payk bunı bir noqatta ózgeriwi múmkin hálsizlik dep atadı."
"The Google team built at least one compiler for an experimental Go dialect with generics, but did not release it.","Google toparı generikleri eksperimentlik Go dialekti ushın kem degende bir kompilyator jarattı, biraq onı shıǵarmadı."
"In August 2018, the Go principal contributors published draft designs for generic programming and error handling and asked users to submit feedback.",2018 jıl avgustte Go tiykarǵı qatnasıwshıları ulıwma programmalastırıw hám qátelerdi qayta islewge arnalǵan joba proektlerin járiyaladı hám paydalanıwshılardan keri baylanıs jiberiwdi soradı.
"However, the error handling proposal was eventually abandoned.","Degen menen, qátelerdi qayta islew usınısı aqırında biykar etildi."
"In June 2020, a new draft design document was published that would add the necessary syntax to Go for declaring generic functions and types.",2020 jıl iyunda ulıwma funkciyalar menen tiplerdi járiyalaw ushın Go xızmetine kerekli sintaksisti qosatuǵın jańa jobalıq hújjet proekti járiyalandı.
"A code translation tool, go2go, was provided to allow users to try the new syntax, along with a generics-enabled version of the online Go Playground.",Paydalanıwshılarǵa jańa sintaksisti qollanıwǵa imkaniyat beretuǵın go2go kodtı awdarıw quralı hám onlayn Go Playground baǵdarlamasınıń generikler qosılǵan versiyası usınıldı.
"Generics were finally added to Go in version 1.18 on March 15, 2022.",2022 jıl 15 martta 1.18 versiyasında generikler Go xızmetine qosıldı.
Data structure,Maǵlıwmatlar strukturası
"In computer science, a data structure is a data organization, and storage format that is usually chosen for efficient access to data.",Informatikada maǵlıwmatlar strukturası - bul maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám ádette maǵlıwmatlarǵa ónimli kiriw ushın tańlanatuǵın saqlaw formatı bolıp tabıladı.
"More precisely, a data structure is a collection of data values, the relationships among them, and the functions or operations that can be applied to the data, i.e., it is an algebraic structure about data.","Anıǵıraq aytqanda, maǵlıwmatlar strukturası - bul maǵlıwmatlar mánislerin, olardıń arasındaǵı qatnaslardıń hám maǵlıwmatlarǵa qollanıwǵa bolatuǵın funkciyalardıń yamasa operaciyalardıń jıynaǵı, yaǵnıy bul maǵlıwmatlar tuwralı algebralıq struktura."
Usage,Qollanılıwı
Data structures serve as the basis for abstract data types (ADT).,Maǵlıwmatlar strukturaları abstrakt maǵlıwmatlar tipleriniń (ADT) tiykarı retinde xızmet etedi.
The ADT defines the logical form of the data type.,Abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń logikalıq formasın anıqlaydı.
The data structure implements the physical form of the data type.,Maǵlıwmatlar strukturası maǵlıwmatlar tipiniń fizikalıq formasın ámelge asıradı.
"Different types of data structures are suited to different kinds of applications, and some are highly specialized to specific tasks.","Maǵlıwmatlar strukturalarınıń hár túrli tipleri qosımshalardıń hár túrli túrlerine sáykes keledi, al ayırımları anıq wazıypalarǵa joqarı qánigelestirilgen."
"For example, relational databases commonly use B-tree indexes for data retrieval, while compiler implementations usually use hash tables to look up identifiers.","Mısalı, relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı izlew ushın ádette B-terek indekslerin paydalanadı, al kompilyatordı ámelge asırıw ádette indentifikatorlardı izlew ushın xesh kestelerin paydalanadı."
Data structures provide a means to manage large amounts of data efficiently for uses such as large databases and internet indexing services.,Maǵlıwmatlar strukturaları úlken maǵlıwmatlar bazaları hám internetti indekslew xızmetleri sıyaqlı paydalanıw ushın maǵlıwmatlardıń úlken kólemin ónimli basqarıw quralın támiyinleydi.
"Usually, efficient data structures are key to designing efficient algorithms.","Ádette, ónimli maǵlıwmatlar strukturaları ónimli algoritmlerdi proektlestiriwdiń gilti bolıp tabıladı."
"Some formal design methods and programming languages emphasize data structures, rather than algorithms, as the key organizing factor in software design.","Ayırım formal proektlestiriw metodları menen programmalastırıw tilleri programmalıq támiynattı proektlestiriwdegi tiykarǵı shólkemlestiriwshi faktor retinde algoritmlerge emes, al maǵlıwmatlar strukturasına ayrıqsha itibar qaratadı."
Data structures can be used to organize the storage and retrieval of information stored in both main memory and secondary memory.,"Maǵlıwmatlar strukturaları tiykarǵı yadta da, qosımsha yadta da saqlanǵan informaciyanı saqlawdı hám izlewdi shólkemlestiriw ushın paydalanılıwı múmkin."
Implementation,Iske asırıw
"Data structures can be implemented using a variety of programming languages and techniques, but they all share the common goal of efficiently organizing and storing data.","Maǵlıwmatlar strukturaların hár túrli programmalastırıw tilleri menen usılların qollanıw arqalı ámelge asırıwǵa boladı, biraq olardıń barlıǵı maǵlıwmatlardı ónimli shólkemlestiriw hám saqlawdıń ulıwma maqsetin bólisedi."
"Data structures are generally based on the ability of a computer to fetch and store data at any place in its memory, specified by a pointer—a bit string, representing a memory address, that can be itself stored in memory and manipulated by the program.","Maǵlıwmatlar strukturaları ádette, kompyuterdiń yadınıń qálegen ornınan maǵlıwmatlardı alıw hám saqlaw uqıplıǵına tiykarlanadı, kórsetkish arqalı belgilenedi - yad adresin bildiretuǵın bit qatarı, onı ózi yadta saqlawǵa hám programma menen basqarıwǵa boladı."
"Thus, the array and record data structures are based on computing the addresses of data items with arithmetic operations, while the linked data structures are based on storing addresses of data items within the structure itself.","Solay etip, massiv penen jazıw maǵlıwmatlar strukturaları arifmetikalıq ámeller menen maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin esaplawǵa tiykarlanǵan, al baylanıstırılǵan maǵlıwmatlar strukturaları strukturanıń ózinde maǵlıwmatlar elementleriniń adreslerin saqlawǵa tiykarlanǵan."
This approach to data structuring has profound implications for the efficiency and scalability of algorithms.,Maǵlıwmatlardıń dúzilisine bul usıl algoritmlerdiń ónimliligi menen kólemine tereń tásir etedi.
"For instance, the contiguous memory allocation in arrays facilitates rapid access and modification operations, leading to optimized performance in sequential data processing scenarios.","Mısalı, massivlerdegi yadtı qatar bólistiriw tez kiriwdi hám ózgertiw háreketin jeńilletedi, bul maǵlıwmatlardı retli qayta islew scenariylerinde optimallastırılǵan ónimlilikke ákeledi."
The implementation of a data structure usually requires writing a set of procedures that create and manipulate instances of that structure.,Maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıw ádette sol strukturanıń úlgilerin jaratatuǵın hám basqaratuǵın proceduralar jıynaǵın jazıwdı talap etedi.
The efficiency of a data structure cannot be analyzed separately from those operations.,Maǵlıwmatlar strukturasınıń ónimliligin sol operaciyalardan bólek analizlew (tallaw) múmkin emes.
"This observation motivates the theoretical concept of an abstract data type, a data structure that is defined indirectly by the operations that may be performed on it, and the mathematical properties of those operations (including their space and time cost).","Bul baqlaw abstrakt maǵlıwmatlar tipiniń teoriyalıq koncepciyasın, olarda orınlanatuǵın operaciyalar menen tikkeley bolmaǵan maǵlıwmatlar strukturasın hám sol operaciyalardıń matematikalıq qásiyetlerin (olardıń keńislik penen waqıt bahasın qosqanda) xoshametleydi."
Examples,Mısallar
"There are numerous types of data structures, generally built upon simpler primitive data types.",Ádette ápiwayı maǵlıwmatlar tiplerine tiykarlanǵan maǵlıwmatlar strukturalarınıń kóplegen túrleri bar.
Well known examples are:,Belgili mısallar:
"An array is a number of elements in a specific order, typically all of the same type (depending on the language, individual elements may either all be forced to be the same type, or may be of almost any type).","Massiv – belgili bir tártiptegi elementlerdiń sanı, ádette barlıǵı birdey tipli (tilge baylanıslı jeke elementlerdiń barlıǵı birdey tipke májbúr bolıwı múmkin yamasa hár qanday derlik tipte bolıwı múmkin)."
Elements are accessed using an integer index to specify which element is required.,Qanday element kerek ekenin kórsetiw ushın elementlerge pútin indeks arqalı erisiledi.
Typical implementations allocate contiguous memory words for the elements of arrays (but this is not always a necessity).,Ádettegi ámelge asırıwlar massivlerdiń elementleri ushın qońsı yad sózlerin bóledi (biraq bul bárqulla zárúrlik emes).
Arrays may be fixed-length or resizable.,Massivler turaqlı uzınlıqtı yamasa ólshemin ózgertiwge boladı.
"A linked list (also just called list) is a linear collection of data elements of any type, called nodes, where each node has itself a value, and points to the next node in the linked list.","Baylanıstırılǵan dizim (ápiwayı dizim dep te ataladı) - túyinler dep atalatuǵın hár qanday tiptegi maǵlıwmatlar elementleriniń sızıqlı kollekciyası, bunda hárbir túyinniń óz mánisi bar hám baylanıstırılǵan dizimdegi keyingi túyindi kórsetedi."
The principal advantage of a linked list over an array is that values can always be efficiently inserted and removed without relocating the rest of the list.,Baylanıstırılǵan dizimniń massivke qaraǵanda tiykarǵı artıqmashılıǵı mınada: mánislerdi dizimniń qalǵan ornın almastırmay-aq bárhama ónimli kirgiziwge hám óshiriwge boladı.
"Certain other operations, such as random access to a certain element, are however slower on lists than on arrays.",Belgili bir elementke tosınnan kiriw sıyaqlı ayırım basqa háreketler dizimlerde massivlerge qaraǵanda ástenirek.
A record (also called tuple or struct) is an aggregate data structure.,Jazıw (kortej yamasa struktura dep te ataladı) toplanǵan maǵlıwmatlar strukturası bolıp tabıladı.
"A record is a value that contains other values, typically in fixed number and sequence and typically indexed by names.",Jazıw - ádette belgilengen san izbe-izlikte hám ádette atlar menen indekslengen basqa mánislerden ibarat mánis.
The elements of records are usually called fields or members.,Jazıwlardıń elementleri ádette maydanlar yamasa aǵzalar dep ataladı.
"In the context of object-oriented programming, records are known as plain old data structures to distinguish them from objects.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw kontekstinde jazıwlar olardı obyektlerden ajıratıw ushın ápiwayı eski maǵlıwmatlar strukturası retinde belgili.
"Hash tables, also known as hash maps, are data structures that provide fast retrieval of values based on keys.","Xesh kesteleri, sonday-aq xesh kartaları retinde belgili, giltlerge tiykarlanǵan mánislerdi tez alıwdı támiyinleytuǵın maǵlıwmatlar strukturaları."
"They use a hashing function to map keys to indexes in an array, allowing for constant-time access in the average case.","Olar giltlerdi massivtegi indekslerge salıstırıw ushın xeshlew funkciyasın paydalanadı, bul ortasha jaǵdayda turaqlı waqıtta kiriwge imkaniyat beredi."
"Hash tables are commonly used in dictionaries, caches, and database indexing.","Xesh kesteleri ádette sózliklerde, keshlerde hám maǵlıwmatlar bazasın indekslewde qollanıladı."
"However, hash collisions can occur, which can impact their performance.","Degen menen, xesh soqlıǵısıwları júz beriwi múmkin, bul olardıń ónimliligine tásir etiwi múmkin."
Techniques like chaining and open addressing are employed to handle collisions.,Soqlıǵısıwlardı qayta islew ushın shınjır hám ashıq adreslew sıyaqlı usıllar qollanıladı.
"Graphs are collections of nodes connected by edges, representing relationships between entities.","Grafikler – bul obyektler arasındaǵı qatnaslardı kórsetetuǵın, jiyekler menen qosılǵan túyinlerdiń jıynaǵı."
"Graphs can be used to model social networks, computer networks, and transportation networks, among other things.","Grafiklerdi basqalar menen qatar sociallıq tarmaqlardı, kompyuter tarmaqların hám avtotransport tarmaqların modellestiriw ushın paydalanıwǵa boladı."
They consist of vertices (nodes) and edges (connections between nodes).,Olar biyiklerden (túyinler) hám jiyeklerden (túyinler arasındaǵı baylanıslar) ibarat.
"Graphs can be directed or undirected, and they can have cycles or be acyclic.",Grafikler baǵdarlanǵan yamasa baǵdarlanbaǵan bolıwı múmkin hám olardıń ciklleri yamasa ciklı bolıwı múmkin.
Graph traversal algorithms include breadth-first search and depth-first search.,Grafikli ótiw algoritmleri keńlik-birinshi izlew hám tereńlik-birinshi izlewdi qamtıydı.
Stacks and queues are abstract data types that can be implemented using arrays or linked lists.,Stekler (stacks) menen gezekler (queues) - massivler yamasa baylanıstırılǵan dizimler arqalı ámelge asırılıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipleri bolıp tabıladı.
"A stack has two primary operations: push (adds an element to the top of the stack) and pop (removes the topmost element from the stack), that follow the Last In, First Out (LIFO) principle.","Stektiń eki tiykarǵı háreketi bar: Aqırǵısı kiriw, birinshisi shıǵıw (LIFO) qaǵıydasına sáykes keletuǵın push (stektiń joqarı jaǵına element qosadı) hám pop (stekten eń joqarı elementti alıp taslaydı)."
"Queues have two main operations: enqueue (adds an element to the rear of the queue) and dequeue (removes an element from the front of the queue) that follow the First In, First Out (FIFO) principle.","Gezeklerdiń (queues) eki tiykarǵı háreketi bar: birinshi kirgen, birinshi shıqqan (FIFO) principine sáykes gezekke qoyıw (gezektiń artına element qosadı) hám gezekke qoyıw (gezektiń aldıńǵı jaǵınan elementti alıp taslaydı)."
Trees represent a hierarchical organization of elements.,Terekler elementlerdiń ierarxiyalıq shólkemin bildiredi.
"A tree consists of nodes connected by edges, with one node being the root and all other nodes forming subtrees.","Terek tárepleri menen baylanıstırılǵan túyinlerden ibarat, bir túyin túbir, al qalǵan barlıq túyinler ishki tereklerdi quraydı."
Trees are widely used in various algorithms and data storage scenarios.,Terekler hár túrli algoritmler menen maǵlıwmatlardı saqlaw scenariylerinde keńnen qollanıladı.
"Binary trees (particularly heaps), AVL trees, and B-trees are some popular types of trees.","Binar terekler (ásirese úyindiler), AVL terekleri hám B-terekleri tereklerdiń ayırım ataqlı túrleri bolıp tabıladı."
"They enable efficient and optimal searching, sorting, and hierarchical representation of data.","Olar maǵlıwmatlardı ónimli hám optimal izlewge, saralawǵa hám ierarxiyalıq usınıwǵa imkaniyat beredi."
"A trie, or prefix tree, is a special type of tree used to efficiently retrieve strings.",Terek yamasa prefiks teregi - qatarlardı ónimli shıǵarıp alıw ushın qollanılatuǵın terektiń ózgeshe túri.
"In a trie, each node represents a character of a string, and the edges between nodes represent the characters that connect them.",Terekte hárbir túyinler arasındaǵı qaptallar olardı baylanıstıratuǵın simvollardı bildiredi.
"This structure is especially useful for tasks like autocomplete, spell-checking, and creating dictionaries.","Bul struktura ásirese avtotoltırıw, imlanı tekseriw hám sózlikler jaratıw sıyaqlı tapsırmalar ushın paydalı."
Tries allow for quick searches and operations based on string prefixes.,Háreketler qatar prefikslerine tiykarlanǵan tez islewler menen háreketlerge imkaniyat beredi.
Language support,Tildi qollaw
"Most assembly languages and some low-level languages, such as BCPL (Basic Combined Programming Language), lack built-in support for data structures.",Kóplegen assembler tillerinde hám BCPL (Tiykarǵı biriktirilgen programmalastırıw tili) sıyaqlı ayırım tómen dárejeli tillerde maǵlıwmatlar strukturaları ushın ornatılǵan qollap-quwatlaw joq.
"On the other hand, many high-level programming languages and some higher-level assembly languages, such as MASM, have special syntax or other built-in support for certain data structures, such as records and arrays.","Ekinshi jaǵınan, kóplegen joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde hám MASM sıyaqlı ayırım joqarı dárejeli assembler tillerinde jazıwlar menen massivler sıyaqlı belgili bir maǵlıwmatlar strukturası ushın arnawlı sintaksis yamasa basqa ornatılǵan qollaw bar."
"For example, the C (a direct descendant of BCPL) and Pascal languages support structs and records, respectively, in addition to vectors (one-dimensional arrays) and multi-dimensional arrays.","Mısalı, C (BCPL-diń tikkeley áwladı) hám Paskal tilleri vektorlardan (bir ólshemli massivler) hám kóp ólshemli massivlerden basqa sáykesinshe strukturalar menen jazıwlardı qollaydı."
Most programming languages feature some sort of library mechanism that allows data structure implementations to be reused by different programs.,Kóplegen programmalastırıw tillerinde maǵlıwmatlar strukturasın ámelge asırıwdı hár túrli baǵdarlamalar menen qayta paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın kitapxana mexanizminiń qanday da bir túri bar.
Modern languages usually come with standard libraries that implement the most common data structures.,Házirgi tiller ádette eń kóp tarqalǵan maǵlıwmatlar strukturaların ámelge asıratuǵın standart kitapxanalar menen birge keledi.
"Examples are the C++ Standard Template Library, the Java Collections Framework, and the Microsoft .NET Framework.","Mısallar C++ te standart shablonlar kitapxanası, Java kollekciyaları sheńberi hám Microsoft .NET Framework bolıp tabıladı."
"Modern languages also generally support modular programming, the separation between the interface of a library module and its implementation.","Házirgi tillerde de ulıwma modullik programmalastırıwdı, kitapxana moduliniń interfeysi menen onı ámelge asırıwdı ajıratıwdı qollaydı."
Some provide opaque data types that allow clients to hide implementation details.,Ayırımlar klientlerge ámelge asırıw maǵlıwmatların jasırıwǵa imkaniyat beretuǵın anıq emes maǵlıwmatlar túrlerin usınadı.
"Object-oriented programming languages, such as C++, Java, and Smalltalk, typically use classes for this purpose.","C++, Java hám Smalltalk sıyaqlı obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri ádette usı maqset ushın klaslardı paydalanadı."
Many known data structures have concurrent versions which allow multiple computing threads to access a single concrete instance of a data structure simultaneously.,Kóplegen belgili maǵlıwmatlar strukturalarında bir neshe esaplaw aǵımlarına maǵlıwmatlar strukturasınıń bir anıq versiyasına bir waqıtta kiriwge imkaniyat beretuǵın qatarlas versiyaları bar.
Information is an abstract concept that refers to something which has the power to inform.,Informaciya − bul maǵlıwmat beriw imkaniyatı bar nárseni bildiretuǵın abstrakt túsinik.
"At the most fundamental level, it pertains to the interpretation (perhaps formally) of that which may be sensed, or their abstractions.",Eń úlken dárejede ol seziniwge bolatuǵın nárseni túsindiriwge (múmkin rásmiy túrde) yamasa olardıń abstrakciyalarına baylanıslı.
Any natural process that is not completely random and any observable pattern in any medium can be said to convey some amount of information.,Tolıq tosınnan emes hár qanday tábiyiy procesti hám hár qanday ortalıqtaǵı qálegen baqlanatuǵın nızamlılıqtı informaciyanıń belgili bir kólemin beredi dep aytıwǵa boladı.
"Whereas digital signals and other data use discrete signs to convey information, other phenomena and artifacts such as analogue signals, poems, pictures, music or other sounds, and currents convey information in a more continuous form.","Cifrlı signallar menen basqa maǵlıwmatlar informaciyanı jetkiziw ushın diskret belgilerdi paydalansa, analog signallar, poemalar, súwretler, muzıka yamasa basqa dawıslar sıyaqlı basqa qubılıslar menen artefaktlar, al aǵımlar informaciyanı anaǵurlım úziliksiz túrde beredi."
"Information is not knowledge itself, but the meaning that may be derived from a representation through interpretation.","Informaciya bilimniń ózi emes, túsindiriw arqalı sáwlelendiriwden payda bolıwı múmkin mánis."
"The concept of information is relevant or connected to various concepts, including constraint, communication, control, data, form, education, knowledge, meaning, understanding, mental stimuli, pattern, perception, proposition, representation, and entropy.","Informaciya túsinigi hár túrli túsinikler menen, sonıń ishinde sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, bilimlendiriw, bilim, mánis, túsiniw, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw, usınıs, sáwlelendiriw hám entropiya menen baylanıslı."
Information is often processed iteratively: Data available at one step are processed into information to be interpreted and processed at the next step.,Informaciya kóbinese iterativ túrde qayta islenedi: bir basqıshta qoljetimli maǵlıwmatlar keyingi basqıshta interpretaciyalanatuǵın hám qayta islenetuǵın informaciyaǵa qayta islenedi.
"For example, in written text each symbol or letter conveys information relevant to the word it is part of, each word conveys information relevant to the phrase it is part of, each phrase conveys information relevant to the sentence it is part of, and so on until at the final step information is interpreted and becomes knowledge in a given domain.","Mısalı, jazba tekstte hár bir simvol yamasa hárip ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın sózge baylanıslı informaciyanı beredi, hár bir sóz quramındaǵı sóz dizbegine baylanıslı informaciyanı beredi, hárbir sóz dizbegi ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın gápke baylanıslı informaciyanı beredi t.b. sońǵı basqıshta informaciya túsindirilip, beriletuǵın domendegi bilimge aylanadı."
"In a digital signal, bits may be interpreted into the symbols, letters, numbers, or structures that convey the information available at the next level up.","Cifrlı signalda bitlerdi keyingi dárejede qoljetimli informaciyanı jetkizetuǵın belgilerge, háriplerge, sanlarǵa yamasa strukturalarǵa túsindiriwge boladı."
The key characteristic of information is that it is subject to interpretation and processing.,Informaciyanıń tiykarǵı xarakteristikası onıń túsindiriwge hám qayta islewge kiretuǵınlıǵı bolıp tabıladı.
The derivation of information from a signal or message may be thought of as the resolution of ambiguity or uncertainty that arises during the interpretation of patterns within the signal or message.,Signaldan yamasa xabardan informaciyanı alıwdı signal yamasa xabardaǵı úlgilerdi interpretaciyalawda payda bolatuǵın anıq emeslikti yamasa belgisizlikti sheshiw retinde qarastırıwǵa boladı.
Information may be structured as data.,Informaciya maǵlıwmatlar retinde strukturalanǵan bolıwı múmkin.
"Redundant data can be compressed up to an optimal size, which is the theoretical limit of compression.","Artıq maǵlıwmatlardı optimal ólshemge shekem qısıwǵa boladı, bul qısıwdıń teoriyalıq shegarası."
The information available through a collection of data may be derived by analysis.,Maǵlıwmatlardı jıynaw arqalı qoljetimli informaciyanı tallaw arqalı alıwǵa boladı.
"For example, a restaurant collects data from every customer order.","Mısalı, restoran hárbir tutınıwshı buyırtpasınan maǵlıwmatlardı jıynaydı."
That information may be analyzed to produce knowledge that is put to use when the business subsequently wants to identify the most popular or least popular dish.,Bul informaciyanı biznest keyin eń ataqlı yamasa ataqlılıǵı az taǵamdı anıqlaǵısı kelgende paydalanıwǵa bolatuǵın bilimdi islep shıǵarıw ushın analizlewge boladı.
"Information can be transmitted in time, via data storage, and space, via communication and telecommunication.","Informaciya waqıt boyınsha, maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı hám keńislikte, baylanıs hám telekommunikaciya arqalı beriwge boladı."
Information is expressed either as the content of a message or through direct or indirect observation.,Informaciya xabardıń mazmunı retinde yamasa tikkeley yamasa tikkeley emes baqlaw arqalı kórsetiledi.
"That which is perceived can be construed as a message in its own right, and in that sense, all information is always conveyed as the content of a message.",Qabıllanatuǵın nárse óz aldına xabar retinde túsindiriliwi múmkin hám bul mániste barlıq informaciya bárqulla xabardıń mazmunı retinde beriledi.
"Information can be encoded into various forms for transmission and interpretation (for example, information may be encoded into a sequence of signs, or transmitted via a signal).","Informaciyanı beriw hám túsindiriw ushın hár túrli formalarǵa kodlanıwı múmkin (mısalı, informaciya belgiler izbe-izliginde kodlanıwı yamasa signal arqalı beriliwi múmkin)."
It can also be encrypted for safe storage and communication.,Sonday-aq onı qáwipsiz saqlaw hám baylanıs ushın shifrlawǵa boladı.
The uncertainty of an event is measured by its probability of occurrence.,Waqıyanıń belgisizligi onıń payda bolıw itimallıǵı menen ólshenedi.
Uncertainty is inversely proportional to the probability of occurrence.,Belgisizlik payda bolıw itimallıǵına keri proporcional.
Information theory takes advantage of this by concluding that more uncertain events require more information to resolve their uncertainty.,Informaciya teoriyası sonıń artıqmashılıǵın belgisiz waqıyalardıń belgisizligin sheshiw ushın kóbirek informaciyanı talap etedi degen juwmaqqa keledi.
The bit is a typical unit of information.,Bit informaciyanıń tipli birligi bolıp tabıladı.
It is 'that which reduces uncertainty by half'. Other units such as the nat may be used.,Bul belgisizlikti eki ese azaytatuǵın. nat sıyaqlı basqa birliklerdi paydalanıwǵa boladı.
"For example, the information encoded in one ""fair"" coin flip is log2(2/1) = 1 bit, and in two fair coin flips is log2(4/1) = 2 bits.","Mısalı, bir ádil moneta awdarıwda kodlanǵan informaciya log2(2/1) = 1 bit, al eki ádil moneta awdarıwda log2(4/1) = 2 bit."
A 2011 Science article estimates that 97% of technologically stored information was already in digital bits in 2007 and that the year 2002 was the beginning of the digital age for information storage (with digital storage capacity bypassing analogue for the first time).,2011 jıldaǵı Science maqalasında texnologiyalıq saqlanǵan informaciyanıń 97% -ti 2007 jılı cifrlı bitlerde boldı hám 2002 jıl informaciyanı saqlawǵa arnalǵan cifrlı dáwirdiń bası boldı (cifrlı saqlaw sıyımlılıǵı analogtı birinshi ret aylanıp ótti).
Exact definition of information and digital application,Informaciyalıq hám cifrlı qollanıwdıń anıq anıqlaması
Information can be defined exactly by set theory:,Informaciyanı jıynaw teoriyası arqalı dál anıqlawǵa boladı:
" ""Information is a selection from the domain of information"".",Informaciya - bul informaciya domeninen tańlaw.
"The ""domain of information"" is a set that the sender and receiver of information must know before exchanging information.",Informaciya domeni - informaciyanı jiberiwshi menen qabıllawshı informaciya almasıw aldında biliwi tiyis toplam.
"Digital information, for example, consists of building blocks that are all number sequences.","Cifrlı informaciya, barlıq sanlar dizbegi bolıp tabılatuǵın qurılıs bloklarınan ibarat."
Each number sequence represents a selection from its domain.,Hárbir cifr dizbegi onıń domeninen tańlawdı bildiredi.
The sender and receiver of digital information (number sequences) must know the domain and binary format of each number sequence before exchanging information.,Cifrlı informaciyanı jiberiwshi hám qabıllawshı (cifrlar izbe-izligi) informaciya almasıw aldında hárbir cifr dizbeginiń (izbe-izliginiń) domenin hám ekilik formasın beriwi kerek.
"By defining number sequences online, this would be systematically and universally usable.",Internettegi cifrlar dizbegin anıqlaw arqalı sistemalı hám universal túrde qollanıwǵa boladı.
"Before the exchanged digital number sequence, an efficient unique link to its online definition can be set.",Almastırılǵan cifrlı sanlar dizbegi aldında onıń onlayn anıqlamasına ónimlik unikal silteme ornatılıwı múmkin.
This online-defined digital information (number sequence) would be globally comparable and globally searchable.,Bul tarmaqta anıqlanǵan cifrlı informaciya (cifrlar dizbegi) global dárejede salıstırıwǵa hám global izlewge boladı.
Etymology,Etimologiya
"The English word ""information"" comes from Middle French enformacion/informacion/information 'a criminal investigation' and its etymon, Latin informatiō(n) 'conception, teaching, creation'.","Inglisshe informaciya sózi orta francuzsha enformacion/informacion/information qılmıslıq tergew hám onıń etimonı, latınsha informatiō(n) túsinik, oqıtıw, jaratıw sózinen kelip shıqqan."
Information theory,Informaciya teoriyası
"Information theory is the scientific study of the quantification, storage, and communication of information.","Informaciya teoriyası − informaciyanı cifrlı túrde anıqlaw, saqlaw hám jetkiziwdi ilimiy jaqtan izertlew bolıp tabıladı."
"The field was fundamentally established by the works of Harry Nyquist and Ralph Hartley in the 1920s, and Claude Shannon in the 1940s.",Bul taraw 1920-jıllardaǵı Garri Naykvist penen Ralf Xartlidiń hám 1940-jılları Klod Shennonnıń miynetleri menen tiykarlandı.
"The field is at the intersection of probability theory, statistics, computer science, statistical mechanics, information engineering, and electrical engineering.","Bul taraw itimallıqlar teoriyasınıń, statistikanıń, informatikanıń, statistikalıq mexanikanıń, informaciyalıq injeneriyanıń hám elektrotexnikanıń kesilispesinde jaylasqan."
A key measure in information theory is entropy.,Informaciyalıq teoriyadaǵı tiykarǵı ólshem entropiya bolıp tabıladı.
Entropy quantifies the amount of uncertainty involved in the value of a random variable or the outcome of a random process.,Entropiya tosınnan shamanıń mánisine yamasa tosınnan procestiń nátiyjesine baylanıslı belgisizlik muǵdarın cifrlı kóriniste anıqlaydı.
"For example, identifying the outcome of a fair coin flip (with two equally likely outcomes) provides less information (lower entropy) than specifying the outcome from a roll of a die (with six equally likely outcomes).","Mısalı, monetanıń ádil awdarılıwınıń nátiyjesin anıqlaw (birdey itimal eki nátiyje bar) matrica oramınıń nátiyjesin kórsetiwge qaraǵanda (tómendegi entropiya) az informaciya beredi (altı itimal nátiyje)."
"Some other important measures in information theory are mutual information, channel capacity, error exponents, and relative entropy.","Informaciya teoriyasındaǵı ayırım basqa zárúr ólshemler óz-ara informaciya, kanal sıyımlılıǵı, qátelik kórsetkishleri hám salıstırmalı entropiya bolıp tabıladı."
"Important sub-fields of information theory include source coding, algorithmic complexity theory, algorithmic information theory, and information-theoretic security.","Informaciya teoriyasınıń zárúr ishki tarawlarına dáslepki kodlaw, algoritmlik quramalılıq teoriyası, algoritmlik informaciya teoriyası hám informaciyalıq-teoriyalıq qáwipsizlik kiredi."
There is another opinion regarding the universal definition of information.,Informaciyanıń universal anıqlamasına baylanıslı taǵı bir pikir bar.
"It lies in the fact that the concept itself has changed along with the change of various historical epochs, and to find such a definition, it is necessary to find standard features and patterns of this transformation.",Bul koncepciyanıń ózi hár túrli tariyxıy dáwirlerdiń ózgeriwi menen birge ózgergenliginde hám bunday anıqlamanı tabıw ushın usı transformaciyanıń standart belgileri menen nızamlıqların tabıw kerek.
"For example, researchers in the field of information Petrichenko E. A. and Semenova V. G., based on a retrospective analysis of changes in the concept of information, give the following universal definition: ""Information is a form of transmission of human experience (knowledge).""","Mısalı, informaciya tarawınıń izertlewshileri Petrichenko E.A. hám Semenova V.G. informaciya koncepciyasındaǵı ózgerislerdi retrospektiv analizlew tiykarında mınaday universal anıqlama beredi: Informaciya − adam tájiriybesin (bilim) beriw forması."
"In their opinion, the change in the essence of the concept of information occurs after various breakthrough technologies for the transfer of experience (knowledge), i.e. the appearance of writing, the printing press, the first encyclopedias, the telegraph, the development of cybernetics, the creation of a microprocessor, the Internet, smartphones, etc.","Olardıń pikirinshe, informaciya koncepciyasınıń mánisin ózgertiw tájiriybeni (bilimdi) beriwdiń hár túrli jetilisken texnologiyalarınan, yaǵnıy jazıwdıń, baspa stanogınıń, dáslepki enciklopediyalardıń, telegraftıń, kibernetikanıń rawajlanıwınıń, mikroprocessordı, Internetti, smartfonlardı h.t.b. dúziw."
Each new form of experience transfer is a synthesis of the previous ones.,Tájiriybe beriwdiń hárbir jańa túri aldıńǵılardıń sintezi bolıp tabıladı.
"That is why we see such a variety of definitions of information, because, according to the law of dialectics ""negation-negation"", all previous ideas about information are contained in a ""filmed"" form and in its modern representation.",Sonlıqtan da biz informaciyanıń túrli anıqlamaların kóremiz. óytkeni dialektikanıń biykarlaw-biykarlaw nızamı boyınsha informaciya tuwralı burınǵı barlıq oylar filmge túsirilgen formada hám onıń házirgi sáwlelendiriwinde qamtılǵan.
"Applications of fundamental topics of information theory include source coding/data compression (e.g. for ZIP files), and channel coding/error detection and correction (e.g. for DSL).","Informaciya teoriyasınıń fundamental temalarınıń qollanbalarına dáslepki kodlaw/maǵlıwmatlardı qısıw (mısalı, ZIP faylları ushın) hám kanal kodlaw/qatelerdi anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, DSL ushın) kiredi."
"Its impact has been crucial to the success of the Voyager missions to deep space, the invention of the compact disc, the feasibility of mobile phones and the development of the Internet.","Onıń tásiri Voyager-diń tereń kosmosqa missiyalarınıń tabıslı bolıwına, kompakt-disktiń oylap tabılıwına, uyalı telefonlardıń imkaniyatına hám Internettiń rawajlanıwına zárúr boldı."
"The theory has also found applications in other areas, including statistical inference, cryptography, neurobiology, perception, linguistics, the evolution and function of molecular codes (bioinformatics), thermal physics, quantum computing, black holes, information retrieval, intelligence gathering, plagiarism detection, pattern recognition, anomaly detection and even art creation.","Teoriya statistikalıq juwmaqtı, kriptografiya, neyrobiologiya, qabıllaw, lingvistika, molekulalıq kodlardıń evolyuciyası hám xızmeti (bioinformatika), jıllılıq fizikası sıyaqlı basqa tarawlarda da qollanbalardı taptı, kvantlıq esaplawlar, qara tesikler, informaciyanı izlew, razvedka maǵlıwmatların toplaw, plagiattı anıqlaw, úlgini tanıw, anomaliyanı anıqlaw hám hátte óner jaratıw."
As sensory input,Sensorlı kiris retinde
Often information can be viewed as a type of input to an organism or system.,Kóbinese informaciyanı organizmge yamasa sistemaǵa kirgiziw túri retinde qarastırıwǵa boladı.
"Inputs are of two kinds; some inputs are important to the function of the organism (for example, food) or system (energy) by themselves.","Kirgiziwler eki túrli boladı; ayırım kirisler organnıń (mısalı, tamaq) yamasa sistemanıń (energiya) funkciyası ushın zárúr."
In his book Sensory Ecology biophysicist David B. Dusenbery called these causal inputs.,Sensorlı ekologiya kitabında biofizik Devid B. Dyuzenberi bul sebepli kirisler dep atadı.
Other inputs (information) are important only because they are associated with causal inputs and can be used to predict the occurrence of a causal input at a later time (and perhaps another place).,Basqa kirisler (informaciya) sebep-saldarlıq kirisler menen baylanıslı bolǵanlıqtan ǵana zárúr bolıp tabıladı hám sebep-saldarlıq kiristiń keyinirek (hám basqa jerde) payda bolıwın boljaw ushın paydalanıwı múmkin.
Some information is important because of association with other information but eventually there must be a connection to a causal input.,"Ayırım informaciya basqa informaciya menen baylanıslı bolǵanlıqtan zárúrli, biraq negizinde sebep-saldarlıq kiris penen baylanıslı bolıwı kerek."
"In practice, information is usually carried by weak stimuli that must be detected by specialized sensory systems and amplified by energy inputs before they can be functional to the organism or system.",Tájiriybede informaciya ádette qánigelestirilgen sensorlı sistemalar arqalı anıqlanatuǵın hár organizmge yamasa sistemaǵa xızmet etpesten burın energiya kiriwleri arqalı kúsheytiliwi kerek hám jetkerip beriledi.
"For example, light is mainly (but not only, e.g. plants can grow in the direction of the light source) a causal input to plants but for animals it only provides information.","Mısalı, jaqtılıq tiykarınan (biraq, mısalı, ósimlikler jaqtılıq dereginiń baǵıtında óse aladı) ósimliklerge sebep-saldarlıq tásir etedi, biraq haywanlar ushın ol tek informaciya beredi."
"The colored light reflected from a flower is too weak for photosynthesis but the visual system of the bee detects it and the bee's nervous system uses the information to guide the bee to the flower, where the bee often finds nectar or pollen, which are causal inputs, a nutritional function.","Gúlden shaǵılısqan hár túrli jaqtılıq fotosintez ushın dım hálsiz, biraq hárreniń kóriw sisteması onı anıqlaydı hám hárreniń nerv sisteması informaciyanı hárreni gúlge baǵdarlaw ushın paydalanadı, solay etip hárre jiyi mazalı yamasa shańlanıwdı tabadı, azıqlıq funkciya retinde."
As representation and complexity,Wákillik hám quramalılıq retinde
The cognitive scientist and applied mathematician Ronaldo Vigo argues that information is a concept that requires at least two related entities to make quantitative sense.,Kognitivli alım hám ámeliy matematik Ronaldo Vigo informaciyanıń sanlı mániske iye bolıw ushın kem degende eki baylanıslı subyektlerdi talap etetuǵın koncepciya ekenin aytadı.
"These are, any dimensionally defined category of objects S, and any of its subsets R. R, in essence, is a representation of S, or, in other words, conveys representational (and hence, conceptual) information about S. Vigo then defines the amount of information that R conveys about S as the rate of change in the complexity of S whenever the objects in R are removed from S. Under ""Vigo information"", pattern, invariance, complexity, representation, and information – five fundamental constructs of universal science – are unified under a novel mathematical framework.","Bul S. obyektleriniń hár qanday ólshemi anıqlanǵan kategoriyası hám onıń qálegen ishki toplamları R.R mánisi boyınsha S kórinisi bolıp tabıladı, yamasa basqasha aytqanda, S.Vigo tuwralı reprezentativ (demek, konceptual) informaciyanı jetkizedi. S tuwralı R jetkiziletuǵın informaciya kólemi, R ishindegi obyektler S-dan joq etilgen sayın S quramalılıǵın ózgertiw tezligi retinde. Vigo informaciyası astında úlgi, invariantlılıq, quramalılıq, sáwlelendiriw hám informaciya - bes tiykarǵı strukturanı universal ilim - jańa matematikalıq sheńberde biriktirilgen."
"Among other things, the framework aims to overcome the limitations of Shannon-Weaver information when attempting to characterize and measure subjective information.","Basqa nárseler menen, struktura subyektiv informaciyanı sáwlelendiriw hám ólshew háreketinde Shennon-Viver informaciyasınıń sheklewlerin jeńiwge baǵdarlanǵan."
"As a substitute for task wasted time, energy, and material","Wazıypanıń ornına waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıw retinde"
Michael Grieves has proposed that the focus on information should be what it does as opposed to defining what it is.,"Maykl Grivz informaciyaǵa itibar beriw onıń ne ekenin anıqlawǵa emes, al onıń ne qılatuǵınlıǵına itibar beriwdi usındı."
"Grieves has proposed that information can be substituted for wasted physical resources, time, energy, and material, for goal-oriented tasks.","Grivz informaciyanı maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalar ushın qurı jumsalǵan fizikalıq resurslardı, waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıwǵa bolatuǵının usındı."
"Goal-oriented tasks can be divided into two components: the most cost-efficient use of physical resources: time, energy and material, and the additional use of physical resources used by the task.","Maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalardı eki komponentke bóliwge boladı: fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw: waqıt, energiya hám material hám wazıypa boyınsha qollanılatuǵın fizikalıq resurslardı qosımsha paydalanıw."
This second category is by definition wasted physical resources.,Bul ekinshi kategoriya anıqlaması boyınsha fizikalıq resurslardı bosqa jumsaydı.
Information does not substitute or replace the most cost-efficient use of physical resources but can be used to replace the wasted physical resources.,"Informaciya fizikalıq resurslardı eń únemli paydalanıwdı almastırmaydı yamasa ornın baspaydı, biraq bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardı almastırıw ushın paydalanıwı múmkin."
The condition that this occurs under is that the cost of information is less than the cost of the wasted physical resources.,Bul júz beretuǵın shárt informaciya bahası boyınsha bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardıń qunınan az boladı.
"Since information is a non-rival good, this can be especially beneficial for repeatable tasks.","Informaciya básekiles emes bolǵanlıqtan, bul qaytalanatuǵın wazıypalar ushın ásirese payda bolıwı múmkin."
"In manufacturing, the task category of the most cost-efficient use of physical resources is called lean manufacturing.",Óndiriste fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw minneti kategoriyası únemli óndiris dep ataladı.
As an influence that leads to transformation,Transformaciyaǵa ákeletuǵın tásir retinde
Information is any type of pattern that influences the formation or transformation of other patterns.,Informaciya − basqa úlgilerdiń qáliplesiwine yamasa ózgeriwine tásir etetuǵın hár qanday úlgi túri.
"In this sense, there is no need for a conscious mind to perceive, much less appreciate, the pattern.","Yaǵnıy, úlgini qabıllaw ushın sanalı aqıldıń keregi joq, álleqayda az."
"Consider, for example, DNA.","Mısalı, DNK-nı alayıq."
The sequence of nucleotides is a pattern that influences the formation and development of an organism without any need for a conscious mind.,Nukleotidler dizbegi - sanalı aqıldı talap etpey-aq organizmniń qáliplesiwi menen rawajlanıwına tásir etetuǵını nızamlıq.
"One might argue though that for a human to consciously define a pattern, for example a nucleotide, naturally involves conscious information processing.","Adamnıń úlgini, mısalı, nukleotidti sanalı túrde anıqlawı, álbette sanalı túrde informaciyanı qayta islewdi qamtıydı dep dawlasıwǵa boladı."
"However, the existence of unicellular and multicellular organisms, with the complex biochemistry that leads, among other events, to the existence of enzymes and polynucleotides that interact maintaining the biological order and participating in the development of multicellular organisms, precedes by millions of years the emergence of human consciousness and the creation of the scientific culture that produced the chemical nomenclature.","Biraq, quramalı bioximiyası bar bir kletkalı hám kóp kletkalı ornanizmlerdiń bolıwı, basqa waqıyalar menen qatar, biologiyalıq tártipti saqlaytuǵın hám kóp kletkalı organizmlerdiń rawajlanıwına qatnasatuǵın óz-ara háreketlesetuǵın fermentler menen polinukleotidlerdiń bolıwına alıp keletuǵını millionlaǵan jıllar burın payda boladı. Adam sanası menen ximiyalıq nomenklaturanı payda etken ilimiy mádeniyatlı jaratıw."
"Systems theory at times seems to refer to information in this sense, assuming information does not necessarily involve any conscious mind, and patterns circulating (due to feedback) in the system can be called information.","Sistemalar teoriyası geyde bul mániste informaciyaǵa silteme beretuǵın sıyaqlı, eger informaciya shártli túrde heshqanday sanalı aqıldı qamtımaydı hám sistemada aylanatuǵın úlgilerdi (keri baylanısqa tiyisli) informaciya dep atawǵa boladı."
"In other words, it can be said that information in this sense is something potentially perceived as representation, though not created or presented for that purpose.","Basqasha aytqanda, bul mánistegi informaciya usı maqset ushın jaratılmaǵanın yamasa usınılmaǵanı menen, sáwlelendiriw retinde qabıllanatuǵın nárse dep aytıwǵa boladı."
"For example, Gregory Bateson defines ""information"" as a ""difference that makes a difference"".","Mısalı, Gregori Beytson informaciyanı ózgeris payda etetuǵın ayırmashılıq dep anıqlaydı."
"If, however, the premise of ""influence"" implies that information has been perceived by a conscious mind and also interpreted by it, the specific context associated with this interpretation may cause the transformation of the information into knowledge.","Degen menen, eger tásir etiw negizgi informaciyanıń sanalı aqıl menen qabıllanǵanın hám onıń menen túsindiriletuǵının bildirse, bul interpretaciya menen baylanıslı anıq kontekst informaciyanıń bilimge aylanıwın payda etiwi múmkin."
"Complex definitions of both ""information"" and ""knowledge"" make such semantic and logical analysis difficult, but the condition of ""transformation"" is an important point in the study of information as it relates to knowledge, especially in the business discipline of knowledge management.","Informaciyanıń da, bilimniń de quramalı anıqlamaları bunday semantikalıq hám logikalıq tallawdı qıyınlastıradı, biraq transformaciya shárti informaciyanı izertlewdiń áhmiyetli noqatı bolıp tabıladı, óytkeni ol bilimge baylanıslı, ásirese bilimdi basqarıwdıń iskerlik páninde."
"In this practice, tools and processes are used to assist a knowledge worker in performing research and making decisions, including steps such as:","Bul tájiriybede bilim xızmetkerine izertlewler alıp barıwǵa hám qararlar qabıllawǵa járdemlesiw ushın qurallar menen procesler paydalanadı, sonıń ishinde:"
Review information to effectively derive value and meaning,Bahalılıq penen mánisti ónimli alıw ushın informaciyanı kórip shıǵıń
Reference metadata if available,"Bar bolsa, silteme metaderekleri"
"Establish relevant context, often from many possible contexts",Kóbinese kóplegen múmkin kontekstlerden sáykes kontekstti ornatıń
Derive new knowledge from the information,Informaciyadan jańa bilim alıw
Make decisions or recommendations from the resulting knowledge,Alınǵan bilimnen sheshim yamasa usınıslar qabıl etiń
"Stewart (2001) argues that transformation of information into knowledge is critical, lying at the core of value creation and competitive advantage for the modern enterprise.","Styuart (2001) informaciyanı bilimge aylandırıw házirgi kárxana ushın bahalılıq penen básekileslik artıqmashılıqtıń tiykarı bolıp tabılatuǵın, áhmiyetke iye ekenin aytadı."
"In a biological framework, Mizraji has described information as an entity emerging from the interaction of patterns with receptor systems (eg: in molecular or neural receptors capable of interacting with specific patterns, information emerges from those interactions).","Biologiyalıq sheńberde Mizradji informaciyanı nızamlıqlardıń receptorlıq sistemalar menen óz-ara háreketlesiwinen payda bolatuǵın obyekt retinde sáwlelendirdi (mısalı: belgili bir úlgiler menen háreketlese alatuǵın molekulalıq yamasa neyron receptorlarda, informaciya sol óz-ara háreketlesiwlerden payda boladı)."
"In addition, he has incorporated the idea of ""information catalysts"", structures where emerging information promotes the transition from pattern recognition to goal-directed action (for example, the specific transformation of a substrate into a product by an enzyme, or auditory reception of words and the production of an oral response)","Sonıń menen qatar, ol informaciyalıq katalizatorlar ideyasın, payda bolıp atırǵan informaciya úlgini tanıwdan maqsetke baǵdarlanǵan háreketke (mısalı, substrakt fermenttiń tásirinen ónimge specifikalıq túrlendiriwge yamasa informaciyanı esitiw arqalı qabıllawǵa) ótiwge túrtki bolatuǵın strukturalar ideyasın kirgizdi. Sózler hám awızsha juwap beriw)"
The Danish Dictionary of Information Terms argues that information only provides an answer to a posed question.,Daniyalı informaciyalıq terminler sózligi informaciya tek berilgen sorawǵa juwap beredi dep dálilleydi.
Whether the answer provides knowledge depends on the informed person.,Juwaptıń bilim beriwi xabardar adamǵa baylanıslı.
"So a generalized definition of the concept should be: ""Information"" = An answer to a specific question"".","Sonıń menen, koncepciyanıń ulıwmalastırılǵan anıqlaması: Informaciya = Anıq sorawǵa juwap."
"When Marshall McLuhan speaks of media and their effects on human cultures, he refers to the structure of artifacts that in turn shape our behaviors and mindsets.","Marshall MakLuxan ǴXQ hám olardıń adam mádeniyatına tásiri tuwralı aytqanda, ol óz gezeginde biziń minez-qulqımız benen sanalarımızdı qáliplestiretuǵın artefaktlerdiń strukturasına silteme beredi."
"Also, pheromones are often said to be ""information"" in this sense.","Sonday-aq, feromonlar bul mánide informaciya dep jiyi aytadı."
Technologically mediated information,Texnologiyalıq dáldállıq informaciya
"These sections are using measurements of data rather than information, as information cannot be directly measured.","Bul bólimler informaciyanı emes, maǵlıwmatlardı ólshewdi paydalanadı, sebebi informaciyanı tikkeley ólshew múmkin emes."
As of 2007,2007 jıldaǵı jaǵday boyınsha
It is estimated that the world's technological capacity to store information grew from 2.6 (optimally compressed) exabytes in 1986 – which is the informational equivalent to less than one 730-MB CD-ROM per person (539 MB per person) – to 295 (optimally compressed) exabytes in 2007. This is the informational equivalent of almost 61 CD-ROM per person in 2007.,"Dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatı 1986 jılı 2,6 (optimal qısılǵan) ekzabayttan - bul bir adamǵa 730 MB CD-ROM-nan (bir adamǵa 539 Mbayt) informaciyalıq ekvivalentten - 295 ke (optimal túrde) ósti dep bahalandı) ekzabayt 2007 j.[20] Bul 2007 jılı bir adamǵa 61 CD-ROM derlik informaciyalıq ekvivalenti."
The world's combined technological capacity to receive information through one-way broadcast networks was the informational equivalent of 174 newspapers per person per day in 2007.,Bir tárepleme xabar tarqatıw tarmaqları arqalı informaciyanı alıwdıń global biriktirilgen texnologiyalıq imkaniyatı 2007 jılı bir adamǵa kúnine 174 gezetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.
The world's combined effective capacity to exchange information through two-way telecommunication networks was the informational equivalent of 6 newspapers per person per day in 2007.,Eki tárepleme telekommunikaciyalıq tarmaqlar arqalı informaciya almasıwdıń global biriktirilgen ónimli imkaniyatı 2007 jılı bir adamǵa kúnine 6 gazetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.
"As of 2007, an estimated 90% of all new information is digital, mostly stored on hard drives.","2007 jıldaǵı jaǵday boyınsha barlıq jańa informaciyanıń shama menen 90%-ti cifrlı bolıp tabıladı, kóbinese qattı disklerde saqlanadı."
As of 2020,2020 jıldan baslap
"The total amount of data created, captured, copied, and consumed globally is forecast to increase rapidly, reaching 64.2 zettabytes in 2020.","Dúnya júzinde jaratılǵan, túsirilgen, kóshirilgen hám tutınılatuǵın maǵlıwmatlardıń ulıwma kólemi tez pát penen artıp, 2020 jılı 64,2 zetabaytqa jetedi dep kútilmekte."
"Over the next five years up to 2025, global data creation is projected to grow to more than 180 zettabytes.",2025 jılǵa shekemgi keyingi bes jılda global maǵlıwmatlar jaratıw 180 zetabayttan asadı dep boljanbaqta.
The application of information study,Informaciyanı izertlewdi qollanıw
"The information cycle (addressed as a whole or in its distinct components) is of great concern to information technology, information systems, as well as information science.","Informaciyalıq cikl (tutas yamasa onıń bólek quramlı bólimlerinde qarastırılǵan) informaciyalıq texnologiyalardı, informaciyalıq sistemalardı, sonday-aq informaciyalıq ilimdi alańlatadı."
"These fields deal with those processes and techniques pertaining to information capture (through sensors) and generation (through computation, formulation or composition), processing (including encoding, encryption, compression, packaging), transmission (including all telecommunication methods), presentation (including visualization / display methods), storage (such as magnetic or optical, including holographic methods), etc.","Bul tarawlar informaciyanı jıynawǵa (datchikler arqalı) hám generaciyalawǵa (esaplaw, qáliplestiriw yamasa kompoziciya arqalı), qayta islewge (sonıń ishinde kodlaw, shifrlaw, qısıw, oraw), jetkerip beriwge (barlıq telekommunikaciya metodların qosqanda), usınıwǵa (sonıń ishinde) tiyisli procesler menen metodlar shuǵıllanadı. Vizualizaciya/kórsetiw metodları), saqlaw (mısalı, magnitli yamasa optikalıq, onıń ishinde golografiyalıq metodlar) t.b."
"Information visualization (shortened as InfoVis) depends on the computation and digital representation of data, and assists users in pattern recognition and anomaly detection.",Informaciyalıq vizualizaciyalaw (InfoVis retinde qısqartılǵan) maǵlıwmatlardı esaplaw menen cifrlı kórsetiwge baylanıslı hám paydalanıwshılarǵa úlgini tanıw menen anomaliyanı anıqlawǵa járdemlesedi.
"Information security (shortened as InfoSec) is the ongoing process of exercising due diligence to protect information, and information systems, from unauthorized access, use, disclosure, destruction, modification, disruption or distribution, through algorithms and procedures focused on monitoring and detection, as well as incident response and repair.","Informaciyalıq qáwipsizlik (InfoSec retinde qısqartılǵan) - baqlaw menen anıqlawǵa baǵdarlanǵan algoritmler menen proceduralar arqalı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıwdan, óshiriwden, ózgertiwden, buzıwdan yamasa tarqatıwdan informaciyanı hám informaciyalıq sistemalardı qorǵaw ushın tiyisli tekseriwdi ámelge asırıwdıń úziliksiz procesine aytıladı. Sonday-aq waqıyaǵa juwap beriw hám ońlaw."
"Information analysis is the process of inspecting, transforming, and modeling information, by converting raw data into actionable knowledge, in support of the decision-making process.","Informaciyalıq analiz - qarar qabıllaw procesin qollaw ushın dáslepki maǵlıwmatlardı háreket etetuǵın bilimge túrlendiriw arqalı informaciyanı tekseriw, túrlendiriw hám modellestiriw procesi."
Information quality (shortened as InfoQ) is the potential of a dataset to achieve a specific (scientific or practical) goal using a given empirical analysis method.,"Informaciya sapası (InfoQ retinde qısqartılǵan) - berilgen empirikalıq analizlew metodın paydalanıp, anıq (ilimiy yamasa ámeliy) maqsetke erisiw ushın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń potencialı."
"Information communication represents the convergence of informatics, telecommunication and audio-visual media & content.","Informaciyalıq kommunikaciya informatikanıń, telekommunikaciyanıń hám audio-vizual media menen kontenttiń konvergenciyasın bildiredi."
Information technology,Informaciyalıq texnologiya
"Information technology (IT) is a set of related fields that encompass computer systems, software, programming languages, and data and information processing, and storage.","Informaciyalıq texnologiya (IT) – bul kompyuter sistemaların, programmalıq támiynattı, programmalastırıw tillerin hám maǵlıwmatlardı menen informaciyanı qayta islew menen saqlawdı qamtıytuǵın óz-ara baylanıslı tarawlardıń jıynaǵı."
IT forms part of information and communications technology (ICT).,IT informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyanıń (IKT) bir bólegin quraydı.
"An information technology system (IT system) is generally an information system, a communications system, or, more specifically speaking, a computer system — including all hardware, software, and peripheral equipment — operated by a limited group of IT users, and an IT project usually refers to the commissioning and implementation of an IT system.","Informaciyalıq texnologiyalar sisteması (IT sisteması) ádette informaciyalıq sistema, kommunikaciya sisteması yamasa anıǵıraq aytsaq, IT paydalanıwshılarınıń sheklewli toparı basqaratuǵın barlıq apparatlıq támiynattı, programmalıq támiynattı hám periferiyalıq úskeneni qamtıytuǵın kompyuter sisteması hám IT proekti ádette IT sistemasın iske túsiriw hám engiziwdi bildiredi."
"IT systems play a vital role in facilitating efficient data management, enhancing communication networks, and supporting organizational processes across various industries.","IT sistemaları maǵlıwmatlardı ónimli basqarıwdı jeńilletiwde, baylanıs tarmaqların jaqsılawda hám hár túrli tarawlardaǵı shólkemleskenlik proceslerdi qollawda zárúr rol atqaradı."
"Successful IT projects require meticulous planning, seamless integration, and ongoing maintenance to ensure optimal functionality and alignment with organizational objectives.","Tabıslı IT proektlerdi optimal funkcionallılıqtı hám shólkemleskenlik maqsetlerge sáykeslikti támiyinlew ushın muqıyat rejelestiriwdi, úziliksiz integraciyanı hám turaqlı texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etedi."
"Although humans have been storing, retrieving, manipulating, and communicating information since the earliest writing systems were developed, the term information technology in its modern sense first appeared in a 1958 article published in the Harvard Business Review; authors Harold J. Leavitt and Thomas L. Whisler commented that ""the new technology does not yet have a single established name.","Erte dáwirde jazıw sistemaları jaratılǵannan berli adamlar informaciyanı saqlaw, alıw, qayta islew hám xabarlaw menen shuǵıllansa da, informaciyalıq texnologiya termini házirgi mánisinde dáslepki ret 1958 jılı Garvard biznes sholıwında járiyalanǵan maqalada payda boldı; avtorları Garold Dj. Levitt penen Tomas L.Uisler jańa texnologiyanıń ele bir retlengen atı joq."
"We shall call it information technology (IT).""",Biz onı informaciyalıq texnologiya (IT) dep ataymız dep túsindirdi.
"Their definition consists of three categories: techniques for processing, the application of statistical and mathematical methods to decision-making, and the simulation of higher-order thinking through computer programs.","Olardıń anıqlaması úsh kategoriyadan ibarat: qayta islew texnikası, statistikalıq hám matematikalıq metodlardı qarar qabıl etiwde qollanıw hám kompyuter baǵdarlamaları arqalı joqarı dárejeli pikirlewdi modellestiriw."
"The term is commonly used as a synonym for computers and computer networks, but it also encompasses other information distribution technologies such as television and telephones.","Termin ádette kompyuterler menen kompyuter sistemalarınıń sinonimi retinde paydalanıladı, biraq ol sonıń menen qatar televizor hám telefon sıyaqlı informaciyanı tarqatıwdıń basqa texnologiyaların qamtıydı."
"Several products or services within an economy are associated with information technology, including computer hardware, software, electronics, semiconductors, internet, telecom equipment, and e-commerce.","Ekonomikadaǵı bir neshe ónimler yamasa xızmetler informaciyalıq texnologiyalar menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter úskeneleri, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya úskeneleri hám elektron kommerciya."
"Based on the storage and processing technologies employed, it is possible to distinguish four distinct phases of IT development: pre-mechanical (3000 BC — 1450 AD), mechanical (1450 — 1840), electromechanical (1840 — 1940), and electronic (1940 to present).","Qollanılatuǵın saqlaw hám qayta islew texnologiyalarına súyenip, IT rawajlanıwın tórt fazaǵa bóliwge boladı: mexanikalıqqa shekemgi (b.e.sh. 3000 - 1450 j.), mexanikalıq (1450 - 1840), elektromexanikalıq (1840 - 1940) hám elektron (1940 jıldan házirgi waqıtqa shekem)."
"Information technology is also a branch of computer science, which can be defined as the overall study of procedure, structure, and the processing of various types of data.","Informaciyalıq texnologiyalar sonıń menen qatar informatikanıń bir tarawı bolıp tabıladı, onı proceduranı, strukturanı hám hár túrli tiptegi maǵlıwmatlardı qayta islewdi ulıwma izertlew retinde anıqlawǵa boladı."
"As this field continues to evolve across the world, its overall priority and importance has also grown, which is where we begin to see the introduction of computer science-related courses in K-12 education.","Bul taraw pútkil dúnyada rawajlanıp atırǵanlıqtan, onıń ulıwma ústemligi menen zárúrligi de ósti."
"Ideas of computer science were first mentioned before the 1950s under the Massachusetts Institute of Technology (MIT) and Harvard University, where they had discussed and began thinking of computer circuits and numerical calculations.","Informatika ideyaları birinshi ret 1950 jıllarǵa shekem Massachusets texnologiyalıq institutında (MIT) hám Garvard universitetinde aytılıp, olar kompyuter sxemaları menen cifrlı esaplawlardı talqılap, oylana basladı."
"As time went on, the field of information technology and computer science became more complex and was able to handle the processing of more data.",Waqıttıń ótiwi menen informaciyalıq texnologiyalar menen informatika tarawı quramalı bola basladı hám kóbirek maǵlıwmatlardı qayta islewge talap arttı.
Scholarly articles began to be published from different organizations.,Hár túrli shólkemlerden ilimiy maqalalar járiyalandı.
"Looking at early computing, Alan Turing, J. Presper Eckert, and John Mauchly were considered some of the major pioneers of computer technology in the mid-1900s.","Dáslepki esaplawlardı qarastıratuǵın bolsaq, Alan Tyuring, Dj."
"Giving them such credit for their developments, most of their efforts were focused on designing the first digital computer.",Presper Ekkert hám Djon Mauchli 1900 jıllardıń ortasında kompyuter texnologiyanıń tiykarǵı baslawshılarınıń biri bolıp esaplandı.
"Along with that, topics such as artificial intelligence began to be brought up as Turing was beginning to question such technology of the time period.",Olar kúsh jigerlerin birinshi cifrlı kompyuterdi proektlestiriwge baǵdarladı.
"Devices have been used to aid computation for thousands of years, probably initially in the form of a tally stick.","Sonıń menen qatar, jasalma intellekt sıyaqlı temalar payda boldı, óytkeni Tyuring waqıt dáwiriniń bunday texnologiyasına gúman menen qaradı."
"The Antikythera mechanism, dating from about the beginning of the first century BC, is generally considered the earliest known mechanical analog computer, and the earliest known geared mechanism.","Qurılmalar mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdemlesiw ushın paydalanıldı, múmkin dáslebinde esaplaw tayaqshası túrinde. Antikitera mexanizmi, shama menen b.e.sh."
"Comparable geared devices did not emerge in Europe until the 16th century, and it was not until 1645 that the first mechanical calculator capable of performing the four basic arithmetical operations was developed.","I ásirdiń basınan baslap, ádette eń ertede belgili mexanikalıq analog kompyuter hám belgili tisli mexanizm bolıp esaplanadı.Salıstırmalı tisli qurılmalar Evropada XXVI ásirge shekem payda bolǵan joq hám tórt tiykarǵı arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa uqıplı dáslepki mexanikalıq kalkulyator 1645 jılı jaratıldı."
"Electronic computers, using either relays or valves, began to appear in the early 1940s.",Rele menen klapan qollanılatuǵın elektron kompyuterler 1940 jıllardıń basında payda bola basladı.
"The electromechanical Zuse Z3, completed in 1941, was the world's first programmable computer, and by modern standards one of the first machines that could be considered a complete computing machine.",1941 jılı tamamlanǵan elektromexanikalıq Zuse Z3 dúnyadaǵı birinshi programmalastırılatuǵın kompyuter boldı hám házirgi zaman standartlar boyınsha tolıq esaplawshı mashina dep aytıwǵa bolatuǵın dáslepki mashinalardıń biri boldı.
"During the Second World War, Colossus developed the first electronic digital computer to decrypt German messages.",Ekinshi dúnyajúzlik urıs gezinde Colossus nemis xabarlarınıń shifrın alıw ushın birinshi elektron cifrlı kompyuterdi jarattı.
"Although it was programmable, it was not general-purpose, being designed to perform only a single task.","Programmalastırılatuǵın bolǵanı menen, ol ulıwma maqsetke arnalmaǵan, tek bir tapsırmanı orınlawǵa arnalǵan."
It also lacked the ability to store its program in memory; programming was carried out using plugs and switches to alter the internal wiring.,Sonday-aq onıń baǵdarlamasın yadta saqlaw imkaniyatı bolmadı; programmalastırıw ishki sımlardı ózgertiw ushın vilkalar menen ajıratqıshlar arqalı ámelge asırıldı.
"The first recognizably modern electronic digital stored-program computer was the Manchester Baby, which ran its first program on 21 June 1948.",Birinshi ataqlı zamanagóy elektron cifrlı saqlanǵan programma kompyuteri 1948 jılı 21-iuyunda óziniń dáslepki programmasın iske túsirgen Manchester Baby edi.
The development of transistors in the late 1940s at Bell Laboratories allowed a new generation of computers to be designed with greatly reduced power consumption.,1940 jıllardıń aqırında Bell Laboratories-te tranzistorlardıń rawajlanıwı energiyanı tutınıwdı ádewir azaytatuǵın kompyuterlerdiń jańa áwladın jaratıwǵa imkaniyat berdi.
"The first commercially available stored-program computer, the Ferranti Mark I, contained 4050 valves and had a power consumption of 25 kilowatts.","Kommerciyalıq birinshi saqlawshı programma kompyuteri, Ferranti Mark I, 4050 klapannan ibarat hám 25 kilovatt energiya tutınıwǵa iye boldı."
"By comparison, the first transistorized computer developed at the University of Manchester and operational by November 1953, consumed only 150 watts in its final version.","Salıstırıw ushın, Manchester universitetinde islengen hám 1953 jıl noyabrde jumıs islegen dáslepki tranzistorlı kompyuter óziniń sońǵı versiyasında tek 150 vatt sarıplaǵan."
"Several other breakthroughs in semiconductor technology include the integrated circuit (IC) invented by Jack Kilby at Texas Instruments and Robert Noyce at Fairchild Semiconductor in 1959, the metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) invented by Mohamed Atalla and Dawon Kahng at Bell Laboratories in 1959, and the microprocessor invented by Ted Hoff, Federico Faggin, Masatoshi Shima, and Stanley Mazor at Intel in 1971.","Yarım ótkizgishler texnologiyasındaǵı bir neshe basqa jetiskenliklerge 1959 jılı Texas Instruments-te Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor-te Robert Noys oylap tapqan integral sxema, Moxamed Atalla menen Kauonxta oylap tapqan metall-oksidli-yarım ótkizgish maydan tranzistor (MOSFET) kiredi. 1959 jılı Bell Laboratories hám 1971 jılı Intel kompaniyasında Ted Xoff, Federiko Faggin, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor oylap tapqan mikroprocessor boldı."
"These important inventions led to the development of the personal computer (PC) in the 1970s, and the emergence of information and communications technology (ICT).",Bul zárúr oylap tabılıwlar 1970 jılları jeke kompyuterdiń rawajlanıwına hám informaciya kommunikaciyalıq texnologiyalardıń payda bolıwına alıp keldi.
"By the year of 1984, according to the National Westminster Bank Quarterly Review, the term information technology had been redefined as ""The development of cable television was made possible by the convergence of telecommunications and computing technology (…generally known in Britain as information technology).""","1984 jılǵa shekem, National Westminster Bank Quarterly Review maǵlıwmatları boyınsha, informaciyalıq texnologiya termini Kabelli televideniyeniń rawajlanıwı, telekommunikaciyalar menen esaplaw texnologiyalardıń konvergenciyası nátiyjesinde payda boldı (ádette Ullıbritaniyada informaciyalıq texnologiya retinde belgili)."
We then begin to see the appearance of the term in 1990 contained within documents for the International Organization for Standardization (ISO).,Sonnan keyin 1990 jılı Xalıqaralıq standart shólkeminiń (ISO) hújjetlerinde qamtılǵan terminniń payda bolıwın kóre baslaymız.
Innovations in technology have already revolutionized the world by the twenty-first century as people were able to access different online services.,"Texnologiyadaǵı innovaciyalar XXI ásirde dúnyada tóńkeris payda etti, óytkeni adamlar hár túrli onlayn xızmetlerge qol jetkize aldı."
This has changed the workforce drastically as thirty percent of U.S. workers were already in careers in this profession.,"Bul jumıs kúshin anaǵurlım ózgertti, óytkeni AQSH jumısshılarınıń otız procenti usı kásip penen shuǵıllanǵan."
"136.9 million people were personally connected to the Internet, which was equivalent to 51 million households.","136,9 million adam Internetke jeke qosıldı, bul 51 million úy shańaraqqa teń edi."
"Along with the Internet, new types of technology were also being introduced across the globe, which has improved efficiency and made things easier across the globe.","Internet penen qatar pútkil dúnya boyınsha texnologiyanıń jańa túrleri de engizilmekte, bul ónimlilikti arttırıp, dúnyajúzinde jumıstı jeńilletti."
"Along with technology revolutionizing society, millions of processes could be done in seconds.",Jámiyette revolyuciya payda etetuǵın texnologiya menen qatar millionlaǵan proceslerdi sekundlarda islewge boladı.
Innovations in communication were also crucial as people began to rely on the computer to communicate through telephone lines and cable.,"Baylanıstaǵı innovaciyalar da júdá áhmiyetli boldı, óytkeni adamlar telefon tarmaqları menen kabel arqalı baylanısıw ushın kompyuterge isene basladı."
"The introduction of the email was considered revolutionary as ""companies in one part of the world could communicate by e-mail with suppliers and buyers in another part of the world...""","Elektron poshtanıń engiziliwi revolyuciyalıq dep esaplandı, óytkeni dúnyanıń bir bólegindegi kompaniyalar dúnyanıń basqa bólegindegi jetkiziwshiler menen hám satıp alıwshılar menen elektron poshta arqalı baylanısa aladı..."
"Not only personally, computers and technology have also revolutionized the marketing industry, resulting in more buyers of their products.","Tek jeke adamlar emes, al marketing sanaatında da kompyuter hám texnologiyalar alǵa ilgerlep, nátiyjesinde olardıń ónimlerin satıp alıwshılar kóbeydi."
"During the year of 2002, Americans exceeded $28 billion in goods just over the Internet alone while e-commerce a decade later resulted in $289 billion in sales.","2002 jılı amerikalılardıń tek internet arqalı sawdası 28 milliard dollardan astı, al on jıldan keyin elektron kommerciya 289 milliard dollar satıwǵa erisildi."
"And as computers are rapidly becoming more sophisticated by the day, they are becoming more used as people are becoming more reliant on them during the twenty-first century.","Kompyuterler kúnnen-kúnge rawajlanıp atırǵanlıqtan, olarǵa XXI ásirde adamlar kóbirek ǵárezli bolǵanlıqtan, olar kóbirek paydalanıladı."
Syntax (programming languages),Sintaksis (programmalastırıw tilleri)
"In computer science, the syntax of a computer language is the rules that define the combinations of symbols that are considered to be correctly structured statements or expressions in that language.",Informatikada kompyuter tiliniń sintaksisi − bul tildegi durıs strukturalasqan operatorlar yamasa sóz dizbekleri bolǵan simvollardıń kombinaciyasın anıqlaytuǵın qaǵıydalar bolıp tabıladı.
"This applies both to programming languages, where the document represents source code, and to markup languages, where the document represents data.","Bul hújjet derek kodın kórsetetuǵın programmalastırıw tillerine de, hújjet maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın belgilew tillerine de baylanıslı."
The syntax of a language defines its surface form.,Tildiń sintaksisi onıń sırtqı formasın anıqlaydı.
"Text-based computer languages are based on sequences of characters, while visual programming languages are based on the spatial layout and connections between symbols (which may be textual or graphical).","Tekstke tiykarlanǵan kompyuter tilleri simvollar izbe-izligine, al vizual programmalastırıw tilleri keńisliktegi jaylasıwǵa hám simvollar arasındaǵı baylanıslarǵa (tekstli yamasa grafikalıq bolıwı múmkin) tiykarlanǵan."
Documents that are syntactically invalid are said to have a syntax error.,Sintaksislik jaqtan jaramsız hújjetler sintaksislik qáte dep ataladı.
"When designing the syntax of a language, a designer might start by writing down examples of both legal and illegal strings, before trying to figure out the general rules from these examples.",Tildiń sintaksisin proektlestirgende dizayner usı mısallardan ulıwma qaǵıydalardı anıqlawdan aldın nızamlı hám nızamsız qatarlardıń mısalların jazıwdan baslawı múmkin.
"Syntax therefore refers to the form of the code, and is contrasted with semantics – the meaning.",Sonlıqtan sintaksis kodtıń formasına silteme beredi hám semantikaǵa qarama-qarsı mánis.
"In processing computer languages, semantic processing generally comes after syntactic processing; however, in some cases, semantic processing is necessary for complete syntactic analysis, and these are done together or concurrently.","Kompyuter tillerdi qayta islewde semantikalıq redaktorlaw ádette sintaksislik qayta islewden keyin keledi; degen menen, ayırım jaǵdaylarda tolıq sintaksislik tallaw (analizlew) ushın semantikalıq qayta islew kerek hám olar birge yamasa bir waqıtta orınlanadı."
"In a compiler, the syntactic analysis comprises the frontend, while the semantic analysis comprises the backend (and middle end, if this phase is distinguished).","Kompilyatorda sintaksislik analiz frontendti óz ishine aladı, al semantikalıq analiz backend tárepti (hám bul faza ózgeshelenetuǵın bolsa, orta sońı) qamtıydı."
Levels of syntax,Sintaksis dárejeleri
Computer language syntax is generally distinguished into three levels:,Kompyuter tiliniń sintaksisi tiykarınan úsh dárejege bólinedi:
"Words – the lexical level, determining how characters form tokens;","Sózler − leksikalıq dáreje, belgiler qalay leksema payda bolıwın anıqlaydı;"
"Phrases – the grammar level, narrowly speaking, determining how tokens form phrases;","Sóz dizbekleri − grammatikalıq dáreje, qısqasha aytqanda, leksemalardıń sóz dizbegin jasaw usılın anıqlaw;"
"Context – determining what objects or variables names refer to, if types are valid, etc.","Kontekst − qanday obyektlerge yamasa ózgeriwshiler atlarına baylanıslı ekenin anıqlaw, eger tipler jaramlı bolsa t.b"
"Distinguishing in this way yields modularity, allowing each level to be described and processed separately and often independently.","Usılayınsha ajıratıw modullikti beredi, hárbir dárejeni bólek hám jiyi jeke táriyiplewge hám qayta islewge imkaniyat beredi."
"First, a lexer turns the linear sequence of characters into a linear sequence of tokens; this is known as ""lexical analysis"" or ""lexing"".","Birinshiden, lekser simvollardıń sızıqlı dizbegin tokenlerdiń sızıqlı dizbegine aylandıradı; bul leksikalıq tallaw yamasa leksing dep ataladı."
"Second, the parser turns the linear sequence of tokens into a hierarchical syntax tree; this is known as ""parsing"" narrowly speaking.","Ekinshiden, tallawshı tokenlerdiń sızıqlı dizbegin ierarxiyalıq sintaksislik terekke aylandıradı; bul kishi mániste tallaw dep ataladı."
This ensures that the line of tokens conform to the formal grammars of the programming language.,Bul tokenler sızıǵınıń programmalastırıw tiliniń formal grammatikasına sáykes keliwin támiyinleydi.
"The parsing stage itself can be divided into two parts: the parse tree, or ""concrete syntax tree"", which is determined by the grammar, but is generally far too detailed for practical use, and the abstract syntax tree (AST), which simplifies this into a usable form.","Tallaw basqıshınıń ózin eki bólimge bóliwge boladı: tallaw teregi yamasa grammatika menen anıqlanatuǵın, ámeliy qollanıw ushın ádette dım tolıǵı menen bolıp tabılatuǵın beton sintaksis teregi hám jeńilletilgen abstrakt sintaksis teregi (AST) onı qollanıwǵa bolatuǵın formaǵa aylandırıń."
"The AST and contextual analysis steps can be considered a form of semantic analysis, as they are adding meaning and interpretation to the syntax, or alternatively as informal, manual implementations of syntactical rules that would be difficult or awkward to describe or implement formally.","AST hám kontekstli tallaw basqıshların semantikalıq tallawdıń obyekti retinde qarastırıwǵa boladı, óytkeni olar sintaksiske mánis penen interpretaciya qosadı yamasa alternativ túrde táriyiplew yamasa ámelge asırıw qıyın yamasa qolaysız bolatuǵın sintaksislik qaǵıydalardıń rásmiy emes, qol menen orınlanıwı retinde."
"Tools have been written that automatically generate a lexer from a lexical specification written in regular expressions and a parser from the phrase grammar written in BNF: this allows one to use declarative programming, rather than need to have procedural or functional programming.","Turaqlı sóz dizbeklerinde jazılǵan leksikalıq specifikaciyadan leksikalıq quraldı hám BNF tilinde jazılǵan frazalıq grammatikadan tallawshını avtomat túrde jaratatuǵın qurallar jazılǵan: bul proceduralıq yamasa funkcional programmalastırıwdı talap etpey, deklarativ programmalastırıwdı paydalanıwǵa imkaniyat beredi."
A notable example is the lex-yacc pair.,Kórnekli mısal lex-yacc jubı.
These automatically produce a concrete syntax tree; the parser writer must then manually write code describing how this is converted to an abstract syntax tree.,Olar avtomat túrde anıq sintaksis teregin jaratadı; tallawshı jazıwshı onıń abstrakt sintaksislik terekke qalay túrlenetuǵının sáwlelendiretuǵın kodtı qol menen jazıwı kerek.
Contextual analysis is also generally implemented manually.,Kontekstli tallaw ádette qol menen ámelge asırıladı.
"Despite the existence of these automatic tools, parsing is often implemented manually, for various reasons – perhaps the phrase structure is not context-free, or an alternative implementation improves performance or error-reporting, or allows the grammar to be changed more easily.","Bul avtomat túrdegi qurallardıń bolıwına qaramastan, tallaw hár túrli sebepler menen jiyi qol menen orınlanadı − múmkin frazalıq struktura kontekstten bos emes yamasa alternativ ámelge asırıw ónimlilikti yamasa qáte tuwralı esabat beriwdi jaqsılaydı yamasa grammatikanı ańsat ózgertiwge imkaniyat beredi."
"Parsers are often written in functional languages, such as Haskell, or in scripting languages, such as Python or Perl, or in C or C++.",Tallawshılar kóbinese Haskell sıyaqlı funkcional tillerde yamasa Python ya Perl sıyaqlı scenariy tillerinde yamasa C yamasa C++ tilinde jazıladı.
Syntax definition,Sintaksis anıqlaması
The syntax of textual programming languages is usually defined using a combination of regular expressions (for lexical structure) and Backus–Naur form (a metalanguage for grammatical structure) to inductively specify syntactic categories (nonterminal) and terminal symbols.,Tekstli programmalastırıw tilleriniń sintaksisi ádette sintaksislik kategoriyalardı (terminal emes) hám terminal belgilerdi induktiv túrde kórsetiw ushın turaqlı sóz dizbeklerdiń (leksikalıq struktura ushın) hám Backus-Naur formasınıń (grammatikalıq strukturaǵa arnalǵan metatil) sóz dizbegin paydalanıp anıqlanadı.
"Syntactic categories are defined by rules called productions, which specify the values that belong to a particular syntactic category.",Sintaksislik kategoriyalar belgili bir sintaksislik kategoriyaǵa kiretuǵın mánislerdi kórsetetuǵın óndirisler dep atalatuǵın qaǵıydalar menen anıqlanadı.
"Terminal symbols are the concrete characters or strings of characters (for example keywords such as define, if, let, or void) from which syntactically valid programs are constructed.","Terminal simvolları − sintaksislik jaramlı programmalar dúzilgen anıq simvollar yamasa belgiler qatarları (mısalı, define , if , let yamasa void sıyaqlı gilt sózler)."
Syntax can be divided into context-free syntax and context-sensitive syntax.,Sintaksis kontekstsiz sintaksis hám kontekstke sezimtal sintaksis bolıp ekige bólinedi.
Context-free syntax are rules directed by the metalanguage of the programming language.,Kontekstsiz sintaksis - bul programmalastırıw tiliniń metatil menen baǵdarlanǵan qaǵıydalar bolıp tabıladı.
"These would not be constrained by the context surrounding or referring that part of the syntax, whereas context-sensitive syntax would.","Olar sintaksistiń sol bólegin qorshaǵan yamasa oǵan silteme beretuǵın kontekst penen sheklenbeydi, al kontekstke sezimtal sintaksis boladı."
"A language can have different equivalent grammars, such as equivalent regular expressions (at the lexical levels), or different phrase rules which generate the same language.",Tilde ekvivalent turaqlı sóz dizbekleri (leksikalıq dárejede) yamasa bir tildi payda etetuǵın hár túrli fraza qaǵıydaları sıyaqlı hár túrli ekvivalent grammatika bolıwı múmkin.
"Using a broader category of grammars, such as LR grammars, can allow shorter or simpler grammars compared with more restricted categories, such as LL grammar, which may require longer grammars with more rules.","LR grammatikası sıyaqlı grammatikalardıń keńirek kategoriyasın paydalanıw LL grammatikası sıyaqlı sheklengen kategoriyalar menen salıstırǵanda qısqaraq yamasa ápiwayı grammatikalarǵa imkaniyat beredi, bul kóp qaǵıydaları bar uzaǵıraq grammatikanı talap etiwi múmkin."
"Different but equivalent phrase grammars yield different parse trees, though the underlying language (set of valid documents) is the same.","Hár túrli, biraq ekvivalent frazalar grammatikaları hár túrli tallaw tereklerin beredi, degen menen tiykarǵı til (jaramlı hújjetler jıynaǵı) birdey."
Statement (computer science),Operator (informatika)
"In computer programming, a statement is a syntactic unit of an imperative programming language that expresses some action to be carried out.",Kompyuter programmalastırıwda operator − qanday da bir orınlanatuǵın háreketti bildiretuǵın imperativ programmalastırıw tiliniń sintaksislik birligi.
A program written in such a language is formed by a sequence of one or more statements.,Bunday tilde jazılǵan programma bir yamasa bir neshe operatorlar izbe-izligi arqalı qurıladı.
A statement may have internal components (e.g. expressions).,"Operatordıń ishki komponentleri bolıwı múmkin (mısalı, ańlatpalar)."
"Many programming languages (e.g. Ada, Algol 60, C, Java, Pascal) make a distinction between statements and definitions/declarations.","Kóplegen programmalastırıw tilleri (mısalı, Ada, Algol 60, C, Java, Paskal) operatorlar menen táriypler/deklaraciyalar arasındaǵı ayırmashılıqtı payda etedi."
"A definition or declaration specifies the data on which a program is to operate, while a statement specifies the actions to be taken with that data.","Táriyp (anıqlama) yamasa operator programma jumıs isleytuǵın maǵlıwmatlardı kórsetedi, al operator sol maǵlıwmatlar menen orınlanatuǵın háreketlerdi kórsetedi."
Statements which cannot contain other statements are simple; those which can contain other statements are compound.,Basqa operatorlardı qamtımaytuǵın operatorlar ápiwayı; basqa operatorlardı qamtıwı múmkin bolsa qurama bolıp tabıladı.
The appearance of a statement (and indeed a program) is determined by its syntax or grammar.,Operatordıń (hám shın mánisinde programmanıń) kórinisi onıń sintaksisi yamasa grammatikası arqalı anıqlanadı.
The meaning of a statement is determined by its semantics.,Operatordıń mánisi onıń semantikası menen anıqlanadı.
Expressions,Ańlatpalar
"A distinction is often made between statements, which are executed, and expressions, which are evaluated.",Orınlanatuǵın operatorlar menen bahalanatuǵın ańlatpalar arasında jiyi ayırmashılıq bar.
"Expressions always evaluate to a value, which statements do not.","Ańlatpalar bárqulla mániske bahalanadı, al operatorlar emes."
"However, expressions are often used as part of a larger statement.","Degen menen, ańlatpalar kóbinese úlkenirek operatordıń bólegi retinde qollanıladı."
"In most programming languages, a statement can consist of little more than an expression, usually by following the expression with a statement terminator (semicolon).","Kóplegen programmalastırıw tillerinde operator ańlatpadan aspawı múmkin, ádette ańlatpadan keyin operator terminatorı (noqatlı útir) arqalı."
"In such a case, while the expression evaluates to a value, the complete statement does not (the expression's value is discarded).","Bunday jaǵdayda ańlatpa mániske bahalanǵan da, tolıq operator orınlamaydı (ańlatpanıń mánisi óshiriledi)."
"For instance, in C, C++, C#, and many similar languages, x = y + 1 is an expression that will set x to the value of y plus one, and the whole expression itself will evaluate to the same value that x is set to.","Mısalı, C, C++, C# hám kóplegen uqsas tillerde x = y + 1 ańlatpa bolıp, x ti y plus bir mániske menshikleydi hám pútkil ańlatpanıń ózi x ornatılǵan mániske bahalanadı."
"However, x = y + 1; (note the semicolon at the end) is a statement that will still set x to the value of y plus one because the expression within the statement is still evaluated, but the result of the expression is discarded, and the statement itself does not evaluate to any value.","Degen menen, x = y + 1; (sońında noqatlı útirge itibar beriń) − ele x ti y plus bir mániske qoyadı, óytkeni operator ishindegi ańlatpa ele de bahalanadı, biraq ańlatpa nátiyjesi óshiriledi hám operatordıń ózi bahalanbaydı: hár qanday mánis."
Expressions can also be contained within other expressions.,Ańlatpalar basqa ańlatpalar ishinde de bolıwı múmkin.
"For instance, the expression x = y + 1 contains the expression y + 1, which in turn contains the values y and 1, which are also technically expressions.","Mısalı, x = y + 1 ańlatpası y + 1 ańlatpasın óz ishine aladı, ol óz gezeginde y hám 1 mánislerin óz ishine aladı, olar da texnikalıq ańlatpa bolıp tabıladı."
"Although the previous examples show assignment expressions, some languages do not implement assignment as an expression, but rather as a statement.","Aldıńǵı mısallar tapsırma ańlatpaların kórsetkeni menen, ayırım tiller tapsırmanı ańlatpa retinde emes, kerisinshe operator retinde ámelge asıradı."
"A notable example of this is Python, where = is not an operator, but rather just a separator in the assignment statement.","Bunıń kórnekli mısalı Python bolıp tabıladı, bunda = operator emes, tek tayınlaw operatorındaǵı ajıratıwshı bolıp tabıladı."
"Although Python allows multiple assignments as each assignment were an expression, this is simply a special case of the assignment statement built into the language grammar rather than a true expression.","Python bir neshe tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi, óytkeni hárbir tapsırma ańlatpa bolǵanı menen, bul haqıyqıy ańlatpa emes, til grammatikasına engizilgen tapsırma operatorınıń ózgeshe jaǵdayı ǵana."
Source code,Derek kodı
"In computing, source code, or simply code or source, is text (usually plain text) that conforms to a human-readable programming language and specifies the behavior of a computer.",Esaplawda derek kodı yamasa ápiwayı kod yamasa programma kodı − bul adam oqıy programmalastırıw tiline sáykes keletuǵın hám kompyuterdiń háreketin kórsetetuǵın tekst (ádette ápiwayı tekst).
A programmer writes code to produce a program that runs on a computer.,Baǵdarlamashı kompyuterde jumıs isleytuǵın programma dúziw ushın kod jazadı.
"Since a computer, at base, only understands machine code, source must be translated in order to be used by the computer and this can be implemented in a variety of ways depending on available technology.","Kompyuter tek mashina kodın túsinetuǵınlıqtan, kompyuterden paydalanıw ushın programma tekstin awdarıw kerek hám bul qoljetimli texnologiyaǵa baylanıslı hár túrli usıllar menen ámelge asırılıwı múmkin."
Source code can be converted by a compiler or an assembler into machine code that can be directly executed.,Derek kodtı kompilyator yamasa assembler tikkeley orınlanatuǵın mashina kodına túrlendiriwi múmkin.
"Alternatively, source code can be processed without conversion to machine code via an interpreter that performs the actions prescribed by the source code via the interpreter's machine code.",Yamasa derek kodı awdarmashınıń mashina kodı arqalı derek kod penen belgilengen háreketlerdi orınlaytuǵın awdarmashı arqalı mashina kodına túrlendiriwsiz qayta islewge boladı.
Other technology (i.e. bytecode) incorporates both mechanisms by converting the source code to an intermediate form that is often not human-readable but also not machine code and an interpreter executes the intermediate form.,"Basqa texnologiya (yaǵnıy bayt kod) derek kodtı jiyi adam oqıy almaytuǵın edi, biraq mashina kodı emes aralıq formaǵa túrlendiriw arqalı eki mexanizmdi de biriktiredi hám interpretator arqalı formanı orınlaydı."
Most languages allow for comments.,Kóplegen tiller kommentariyalarǵa imkaniyat beredi.
The programmer can add comments to document the source code for themself and for other programmers reading the code.,Baǵdarlamashı ózi ushın hám kodtı oqıytuǵın basqa baǵdarlamashılar ushın derek kodın hújjetlestiriw ushın kommentariyalar qosa aladı.
"Comments cannot be represented in machine code, and therefore, are ignored by compilers, interpreters and the like.","Kommentariyalardı mashınalıq kodta kórsetiw múmkin emes. Sonlıqtan kompilyator, interpretatorlar t.b. usıǵan uqsaslar itibarǵa alınbaydı."
"Often, the source code of application software is not distributed or publicly available since the producer wants to protect their Intellectual property (IP).","Kóbinese ámeliy programmalıq támiyattıń derek kodı kópshilikke járiyalanbaydı yamasa hámmege qoljetimli bolmaydı, óytkeni islep shıǵarıwshı óziniń Intellektual menshikli múlkin qorǵaǵısı keledi."
"But, if the source code is available (open source), it can be useful to a user, programmer or a system administrator, any of whom might wish to study or modify the program.","Biraq eger derek kodı qoljetimli bolsa (ashıq kodlı), ol programmanı qálegen adam izertlegisi yamasa ózgertkisi keletuǵın paydalanıwshıǵa, baǵdarlamashıǵa yamasa sistemalı administratorǵa paydalı bolıwı múmkin."
"Freelance (sometimes spelled free-lance or free lance), freelancer, or freelance worker, are terms commonly used for a person who is self-employed and not necessarily committed to a particular employer long-term.","Frilans (geyde frilans yamasa frilans dep te ataladı), frilanser yamasa shtattan tıs jumısshı - bul ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen hám belgili bir jumıs beriwshige uzaq múddetli minnetleme bermeytuǵın adam ushın qollanılatuǵın terminler."
Freelance workers are sometimes represented by a company or a temporary agency that resells freelance labor to clients; others work independently or use professional associations or websites to get work.,Frilans jumısshılardı geyde klientlerge shtattan tıs jumıs kúshin qayta satatuǵın kompaniya yamasa waqıtsha agentlik tárepinen usınadı; basqaları óz betinshe jumıs isleydi yamasa jumısqa kiriw ushın kásiplik birlespelerdi yamasa veb-saytlardı paydalanadı.
"While the term independent contractor would be used in a different register of English to designate the tax and employment classes of this type of worker, the term ""freelancing"" is most common in culture and creative industries, and use of this term may indicate participation therein.","Ǵárezsiz jallanba termini inglis tiliniń basqa reestrinde jumısshılardıń usı túriniń salıq hám jumıs penen támiyinlew klasların belgilew ushın qollanılatuǵın bolsa da, frilans termini mádeniyat penen dóretiwshilik tarawlarında jiyi ushırasadı hám bul termindi paydalanıw oǵan qatnasıwdı kórsetiwi múmkin."
"Fields, professions, and industries where freelancing is predominant include: music, writing, acting, computer programming, web design, graphic design, translating and illustrating, film and video production, and other forms of piece work that some cultural theorists consider central to the cognitive-cultural economy.","Frilansing basım bolatuǵın tarawlar, kásipler hám baǵdarlar mınalardı qamtıydı: muzıka, jazıw, aktyorlik sheberlik, kompyuter programmalastırıw, veb-dizayn, grafikalıq dizayn, awdarma hám illyustraciya, film hám video óndirisi hám ayırım mádeniy teoretiklerdiń tiykarǵı jumısı dep esaplaytuǵın basqa da jumıs túrleri. kognitiv-mádeniy ekonomika."
Freelance practices,Frilans tájiriybeleri
Types of work,Jumıs túrleri
"According to the 2012 Freelance Industry Report compiled primarily about North America freelancing, nearly half of freelancers do writing work, with 18% of freelancers listing writing as a primary skill, 10% editing/copy-editing, and 10% as copy-writing.","Tiykarınan Arqa Amerikadaǵı frilanserlik haqqında dúzilgen 2012 jılǵı Freelance Industry esabatına sáykes, frilanserlerdiń derlik yarımına shamalası jazıw jumısın atqaradı, frilanserlerdiń 18%-ti jazıwdı tiykarǵı sheberlik, 10%-ti redaktorlaw/kóshiriw-qayta islew hám 10%-ti kóshirme jazıw retinde qarastıradı."
20% of freelancers listed their primary skills as design.,Frilanserlerdiń 20%-ti dizayn retinde ózleriniń tiykarǵı sheberliklerin kórsetti.
"Next on the list was translating (8%), web development (5.5%), and marketing (4%).","Keyingi dizimde awdarma (8%), veb-programmalastırıw (5,5%) hám marketing (4%) boldı."
"In 2018, freelancing was projected to grow to $20–$30 billion in the next 5–7 years in India, and the freelancers in the US will comprise 40% (approx.) of the workforce at the projected growth rate from the same time.","2018 jılı Hindistanda frilanserlik xızmet keyingi 5-7 jılda 20-30 milliard dollarǵa shekem ósedi dep boljanǵan,[5] al AQSH-taǵı frilanserler sol waqıttaǵı boljawdı ósiw páti menen jumıs kúshiniń 40%-tin (shama menen) quradı."
Compensation,Kompensaciya
"Depending on the industry, freelance work practices vary and have changed over time.",Tarawǵa baylanıslı shtattan tıs jumıs tájiriybesi hár túrli edi hám waqıttıń ótiwi menen ózgerdi.
"In some industries such as consulting, freelancers may require clients to sign written contracts.",Konsalting sıyaqlı ayırım tarawlarda frilanserler klientlerden jazbasha shártnamalarǵa qol qoyıwdı talap etiwi múmkin.
"While in journalism or writing, freelancers may work for free or do work ""on spec"" to build their reputations or a relationship with a publication.",Jurnalistika yamasa jazıwda frilanserler ózleriniń abırayın yamasa basılım menen qarım-qatnasın bekkemlew ushın biypul jumıs isley aladı yamasa tayınlanǵan jumıstı isley aladı.
Some freelancers may provide written estimates of work and request deposits from clients.,Ayırım frilanserler jumıstıń jazbasha bahasın bere aladı hám klientlerden depozitler soray aladı.
"Payment for freelance work also depends on industry, skills, experience and location.","Frilans jumısınıń tólemi tarawǵa, kónlikpelerge, tájiriybege hám jaylasqan orınǵa baylanıslı."
"Freelancers may charge by the day, hour, a piece rate, or on a per-project basis.","Frilanserler kún, saat, bir bólimge yamasa proektke haqı aladı."
"Instead of a flat rate or fee, some freelancers have adopted a value-based pricing method based on the perceived value of the results to the client.",Bir tegis stavkanıń yamasa gonorar ornına ayırım frilanserler nátiyjelerdiń klient ushın qabıllanatuǵın qunına tiykarlanǵan bahalaw usılın qabılladı.
"By custom, payment arrangements may be upfront, percentage upfront, or upon completion.","Ádettegidey, tólem kelisimleri aldınnan, procentlik aldınnan yamasa tamamlanǵannan keyin bolıwı múmkin."
"For more complex projects, a contract may set a payment schedule based on milestones or outcomes.",Anaǵurlım quramalı proektler ushın shártnama basqıshlarǵa yamasa nátiyjelerge tiykarlanǵan tólem kestesin belgilewi múmkin.
"One of the drawbacks of freelancing is that there is no guaranteed payment, and the work can be highly precarious.",Frilansingtiń kemshilikleriniń biri - kepillik berilgen tólemniń joqlıǵı hám jumıs júdá qáwipli bolıwı múmkin.
"In order to ensure payment, many freelancers use online payment platforms to protect themselves or work with local clients that can be held accountable.",Tólemdi támiyinlew ushın kóplegen frilanserler ózlerin qorǵaw yamasa juwapkershilikke tartılıwı múmkin jergilikli klientler menen jumıs islew onlayn tólem platformaların paydalanadı.
Copyright,Avtorlıq huqıq
The question of ownership of a work's copyright arises when its author produces it on behalf of a client.,Shıǵarmanıń avtorlıq huqıqına iyelik etiw máselesi onıń avtorı onı buyırtpa beriwshiniń atınan shıǵarǵan waqıtta payda boladı.
"The matter is governed by copyright law, which varies by country.","Másele avtorlıq huqıq tuwralı nızam menen retlenedi, ol mámleketke baylanıslı."
The default ownership lies with the client in some countries and with the freelancing author in others.,"Ádepki iyelik ayırım mámleketlerde klientte, al basqalarında frilanser avtorǵa tiyisli."
The degree to which either moral or economic ownership of a work for hire may be modified contractually varies by country.,Jallanbalı jumısqa morallıq yamasa ekonomikalıq menshik huqıqınıń shártnama boyınsha ózgertiliwi múmkin dárejesi hár mámlekette hár túrli boladı.
Demographics,Demografiya
A 2018 McKinsey study found that up to 162 million people in Europe and the United States engage in some form of independent work.,2018 jılı McKinsey izertlewi boyınsha Evropa menen Amerika Qurama Shtatlarında 162 millionǵa shamalas adamnıń qanday da bir jeke jumıs túri menen shuǵıllanatuǵının kórsetti.
It represents 20-30 percent of the entire working age population.,Bul miynetke qábiletli xalıqtıń 20-30 procentin quraydı.
"The total number of freelancers in USA is inexact, as of 2013, the most recent governmental report on independent contractors was published in 2005 by the U.S. Department of Labor Bureau of Labor Statistics.","AQSH-taǵı frilanserlerdiń ulıwma sanı anıq emes, 2013-jıldaǵı jaǵday boyınsha ǵárezsiz jallanbalılar tuwralı eń sońǵı mámleketlik esabattı 2005 jılı AQSH Miynet departamentiniń Miynet statistikası byurosı járiyalaǵan."
"At that time, there were approximately 10.3 million United States workers (7.4% of the workforce) employed as independent contractors of all sorts.","Sol waqıtta Amerika Qurama Shtatlarında shama menen 10,3 million jumısshı (jumıs kúshiniń 7,4%) barlıq túrdegi ǵárezsiz jallanbalılar retinde jumıs isledi."
"In 2011, Jeffrey Eisenach, an economist at George Mason University, estimated that number of freelancers had grown by one million.",2011 jılı Djordj Meyson universitetiniń ekonomisti Djefferi Eyzenax frilanserlerdiń sanı millionǵa ósti dep esapladı.
"While in 2012, the Aberdeen Group, a private research company, estimated that 26% (approx. 81 million) of the United States population was a part of the contingent workforce, a category of casual labor that includes freelancing.","2012 jılı Aberdeen Group jeke izertlew kompaniyası Amerika Qurama Shtatları xalqınıń 26%-ti (shama menen 81 million) shártli jumıs kúshiniń bólegi, yaǵnıy frilanstı qamtıytuǵın tosınnan miynet kategoriyası dep esapladı."
"In 2013, the Freelancers Union estimated that 1 in 3 workers in the United States was self-employed (approximately 42 million), with more than four million (43%) of those self-employed workers as members of the creative class, a stratum of work specifically associated with freelance industries, such as knowledge workers, technologists, professional writers, artists, entertainers, and media workers.","2013 jılı Frilanserler awqamı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı hárbir 3 jumısshınıń biri ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen jumısshılar kreativ klasınıń aǵzaları bolıp tabıladı. Olar bilim xızmetkerleri, texnologlar, kásiplik jazıwshılar, súwretshiler, oyın zawıqshılar hám ǴXQ xızmetkerleri sıyaqlı shtattan tıs tarawlar menen baylanıslı jumıs."
"In 2016, the Freelancers Union estimated that 35% of the workforce in the United States was self-employed (approximately 55 million).",2016 jılı Frilanserler awqamı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı jumıs kúshiniń 35% ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen (shama menen 55 million) dep bahaladı.
"This workforce earned an estimated $1 trillion from freelancing in 2016—a significant share of the U.S. economy.[13] In 2017, a study by MBO Partners estimated the total number of self-employed Americans aged 21 and above to be 40.9 million.","Bul jumıs kúshi 2016 jılı frilanserlikten shama menen 1 trillion dollar tabıs taptı, bul AQSH ekonomikasınıń zárúr úlesi. 2017 jılı MBO Partners izertlewi boyınsha 21 hám onnan joqarı jastaǵılar ózin-ózi jumıs penen támiyinlegen amerikalılardıń ulıwma sanın 40,9 million dep bahaladı."
"The total number of freelancers in UK is also inexact; however, figures from the Office for National Statistics show that the proportion of remote workers rose from 9.2% in 2001 to 10.7% in 2011.","Ullıbritaniyadaǵı frilanserlerdiń ulıwma sanı da dál emes; degen menen sol eldiń milliy statistika basqarmasınıń maǵlıwmatları aralıqtan jumıs isleytuǵınlardıń úlesi 2001 jıldaǵı 9,2%-ten 2011 jılı 10,7%-ke shekem óskenin kórsetti."
"It has been estimated, however, that there are approximately 1.7 million freelancers in the UK.","Degen menen, Ullıbritaniyada shama menen 1,7 million frilanser bar dep esaplandı."
Freelancing is a gendered form of work.,Frilans − bul genderlik jumıs túri.
The 2012 Freelance Industry Report estimated that more than 71% of freelancers are women between the ages of 30 and 50.,2012 jıldaǵı Freelance Industry Report esabatı frilanserlerdiń 71%-ten aslamı 30 benen 50 jas aralıǵındaǵı hayallar ekenin bahaladı.
Surveys of other specific areas of freelancing have similar trends.,Frilanserlik xızmettiń basqa da anıq tarawlarına alıp barılǵan sorawnamalar uqsas úrdislerge iye.
Demographic research on Amazon Mechanical Turk revealed that the majority of its North American workers are women.,Amazon Mechanical Turk-tegi demografiyalıq izertlewler Arqa Amerikadaǵı jumısshılardıń kópshiligi hayallar ekenin kórsetti.
"Catherine McKercher's research on journalism as a profession has showcased that while media organizations are still male-dominated, the reverse is true for freelance journalists and editors, whose ranks are mainly women.","Ketrin Makkercherdiń jurnalistikanıń kásip retinde izertlewleri ǴXQ shólkemlerinde ele de er adamlar basım bolǵan menen, qatarları tiykarınan hayallar bolıp tabılatuǵın shtattan tıs jurnalistler menen redaktorlar ushın kerisinshe jaǵday bar ekenin kórsetti."
Benefits,Artıqmashılıqları
"Freelancers have a variety of reasons for freelancing, the perceived benefits differ by gender, industry, and lifestyle.","Frilanserlikte frilanserlerdiń hár túrli sebepleri bar, qabıllanatuǵın artıqmashılıqlar jınısqa, tarawǵa hám ómir saltına baylanıslı ózgeshelenedi."
"For instance, the 2012 Freelance Industry Report reported that men and women freelance for different reasons.","Mısalı, 2012 jılǵı Freelance Industry Report esabatında erler menen hayallardıń hár túrli sebepler menen frilanser bolǵanın xabarladı."
"Female survey respondents indicated that they prefer the scheduling freedom and flexibility that freelancing offers, while male survey respondents indicated they freelance to follow or pursue personal passions.","Hayallar sorawnamaǵa respondentler frilanserlik xızmet usınatuǵın rejelestiriw erkinligi menen beyimligin qáleytuǵının kórsetti, al er adamlar sorawnamaǵa respondentler jeke qumarlıqlardı uslanıw yamasa onı ámelge asırıw ushın frilanser ekenin kórsetti."
Freelancing also enables people to obtain higher levels of employment in isolated communities.,Frilansing sonıń menen bir qatarda adamlarǵa jeke jámáátlerde jumıstıń joqarı dárejesin alıwǵa imkaniyat beredi.
The ability to pick and choose who the freelancer works with is another benefit.,Frilanserdiń kim menen jumıs isleytuǵının tańlaw imkaniyatı - taǵı bir artıqmashılıq.
The freelancer interviews a potential client and they get to pick whether or not to work with that individual or company.,"Frilanser potenciallı klient penen sáwbetlesedi hám olar sol adam menen yamasa kompaniya menen jumıs islew kerek pe, kerek emes pe, sonı tańlaydı."
"Freelancing is also taken up by workers who have been laid-off, who cannot find full-time employment,[4] or for those industries such as journalism which are relying increasingly on contingent labor rather than full-time staff.","Frilanstı jumıstan bosatılǵan, tolıq waqıtlı jumıs taba almaytuǵın jumısshılar yamasa jurnalistika sıyaqlı tolıq waqıtlı xızmetkerlerge emes, shártli miynetke kóbirek súyenetuǵın tarawlar ushın da aladı."
Freelancers also consist of students trying to make ends meet during the semester.,Frilanserler sonıń menen qatar semestrde kún kóriwge háreket etetuǵın studentlerden de ibarat.
"In interviews, and on blogs about freelancing, freelancers list choice and flexibility as a benefit.",Sáwbetlerde hám frilanserlik tuwralı bloglarda frilanserler tańlaw menen iykemlilikti artıqmashılıq retinde kórsetedi.
Drawbacks,Kemshilikleri
"Freelancing, like other forms of casual labor, can be precarious work.",Tosınnan jumıstıń basqa túrleri sıyaqlı frilans jumısı qáwipli jumıs bolıwı múmkin.
"Websites, books, portals and organizations for freelancers often feature advice on getting and keeping a steady work stream.","Frilanserlerge arnalǵan veb-saylar, kitaplar, portallar hám shólkemler turaqlı jumıs aǵımın alıw hám saqlaw boyınsha jiyi keńes beredi."
"Beside the lack of job security, many freelancers also report the ongoing hassle of dealing with employers who don't pay on time and the possibility of long periods without work.","Jumıs qáwipsizliginiń joqlıǵınan basqa, kóplegen frilanserler waqtında tólemegen jumıs beriwshiler menen jumıs islewdiń úziliksiz qıyınshılıqları hám jumıssız uzaq waqıt bolıw múmkinshiligi tuwralı xabarlaydı."
"Additionally, freelancers do not receive employment benefits such as a pension, sick leave, paid holidays, bonuses or health insurance, which can be a serious hardship for freelancers residing in countries such as the US without universal health care.","Sonıń menen qatar, frilanserler pensiya, kesellik demalısı, haqılı demalıslar, bonuslar yamasa medicinalıq qamsızlandırıw sıyaqlı jumısqa jaylasıw boyınsha járdempul almaydı, bul universal medicinalıq járdemsiz AQSH sıyaqlı ellerde turatuǵın frilanserler ushın úlken qıyınshılıq bolıwı múmkin."
"Freelancers often earn less than their employed counterparts, although sometimes the opposite is true.","Frilanserler kóbinese jumıs isleytuǵın kásipleslerinen az tabıs tabadı, degen menen geyde kerisinshe."
"While most freelancers have at least ten years of experience prior to working independently, experienced freelancers do not always earn an income equal to that of full-time employment.","Kóplegen frilanserlerdiń ózbetinshe jumıs islewge shekem keminde on jıllıq tájiriybesi bolǵanı menen, tájiriybeli frilanserler bárqulla tolıq waqıtlı jumıs penen támiyinleniw menen birdey tabıs taba almaydı."
"Feedback from members suggests that web portals such as Freelancer.com tend to attract low-paying clients that, although demanding very high standards, pay ~$10 per hour or less.","Aǵzalardıń pikirinshe Freelancer.com sıyaqlı veb-portallar júdá joqarı standartlardı talap etse de, saatına ~ 10 dollar yamasa onnan da az tóleytuǵın klientlerdi tartadı dep boljaydı."
Low-cost suppliers frequently offer to work at rates as low as $1–$2 per hour.,Tómen qunı bar jetkiziwshiler saatına jiyi 1-2 dollarǵa shekem tómen tariflerde jumıs islewdi usınadı.
"Because most projects require bidding, professionals will not bid because they refuse to work at such rates.","Kóplegen proektler sawda-satıqtı talap etip, professionallar bunday stavka boyınsha jumıs islewden bas tartqanlıqtan oǵan qatnaspaydı."
This has the effect of reducing the overall quality of the services provided.,Bul kórsetiletuǵın xızmetlerdiń ulıwma sapasın tómenletiwge tásir etedi.
Internet and online marketplaces,Internet hám onlayn bazarlar
"The Internet has opened up many freelance opportunities, expanded available markets, and has contributed to service sector growth in many economies.","Internet kóplegen frilans imkaniyatların ashtı, qoljetimli bazarlardı keńeytti hám kóplegen ekonomikalarda xızmet kórsetiw sektorınıń ósiwine túrtki boldı."
"Offshore outsourcing, online outsourcing and crowdsourcing are heavily reliant on the Internet to provide economical access to remote workers, and frequently leverage technology to manage workflow to and from the employer.","Offshorlıq autsorsing, onlayn autsorsing hám kraudsorsing aralıqtaǵı jumısshılarǵa únemli erisiwdi támiyinlew ushın Internetke qattı ǵárezli hámde jumıs beriwshige hám jumıs beriwshiden jumıs procesin basqarıw ushın jiyi texnologiyanı paydalanadı."
Much computer freelance work is being outsourced to developing countries outside the United States and Europe.,Kóplegen kompyuter frilans jumısları Amerika Qurama Shtatları menen Evropadan tıs rawajlanıp atırǵan ellerge autsorsing menen beriledi.
International freelancers use their skills in English to enable greater pay and flexibility in their work.,Xalıqaralıq frilanserler ózleriniń jumısındaǵı beyimlilik penen aylıqtı arttırıw ushın inglis tilindegi kónlikpelerdi paydalanadı.
Freelance marketplaces provide a marketplace for freelancers and buyers.,Frilans bazarları frilanserler menen satıp alıwshılar ushın bazardı támiyinleydi.
"Service providers or sellers create a profile where they include a description of the services they offer, examples of their work, and, in some cases, information about their rates.","Xızmet provayderleri yamasa satıwshılar profil jaratadı, ol jerde olar usınatuǵın xızmetlerdiń anıqlamasın, olardıń jumısınıń mısalların hám ayırım jaǵdaylarda olardıń tarifleri tuwralı informaciyanı qamtıydı."
"Buyers register and complete a basic profile, and then post projects outlining their requirements.","Satıp alıwshılar dizimnen ótip, tiykarǵı profildi toltıradı, sonnan keyin olardıń talapların kórsetetuǵın proektlerdi jaylastıradı."
Buyers will then bid for these projects on a fixed price or hourly basis.,Onnan keyin satıp alıwshılar bul proektlerge belgilengen baha boyınsha yamasa saat sayın sawda isleydi.
"Many of these websites have user review sections that affect the reputation of freelancers who list there, and which may be manipulated.",Bul veb-saytlardıń kópshiliginde sol jerde dizimde turǵan frilanserlerdiń abırayına tásir etetuǵın paydalanıwshılardı sholıw bólimleri bar hám olar manipulyaciyalanıwı múmkin.
"Freelance marketplaces have globalized competition for some jobs, allowing workers in high- and low-income countries to compete with one another.","Frilans bazarları ayırım jumıs orınları ushın global básekileslikke iye boldı, bul tabısı joqarı hám tómen mámleketlerdegi jumısshılarǵa bir-biri menen básekilesiwge imkaniyat beredi."
"According to a 2016 study by the McKinsey Global Institute, 15% of independent workers used online marketplaces to find work.","McKinsey global institutınıń 2016 jılı alıp barılǵan izertlewine sáykes, ǵárezsiz jumısshılardıń 15% jumıs tabıw ushın onlayn bazarlardı paydalandı."
"These marketplaces, including Fiverr and Lyft, have been criticized as exploiting workers.","Bul bazarlar, sonıń ishinde Fiverr hám Lyft, jumısshılardı ekspluataciyalawshı retinde sınǵa alındı."
Etymology,Etimologiya
"The term freelancer is commonly attributed to Sir Walter Scott (1771–1832) in Ivanhoe (1820) to describe a ""medieval mercenary warrior"" or ""free-lance"" (indicating that the lance is not sworn to any lord's services, not that the lance is available free of charge).",Frilanser termini ádette Ayvenxoda (1820) ser Uolter Skottqa (1771–1832) orta ásirlik jallanbalı jawıngerdi yamasa erkin jawıngerdi sáwlelendiriw ushın berilgen (bul nayzanıń heshbir lordtıń xızmetine ant bermeytuǵının kórsetedi. lans biypul qoljetimli).
It changed to a figurative noun around the 1860s and was recognized as a verb in 1903 by authorities in etymology such as the Oxford English Dictionary.,Ol shama menen 1860 jılları kórinisli atlıqqa ózgerdi hám 1903 jılı Oksford inglis sózligi sıyaqlı etimologiyadaǵı biylik organları menen feyil retinde tán alındı.
"Only in modern times has the term morphed from a noun (a freelance) into an adjective (a freelance journalist), a verb (a journalist who freelances) and an adverb (they worked freelance), as well as into the noun ""freelancer"".","Házirgi waqıtta termin atlıqtan (frilanser) kelbetlikke (shtattan tıs jurnalist), feyilge (shtattan tıs jumıs isleytuǵın jurnalist) hám ráwishke (olar shtattan tıs jumıs isleydi), sonıń menen qatar frilanser atlıqqa aylandı."
TypeScript is a free and open-source high-level programming language developed by Microsoft that adds static typing with optional type annotations to JavaScript.,"TypeScript − Microsoft tárepinen jaratılǵan biypul hám ashıq kodlı joqarı dárejeli programmalastırıw tili, ol JavaScript-ke qosımsha túrdegi annotaciyalar menen statikalıq teriwdi qosadı."
It is designed for the development of large applications and transpiles to JavaScript.,Ol úlken qosımshalardı jaratıwǵa hám JavaScript-ke kóshiriwge arnalǵan.
"Because TypeScript is a superset of JavaScript, all JavaScript programs are syntactically valid TypeScript, but they can fail to type-check for safety reasons.","TypeScript JavaScript-tiń joqarı jıynaǵı bolǵanlıqtan, barlıq JavaScript programmaları sintaksislik jaǵınan jaramlı TypeScript bolıp tabıladı, biraq olar qáwipsizlik sebepleri boyınsha teriwdi teksere almaydı."
"TypeScript may be used to develop JavaScript applications for both client-side and server-side execution (as with Node.js, Deno or Bun).","TypeScript klient tárepinen de, server tárepinen de orınlaw ushın JavaScript qosımshaların jaratıw ushın paydalanıwı múmkin (Node.js, Deno yamasa Bun sıyaqlı)."
Multiple options are available for transpilation.,Transpilyaciya ushın bir neshe opciyalar qoljetimli.
"The default TypeScript Compiler can be used, or the Babel compiler can be invoked to convert TypeScript to JavaScript.",Standart TypeScript kompilyatorın paydalanıwǵa boladı yamasa TypeScript-ti JavaScript-ke aylandırıw ushın Babel kompilyatorın shaqırıwǵa boladı.
"TypeScript supports definition files that can contain type information of existing JavaScript libraries, much like C++ header files can describe the structure of existing object files.","TypeScript bar JavaScript kitapxanalarınıń tip informaciyasın qamtıytuǵın anıqlawshı fayllardı qollaydı, C++ kitapxana faylları bar obyekt fayllarınıń strukturasın sáwlelendire aladı."
"This enables other programs to use the values defined in the files as if they were statically typed TypeScript entities. There are third-party header files for popular libraries such as jQuery, MongoDB, and D3.js.","Bul basqa programmalarǵa fayllarda anıqlanǵan mánislerdi statikalıq túrde terilgen TypeScript obyektleri sıyaqlı paydalanıwǵa imkaniyat beredi. jQuery, MongoDB hám D3.js sıyaqlı ataqlı kitapxanalarǵa arnalǵan úshinshi tárep kitapxana faylları bar."
"TypeScript headers for the Node.js library modules are also available, allowing development of Node.js programs within TypeScript.",Node.js kitapxana modulleri ushın TypeScript kitapxanalarında da TypeScript ishinde Node.js programmaların rawajlandırıwǵa imkaniyat beredi.
The TypeScript compiler is itself written in TypeScript and compiled to JavaScript.,TypeScript kompilyatorınıń ózi TypeScript tilinde jazılǵan hám JavaScript-ke kompilyaciya etilgen.
It is licensed under the Apache License 2.0.,Ol Apache 2.0 licenziyası boyınsha licenziyalanǵan.
"Anders Hejlsberg, lead architect of C# and creator of Delphi and Turbo Pascal, has worked on the development of TypeScript.","Anders Xeylsberg, C# tiliniń jetekshi arxitektorı hámde Delphi hám Turbo Pascal tiliniń jaratıwshısı, TypeScript-ti islep shıǵıw menen shuǵıllandı."
"TypeScript was released to the public in October 2012, with version 0.8, after two years of internal development at Microsoft.",TypeScript 2012-jıl oktyabr ayında Microsoft korporaciyasında eki jıllıq ishki rawajlanıwdan keyin 0.8 versiyası menen kópshilikke shıǵarıldı.
"Soon after the initial public release, Miguel de Icaza praised the language itself, but criticized the lack of mature IDE support apart from Microsoft Visual Studio, which was not available on Linux and OS X at that time.","Dáslepki kópshilikke shıǵarılǵannan keyin aradan kóp ótpesten Migel de Ikaza tildiń ózin joqarı bahaladı, biraq ol gezde Linux hám OS X sistemalarında bolmaǵan Microsoft Visual Studio-dan basqa jetilisken ortalıq (IDE) qollawınıń joqlıǵın sınadı."
"As of April 2021 there is support in other IDEs and text editors, including Emacs, Vim, WebStorm, Atom and Microsoft's own Visual Studio Code.","2021-jıl aprelden baslap basqa programmalastırıw ortalıq hám tekst redaktorlar, sonıń ishinde Emacs, Vim, WebStorm, Atom hám Microsoft korporaciyasınıń jeke Visual Studio Code qollawı bar."
"TypeScript 0.9, released in 2013, added support for generics.",2013 jılı shıǵarılǵan TypeScript 0.9 generiklerge qollaw qostı.
TypeScript 1.0 was released at Microsoft's Build developer conference in 2014.,TypeScript 1.0 2014 jılı Microsoft Build baǵdarlamashılar konferenciyasında shıǵarıldı.
Visual Studio 2013 Update 2 provides built-in support for TypeScript.,Visual Studio 2013 jańalaw 2 TypeScript ushın ornatılǵan qollawdı támiyinledi.
"Further improvement were made in July 2014, when the development team announced a new TypeScript compiler, asserted to have a five-fold performance increase.","Keyingi jetilistiriw 2014 jıl iyulda ámelge asırıldı, baǵdarlamashılar toparı ónimliliktiń bes ese artqanın járiyalaǵan jańa TypeScript kompilyatorın járiyalaǵanda."
"Simultaneously, the source code, which was initially hosted on CodePlex, was moved to GitHub.",Bir waqıtta CodePlex-te dáslepki ornatılǵan derek kodı GitHub-qa kóshirildi.
"On 22 September 2016, TypeScript 2.0 was released, introducing several features, including the ability for programmers to optionally enforce null safety, to mitigate what's sometimes referred to as the billion-dollar mistake.","2016-jıl 22-sentyabrde TypeScript 2.0 shıǵarıldı, ol bir neshe imkaniyatlardı, sonıń ishinde baǵdarlamashılarǵa geyde milliard dollarlıq qáte dep atalatuǵın qáteni azaytıw ushın nollik qáwipsizlikti tańlaw imkaniyatın qostı."
"TypeScript 3.0 was released on 30 July 2018, bringing many language additions like tuples in rest parameters and spread expressions, rest parameters with tuple types, generic rest parameters and so on.","TypeScript 3.0 2018-jıl 30-iyulda islep shıǵarıldı, ol demalıs parametrlerindegi kortejler hám tarqalıw ańlatpaları, kortej tipleri bar demalıs parametrleri, ulıwma demalıs parametrleri h.t.b. sıyaqlı kóplegen til tolıqtırıwların ákeldi."
TypeScript 4.0 was released on 20 August 2020.,TypeScript 4.0 2020 jıl 20-avgustte shıǵarıldı.
"While 4.0 did not introduce any breaking changes, it added language features such as Custom JSX Factories and Variadic Tuple Types.","4.0 heshqanday úzilissiz ózgerissiz kirgizbese de, ol Custom JSX Factories hám Variadic Tuple Types sıyaqlı til imkaniyatların qostı."
TypeScript 5.0 was released on 16 March 2023 and included support for decorators.,TypeScript 5.0 2023 jıl 16-martta shıǵarıldı hám dekoratorlardı qollap-quwatladı.
TypeScript originated from the shortcomings of JavaScript for the development of large-scale applications both at Microsoft and among their external customers.,"TypeScript Microsoft korporaciyasında da, olardıń sırtqı tutınıwshıları arasında da keń kólemli qosımshalardı jaratıwǵa arnalǵan JavaScript kemshiliklerinen payda boldı."
Challenges with dealing with complex JavaScript code led to demand for custom tooling to ease developing of components in the language.,Quramalı JavaScript kodı menen jumıs islew qıyınshılıqları tildegi komponentlerdi jaratıwdı jeńilletiw ushın arnawlı qurallarǵa bolǵan talaptı payda etti.
TypeScript developers sought a solution that would not break compatibility with the standard and its cross-platform support.,TypeScript baǵdarlamashıları standart penen hám onıń kross-platformalıq qollawı menen úylesimlilikti buzbaytuǵın sheshim izledi.
"Knowing that the current ECMAScript standard proposal promised future support for class-based programming, TypeScript was based on that proposal.","Aǵımdaǵı ECMAScript standart usınısı keleshekte klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwdı qollap-quwatlawın bilip, TypeScript usı usınısqa tiykarlanǵan."
"That led to a JavaScript compiler with a set of syntactical language extensions, a superset based on the proposal, that transforms the extensions into regular JavaScript.","Bul sintaksislik til keńeytpeleriniń jıynaǵı bar JavaScript kompilyatorına ákeldi, keńeytpelerin ápiwayı JavaScript-ke aylandıratuǵın usınısqa tiykarlanǵan joqarı toplam."
"In this sense, the class feature of TypeScript was a preview of what to expect from ECMAScript 2015.","Usı mániste, TypeScript klass imkaniyatı ECMAScript 2015 versiyasınan ne kútiwge bolatuǵının aldınnan kóriw edi."
"A unique aspect not in the proposal, but added to TypeScript, is optional static typing (also known as gradual typing) that enables static language analysis to facilitate tooling and IDE support.","Usınısta emes, biraq TypeScript programmasına qosılǵan ózine tán aspekt − statikalıq tildi analizlewge imkaniyat beretuǵın qosımsha statikalıq teriw (birimlep teriw dep te ataladı) qurallardı hám IDE qollawın jeńilletedi."
Ajax (programming),Ajax (programmalastırıw)
Ajax is a set of web development techniques that uses various web technologies on the client-side to create asynchronous web applications.,Ajax − bul asinxron veb-qosımshalardı jaratıw ushın klient tárepte hár túrli veb-texnologiyalardı paydalanatuǵın veb-programmalastırıw metodlarınıń jıynaǵı.
"With Ajax, web applications can send and retrieve data from a server asynchronously (in the background) without interfering with the display and behaviour of the existing page.",Ajax járdemi menen veb-qosımshalar serverden maǵlıwmatlardı asinxron túrde (fonda) burınan bar bettiń displeyine hám háreketine kesent etpey jiberip hám shıǵarıp alıw imkaniyatına iye.
"By decoupling the data interchange layer from the presentation layer, Ajax allows web pages and, by extension, web applications, to change content dynamically without the need to reload the entire page.",Kórsetiw dárejesinen maǵlıwmatlar almasıw qabatın ajırata alıw arqalı Ajax veb-betlerge hám keńeytpe boyınsha veb-qosımshalarǵa pútkil betti qayta júklewdi talap etpesten kontentti dinamikalıq túrde ózgertiwge imkaniyat beredi.
"In practice, modern implementations commonly utilize JSON instead of XML.",Ámeliyatta zamanagóy qosımshalar XML ornına JSON-dı paydalanadı.
"Ajax is not a technology, but rather a programming concept.","Ajax − bul texnologiya emes, al programmalastırıw koncepciyası bolıp tabıladı."
HTML and CSS can be used in combination to mark up and style information.,Informaciyanı belgilew hám stillew ushın HTML hám CSS penen birge paydalanıwı múmkin.
The webpage can be modified by JavaScript to dynamically display—and allow the user to interact with the new information.,Veb-betti JavaScript arqalı dinamikalıq túrde kórsetiw hám paydalanıwshıǵa jańa informaciya menen óz-ara baylanısta bolıwǵa imkaniyat beriw ushın ózgertiwge boladı.
"The built-in XMLHttpRequest object is used to execute Ajax on webpages, allowing websites to load content onto the screen without refreshing the page.","Ornatılǵan XMLHttpRequest obyekti veb-betlerde Ajax-tı orınlaw ushın paydalanadı, bul veb-saytlarǵa betti jańalamay ekranǵa kontentti júklewge imkaniyat beredi."
"Ajax is not a new technology, nor is it a new language.","Ajax jańa texnologiya emes, jańa tilde emes."
"Instead, it is existing technologies used in a new way.","Onıń ornına, bul jańa usıl menen qollanılatuǵın qollanıwdaǵı texnologiyalar."
"In the early-to-mid 1990s, most Websites were based on complete HTML pages.",1990 jıllardıń basınan ortasına shekem kóplegen veb-saytlar HTML betlerine tiykarlanǵan.
Each user action required a complete new page to be loaded from the server.,Hárbir paydalanıwshı háreketi serverden júklenetuǵın tolıq jańa betti talap etti.
"This process was inefficient, as reflected by the user experience: all page content disappeared, then the new page appeared.","Bul process ónimsiz edi, bul paydalanıwshı tájiriybesinen kórinedi: barlıq bettiń kontenti joǵalıp ketti, sonnan keyin jańa bet payda boldı."
"Each time the browser reloaded a page because of a partial change, all the content had to be re-sent, even though only some of the information had changed.","Brauzer tolıq emes ózgertiwge baylanıslı betti qayta júklegen sayın, informaciyanıń bir bólegi ǵana ózgerse de, barlıq kontentti qayta jiberiwge tuwra keldi."
This placed additional load on the server and made bandwidth a limiting factor in performance.,"Bul serverge qosımsha júkleme túsirip, ótkiziw qábiletliliginiń effektivligin sheklewshi faktorına aylandırdı."
"In 1996, the iframe tag was introduced by Internet Explorer; like the object element, it can load a part of the web page asynchronously.",1996 jılı iframe tegi Internet Explorer arqalı engizildi; obyekt elementi sıyaqlı ol veb-bettiń bir bólegin asinxron túrde júkley aladı.
"In 1998, the Microsoft Outlook Web Access team developed the concept behind the XMLHttpRequest scripting object.",1998 jılı Microsoft Outlook Web Access toparı XMLHttpRequest skript obyektiniń artındaǵı koncepciyasın tayarladı.
"It appeared as XMLHTTP in the second version of the MSXML library, which shipped with Internet Explorer 5.0 in March 1999.","Ol MSXML kitapxanasınıń ekinshi versiyasında XMLHTTP retinde payda boldı, ol 1999 jılı martta Internet Explorer 5.0 versiyası menen jetkizildi."
"The functionality of the Windows XMLHTTP ActiveX control in IE 5 was later implemented by Mozilla Firefox, Safari, Opera, Google Chrome, and other browsers as the XMLHttpRequest JavaScript object.","IE 5 te Windows XMLHTTP ActiveX basqarıwınıń funkcionallıǵın, keyinirek Mozilla Firefox, Safari, Opera, Google Chrome hám basqa brauzerler XMLHttpRequest JavaScript obyekti retinde ámelge asırdı."
Microsoft adopted the native XMLHttpRequest model as of Internet Explorer 7.,Microsoft korporaciyası Internet Explorer 7-degi original XMLHttpRequest modelin qabılladı.
"The ActiveX version is still supported in Internet Explorer, but not in Microsoft Edge.","ActiveX versiyasına ele de Internet Explorer brauzerinde qollap-quwatlandı, biraq Microsoft Edge-de joq."
The utility of these background HTTP requests and asynchronous Web technologies remained fairly obscure until it started appearing in large scale online applications such as Outlook Web Access (2000) and Oddpost (2002).,Bul fonlıq HTTP sorawlarınıń hám asinxron veb-texnologiyalardıń utilitası Outlook Web Access (2000)[7] hám Oddpost (2002) sıyaqlı keń kólemli onlayn qosımshalarda payda bola baslaǵanǵa shekem júdá túsiniksiz bolıp qaldı.
"Google made a wide deployment of standards-compliant, cross browser Ajax with Gmail (2004) and Google Maps (2005).","Google Gmail (2004) hám Google Maps (2005) járdemi menen standartlarǵa sáykes keletuǵın , kross keń kólemli Ajax brauzerde qolladı."
"In October 2004 Kayak.com's public beta release was among the first large-scale e-commerce uses of what their developers at that time called ""the xml http thing"".","2004 jıl oktyabr ayında Kayak.com saytınıń ǵalabalıq beta-versiyası, sol waqıttaǵı baǵdarlamashılar xml http nársesi dep ataytuǵın elektron kommerciyanıń dáslepki keń kólemli qosımshalarınıń bir boldı."
This increased interest in Ajax among web program developers.,Bul veb-programma baǵdarlamashılardıń Ajax-qa degen qızıǵıwshılıǵın arttırdı.
"The term AJAX was publicly used on 18 February 2005 by Jesse James Garrett in an article titled Ajax: A New Approach to Web Applications, based on techniques used on Google pages.",AJAX terminin 2005 jılı 18-fevralda Djessi Djeyms Garret Google betlerinde qollanılatuǵın texnikalarǵa tiykarlanǵan Ajax: veb-qosımshalarǵa jańa kózqaras atlı maqalasında ǵalabalı túrde qollandı.
"On 5 April 2006, the World Wide Web Consortium (W3C) released the first draft specification for the XMLHttpRequest object in an attempt to create an official Web standard.",2006 jıl 5-aprelde DúnyajúzIlik Internet konsorciumı (W3C) rásmiy veb-standart jaratıw maqsetinde XMLHttpRequest obyekti ushın specifikaciyanıń birinshi proektin shıǵardı.
"The latest draft of the XMLHttpRequest object was published on 6 October 2016, and the XMLHttpRequest specification is now a living standard.","XMLHttpRequest obyektiniń sońǵı proekti 2016 jıl 6 oktyabrde járiyalandı, hám XMLHttpRequest specifikaciyası endi ómir súriw standartı bolıp tabıladı."
"The term Ajax has come to represent a broad group of Web technologies that can be used to implement a Web application that communicates with a server in the background, without interfering with the current state of the page.","Ajax termini bettiń aǵımdaǵı jaǵdayına kesent etpey, fon rejiminde server menen baylanısatuǵın veb-programmanı ámelge asırıw ushın paydalanıwı múmkin veb-texnologiyalardıń keń toparın bildiredi."
"In the article that coined the term Ajax, Jesse James Garrett explained that the following technologies are incorporated:","Ajax terminin kirgizgen maqalada, Djessi Djeyms Garret tómendegi texnologiyalar engizilgenin túsindirdi:"
HTML (or XHTML) and CSS for presentation,Kórsetiwge arnalǵan HTML (yamasa XHTML) hám CSS
The Document Object Model (DOM) for dynamic display of and interaction with data,Maǵlıwmatlardı dinamikalıq kórsetiw hám olar menen óz-ara tásir etiw ushın hújjet obyektiniń modeli (ingl. Document Object Model (DOM))
"JSON or XML for the interchange of data, and XSLT for XML manipulation",Maǵlıwmatlar menen almasıw ushın JSON yamasa XML hám XML manipulyaciyası ushın XSLT
The XMLHttpRequest object for asynchronous communication,Asinxron baylanısqa arnalǵan XMLHttpRequest obyekti
JavaScript to bring these technologies together,Usı texnologiyalardı biriktiriw ushın JavaScript
"Since then, however, there have been a number of developments in the technologies used in an Ajax application, and in the definition of the term Ajax itself.","Sonnan berli, biraq Ajax qosımshasında qollanılatuǵın texnologiyalarda hám Ajax termininiń anıqlamasında bir qatar ózgerisler boldı."
"XML is no longer required for data interchange and, therefore, XSLT is no longer required for the manipulation of data.","XML endi maǵlıwmatlar almasıwın talap etpeydi, sonlıqtan XSLT maǵlıwmatlardı qayta islew ushın kerek emes."
"JavaScript Object Notation (JSON) is often used as an alternative format for data interchange, although other formats such as preformatted HTML or plain text can also be used.","JavaScript Object Notation (JSON) jiyi maǵlıwmatlar almasıw ushın alternativ format retinde paydalanıladı, biraq aldınnan formatlanǵan HTML yamasa ápiwayı tekst sıyaqlı basqa formatlardı da paydalanıwǵa boladı."
"A variety of popular JavaScript libraries, including JQuery, include abstractions to assist in executing Ajax requests.","Hár túrli ataqlı JavaScript kitapxanaları, sonıń ishinde JQuery, Ajax sorawların orınlawǵa járdemlesetuǵın abstrakciyalardı qamtıydı."
Benefits,Artıqmashılıqları
Ajax offers several benefits that can significantly enhance web application performance and user experience.,Ajax veb-programma ónimliligin hám paydalanıwshı tájiriybesin aytarlıqtay jaqsılaytuǵın bir neshe artıqmashılıqlardı usınadı.
"By reducing server traffic and improving speed, Ajax plays a crucial role in modern web development.",Server trafigin azaytıw hám tezlikti arttırıw arqalı Ajax zamanagóy veb-programmalastırıwda sheshiwshi rol atqaradı.
"One key advantage of Ajax is its capacity to render web applications without requiring data retrieval, resulting in reduced server traffic.","Ajax-tıń basqa artıqmashılıǵı onıń maǵlıwmatlardı izlewdi talap etpesten veb-qosımshalardı kórsetiw imkaniyatı bolıp tabıladı, nátiyjesinde server trafigi azayadı."
"This optimization minimizes response times on both the server and client sides, eliminating the need for users to endure loading screens.","Bul optimallastırıw serverde de, klientte de juwap beriw waqtın azaytıp, paydalanıwshılardıń júklew ekranlarına shıdaw zárúrligin joq etedi."
"Furthermore, Ajax facilitates asynchronous processing by simplifying the utilization of XmlHttpRequest, which enables efficient handling of requests for asynchronous data retrieval.","Sonıń menen bir qatarda, Ajax asinxron maǵlıwmatlardı izlewge sorawlardı ónimli qayta islewge imkaniyat beretuǵın XmlHttpRequest paydalanıwdı jeńilletiw arqalı asinxron qayta islewdi jeńilletedi."
"Additionally, the dynamic loading of content enhances the application's performance significantly.","Sonıń menen birge, kontenttiń dinamikalıq júkleniwi qosımshanıń ónimliligin aytarlıqtay arttıradı."
"Besides, Ajax enjoys broad support across all major web browsers, including Microsoft Internet Explorer versions 5 and above, Mozilla Firefox versions 1.0 and beyond, Opera versions 7.6 and above, and Apple Safari versions 1.2 and higher.","Sonday-aq, Ajax barlıq tiykarǵı veb-brauzerlerde keń qollawdı paydalanadı, sonıń ishinde Microsoft Internet Explorer 5 hám onnan joqarı versiyaları, Mozilla Firefox 1.0 hám onnan keyingi versiyaları, Opera 7.6 hám onnan joqarı versiyaları hám Apple Safari 1.2 hám onnan joqarı versiyaları."
JSON is an open standard file format and data interchange format that uses human-readable text to store and transmit data objects consisting of attribute–value pairs and arrays (or other serializable values).,JSON − bul atribut-mánis jupları menen massivlerden (yamasa basqa seriyalanatuǵın mánislerden) ibarat maǵlıwmatlar obyektlerin saqlaw hám jetkerip beriw ushın adam oqıy alatuǵın tekstti paydalanatuǵın ashıq standart fayl formatı hám maǵlıwmatlar almasıw formatı.
"It is a commonly used data format with diverse uses in electronic data interchange, including that of web applications with servers.","Bul elektron maǵlıwmatlar almasıwda, sonıń ishinde serverler menen veb-qosımshalardı qollanıwda hár túrli qollanatuǵın maǵlıwmatlar formatı."
JSON is a language-independent data format.,JSON – tilge ǵárezsiz maǵlıwmatlar formatı.
"It was derived from JavaScript, but many modern programming languages include code to generate and parse JSON-format data.","Ol JavaScript-ten alınǵan, biraq kóplegen zamanagóy programmalastırıw tillerinde JSON formatındaǵı maǵlıwmatlardı jaratıw hám tallaw (analizlew) ushın kod bar."
JSON filenames use the extension .json.,JSON fayl atları .json keńeytpesin paydalanadı.
Douglas Crockford originally specified the JSON format in the early 2000s.,Duglas Krokford dáslep JSON formatın 2000-jıllardıń basında kórsetti.
He and Chip Morningstar sent the first JSON message in April 2001.,Ol hám Chip Morningstar birinshi JSON xabarın 2001-jıl aprelde jiberdi.
Naming and pronunciation,Atı hám aytılıwı
"The 2017 international standard (ECMA-404 and ISO/IEC 21778:2017) specifies that ""JSON"" is ""pronounced /ˈdʒeɪ.sən/, as in 'Jason and The Argonauts'"".",2017 jıldaǵı xalıqaralıq standart (ECMA-404 hám ISO/IEC 21778:2017) JSON sózi Djeyson menen Argonavtlar sıyaqlı /ˈdʒeɪ.sən/ dep aytılatuǵının kórsetedi.
The first (2013) edition of ECMA-404 did not address the pronunciation.,ECMA-404 birinshi (2013 j.) basılımı aytılıwǵa baylanıslı emes.
"The UNIX and Linux System Administration Handbook states, ""Douglas Crockford, who named and promoted the JSON format, says it's pronounced like the name Jason.",UNIX hám Linux sistemasın basqarıw qollanbasında bılay delingen: JSON formatın ataǵan hám onı úgit násiyatlaǵan Duglas Krokford onıń Djeyson atına uqsaytuǵının aytadı.
"But somehow, 'JAY-sawn' seems to have become more common in the technical community."" Crockford said in 2011, ""There's a lot of argument about how you pronounce that, but I strictly don't care.""","Biraq áytewir, texnikalıq jámiyetshilikte keń tarqalǵan sıyaqlı Krokford 2011-jılı: Bunı qalay aytatuǵınıńız tuwralı kóplegen dawlar bar, biraq maǵan báribir."
Standards,Standartlar
"After RFC 4627 had been available as its ""informational"" specification since 2006, JSON was first standardized in 2013, as ECMA-404.","RFC 4627 2006 jıldan berli informaciyalıq specifikaciya retinde qoljetimli bolǵannan keyin, JSON birinshi ret 2013-jılı ECMA-404 retinde standartlastırılǵan."
"RFC 8259, published in 2017, is the current version of the Internet Standard STD 90, and it remains consistent with ECMA-404.",2017 jılı járiyalanǵan RFC 8259 STD 90 Internet Standartınıń aǵımdaǵı versiyası bolıp tabıladı hám ol ECMA-404 standartına sáykes keledi.
"That same year, JSON was also standardized as ISO/IEC 21778:2017.",Sol jılı JSON sonı menen qatar ISO/IEC 21778:2017 retinde standartlastırılǵan.
"The ECMA and ISO/IEC standards describe only the allowed syntax, whereas the RFC covers some security and interoperability considerations.","ECMA hám ISO/IEC standartları tek ruqsat etilgen sintaksisti klassifikaciyalaydı, al RFC ayırım qáwipsizlik penen óz-ara háreketlesiw máselelerin qamtıydı."
"JSON grew out of a need for a real-time server-to-browser session communication protocol without using browser plugins such as Flash or Java applets, the dominant methods used in the early 2000s.","JSON 2000-jıllardıń basında qollanılǵan ústem metodlar Flash yamasa Java appletleri sıyaqlı brauzer plaginlerin paydalanbay, anıq waqıttaǵı serverden brauzerge seans baylanısı protokolınıń mútájlikten payda boldı."
Crockford first specified and popularized the JSON format.,"Krokford aldı menen JSON formatın anıqlap, onı en jaydırdı."
"The acronym originated at State Software, a company cofounded by Crockford and others in March 2001.",Bul abbreviatura 2001 jıl martta Krokford hám basqaları tiykar salǵan State Software kompaniyasında payda boldı.
The cofounders agreed to build a system that used standard browser capabilities and provided an abstraction layer for Web developers to create stateful Web applications that had a persistent duplex connection to a Web server by holding two Hypertext Transfer Protocol (HTTP) connections open and recycling them before standard browser time-outs if no further data were exchanged.,"Qurıltayshılar standart brauzer imkaniyatların paydalanatuǵın sistemanı jaratıwǵa kelisti hám veb-baǵdarlamashılarǵa turaqlı dupleks jalǵanıwına iye veb-qosımshalardı jaratıw ushın abstrakciyalıq dárejeni támiyinledi. Eger qosımsha maǵlıwmatlar almasıw bolmasa, eki Hypertext Transfer Protocol (HTTP) jalǵanıwın ashıq uslap turıw arqalı veb-serverdi standart brauzer taym-autlarına shekem qayta islew imkaniyarına iye."
"The cofounders had a round-table discussion and voted on whether to call the data format JSML (JavaScript Markup Language) or JSON (JavaScript Object Notation), as well as under what license type to make it available.","Qurıltayshılar dóńgelek stolda pikirlesiwler alıp bardı hám maǵlıwmatlar formatın JSML (JavaScript Markup Language) yamasa JSON (JavaScript Object Notation) dep ataw kerek pe, sonday-aq onı qanday licenziya túri menen paydalanıw múmkinligi haqqında dawıs berdi."
The JSON.org website was launched in 2001.,JSON.org veb saytı 2001-jılı iske qosıldı.
"In December 2005, Yahoo! began offering some of its Web services in JSON.",2005 jıl dekabrde Yahoo! JSON ishinde ayırım veb-xızmetlerin usına basladı.
"A precursor to the JSON libraries was used in a children's digital asset trading game project named Cartoon Orbit at Communities.com (the State cofounders had all worked at this company previously) for Cartoon Network, which used a browser side plug-in with a proprietary messaging format to manipulate DHTML elements (this system is also owned by 3DO).","JSON kitapxanalarınıń prekursorı Communities.com saytındaǵı Cartoon Orbit atlı balalarǵa arnalǵan cifrlı aktivlerdi satıw oyını proektinde Cartoon Network ushın paydalanıldı, ol jeke menshik huqıqı bar brauzer tárepindegi jalǵanatuǵın moduldi paydalandı. DHTML elementlerin basqarıwǵa arnalǵan xabar almasıw formatı (bul sistemada 3DO kompaniyasına tiyisli)."
"Upon discovery of early Ajax capabilities, digiGroups, Noosh, and others used frames to pass information into the user browsers' visual field without refreshing a Web application's visual context, realizing real-time rich Web applications using only the standard HTTP, HTML, and JavaScript capabilities of Netscape 4.0.5+ and Internet Explorer 5+.","Ajax-tıń dáslepki imkaniyatların ashqannan keyin digiGroups, Noosh hám basqaları informaciyanı veb-qosımshanıń vizual kontekstin jańalamastan, tek standart HTTP, HTML hám JavaScript arqalı anıq waqıttaǵı keń kólemli veb-qosımshalardı ámelge asırıw ushın paydalanıwshı brauzerleriniń vizual qatarına jiberiw ushın Netscape 4.0.5+ hám Internet Explorer 5+ freymlerinen paydalandı."
Crockford then found that JavaScript could be used as an object-based messaging format for such a system.,Sonnan keyin Krokford JavaScript bunday sistema ushın obyektke tiykarlanǵan xabar almasıw formatı retinde paydalanıwı múmkin ekenin anıqladı.
"The system was sold to Sun Microsystems, Amazon.com, and EDS.","Bul sistema Sun Microsystems, Amazon.com hám EDS kompaniyalarına satıldı."
Character encoding,Simvollardı kodlaw
"Although Crockford originally asserted that JSON is a strict subset of JavaScript and ECMAScript, his specification actually allows valid JSON documents that are not valid JavaScript; JSON allows the Unicode line terminators U+2028 LINE SEPARATOR and U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR to appear unescaped in quoted strings, while ECMAScript 2018 and older do not.","Krokford dáslebinde JSON JavaScript hám ECMAScript-tiń qatań ishki jıynaǵı dep málimlegeni menen, onıń specifikaciyası is júzinde JavaScript bolmaǵan haqıyqıy JSON hújjetlerine imkaniyat beredi; JSON U+2028 LINE SEPARATOR hám U+2029 PARAGRAPH SEPARATOR yunikod qatar terminatorlarına tırnaqshaǵa alınǵan qatarlarda bos emes bolıp kóriniwine imkaniyat beredi, al ECMAScript 2018 hám onnan joqarı versiyalarında bul bolmaydı."
"This is a consequence of JSON disallowing only ""control characters"".",Bul JSON-nıń tek basqarıw simvollarına ruqsat bermewiniń sebebi.
"For maximum portability, these characters should be backslash-escaped.",Maksimal kóshiriw ushın bul simvollar keri sızıqtı alıp taslawı kerek.
JSON exchange in an open ecosystem must be encoded in UTF-8.,Ashıq ekosistemadaǵı JSON almasıwı UTF-8 formatında kodlanıwı kerek.
"The encoding supports the full Unicode character set, including those characters outside the Basic Multilingual Plane (U+0000 to U+FFFF).","Kodlaw tiykarǵı kóp tilli keńislikten (U+0000 - U+FFFF) tıs simvollardı qosqanda, tolıq Yunikod simvollar toplamın qollaydı."
"However, if escaped, those characters must be written using UTF-16 surrogate pairs.","Degen menen, eger qashıp ketse bul simvollar UTF-16 surrogat jupları arqalı jazılıwı kerek."
"For example, to include the Emoji character U+1F610 😐 NEUTRAL FACE in JSON:","Mısalı, U+1F610 😐 NEUTRAL FACE emodzi simvolın JSON ishine qosıw ushın:"
Uses,Qollanılıwı
"JSON-RPC is a remote procedure call (RPC) protocol built on JSON, as a replacement for XML-RPC or SOAP.",JSON-RPC — XML-RPC yamasa SOAP ushın almastırıw retinde JSON tiykarında qurılǵan aralıqtaǵı proceduralı shaqırıw (RPC) protokolı.
It is a simple protocol that defines only a handful of data types and commands.,Bul bir neshe maǵlıwmatlar tipleri menen buyrıqların anıqlaytuǵın ápiwayı protokol.
JSON-RPC lets a system send notifications (information to the server that does not require a response) and multiple calls to the server that can be answered out of order.,JSON-RPC sistemaǵa xabarlandırıwlardı (juwaptı talap etpeytuǵın serverge informaciya) hám serverge retsiz juwap beriwge bolatuǵın bir neshe qońırawlardı jiberiwge imkaniyat beredi.
"Asynchronous JavaScript and JSON (or AJAJ) refers to the same dynamic web page methodology as Ajax, but instead of XML, JSON is the data format.","Asinxron JavaScript hám JSON (yamasa AJAJ) Ajax sıyaqlı dinamikalıq veb-bet metodologiyasına silteme beredi, biraq XML ornına JSON maǵlıwmatlar formatı bolıp tabıladı."
AJAJ is a web development technique that provides for the ability of a web page to request new data after it has loaded into the web browser.,AJAJ − veb-bettiń veb brauzerge júklengennen keyin jańa maǵlıwmatlardı soraw imkaniyatın támiyinleytuǵın veb islep shıǵıw texnikası.
"Typically, it renders new data from the server in response to user actions on that web page.","Ádette, ol sol veb-bettegi paydalanıwshı háreketlerine juwap retinde serverden jańa maǵlıwmatlardı kórsetedi."
"For example, what the user types into a search box, client-side code then sends to the server, which immediately responds with a drop-down list of matching database items.","Mısalı, paydalanıwshı izlew maydanına ne teretuǵının, klient tárepinen kodtı serverge jiberedi, ol operativ sáykes maǵlıwmatlar bazası elementleriniń ashılatuǵın dizimi menen juwap beredi."
JSON has seen ad hoc usage as a configuration language.,JSON konfiguraciya tili retinde arnawlı paydalanıwdı kórdi.
"However, it does not support comments.","Degen menen, ol pikirlerdi qollamaydı."
"In 2012, Douglas Crockford, JSON creator, had this to say about comments in JSON when used as a configuration language: ""I know that the lack of comments makes some people sad, but it shouldn't.","2012-jılı JSON jaratıwshısı Duglas Krokford konfiguraciya tili retinde paydalanılǵanda JSON tilindegi kommentariyalar tuwralı bılay dedi: Kommentariyalardıń bolmawı ayırım adamlardı renjitetuǵının bilemen, biraq onday bolmawı kerek."
"Suppose you are using JSON to keep configuration files, which you would like to annotate.",Meyli siz saqlaw ushın JSON paydalanasız.
"Go ahead and insert all the comments you like. Then pipe it through JSMin before handing it to your JSON parser.""","Annotaciya qosqıńız keletuǵın konfiguraciya faylları, onı JSON analizshisine bermeste aldın, ózińizge unaytuǵın barlıq kommentariyalardı kirgiziń."
MongoDB uses JSON-like data for its document-oriented database.,MongoDB hújjetke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası ushın JSON sıyaqlı maǵlıwmatlardı paydalanadı.
"Some relational databases, such as PostgreSQL and MySQL, have added support for native JSON data types.",PostgreSQL hám MySQL sıyaqlı ayırım relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları jergilikli JSON maǵlıwmatlar tiplerine qollawdı qostı.
This allows developers to store JSON data directly in a relational database without having to convert it to another data format.,Bul baǵdarlamashılarǵa JSON maǵlıwmatların basqa maǵlıwmatlar formatına túrlendiriwsiz tikkeley relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlawǵa imkaniyat beredi.
General-purpose programming language,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili
"In computer software, a general-purpose programming language (GPL) is a programming language for building software in a wide variety of application domains.",Kompyuter programmalıq támiynatında ulıwma maqsetli programmalastırıw tili (GPL) − bul hár túrli ámeliy tarawlarda programmalıq támiynat jaratıwǵa arnalǵan programmalastırıw tili.
"Conversely, a domain-specific programming language (DSL) is used within a specific area.","Kerisinshe, belgili bir tarawda domenli programmalastırıw tili (DSL) qollanıladı."
"For example, Python is a GPL, while SQL is a DSL for querying relational databases.","Mısalı Python - GPL, al SQL - relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaların sorawǵa arnalǵan DSL."
"Early programming languages were designed for scientific computing (numerical calculations) or commercial data processing, as was computer hardware.",Dáslepki programmalastırıw tilleri kompyuterdiń apparatlıq quralları sıyaqlı ilimiy esaplawlarǵa (sanlı esaplawlar) yamasa maǵlıwmatlardı kommerciyalıq qayta islewge arnalǵan.
"Scientific languages such as Fortran and Algol supported floating-point calculations and multidimensional arrays, while business languages such as COBOL supported fixed-field file formats and data records.","Fortran hám Algol sıyaqlı ilimiy tiller ózgermeli noqatlı esaplawlardı hám kóp ólshemli massivlerdi qollaydı, al COBOL sıyaqlı biznes tiller dizimge alınǵan maydan fayl formatları menen maǵlıwmatlar jazıwların qollaydı."
Much less widely used were specialized languages such as IPL-V and LISP for symbolic list processing; COMIT for string manipulation; APT for numerically controlled machines.,Simvollı dizimdi qayta islewge arnalǵan IPL-V hám LISP sıyaqlı qánigelestirilgen tiller álleqayda azıraq qollanıldı; Qatardı manipulyaciyalawǵa arnalǵan COMIT; Sanlı basqarılatuǵın mashinalarǵa arnalǵan APT.
"Systems programming requiring pointer manipulation was typically done in assembly language, though JOVIAL was used for some military applications.","Kórsetkishlerdi manipulyaciyalawdı talap etetuǵın sistemalardı programmalastırıw ádette assembler tilinde ámelge asırıldı, degen menen JOVIAL ayırım áskeriy qosımshalar ushın qollanıldı."
"IBM's System/360, announced in 1964, was designed as a unified hardware architecture supporting both scientific and commercial applications, and IBM developed PL/I for it as a single, general-purpose language that supported scientific, commercial, and systems programming.","1964-jılı járiyalanǵan IBM System/360 ilimiy hám kommerciyalıq qosımshalardı qollaytuǵın birtutas apparatlıq arxitektura retinde jaratılǵan hám IBM ilimiy, kommerciyalıq hám sistemalı programmalastırıwdı qollaytuǵın jalǵız, ulıwma maqsetli til retinde PL/I islep shıǵarıldı."
"Indeed, a subset of PL/I was used as the standard systems programming language for the Multics operating system.","Haqıyqatında da, PL/I ishki bólimi Multic operacion sisteması ushın standart sistemalı programmalastırıw tili retinde paydalanıldı."
"Since PL/I, the distinction between scientific and commercial programming languages has diminished, with most languages supporting the basic features required by both, and much of the special file format handling delegated to specialized database management systems.","PL/I-den baslap ilimiy hám kommerciyalıq programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq azaydı, kóplegen tiller ekewinde de talap etiletuǵın tiykarǵı imkaniyatlardı qollaydı hám arnawlı fayl formatların qayta islewdiń kóp bólimi arnawlı maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarına berilgen."
"Many specialized languages were also developed starting in the 1960s: GPSS and Simula for discrete event simulation; MAD, BASIC, Logo, and Pascal for teaching programming; C for systems programming; JOSS and APL\360 for interactive programming.","1960-jıllardan baslap kóplegen arnawlı tiller de islep shıǵarıldı: diskret waqıyalardı modellestiriw ushın GPSS hám Simula; Programmalastırıwdı oqıtıwǵa arnalǵan MAD, BASIC, Logo hám Pascal; C sistemalı programmalastırıw ushın; Interaktiv programmalastırıwǵa arnalǵan JOSS hám APL\360."
GPL vs. DSL,GPL hám DSL
The distinction between general-purpose programming languages and domain-specific programming languages is not always clear.,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleri menen domenli programmalastırıw tilleriniń arasındaǵı ayırmashılıq bárqulla anıq bola bermeydi.
"A programming language may be created for a specific task, but used beyond that original domain and thus be considered a general purpose programming language.","Programmalastırıw tili belgili bir wazıypa ushın jaratılıwı múmkin, biraq sol túpnusqa domennen tıs paydalanıladı hám usılayınsha ulıwma maqsetli programmalastırıw tili bolıp esaplanadı."
"For example, COBOL, Fortran, and Lisp were created as DSLs (for business processing, numeric computation, and symbolic processing), but became GPL's over time.","Mısalı COBOL, Fortran hám Lisp DSL (biznesti qayta islew, sanlı esaplaw hám simvollı qayta islew ushın) retinde jaratılǵan, biraq waqıttıń ótiwi menen GPL-ge aylandı."
"Inversely, a language may be designed for general use but only applied in a specific area in practice.","Kerisinshe til ulıwma qollanıwǵa arnalǵan, biraq tek ǵana belgili bir tarawda, tájiriybede qollanılatuǵın bolıwı múmkin."
"A programming language that is well suited for a problem, whether it be general-purpose language or DSL, should minimize the level of detail required while still being expressive enough in the problem domain.","Máselege jaqsı sáykes keletuǵın programmalastırıw tili, meyli ol ulıwma maqsetli til yamasa DSL bolsın, mashqalalı domende ele de jetkilikli ańlatpalı bolıp, kerekli maǵlıwmatlar dárejesin azaytıwı kerek."
"As the name suggests, general-purpose language is ""general"" in that it cannot provide support for domain-specific notation while DSLs can be designed in diverse problem domains to handle this problem.","Atınan kórinip turǵanınday, ulıwma maqsetli til ulıwma bolıp tabıladı, óytkeni ol domenge sáykes belgilerdi qollawdı támiyinley almaydı, al DSL bul máseleni sheshiw ushın hár túrli mashqalalı domelerde islep shıǵılıwı múmkin."
General-purpose languages are preferred to DSLs when an application domain is not well understood enough to warrant its own language.,Programma domeni óz tiline kepillik beriw ushın jetkilikli túsiniksiz bolǵanda DSL-ge qaraǵanda ulıwma maqsetli tillerge artıqmashılıq beriledi.
"In this case, a general-purpose language with an appropriate library of data types and functions for the domain may be used instead.",Bul jaǵdayda onıń ornına domenge arnalǵan maǵlıwmatlar tipleri menen funkciyalarınıń sáykes kitapxanası bar ulıwma maqsetli til paydalanılıwı múmkin.
"While DSLs are usually smaller than GPL in that they offer a smaller range of notations of abstractions, some DSLs actually contain an entire GPL as a sublanguage.","DSL-ler ádette GPL-den kishirek, óytkeni olar abstrakciyalar belgileriniń kishirek diapazonın usınsa, ayırım DSL-ler ishki til retinde tolıq GPL-di qamtıydı."
"In these instances, the DSLs are able to offer domain-specific expressive power along with the expressive power of GPL.",Bunday jaǵdaylarda DSL-ler GPL-diń ekspressiv kúshi menen birge domenge sáykes ekspressiv quwattı usına aladı.
"General Purpose programming languages are all Turing complete, meaning that they can theoretically solve any computational problem.","Ulıwma maqsetli programmalastırıw tilleriniń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı, yaǵnıy olar hár qanday esaplaw máselelerin teoriyalıq túrde sheshe aladı."
Domain-specific languages are often similarly Turing complete but are not exclusively so.,"Domenge sáykes tiller kóbinese Tyuring-ke uqsas, biraq tek ǵana onday emes."
Advantages and disadvantages,Artıqmashılıqları menen kemshilikleri
General-purpose programming languages are more commonly used by programmers.,Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin baǵdarlamashılar jiyi paydalanadı.
"According to a study, C, Python, and Java were the most commonly used programming languages in 2021.","Izertlewge sáykes, C, Python hám Java 2021 jılı eń kóp qollanılǵan programmalastırıw tilleri boldı."
"One argument in favor of using general-purpose programming languages over domain-specific languages is that more people will be familiar with these languages, overcoming the need to learn a new language.",Ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerin domenli tillerge qaraǵanda paydalanıwdı jaqlaytuǵın dálillerdiń biri - bul tillerdi kóbirek adamlar biletuǵın boladı. jańa til úyreniw kerek.
"Additionally, for many tasks (e.g., statistical analysis, machine learning, etc.) there are libraries that are extensively tested and optimized.","Sonıń menen bir qatarda, kóplegen wazıypalar ushın (mısalı, statistikalıq analiz, mashinalı oqıtıw t.b.) hár tárepleme tekserilgen hám optimallastırılǵan kitapxanalar bar."
"Theoretically, the presence of these libraries should bridge the gap between general-purpose and domain-specific languages.","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, bul kitapxanalardıń bolıwı ulıwma maqsetli hám domenli tiller arasındaǵı aralıqtı joq etiwi kerek."
An empirical study in 2010 sought to measure problem-solving and productivity between GPLs and DSLs by giving users problems who were familiar with the GPL (C#) and unfamiliar with the DSL (XAML).,2010 jılı empirikalıq izertlew GPL (C#) hám DSL (XAML) sisteması menen tanıs emes paydalanıwshılarǵa mashqalalardı beriw arqalı GPL hám DSL arasındaǵı mashqalalardı sheshiw menen ónimlilikti ólshewge háreket etti.
"Ultimately, users of this specific domain-specific language performed better by a factor of 15%, even though they were more familiar with GPL, warranting further research.","Aqırında, bul belgili bir domenge tán tildi paydalanıwshılar GPL-den kóbirek tanıs bolsa da, 15%-ke jaqsı nátiyje kórsetti, bul keyingi izertlewdi talap etedi."
C,C
"The predecessor to C, B, was developed largely for a specific purpose: systems programming.","C − bul B tiliniń predsheshi bolıp, belgili bir maqset ushın jaratıldı: sistemalı programmalastırıw."
"By contrast, C has found use in a variety of computational domains, such as operating systems, device drivers, application software, and embedded systems.","Kerisinshe, C operaciyalıq sistemalar, qurılma drayverleri, ámeliy programmalar hám ornatılǵan sistemalar sıyaqlı hár túrli esaplaw domenlerinde qollanıldı."
C is suitable for use in a variety of areas because of its generality.,C ulıwmalıǵına baylanıslı hár túrli tarawlarda qollanıwǵa iykemli.
"It provides economy of expression, flow control, data structures, and a rich set of operators, but does not constrain its users to use it in any one context.","Ol ańlatpanıń únemliligin, aǵımdı basqarıwdı, maǵlıwmatlar strukturaların hám operatorlardıń bay toplamın támiyinleydi, biraq paydalanıwshılardı onı hár qanday kontekstte paydalanıwdı sheklemeydi."
"As a result, though it was first used by its creators to rewrite the kernel of the Unix operating system, it was easily adapted for use in application development, embedded systems (e.g., microprocessor programming), video games (e.g., Doom), and so on.","Nátiyjesinde, onı jaratıwshılar birinshi ret Unix operacion sistemasınıń yadrosın qayta jazıw ushın paydalanǵanı menen, ol qosımshalardı islep shıǵıwda, engizilgen sistemalarda (mısalı, mikroprocessorlı programmalastırıw), video oyınlarda (mısalı, Doom) h.t.b. paydalanıwǵa beyimlendi."
"Today, C remains one of the most popular and widely-used programming languages.",Házirgi waqıttada C tili eń ataqlı hám keńnen qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń biri bolıp qala beredi.
C++,C++
"Conceived as an extension to C, C++ introduced object-oriented features, as well as other conveniences like references, operator overloading, and default arguments.","C keńeytpesi retinde qarastırılǵan C++ obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlardı, sonıń menen qatar siltemeler, operatordıń shamadan tıs júkleniwi hám ádepki argumentler sıyaqlı basqa da qolaylıqlardı engizdi."
"Like C, C++'s generality allowed it to be used in a wide range of areas.","C sıyaqlı, C++ tiliniń ulıwmalıǵı onı keń kólemde qollanıwǵa imkaniyat berdi."
"While its C++'s core area of application is in systems programming (because of C++'s ability to grant access to low-level architecture), it has been used extensively to build desktop applications, video games, databases, financial systems, and much more.","Onı qollanıwdıń tiykarǵı tarawı sistemalı programmalastırıw bolǵanı menen (C++ tómen dárejeli arxitekturaǵa ruqsat beriw imkaniyatına baylanıslı), ol jumıs stolı qosımshaların, video oyınların, maǵlıwmatlar bazaların, qarjılıq sistemalardı h.t.b. jaratıw ushın keńnen qollanıladı."
"Major software and finance companies, such as Microsoft, Apple, Bloomberg, and Morgan Stanley, still widely use C++ in their internal and external applications.","Microsoft, Apple, Bloomberg hám Morgan Stanley sıyaqlı iri programmalıq támiynat hám qarjı kompaniyaları ózleriniń ishki hám sırtqı qosımshalarında ele de C++ tilin keńnen qollanadı."
Python,Python
Python was conceived as a language that emphasized code readability and extensibility.,Python kodtı oqıwǵa hám keńeytiwge ayrıqsha itibar beretuǵın til retinde qarastırılǵan.
"The former allowed non-software engineers to easily learn and write computer programs, while the latter allowed domain specialists to easily create libraries suited to their own use cases.","Birinshisi programmalıq támiynat bolmaǵan injenerlerge kompyuter programmaların ańsat úyreniwge hám jazıwǵa imkaniyat berdi, al ekinshisi domen qánigelerine ózleriniń paydalanıw jaǵdaylarına sáykes kitapxanalardı ańsat jaratıwǵa imkaniyat berdi."
"For these reasons, Python has been used across a wide range of domains.",Usı sebeplerge baylanıslı Python keń kólemli domenlerde qollanıldı.
Below are some of the areas where Python is used:,Tómende Python qollanatuǵın tarawlardıń ayırımları berilgen:
Web Development: Frameworks like Django and Flask have allowed web developers to create robust web servers that can also take advantage of the wider Python ecosystem.,Veb-programmalastırıw: Django hám Flask sıyaqlı freymvorklar veb-baǵdarlamashılarǵa keńirek Python ekosistemasın paydalana alatuǵın isenimli veb-serverler jaratıwǵa imkaniyat berdi.
"Science and Academia: Scientific and data libraries, like SciPy and Pandas, have enabled Python's use in scientific research.",Ilim hám akademiya: SciPy hám Pandas sıyaqlı ilimiy hám maǵlıwmatlar kitapxanaları Python-dı ilimiy izertlewlerde paydalanıwǵa imkaniyat berdi.
Machine Learning: Libraries like scikit-learn and Tensorflow have increased the accessibility of machine learning to developers.,Mashinalı oqıtıw: scikit-learn hám Tensorflow sıyaqlı kitapxanalar baǵdarlamashılar ushın mashinalı oqıtıwdıń imkaniyatın arttıradı.
"General Software Development: Developing user applications, web scraping programs, games, and other general software.","Ulıwma programmalıq támiynat islep shıǵıw: paydalanıwshı qosımshaların, veb-skreping programmaların, oyınlardı hám basqa da ulıwma programmalıq támiynat jaratıw."
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"Artificial intelligence (AI), in its broadest sense, is intelligence exhibited by machines, particularly computer systems.","Jasalma intellekt (JI yamasa AI), − keń mániste, mashinalar, ásirese kompyuter sistemaların kórsetetuǵın intellekt."
It is a field of research in computer science that develops and studies methods and software that enable machines to perceive their environment and use learning and intelligence to take actions that maximize their chances of achieving defined goals.,Bul mashinalarǵa qorshaǵan ortalıqtı qabıllawǵa hám belgilengen maqsetlerge erisiw imkaniyatların barınsha arttıratuǵın háreketlerdi orınlaw ushın oqıw menen intellektti paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın usıllar menen programmalıq támiynattı jaratatuǵın hám izertleytuǵın informatikanıń izertlew tarawı.
Such machines may be called AIs.,Bunday mashinalardı Jasalma intellekt (AI) dep atawǵa boladı.
"Some high-profile applications of AI include advanced web search engines (e.g., Google Search); recommendation systems (used by YouTube, Amazon, and Netflix); interacting via human speech (e.g., Google Assistant, Siri, and Alexa); autonomous vehicles (e.g., Waymo); generative and creative tools (e.g., ChatGPT, Apple Intelligence, and AI art); and superhuman play and analysis in strategy games (e.g., chess and Go).","Ayırım joqarı profilli JI qosımshaları keńeytilgen veb-izlew sistemaların qamtıydı (mısalı, Google Search); usınıs etiw sistemaları (YouTube, Amazon hám Netflix paydalanadı); adamnıń sóylewi arqalı óz-ara háreketlesiw (mısalı, Google Assistant, Siri hám Alexa); avtonom kólikler (mısalı, Waymo); generativ hám dóretiwshilik qurallar (mısalı, ChatGPT hám AI art); hám strategiyalıq oyınlarda (mısalı, shaxmat hám Go) adamnan tıs oyın hám analizlewde keńnen qollanıladı."
"However, many AI applications are not perceived as AI: ""A lot of cutting edge AI has filtered into general applications, often without being called AI because once something becomes useful enough and common enough it's not labeled AI anymore.""","Degen menen, kóplegen JI qosımshaları JI retinde qabıllanbaydı: Kóplegen jetik JI ulıwma qosımshalarǵa filtrlenedi, kóbinese JI dep atalmaydı, óytkeni bir nárse jetkilikli paydalı hám jetkilikli keń tarqalǵan bolǵannan keyin ol endi JI dep belgilenbeydi."
Alan Turing was the first person to conduct substantial research in the field that he called machine intelligence.,Alan Tyuring mashinalı intellekt dep ataǵan tarawda tereń izertlewler alıp barǵan birinshi adam edi.
"Artificial intelligence was founded as an academic discipline in 1956, by those now considered the founding fathers of AI, John McCarthy, Marvin Minksy, Nathaniel Rochester, and Claude Shannon.","Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde 1956-jılı JI tiykarın salıwshılar bolıp tabılatuǵın Djon Makkarti, Marvin Minksi, Nataniel Rochester hám Klod Shennon menen tiykarlandı."
"The field went through multiple cycles of optimism, followed by periods of disappointment and loss of funding, known as AI winter.","Taraw kóplegen optimizm cikllarınan ótti, sonnan keyin JI qısı dep atalatuǵın kewilsizlik hám qarjılandırıwdı joǵaltıw basqıshları boldı."
"Funding and interest vastly increased after 2012 when deep learning surpassed all previous AI techniques, and after 2017 with the transformer architecture.","Qarjılandırıw menen qızıǵıwshılıq 2012 jıldan keyin tereń oqıtıw barlıq aldınǵı jasalma intellekt (AI) texnikasınan ozıp ketkende, hám 2017-jıldan keyin transformator arxitekturası menen aytarlıqtay ósti."
"This led to the AI boom of the early 2020s, with companies, universities, and laboratories overwhelmingly based in the United States pioneering significant advances in artificial intelligence.","Bul 2020-jıllardıń basındaǵı jasalma intellekttiń rawajlanıwına alıp keldi, olardıń kópshiligi Amerika Qurama Shtatlarında jaylasqan kompaniyalar, universitetler hám laboratoriyalar jasalma intellekt tarawında úlken jetiskenliklerge eristi."
"The growing use of artificial intelligence in the 21st century is influencing a societal and economic shift towards increased automation, data-driven decision-making, and the integration of AI systems into various economic sectors and areas of life, impacting job markets, healthcare, government, industry, education, propaganda, and disinformation.","XXI ásirde jasalma intellektti qollanıwdıń ósiwi avtomatlastırıwǵa, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshimler qabıllawǵa hám JI sistemaların hár túrli ekonomikalıq sektorlar menen ómir tarawlarına biriktiriwge sociallıq hám ekonomikalıq ózgerislerge tásir etip, miynet bazarlarına, densawlıqtı saqlaw, menen húkimetke tásir etedi. , sanaat, bilimlendiriw, úgit-násiyat hám jalǵan informaciya."
"This raises questions about the long-term effects, ethical implications, and risks of AI, prompting discussions about regulatory policies to ensure the safety and benefits of the technology.","Bul jasalma intellekttiń uzaq múddetli tásirleri, etikalıq aqıbeti hám táwekelleri tuwralı sorawlardı payda etti, bul texnologiyanıń qáwipsizligi menen artıqmashılıqların támiyinlew ushın retlew siyasatı tuwralı talqılawǵa túrtki boladı."
The various subfields of AI research are centered around particular goals and the use of particular tools.,JI izertlewleriniń hár túrli ishki tarawları belgili bir maqsetlerge hám belgili bir qurallardı paydalanıwǵa tiykarlanǵan.
"The traditional goals of AI research include reasoning, knowledge representation, planning, learning, natural language processing, perception, and support for robotics.","JI izertlewleriniń dástúrli maqsetlerine pikirlew, bilimdi usınıw, jobalaw, úyreniw, tábiyiy tildi qayta islew, qabıllaw hám robototexnikanı qollaw kiredi."
General intelligence—the ability to complete any task performable by a human on an at least equal level—is among the field's long-term goals.,Ulıwma intellekt − adam orınlay alatuǵın hár qanday wazıypanı keminde teń dárejede orınlaw qábileti − bul tarawdıń uzaq múddetli maqsetleriniń biri.
"To reach these goals, AI researchers have adapted and integrated a wide range of techniques, including search and mathematical optimization, formal logic, artificial neural networks, and methods based on statistics, operations research, and economics.","Usı maqsetlerge erisiw ushın JI izertlewshileri izlew hám matematikalıq optimallastırıwdı, formal logikanı, jasalma neyron tarmaqlardı hám statistikaǵa, operaciyalardı izertlewge hám ekonomikaǵa tiykarlanǵan usıllardı qamtıytuǵın keń kólemli texnikalardı beyimlestirdi hám biriktirdi."
"AI also draws upon psychology, linguistics, philosophy, neuroscience, and other fields.","JI sonıń menen bir qatarda psixologiya, lingvistika, filosofiya, nevrologiya hám basqa tarawlarǵa súyenedi."
Goals,Maqsetler
The general problem of simulating (or creating) intelligence has been broken into subproblems.,Intellektti imitaciyalawdıń (yamasa jaratıwdıń) ulıwma máselesi ishki máselelerge bólingen.
These consist of particular traits or capabilities that researchers expect an intelligent system to display.,Bul izertlewshiler intellektual sistema kórsetedi dep kútetuǵın ayrıqsha belgilerden yamasa imkaniyatlardan ibarat.
The traits described below have received the most attention and cover the scope of AI research.,Tómendegi táriyiplengen belgiler eń kóp itibardı tarttı hám JI izertlewleriniń kólemin qamtıydı.
Reasoning and problem-solving,Dálillew hám máseleni sheshiw
Early researchers developed algorithms that imitated step-by-step reasoning that humans use when they solve puzzles or make logical deductions.,Dáslepki izertlewshiler basqatırǵıshlardı sheshkende yamasa logikalıq juwmaqlar shıǵarǵanda adamlar qollanatuǵın basqıshlı oylawǵa elikleytuǵın algoritmlerdi islep shıqtı.
"By the late 1980s and 1990s, methods were developed for dealing with uncertain or incomplete information, employing concepts from probability and economics.","1980 hám 1990 jıllardıń ayaǵında itimallıq penen ekonomikanıń koncepciyaların qollanıp, belgisiz yamasa tolıq emes informaciya menen jumıs islew metodların islep shıqtı."
"Many of these algorithms are insufficient for solving large reasoning problems because they experience a ""combinatorial explosion"": They become exponentially slower as the problems grow.","Bul algoritmlerdiń kópshiligi úlken pikirlew máselelerin sheshiw ushın jetkiliksiz, óytkeni olar kombinatorlıq jarılıs tı bastan keshiredi: esaplaw ósken sayın olar eksponencial túrde ástenlesedi."
Even humans rarely use the step-by-step deduction that early AI research could model.,Hátte adamlar AI izertlewleri úlgi ete alatuǵın basqıshpa-basqısh juwmaqlardı siyrek paydalanadı.
"They solve most of their problems using fast, intuitive judgments.","Olar óz máseleleriniń kópshiligin tez, intuitiv pikirlewler arqalı sheshedi."
Accurate and efficient reasoning is an unsolved problem.,Durıs hám ónimli pikirlew − sheshilmegen másele.
Knowledge representation,Bilimdi sáwlelendiriw
Knowledge representation and knowledge engineering allow AI programs to answer questions intelligently and make deductions about real-world facts.,Bilimdi usınıw hám bilim injeneriyası JI programmalarına sorawlarǵa sanalı túrde juwap beriwge hám anıq dúnyadaǵı faktler tuwralı juwmaqlar shıǵarıwǵa imkaniyat beredi.
"Formal knowledge representations are used in content-based indexing and retrieval, scene interpretation, clinical decision support, knowledge discovery (mining ""interesting"" and actionable inferences from large databases), and other areas.","Bilimniń formal kórinisleri kontentine tiykarlanǵan indekslew hám izlew, kórinisti interpretaciyalaw, klinikalıq sheshimlerdi qollaw, bilimdi ashıw (úlken maǵlıwmatlar bazalarınan alınǵan qızıqlı hám háreketli juwmaqlar) hám basqa tarawlarda qollanıladı."
A knowledge base is a body of knowledge represented in a form that can be used by a program.,Bilim bazası − bul programma qollanıwǵa bolatuǵın formada usınılǵan bilimler jıynaǵı.
"An ontology is the set of objects, relations, concepts, and properties used by a particular domain of knowledge.","Ontologiya − belgili bir bilim tarawı paydalanatuǵın obyektlerdiń, qatnaslardıń, túsiniklerdiń hám qásiyetlerdiń jıynaǵı."
"Knowledge bases need to represent things such as objects, properties, categories, and relations between objects; situations, events, states, and time; causes and effects; knowledge about knowledge (what we know about what other people know); default reasoning (things that humans assume are true until they are told differently and will remain true even when other facts are changing); and many other aspects and domains of knowledge.","Bilim tiykarları obyektler, qásiyetler, kategoriyalar hám obyektler arasındaǵı qatnaslar sıyaqlı zatlardı kórsetiwi kerek; jaǵdaylar, waqıyalar, awhallar hám waqıt; sebepleri menen aqıbetleri; bilim tuwralı bilimler (basqa adamlar biletuǵını tuwralı biz ne bilemiz); ádepki pikirlew (adamlar durıs dep esaplaǵan nárseler hám basqa faktler ózgergende de haqıyqat bolıp qala beredi); hám bilimniń kóplegen basqa aspektleri menen tarawları."
"Among the most difficult problems in knowledge representation are the breadth of commonsense knowledge (the set of atomic facts that the average person knows is enormous); and the sub-symbolic form of most commonsense knowledge (much of what people know is not represented as ""facts"" or ""statements"" that they could express verbally).",Bilimdi kórsetiwdegi eń qıyın máselelerdiń qatarında parasatlı bilimniń keńligi (ortasha adam biletuǵın atomlıq faktlerdiń jıynaǵı júdá úlken); hám ulıwma mánili bilimniń subsimvollı forması (adamlar biletuǵın nárselerdiń kóbisi awızsha bildire alatuǵın faktler yamasa málimlemeler retinde kórsetilmeydi).
"There is also the difficulty of knowledge acquisition, the problem of obtaining knowledge for AI applications.","Sonday-aq bilim alıwdıń qıyınshılıǵı, JI qosımshaları ushın bilim alıw máselesi bar."
Planning and decision-making,Jobalaw hám qarar qabıl etiw
"An ""agent"" is anything that perceives and takes actions in the world.",Agent - bul dúnyada háreket etetuǵın hám qabıllaytuǵın hár qanday nárse.
A rational agent has goals or preferences and takes actions to make them happen.,Racional agenttiń maqsetleri yamasa qálewi bar hám olardı ámelge asırıw ushın háreketler isleydi.
"In automated planning, the agent has a specific goal.",Avtomatlastırılǵan jobalawda agenttiń anıq maqseti boladı.
"In automated decision-making, the agent has preferences—there are some situations it would prefer to be in, and some situations it is trying to avoid.",Avtomatlastırılǵan qarar qabıllawda agenttiń qálewi bar − ol bolǵısı keletuǵın ayırım jaǵdaylar bar hám biykarlawǵa háreket etetuǵın jaǵdaylar da bar.
"The decision-making agent assigns a number to each situation (called the ""utility"") that measures how much the agent prefers it.","Qarar qabıllawshı agent hárbir jaǵdayǵa (paydalı programma dep ataladı) nomer tayınlaydı, ol agent onı qanshelli jaqsı kóretuǵının ólsheydi."
"For each possible action, it can calculate the ""expected utility"": the utility of all possible outcomes of the action, weighted by the probability that the outcome will occur.",Hárbir múmkin háreket ushın ol kútiletuǵın paydalılıqtı esaplay aladı: nátiyjeniń júz beriw itimallıǵı menen ólshengen hárekettiń barlıq itimal nátiyjeleriniń paydalılıǵı.
It can then choose the action with the maximum expected utility.,Sonnan keyin ol maksimal kútiletuǵın xızmetlik programma menen háreketti tańlay aladı.
"In classical planning, the agent knows exactly what the effect of any action will be.",Klassikalıq jobalawda agent hár qanday hárekettiń tásiri qanday bolatuǵının anıq biledi.
"In most real-world problems, however, the agent may not be certain about the situation they are in (it is ""unknown"" or ""unobservable"") and it may not know for certain what will happen after each possible action (it is not ""deterministic"").","Degen menen, anıq dúnyadaǵı máselelerdiń kópshiliginde agent ózi turǵan jaǵdayǵa isenimli bolmawı múmkin (belgisiz yamasa baqlanbaytuǵın) hám hárbir itimal háreketten keyin ne bolatuǵının anıq bilmewi múmkin (ol emes. deterministik)."
It must choose an action by making a probabilistic guess and then reassess the situation to see if the action worked.,"Ol itimallıqtı boljaw arqalı háreketti tańlawı kerek, sonnan keyin hárekettiń jumıs islegenin kóriw ushın jaǵdaydı qayta bahalawı kerek."
"In some problems, the agent's preferences may be uncertain, especially if there are other agents or humans involved.","Ayırım máselelerde agenttiń qálewi belgisiz bolıwı múmkin, ásirese basqa agentler yamasa adamlar qatnasqan jaǵdayda."
"These can be learned (e.g., with inverse reinforcement learning), or the agent can seek information to improve its preferences.","Bulardı úyreniwge boladı (mısalı, keri kúsheytilgen oqıtıw arqalı) yamasa agent óz qálewlerin jaqsılaw ushın informaciyanı izley aladı."
Information value theory can be used to weigh the value of exploratory or experimental actions.,Informaciyalıq bahalılıq teoriyası izertlew yamasa eksperimentlik háreketlerdiń mánisin ólshew ushın paydalanılıwı múmkin.
"The space of possible future actions and situations is typically intractably large, so the agents must take actions and evaluate situations while being uncertain of what the outcome will be.","Keleshektegi itimal háreketler menen jaǵdaylardıń keńisligi ádette júdá úlken, sonlıqtan agentler háreketlerdi qabıllap, nátiyjeniń qanday bolatuǵının bilmey, jaǵdaylardı bahalawı kerek."
A Markov decision process has a transition model that describes the probability that a particular action will change the state in a particular way and a reward function that supplies the utility of each state and the cost of each action.,Markovtıń qarar qabıllaw procesinde belgili bir hárekettiń jaǵdaydı belgili bir usıl menen ózgertiw itimallıǵın sáwlelendiretuǵın ótiw modeli hám hárbir jaǵdaydıń paydalılıǵın hám hárbir hárekettiń bahasın támiyinleytuǵın sıylıq funkciyası bar.
A policy associates a decision with each possible state.,Siyasat qarardı hárbir múmkin jaǵday menen baylanıstıradı.
"The policy could be calculated (e.g., by iteration), be heuristic, or it can be learned.","Siyasat esaplanıwı múmkin (mısalı, iteraciya arqalı), evristikalıq bolıwı yamasa onı úyreniwge boladı."
Game theory describes the rational behavior of multiple interacting agents and is used in AI programs that make decisions that involve other agents.,Oyın teoriyası óz-ara háreketlesetuǵın bir neshe agentlerdiń orınlı minez-qulqın sáwlelendiredi hám basqa agentlerdiń qatnasıwı menen qarar qabıllaytuǵın AI programmalarında qollanıladı.
Learning,Úyreniw
Machine learning is the study of programs that can improve their performance on a given task automatically.,Mashinalıq oqıtıw − belgili bir wazıypanı orınlawda olardıń ónimliligin avtomatlı túrde jaqsılay alatuǵın programmalardı izertlew.
It has been a part of AI from the beginning.,Ol basınan baslap JI bólimi boldı.
There are several kinds of machine learning.,Mashinalıq oqıtıwdıń bir neshe túri bar.
Unsupervised learning analyzes a stream of data and finds patterns and makes predictions without any other guidance.,Baqlawsız oqıtıw maǵlıwmatlar aǵımın analizleydi hám úlgilerdi tabadı hámde basqa kórsetpelersiz boljaydı.
"Supervised learning requires a human to label the input data first, and comes in two main varieties: classification (where the program must learn to predict what category the input belongs in) and regression (where the program must deduce a numeric function based on numeric input).",Baqlanatuǵın oqıtıw adamnan aldı menen kirgizilgen maǵlıwmatlardı belgilewdi talap etedi hám eki tiykarǵı túrde boladı: klassifikaciyalaw (bunda programma kiritilgen maǵlıwmatlar qaysı kategoriyaǵa tiyisli ekenin shamalawdı úyreniwi kerek) hám regressiya (bunda programma sanlı kirgiziwge tiykarlanǵan sanlı funkciyanı shıǵarıwı kerek).
"In reinforcement learning, the agent is rewarded for good responses and punished for bad ones.","Oqıtıwdı kúsheytiwde agent jaqsı juwaplar ushın xoshametlenedi, al jaman juwaplar ushın jazalanadı."
"The agent learns to choose responses that are classified as ""good"".",Agent jaqsı dep klassifikaciyalanǵan juwaplardı tańlawdı úyrenedi.
Transfer learning is when the knowledge gained from one problem is applied to a new problem.,Transfer oqıtıw − bul bir másele boyınsha alınǵan bilimniń jańa máselege qollanılıwı.
Deep learning is a type of machine learning that runs inputs through biologically inspired artificial neural networks for all of these types of learning.,Tereń oqıtıw − bul oqıtıwdıń barlıq túrleri ushın biologiyalıq ilhamlandırılǵan jasalma neyron tarmaqlar arqalı kiriwlerdi basqaratuǵın mashinalıq oqıtıwdıń bir túri.
"Computational learning theory can assess learners by computational complexity, by sample complexity (how much data is required), or by other notions of optimization.","Esaplaw oqıtıw teoriyası oqıwshılardı esaplaw quramalılıǵı, úlginiń quramalılıǵı (qansha maǵlıwmatlar talap etiliwi) yamasa optimallastırıwdıń basqa túsinikleri boyınsha bahalay aladı."
GPT,GPT
Generative pre-trained transformers (GPT) are large language models that are based on the semantic relationships between words in sentences (natural language processing).,Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar (GPT) - gáplerdegi sózler arasındaǵı semantikalıq qatnaslarǵa tiykarlanǵan úlken til modelleri (tábiyiy tildi qayta islew).
Text-based GPT models are pretrained on a large corpus of text that can be from the Internet.,Tekstke tiykarlanǵan GPT modelleri internetten bolıwı múmkin teksttiń úlken korpusında aldınnan oqıtılǵan.
"The pretraining consists of predicting the next token (a token being usually a word, subword, or punctuation).","Aldınnan tayarlıq keyingi tokendi boljawdan ibarat (token ádette sóz, jup sóz yamasa irkilis belgileri boladı)."
"Throughout this pretraining, GPT models accumulate knowledge about the world and can then generate human-like text by repeatedly predicting the next token.","Usı aldınnan shınıǵıw barısında GPT modelleri dúnya tuwralı bilimlerdi jıynaydı, sonnan keyin keyingi tokendi qayta boljaw arqalı adamǵa uqsas tekstti jarata aladı."
"Typically, a subsequent training phase makes the model more truthful, useful, and harmless, usually with a technique called reinforcement learning from human feedback (RLHF).","Ádette, keyingi oqıtıw basqıshı modeldi real, paydalı hám zıyansız qıladı, ádette adam keri baylanısınan oqıtıwdı kúsheytiw (RLHF) dep atalatuǵın usıl menen."
"Current GPT models are prone to generating falsehoods called ""hallucinations"", although this can be reduced with RLHF and quality data.","Házirgi GPT modelleri gallyucinaciya dep atalatuǵın jalǵan maǵlıwmatlardı payda etiwge beyim, biraq onı RLHF hám sapalı maǵlıwmatlar menen azaytıwǵa boladı."
"They are used in chatbots, which allow you to ask a question or request a task in simple text.",Olar ápiwayı tekstte soraw beriwge yamasa tapsırmanı sorawǵa imkaniyat beretuǵın chat-botlarda qollanıladı.
"Current models and services include Gemini (formerly Bard), ChatGPT, Grok, Claude, Copilot, and LLaMA.","Házirgi waqıttaǵı modeller menen xızmetlerge Gemini (burınǵı Bard), ChatGPT, Grok, Claude, Copilot hám LLaMA kiredi."
"Multimodal GPT models can process different types of data (modalities) such as images, videos, sound, and text.","Multimodal GPT modelleri súwretler, videolar, dawıs hám tekst sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta isley aladı."
Object-oriented programming,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw
"Object-oriented programming (OOP) is a programming paradigm based on the concept of objects, which can contain data and code: data in the form of fields (often known as attributes or properties), and code in the form of procedures (often known as methods).","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) − bul obyektler koncepciyasına tiykarlanǵan programmalastırıw paradigması, onıń quramında maǵlıwmatlar menen kod bolıwı múmkin: maydanlar kórinisindegi maǵlıwmatlar (kóbinese atributlar menen qásiyetler retinde belgili) hám proceduralar kórinisindegi kod (kóbinese belgili metodlar retinde)."
"In OOP, computer programs are designed by making them out of objects that interact with one another.",OBP-da kompyuter programmaları olardı bir-biri menen óz-ara baylanısta bolǵan obyektlerden jaratıw arqalı islep shıǵıladı.
"Many of the most widely used programming languages (such as C++, Java, Python, etc.) are multi-paradigm and they support object-oriented programming to a greater or lesser degree, typically in combination with imperative programming, procedural programming and functional programming.","Eń kóp qollanılatuǵın programmalastırıw tilleriniń kópshilgi (mısalı C++, Java, Python t.b.) kóp paradigma bolıp tabıladı hám olar ádette imperativ programmalastırıw, proceduralı programmalastırıw hám funkcional programmalastırıw menen úylesimde úlken yamasa az dárejede obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı qollaydı."
"Significant object-oriented languages include Ada, ActionScript, C++, Common Lisp, C#, Dart, Eiffel, Fortran 2003, Haxe, Java,[4] Kotlin, Logo, MATLAB, Objective-C, Object Pascal, Perl, PHP, Python, R, Raku, Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, Swift, Vala and Visual Basic.NET.","Obyektke baǵdarlanǵan zárúr tillerge Ada, ActionScript, C++, Common Lisp, C#, Dart, Eiffel, Fortran 2003, Haxe, Java, Kotlin, Logo, MATLAB, Objective-C, Object Pascal, Perl, PHP, Python, R, Raku., Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, Swift, Vala hám Visual Basic.NET tilleri kiredi."
"Terminology invoking ""objects"" in the modern sense of object-oriented programming made its first appearance at the artificial intelligence group at MIT in the late 1950s and early 1960s.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń zamanagóy mánisinde obyektlerdi shaqıratuǵın terminologiya dáslepki ret 1950-jıllardıń ayaǵı menen 1960-jıllardıń basında MIT jasalma intellekt toparında payda boldı.
" ""Object"" referred to LISP atoms with identified properties (attributes).",Obyekt anıqlanǵan qásiyetleri (atributları) bar LISP atomlarına baylanıslı.
"Another early MIT example was Sketchpad created by Ivan Sutherland in 1960–1961; in the glossary of the 1963 technical report based on his dissertation about Sketchpad, Sutherland defined notions of ""object"" and ""instance"" (with the class concept covered by ""master"" or ""definition""), albeit specialized to graphical interaction.","MIT-tiń taǵı bir erte úlgisi 1960–1961 jılları Ivan Sazerlend tárepinen jaratılǵan eskiz taqtası edi; Sketchpad tuwralı dissertaciyasınıń tiykarında 1963-jılǵı texnikalıq esaptıń glossariyinde Sazerlend grafikalıq óz-ara háreketlesiw ushın arnawlı bolsa da, obyekt hám úlgi túsiniklerin (sheber yamasa anıqlamanı óz ishine alatuǵın klass túsinigi menen) anıqladı."
"Also, in 1968, an MIT ALGOL version, AED-0, established a direct link between data structures (""plexes"", in that dialect) and procedures, prefiguring what were later termed ""messages"", ""methods"", and ""member functions"".","Sonday-aq, 1968-jılı MIT ALGOL versiyası, AED-0, keyinirek xabarlar, usıllar hám aǵza funkciyaları dep atalatuǵınlardı aldınnan anıqlap, maǵlıwmatlar strukturaları (pleksler, usı dialektte) menen proceduralar arasında tikkeley baylanıs ornattı."
Topics such as data abstraction and modular programming were common points of discussion at this time.,Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw hám modullik programmalastırıw sıyaqlı temalar usı waqıtta ulıwmalıq dodalawda boldı.
"Independently of later MIT work such as AED, Simula was developed during the years 1961–1967.","AED sıyaqlı keyinirek MIT jumısına ǵárezsiz, Simula 1961–1967 jılları islep shıǵarıldı."
"Simula introduced important concepts that are today an essential part of object-oriented programming, such as class and object, inheritance, and dynamic binding.","Simula búgingi kúnde obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń tiykarǵı bólimi bolıp tabılatuǵın klass penen obyekt, miyrasxorlıq hám dinamikalıq baylanıstırıw sıyaqlı zárúr túsiniklerdi engizdi."
"The object-oriented Simula programming language was used mainly by researchers involved with physical modelling, such as models to study and improve the movement of ships and their content through cargo ports.","Obyektke baǵdarlanǵan Simula programmalastırıw tilin tiykarınan fizikalıq modellestiriw menen shuǵıllanatuǵın izertlewshiler paydalandı, mısalı kemelerdiń qozǵalısın hám olardıń mazmunın júk portları arqalı izertlew hám jaqsılaw ushın modeller."
Features,Ózgeshelikleri
"Object-oriented programming uses objects, but not all of the associated techniques and structures are supported directly in languages that claim to support OOP.","Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw obyektlerdi paydalanadı, biraq barlıq baylanıslı texnikalar menen strukturalarǵa OBP qollaytuǵın tillerde tikkeley qollap quwatlanbaydı."
"The features listed below are common among languages considered to be strongly class- and object-oriented (or multi-paradigm with OOP support), with notable exceptions mentioned.","Tómende kórsetilgen imkaniyatlar, atap ótilgen ózgesheliklerdi qospaǵanda, kúshli klasqa hám obyektke baǵdarlanǵan (yamasa OBP qollawı bar kóp paradigma) bolıp esaplanatuǵın tiller arasında keń tarqalǵan."
"Christopher J. Date stated that critical comparison of OOP to other technologies, relational in particular, is difficult because of lack of an agreed-upon and rigorous definition of OOP.","Kristofer Dj. Dayt OBP-nı basqa texnologiyalar menen sınıy salıstırıw, ásirese relyaciyalıq, OBP-nıń kelisilgen hám qatań qıyın anıqlamasınıń joq ekenin ayttı."
Shared with non-OOP languages,OBP-nı qollamaytuǵın tiller menen birge
Variables that can store information formatted in a small number of built-in data types like integers and alphanumeric characters.,Pútin hám qatarlı-sanlı simvollar sıyaqlı ornatılǵan maǵlıwmatlar tipleriniń az sanında formatlanǵan informaciyanı saqlay alatuǵın ózgeriwshiler.
"This may include data structures like strings, lists, and hash tables that are either built-in or result from combining variables using memory pointers.","Bul qatarlar, dizimler hám xesh kesteleri sıyaqlı maǵlıwmatlar strukturaların qamtıwı múmkin, olar ornatılǵan yamasa yad kórsetkishlerin paydalanıp ózgeriwshilerdi biriktiriw nátiyjesinde payda boladı."
"Procedures – also known as functions, methods, routines, or subroutines – that take input, generate output, and manipulate data.","Proceduralar − funkciyalar, metodlar, tártipler yamasa ishki programmalar retinde de belgili − kirgiziwdi qabıllaytuǵın, shıǵıwdı jaratatuǵın hám maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın boladı."
Modern languages include structured programming constructs like loops and conditionals.,Zamanagóy tillerge cikller menen shártler sıyaqlı strukturalıq programmalastırıw strukturaları kiredi.
Modular programming support provides the ability to group procedures into files and modules for organizational purposes.,Modulli programmalastırıwdı qollaw shólkemleskenlik maqsetler ushın proceduralardı fayllar menen modullerge gruppalaw imkaniyatın beredi.
Modules are namespaced so identifiers in one module will not conflict with a procedure or variable sharing the same name in another file or module.,Moduller bir moduldegi identifikatorlar basqa faylda yamasa modulde birdey attı ulıwma paydalanatuǵın proceduraǵa yamasa ózgeriwshige qarama-qarsı kelmewi ushın atlar keńisligi bolıp tabıladı.
Objects,Obyektler
An object is a data structure or abstract data type containing fields (state variables containing data) and methods (subroutines or procedures defining the object's behavior in code).,Obyekt − maydanlardı (maǵlıwmatları bar jaǵday ózgeriwshiler) hám metodlardı (kodtaǵı obyekttiń háreketin anıqlaytuǵın ishki programmalar yamasa proceduralar) óz ishine alatuǵın maǵlıwmatlar strukturası yamasa abstrakt maǵlıwmatlar tipi.
"Fields may also be known as members, attributes, or properties.","Maydanlar aǵzalar, atributlar yamasa qásiyetler retinde de belgili bolıwı múmkin."
Objects are typically stored as contiguous regions of memory.,Obyekter ádette yadtıń qońsı aymaqları retinde saqlanadı.
"Objects are accessed somewhat like variables with complex internal structures, and in many languages are effectively pointers, serving as actual references to a single instance of said object in memory within a heap or stack.",Obyektlerge quramalı ishki strukturaları bar ózgeriwshiler sıyaqlı erisiledi hám kóplegen tillerge úy yamasa stek ishindegi yadtaǵı atalǵan obyekttiń danasına anıq siltemeler retinde xızmet etetuǵın ónimli kórsetkishler bolıp tabıladı.
Objects sometimes correspond to things found in the real world.,Obyektler geyde anıq dúnyada tabılǵan zatlarǵa sáykes keledi.
"For example, a graphics program may have objects such as ""circle"", ""square"", and ""menu"".","Mısalı, grafikalıq programmada sheńber, kvadrat hám menyu sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin."
"An online shopping system might have objects such as ""shopping cart"", ""customer"", and ""product"".","Onlayn-sawda sistemasında satıp alıw, tutınıwshı hám ónim sıyaqlı obyektler bolıwı múmkin."
"Sometimes objects represent more abstract entities, like an object that represents an open file, or an object that provides the service of translating measurements from U.S. customary to metric.",Geyde obyektler ashıq fayldı kórsetetuǵın obyekt yamasa ólshemlerdi AQSH-tan metrikaǵa awdarıw xızmetin usınatuǵın obyekt sıyaqlı abstrakt obyektlerdi kórsetedi.
Objects can contain other objects in their instance variables; this is known as object composition.,Obyektler ózleriniń ózgeriwshi mısallarında basqa obyektlerdi óz ishine alıwı múmkin; bul obyekt kompoziciyası retinde belgili.
"For example, an object in the Employee class might contain (either directly or through a pointer) an object in the Address class, in addition to its own instance variables like ""first_name"" and ""position"".","Mısalı, Employee klasındaǵı obyektte ""first_name"" hám ""position"" sıyaqlı óziniń ózgeriwshi mısal mánislerine qosımsha Mákanjay (Adress) klasında obyekt bolıwı múmkin (tikkeley yamasa kórsetkish arqalı)."
"Object composition is used to represent ""has-a"" relationships: every employee has an address, so every Employee object has access to a place to store an Address object (either directly embedded within itself or at a separate location addressed via a pointer).","Obyekt quramı has-a qatnasların kórsetiw ushın paydalanıladı: hárbir xızmetkerdiń mákanjayı bar, sonlıqtan hárbir xızmetker obyekti Adress obyektin saqlaw ornına erise aladı (yamasa onıń ishinde tikkeley kirgizilgen yamasa kórsetkish arqalı adreslengen bólek jerde)."
"Date and Darwen have proposed a theoretical foundation that uses OOP as a kind of customizable type system to support RDBMS, but it forbids object pointers.","Date hám Darwen RDBMS qollap-quwatlaw ushın OBP ózine tán tipli sistema tipi retinde paydalanatuǵın teoriyalıq tiykardı usındı, biraq ol obyekt kórsetkishlerine tıyım saladı."
The OOP paradigm has been criticized for overemphasizing the use of objects for software design and modeling at the expense of other important aspects (computation/algorithms).,OBP paradigması basqa zárúr aspektler (esaplaw/algoritmler) esabınan programmalıq támiynattı proektlestiriw hám modellestiriw ushın obyektlerdi paydalanıwdı hádden tıs atap ótiw ushın sınǵa ushıradı.
"For example, Rob Pike has said that OOP languages frequently shift the focus from data structures and algorithms to types.","Mısalı, Rob Payk OBP tilleri fokustı maǵlıwmatlar strukturaları menen algoritmlerden tiplerge jiyi almastıratuǵının ayttı."
"Steve Yegge noted that, as opposed to functional programming:",Stiv Yegge funkcional programmalastırıwǵa qarsı ekenin atap ótti:
Object Oriented Programming puts the nouns first and foremost.,Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw atlıqlardı birinshi orınǵa qoyadı.
Why would you go to such lengths to put one part of speech on a pedestal?,Ne ushın siz sózdiń bir bólegin qaptalǵa qoyıw ushın sonshelli uzaqqa barasız?
Why should one kind of concept take precedence over another?,Ne ushın túsiniktiń bir túri ekinshisinen basım bolıwı kerek?
It's not as if OOP has suddenly made verbs less important in the way we actually think.,OBP tosattan feyillerdi biz oylaǵanday zárúr etip jibergen sıyaqlı emes.
It's a strangely skewed perspective.,Bul birtúrli qıysıq kózqaras.
"Rich Hickey, creator of Clojure, described object systems as overly simplistic models of the real world.",Clojure jaratıwshısı Rich Xiki obyektli sistemalardı anıq dúnyanıń dım ápiwayı modelleri retinde táriypledi.
"He emphasized the inability of OOP to model time properly, which is getting increasingly problematic as software systems become more concurrent.","Ol OBP-nıń waqıttı durıs modellestiriwge qábiletsizligin atap ótti, bul programmalıq támiynat sistemaları bir máwritte bolǵan sayın mashqalalı boladı."
Alexander Stepanov compares object orientation unfavourably to generic programming:,Aleksandr Stepanov obyektli baǵdarlawdı ulıwma programmalastırıw menen qolaysız salıstıradı:
I find OOP technically unsound.,Men OBP texnikalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman.
It attempts to decompose the world in terms of interfaces that vary on a single type.,Ol bir túrge qarap ózgeretuǵın interfeysler tárepinen dúnyanı bóleklewge háreket etedi.
To deal with the real problems you need multisorted algebras — families of interfaces that span multiple types.,Anıq máselelerdi sheshiw ushın sizge kóp sortlanǵan algebralar kerek − bir neshe tipti qamtıytuǵın interfeysler shańaraqları.
I find OOP philosophically unsound.,Men OBP-nı filosofiyalıq jaqtan durıs emes dep esaplayman.
It claims that everything is an object.,Ol barlıq nárse obyekt ekenin aytadı.
Even if it is true it is not very interesting — saying that everything is an object is saying nothing at all.,"Hátte bul ras bolsa da, bul júdá qızıq emes − hámmesin obyekt dep aytıw ulıwma heshnárse aytpaydı."
Inheritance,Miyrasxorlıq
"OOP languages are diverse, but typically OOP languages allow inheritance for code reuse and extensibility in the form of either classes or prototypes.","OBP tilleri hár túrli, biraq ádette OBP tilleri kodtı qayta paydalanıw ushın miyrasqa alıwǵa hám klaslar yamasa prototipler túrinde keńeytiwge imkaniyat beredi."
"These forms of inheritance are significantly different, but analogous terminology is used to define the concepts of object and instance.","Miyrasxorlıqtıń bul obyektleri aytarlıqtay ózgeshelenedi, biraq analog terminologiya obyekt hám instanciya túsiniklerin anıqlaw ushın qollanıladı."
Class-based,Klasqa tiykarlanǵan
"In class-based programming, the most popular style, each object is required to be an instance of a particular class.","Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwda, eń ataqlı stil hárbir obyekt belgili bir klastıń úlgisi bolıwı talap etiledi."
The class defines the data format or type (including member variables and their types) and available procedures (class methods or member functions) for a given type or class of object.,Klass maǵlıwmatlar formatın yamasa tipin (aǵza ózgeriwshi mánislerin hám olardıń tiplerin qosqanda) hám obyekttiń berilgen túri yamasa klası ushın qoljetimli proceduralardı (klass metodları yamasa aǵza funkciyaları) anıqlaydı.
Objects are created by calling a special type of method in the class known as a constructor.,Obyektler konstruktor retinde belgili klastaǵı metodtıń arnawlı túrin shaqırıw arqalı jasaladı.
"Classes may inherit from other classes, so they are arranged in a hierarchy that represents ""is-a-type-of"" relationships.","Klaslar basqa klaslardan miyrasqa iye bolıwı múmkin, sonlıqtan olar túri qatnasların kórsetetuǵın ierarxiyada jaylasadı."
"For example, class Employee might inherit from class Person.","Mısalı, Employee klası Person klasınan miyrasxor bolıwı múmkin."
All the data and methods available to the parent class also appear in the child class with the same names.,Ata-analıq klasqa qoljetimli barlıq maǵlıwmatlar menen metodlar birdey atlar menen bala klasta da payda boladı.
"For example, class Person might define variables ""first_name"" and ""last_name"" with method ""make_full_name()"".","Mısalı, Person klası ""first_name"" hám ""last_name"" ózgeriwshi mánislerin ""make_full_name()"" metodı menen anıqlawı múmkin."
"These will also be available in class Employee, which might add the variables ""position"" and ""salary"".","Olar sonıń menen bir qatarda, ""position"" hám ""salary"" ózgeriwshi mánislerin qosıwı múmkin Employee klasında qoljetimli boladı."
"It is guaranteed that all instances of class Employee will have the same variables, such as the name, position, and salary. Procedures and variables can be specific to either the class or the instance; this leads to the following terms:","Employee klasınıń barlıq úlgilerinde name, position, hám salary sıyaqlı birdey ózgeriwshiler bolatuǵınına kepillik beriledi. proceduralar menen ózgeriwshiler klasqa yamasa úlgige sáykes bolıwı múmkin; bul tómendegi terminlerge alıp keledi:"
"Class variables – belong to the class as a whole; there is only one copy of each variable, shared across all instances of the class",Klass ózgeriwshileri − tutas klasqa kiredi; klastıń barlıq danalarında ulıwma paydalanatuǵın hárbir ózgeriwshiniń bir ǵana kóshirmesi bar.
Instance variables or attributes – data that belongs to individual objects; every object has its own copy of each one.,Dana ózgeriwshileri yamasa atributları − jeke obyektlerge kiretuǵın maǵlıwmatlar; hárbir obyekttiń hárqaysısınıń óz kóshirmesi boladı.
"All 4 variables mentioned above (first_name, position etc) are instance variables.","Joqarıdaǵı atalǵan 4 ózgeriwshiniń barlıǵı (first_name, position h.t.b.) dana ózgeriwshileri bolıp tabıladı."
Member variables – refers to both the class and instance variables that are defined by a particular class.,Aǵza ózgeriwshi mánisleri − belgili bir klass penen anıqlanǵan klass penen dana ózgeriwshi mánislerin bildiredi.
Class methods – belong to the class as a whole and have access to only class variables and inputs from the procedure call,Klass metodları − pútkil klasqa tiyisli hám tek klass ózgeriwshileri menen procedura shaqırıwınıń kiriwine erise aladı.
"Instance methods – belong to individual objects, and have access to instance variables for the specific object they are called on, inputs, and class variables","Dana metodları (ingl. instance methods) − jeke obyektlerge kiredi hám olar shaqırılatuǵın anıq obyekt, kiriwler hám klass ózgeriwshileri ushın ózgeriwshi mánislerine erise aladı."
"Depending on the definition of the language, subclasses may or may not be able to override the methods defined by superclasses.",Tildiń anıqlamasına baylanıslı ishki klaslar superklaslar menen anıqlanǵan metodlardı biykarlawı múmkin yamasa almawı múmkin.
"Multiple inheritance is allowed in some languages, though this can make resolving overrides complicated.","Ayırım tillerde bir neshe miyrasqa ruqsat etilgen, biraq bul qayta anıqlawdı sheshiwdi qıyınlastırıwı múmkin."
"Some languages have special support for other concepts like traits and mixins, though, in any language with multiple inheritance, a mixin is simply a class that does not represent an is-a-type-of relationship.","Ayırım tillerde belgiler menen miksinler sıyaqlı basqa koncepciyalar ushın arnawlı qollaw bar, degen menen, bir neshe miyrasqa iye bolǵan hár qanday tilde miksin - bul qatnas túrin kórsetpeytuǵın klass."
Mixins are typically used to add the same methods to multiple classes.,Miksinler ádette bir neshe klasqa birdey metodlardı qosıw ushın paydalanıladı.
"For example, class UnicodeConversionMixin might provide a method unicode_to_ascii() when included in class FileReader and class WebPageScraper, which do not share a common parent.","Mısalı, UnicodeConversionMixin klası FileReader hám WebPageScraper klasına qosılǵanda unicode_to_ascii() metodın támiyinlewi múmkin, olar ulıwma ata-ananı bólispeydi."
"Abstract classes cannot be instantiated into objects; they exist only for inheritance into other ""concrete"" classes that can be instantiated.",Abstrakt klaslardı obyektlerge kirgiziw múmkin emes; olar tek úlgili bolıwı múmkin bolǵan basqa anıq klaslarǵa miyrasxorlıq ushın ǵana bar.
"In Java, the final keyword can be used to prevent a class from being subclassed.",Java tilinde final gilt sózi klastıń ishki klasına imkaniyat bermew ushın paydalanıwǵa boladı.
Prototype-based,Prototipke tiykarlanǵan
"In contrast, in prototype-based programming, objects are the primary entities.","Kerisinshe, prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwda obyektler tiykarǵı obyekt bolıp tabıladı."
"Generally, the concept of a ""class"" does not even exist.","Ulıwma, klass túsinigi ulıwma joq."
"Rather, the prototype or parent of an object is just another object to which the object is linked.","Kerisinshe, obyekttiń prototipi yamasa ata-anası obyekt baylanıstırılǵan basqa obyekt ǵana."
"In Self, an object may have multiple or no parents, but in the most popular prototype-based language, Javascript, every object has one prototype link (and only one).","Self ishinde obyekttiń bir neshe ata-anası bolıwı múmkin yamasa bolmawı da múmkin, biraq eń ataqlı prototipke tiykarlanǵan tilde Javascript, hárbir obyektte bir prototiplik silteme (hám bir ǵana) boladı."
New objects can be created based on already existing objects chosen as their prototype.,Jańa obyektlerdi olardıń prototipi retinde tańlanǵan burınnan bar obyektler tiykarında jasawǵa boladı.
"You may call two different objects apple and orange a fruit if the object fruit exists, and both apple and orange have fruit as their prototype.","Siz eki túrli obyektti alma menen apelsindi miywe dep atay alasız, eger obyektte miywe bar bolsa hám alma menen apelsinniń ekewinde de olardıń prototipi miywe bolsa."
"The idea of the fruit class does not exist explicitly, but can be modeled as the equivalence class of the objects sharing the same prototype, or as the set of objects satisfying a certain interface (duck typing).","Miyweler klasınıń ideyası anıq túrde joq, biraq bir prototipti ulıwma paydalanatuǵın obyektlerdiń ekvivalentlik klası retinde yamasa belgili bir interfeysti qanaatlandıratuǵın obyektler jıynaǵı retinde (duck typing) modellestiriwge boladı."
"Unlike class-based programming, it is typically possible in prototype-based languages to define attributes and methods not shared with other objects; for example, the attribute sugar_content may be defined in apple but not orange.","Klasqa tiykarlanǵan programmalastırıwdan ayırmashılıǵı, ádette prototipke tiykarlanǵan tillerde basqa obyektler menen ulıwma emes atributlar menen metodlardı anıqlawǵa boladı; mısalı, sugar_content atributı almada anıqlanıwı múmkin, biraq apelsin emes."
Absence,Bolmawı
Some languages like Go do not support inheritance at all.,Go sıyaqlı ayırım tiller miyrastı ulıwma qollap-quwatlamaydı.
"Go states that it is object-oriented, and Bjarne Stroustrup, author of C++, has stated that it is possible to do OOP without inheritance.","Go onıń obyektke baǵdarlanǵanın aytadı, al C++ avtorı Byarn Stroustrup miyrassız OBP-nı ámelge asırıwǵa bolatuǵının ayttı."
The doctrine of composition over inheritance advocates implementing has-a relationships using composition instead of inheritance.,Miyras ústine kompoziciya haqqındaǵı ilim miyras ornına kompoziciyadan paydalanıp bar qatnaslardı ámelge asırıwdı jaqlaydı.
"For example, instead of inheriting from class Person, class Employee could give each Employee object an internal Person object, which it then has the opportunity to hide from external code even if class Person has many public attributes or methods.","Mısalı, Person klasınan miyras alıwdıń ornına, klass hárbir Employee obyektine ishki Person obyektin bere aladı, sonnan keyin Person klasında kóplegen ulıwma atributlar yamasa metodlar bolsa da sırtqı kodtan jasırıw imkaniyatı boladı."
Delegation is another language feature that can be used as an alternative to inheritance.,Wákillik miyrasqa alternativ retinde paydalanıwı múmkin taǵı bir til imkaniyatı bolıp tabıladı.
Rob Pike has criticized the OO mindset for preferring a multilevel type hierarchy with layered abstractions to a three-line lookup table.,Rob Payk OO aqıl-oyın úsh qatardı izlew kestesinen qabatlasqan abstrakciyaları bar kóp dárejeli tipli iyerarxiyaǵa artıqmashılıq bergeni ushın sınǵa aldı.
"He has called object-oriented programming ""the Roman numerals of computing"".",Ol obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı esaplawdaǵı rim sanları dep atadı.
"Bob Martin states that because they are software, related classes do not necessarily share the relationships of the things they represent.","Bob Martinniń aytıwınsha, olar programmalıq qural bolǵanlıqtan, tiyisli klaslar shártli túrde olar kórsetetuǵın zatlardıń qarım-qatnasların bólispeydi dep málimleydi."
Dynamic dispatch/message passing,Dinamikalıq jiberiw/xabar beriw
"It is the responsibility of the object, not any external code, to select the procedural code to execute in response to a method call, typically by looking up the method at run time in a table associated with the object.","Metod shaqırıwına juwap retinde orınlanatuǵın proceduralıq kodtı tańlaw ushın, ádette obyekt penen baylanıslı kestede orınlaw waqtında metodtı izlew arqalı hár qanday sırtqı kod emes, al obyekttiń juwapkershiligi boladı."
This feature is known as dynamic dispatch.,Bul imkaniyat dinamikalıq jiberiw retinde belgili.
"If the call variability relies on more than the single type of the object on which it is called (i.e. at least one other parameter object is involved in the method choice), one speaks of multiple dispatch.","Eger shaqırıwdıń ózgermeliligi ol shaqırılatuǵın obyekttiń jalǵız túrinen kóbirek bolsa (yaǵnıy metodtı tańlawǵa keminde bir basqa parametr obyekti qatnastırıladı), birewi bir neshe jiberiw tuwralı aytadı."
A method call is also known as message passing.,Metod shaqırıwı xabardı jiberiw retinde de belgili.
It is conceptualized as a message (the name of the method and its input parameters) being passed to the object for dispatch.,Ol jiberiw ushın obyektke jiberiletuǵın xabar (metod atı hám onıń kirgiziw parametrleri) retinde konceptuallastırılǵan.
"Dispatch interacts with inheritance; if a method is not present in a given object or class, the dispatch is delegated to its parent object or class, and so on, going up the chain of inheritance.","Dispatch miyrasxorlıq penen háreketlesedi; eger metod berilgen obyektte yamasa klasta bolmasa, jiberiw miyrasxorlıq dizbegi boyınsha joqarı kóterilip, onıń tiykarǵı obyektine yamasa klasına beriledi."
Data abstraction and encapsulation,Maǵlıwmatlar abstrakciyası hám inkapsulyaciyalaw
"Data abstraction is a design pattern in which data are visible only to semantically related functions, to prevent misuse.",Maǵlıwmatlardı abstrakciyalaw − qáte paydalanıwdıń aldın alıw ushın maǵlıwmatlar tek semantikalıq baylanıslı funkciyalarǵa kórinetuǵın dizayn úlgisi bolıp tabıladı.
The success of data abstraction leads to frequent incorporation of data hiding as a design principle in object-oriented and pure functional programming.,Maǵlıwmatlardı abstrakciyalawdıń sátliligi obyektke baǵdarlanǵan hám taza funkcional programmalastırıwda proektlestiriw principi retinde maǵlıwmatlardı jasırıwdı jiyi kirgiziwge alıp keledi.
"Similarly, encapsulation prevents external code from being concerned with the internal workings of an object.","Sol sıyaqlı, inkapsulyaciya sırtqı kodtıń obyekttiń ishki jumısına baylanıslı bolıwına imkaniyat bermeydi."
"This facilitates code refactoring, for example allowing the author of the class to change how objects of that class represent their data internally without changing any external code (as long as ""public"" method calls work the same way).","Bul kodtı refaktoringti ańsatlastıradı, mısalı, klas avtorına heshbir sırtqı kodtı ózgertpesten, sol klass obyektleriniń óz maǵlıwmatların ishki túrde kórsetiw usılın ózgertiwge imkaniyat beredi (public metod shaqırıwları birdey jumıs isleydi)."
"It also encourages programmers to put all the code that is concerned with a certain set of data in the same class, which organizes it for easy comprehension by other programmers.","Ol sonday-aq baǵdarlamashılardı belgili bir maǵlıwmatlar toplamına baylanıslı barlıq kodtı bir klasqa qoyıwǵa shaqıradı, bul onı basqa baǵdarlamashılar ańsat túsiniw ushın shólkemlestiredi."
Encapsulation is a technique that encourages decoupling.,Inkapsulyaciya - ajıratıwdı xoshametleytuǵın metod.
"In object oriented programming, objects provide a layer which can be used to separate internal from external code and implement abstraction and encapsulation.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda obyektler ishki kodtı sırtqı kodtan bóliwge hám abstrakciya menen inkapsulyaciyanı ámelge asırıwǵa bolatuǵın dárejeni támiyinleydi.
"External code can only use an object by calling a specific instance method with a certain set of input parameters, reading an instance variable, or writing to an instance variable.","Sırtqı kod obyektti tek kirgiziw parametrleriniń belgili bir toplamı bar anıq dana metodın shaqırıw, danalıq ózgeriwshi mánisti oqıw yamasa danalıq ózgeriwshige jazıw arqalı ǵana paydalana aladı."
"A program may create many instances of objects as it runs, which operate independently.",Programma jumıs islew waqtında ǵárezsiz jumıs isleytuǵın kóplegen obyektler danaların jarata aladı.
"This technique, it is claimed, allows easy re-use of the same procedures and data definitions for different sets of data, in addition to potentially mirroring real-world relationships intuitively.","Bul texnika real dúnyadaǵı qarım-qatnaslardı intuitiv túrde kórsetiwden basqa, hár túrli maǵlıwmatlar toplamları ushın birdey proceduralar menen maǵlıwmatlar anıqlamaların ańsat qayta paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep málimlengen."
"Rather than utilizing database tables and programming subroutines, the developer utilizes objects the user may be more familiar with: objects from their application domain.",Maǵlıwmatlar bazası kesteleri menen programmalastırıw ishki programmaların paydalanıwdıń ornına islep shıǵıwshı paydalanıwshıǵa kóbirek tanıs bolıwı múmkin obyektlerdi paydalanadı: olardıń qollanba domenindegi obyektler.
These claims that the OOP paradigm enhances reusability and modularity have been criticized.,OBP paradigması qayta paydalanıwǵa jaramlılıq penen modullikti arttıradı degen bul málimlemeler sınǵa ushıradı.
"If a class does not allow calling code to access internal object data and permits access through methods only, this is also a form of information hiding.","Eger klass shaqırıw kodına ishki obyekt maǵlıwmatlarına kiriwge ruqsat bermese hám tek metodlar arqalı kiriwge ruqsat berse, bul da informaciyanı jasırıw obyekti bolıp tabıladı."
"Some languages (Java, for example) let classes enforce access restrictions explicitly, for example, denoting internal data with the private keyword and designating methods intended for use by code outside the class with the public keyword.","Ayırım tiller (mısalı, Java) klaslarǵa kiriw sheklewlerin anıq orınlawǵa imkaniyat beredi, mısalı ishki maǵlıwmatlardı private gilt sózi menen belgileydi hám public gilt sózi menen klastan tıs kod penen paydalanıwǵa arnalǵan metodlardı belgileydi."
"Methods may also be designed public, private, or intermediate levels such as protected (which allows access from the same class and its subclasses, but not objects of a different class).","Metodlar sonday-aq protected sıyaqlı ulıwma, jeke yamasa aralıq dárejelerde proektlestiriliwi múmkin (ol bir klastan hám onıń ishki klaslarınan kiriw imkaniyatın beredi, biraq basqa klastıń obyektlerinen emes)."
"In other languages (like Python) this is enforced only by convention (for example, private methods may have names that start with an underscore).","Basqa tillerde (Python) sıyaqlı bul tek konvenciya boyınsha orınlanadı (mısalı, private metodlarınıń astın sızıw menen baslanatuǵın atları bolıwı múmkin)."
"In C#, Swift & Kotlin languages, internal keyword permits access only to files present in the same assembly, package, or module as that of the class.","C#, Swift hám Kotlin tillerinde internal gilt sózi klastaǵı menen birdey assembleyada, pakette yamasa modulde bar fayllarǵa ǵana qatnasıwǵa ruqsat beredi."
"In programming languages, particularly object-oriented ones, the emphasis on abstraction is vital.","Programmalastırıw tillerinde, ásirese obyektke baǵdarlanǵan tillerde abstrakciyaǵa ayrıqsha itibar beriw zárúr."
"Object-oriented languages extend the notion of type to incorporate data abstraction, highlighting the significance of restricting access to internal data through methods.","Obyektke baǵdarlanǵan tiller maǵlıwmatlar abstrakciyasın qosıw ushın tip túsinigin keńeytedi, metodlar arqalı ishki maǵlıwmatlarǵa kiriwdi sheklewdiń áhmiyetliligin kórsetedi."
Eric S. Raymond has written that object-oriented programming languages tend to encourage thickly layered programs that destroy transparency.,Erik S.Reymond obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri móldirlikti buzatuǵın qalıń qabatlı programmalardı xoshametleydi dep jazdı.
Raymond compares this unfavourably to the approach taken with Unix and the C programming language.,Reymod bunı Unix hám C programmalastırıw tili menen qabıllanǵan usıl menen qolaysız túrde salıstıradı.
"The ""open/closed principle"" advocates that classes and functions ""should be open for extension, but closed for modification"".","Ashıq/jabıq princip klaslar menen funkciyalar keńeytiw ushın ashıq, biraq ózgertiw ushın jabıq bolıwı kerek ekenin jaqlaydı."
"Luca Cardelli has claimed that OOP languages have ""extremely poor modularity properties with respect to class extension and modification"", and tend to be extremely complex.",Luka Kardelli OBP tilleriniń klastı keńeytiwge hám ózgertiwge baylanıslı júdá jaman modul qásiyetleri bar hám júdá quramalı boladı dep málimledi.
"The latter point is reiterated by Joe Armstrong, the principal inventor of Erlang, who is quoted as saying:","Sonǵı punktti Erlangtıń tiykarǵı jaratıwshısı Djo Armstrong qaytalaydı, ol bılay deydi:"
The problem with object-oriented languages is they've got all this implicit environment that they carry around with them.,Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń mashqalası - olarda ózleri menen birge alıp júretuǵın barlıq jasırın ortalıq bar.
You wanted a banana but what you got was a gorilla holding the banana and the entire jungle.,"Siz banan alǵıńız keldi, biraq sizde banan menen pútkil toǵaydı uslap turǵan gorilla bar edi."
Leo Brodie has suggested a connection between the standalone nature of objects and a tendency to duplicate code in violation of the don't repeat yourself principle of software development.,Leo Brodi obyektlerdiń jeke tábiyatı menen programmalıq támiynattı jaratıwdıń ózińizdi qaytalamaw principin buzıp kodtı qaytalaw úrdisi arasındaǵı baylanıstı usındı.
Polymorphism,Polimorfizm
Subtyping – a form of polymorphism – is when calling code can be independent of which class in the supported hierarchy it is operating on – the parent class or one of its descendants.,Subtiplew − polimorfizmniń túri - shaqırıw kodtı qollap-quwatlaytuǵın ierarxiyadaǵı qaysı klasta jumıs isleytuǵınına ata-analıq klasqa yamasa onıń áwladlarınıń birine ǵárezsiz bolıwı múmkin.
"Meanwhile, the same operation name among objects in an inheritance hierarchy may behave differently.",Sonıń menen bir qatarda miyras ierarxiyasındaǵı obyektler arasındaǵı birdey operaciya atı basqasha háreket etiwi múmkin.
"For example, objects of the type Circle and Square are derived from a common class called Shape.","Mısalı, Circle hám Square tipli obyektler Shape dep atalatuǵın ulıwma klastan alınǵan."
The Draw function for each type of Shape implements what is necessary to draw itself while calling code can remain indifferent to the particular type of Shape being drawn.,"Figuranıń hárbir túrine arnalǵan Draw funkciyası súwret salıw ushın kerekli nárseni ámelge asıradı, al shaqırıw kod sızılǵan figuranıń anıq túrine itibar bermeydi."
This is another type of abstraction that simplifies code external to the class hierarchy and enables strong separation of concerns.,Bul klass ierarxiyasınan tıs kodtı ańsatlastıratuǵın hám alańlawlardı kúshli ajıratıwǵa imkaniyat beretuǵın abstrakciyanıń basqa túri.
Open recursion,Ashıq rekursiya
A common feature of objects is that methods are attached to them and can access and modify the object's data fields.,Obyektlerdiń ulıwma ózgesheligi - metodlar olarǵa biriktiriledi hám obyekttiń maǵlıwmatlar maydanlarına kire aladı hám ózgerte aladı.
"In this brand of OOP, there is usually a special name such as this or self used to refer to the current object.",Usı OBP brendinde ádette aǵımdaǵı obyektke silteme beriw ushın qollanılatuǵın this yamasa self sıyaqlı arnawlı atı bar.
"In languages that support open recursion, object methods can call other methods on the same object (including themselves) using this name.","Ashıq rekursiyanı qollaytuǵın tillerde obyekt metodları usı attı paydalanıp, bir obyekttegi (onıń ishinde ózleri) basqa metodlardı shaqıra aladı."
"This variable is late-bound; it allows a method defined in one class to invoke another method that is defined later, in some subclass thereof.",Bul ózgeriwshi kesh sheklengen; ol bir klasta anıqlanǵan metodqa keyinirek onıń ayırım ishki klaslarında anıqlanǵan basqa metodtı shaqırıwǵa imkaniyat beredi.
OOP languages,OBP tilleri
Simula (1967) is generally accepted as being the first language with the primary features of an object-oriented language.,Simula (1967) obyektke baǵdarlanǵan tildiń tiykarǵı belgileri bar birinshi til retinde ulıwma qabıllanǵan.
"It was created for making simulation programs, in which what came to be called objects were the most important information representation.","Ol modellestiriw programmaların jaratıw ushın islep shıǵarılǵan, olarda obyektler dep atalatuǵın eń zárúr informaciyanı sáwlelendiriw edi."
Smalltalk (1972 to 1980) is another early example and the one with which much of the theory of OOP was developed.,Smalltalk (1972-1980) taǵı bir erterekte payda bolǵan til.
"Concerning the degree of object orientation, the following distinctions can be made:",Bul tilde de OBP teoriyasınıń kóp bólimi islep shıǵılǵan.
,Obyektke baǵdarlanıw dárejesine baylanıslı tómendegi ayırmashılıqlardı kórsetiwge boladı:
"Languages called ""pure"" OO languages, because everything in them is treated consistently as an object, from primitives such as characters and punctuation, all the way up to whole classes, prototypes, blocks, modules, etc.","Bul tiller taza OB tilleri dep ataladı, óytkeni olardaǵı barlıq nárse simvollar menen belgiler sıyaqlı punktuaciyalıq belgilerden baslap tutas klaslarǵa, prototiplerge, bloklarǵa, modullerge h.t.b. shekem obyekt retinde anaǵurlım qarastırıladı."
"They were designed specifically to facilitate, even enforce, OO methods.","Olar ańsatlastırıw ushın arnawlı islep shıǵılǵan, hátte májbúrlew, OB metodları menen."
"Examples: Ruby, Scala, Smalltalk, Eiffel, Emerald, JADE, Self, Raku.","Mısalı: Ruby, Scala, Smalltalk, Eiffel, Emerald, JADE, Self, Raku."
"Languages designed mainly for OO programming, but with some procedural elements.","Tiller tiykarınan OB programmalastırıwǵa arnalǵan, biraq ayırım proceduralıq elementler bar."
"Examples: Java, Python, C++, C#, Delphi/Object Pascal, VB.NET.","Mısalı: Java, Python, C++, C#, Delphi/Object Pascal, VB.NET."
"Languages that are historically procedural languages, but have been extended with some OO features.","Tariyxıy proceduralı tiller bolıp tabılatuǵın, biraq ayırım OB imkaniyatları menen keńeytilgen tiller."
"Examples: PHP, JavaScript, Perl, Visual Basic (derived from BASIC), MATLAB, COBOL 2002, Fortran 2003, ABAP, Ada 95, Pascal.","Mısalı: PHP, JavaScript, Perl, Visual Basic (BASIC tilinen alınǵan), MATLAB, COBOL 2002, Fortran 2003, ABAP, Ada 95, Pascal."
"Languages with most of the features of objects (classes, methods, inheritance), but in a distinctly original form.","Obyektlerdiń kóplegen belgileri bar tiller (klaslar, metodlar, miyraslıq), biraq ayqın túpnusqa formada."
Examples: Oberon (Oberon-1 or Oberon-2).,Mısallar: Oberon (Oberon-1 or Oberon-2).
"Languages with abstract data type support which may be used to resemble OO programming, but without all features of object-orientation.","OBP-ǵa uqsaw ushın paylanıwı múmkin abstrakt maǵlıwmatlar tipin qollaytuǵın tiller, biraq obyektke baǵdarlanǵan barlıq imkaniyatları joq."
This includes object-based and prototype-based languages.,Oǵan obyektke baǵdarlanǵan hám prototipke baǵdarlanǵan tiller kiredi.
"Examples: JavaScript, Lua, Modula-2, CLU.","Mısalı: JavaScript, Lua, Modula-2, CLU."
"Chameleon languages that support multiple paradigms, including OO.","Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın xameleon tiller, sońıń ishinde OB."
"Tcl stands out among these for TclOO, a hybrid object system that supports both prototype-based programming and class-based OO.","Olardıń ishinde Tcl prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwdı da, klass tiykarındaǵı OB-nı da qollaytuǵın gibrid obyekt sisteması TclOO ushın ózgeshelenedi."
Programming paradigm,Programmalastırıw paradigması
A programming paradigm is a relatively high-level way to structure and conceptualize the implementation of a computer program.,Programmalastırıw paradigması − bul kompyuter programmasın ámelge asırıwdı strukturalastırıw menen koncepciyalawdıń salıstırmalı túrde joqarı dárejeli usılı.
A programming language can be classified as supporting one or more paradigms.,Programmalastırıw tilin bir yamasa bir neshe paradigmanı qollaw retinde klassifikaciyalawǵa boladı.
Paradigms are separated along and described by different dimensions of programming.,Paradigmalar programmalastırıwdıń hár túrli ólshemleri boyınsha bólinedi hám táriyiplenedi.
"Some paradigms are about implications of the execution model, such as allowing side effects, or whether the sequence of operations is defined by the execution model.",Ayırım paradigmalar tikkeley emes tásirlerge ruqsat beriw yamasa háreketler izbe-izligin orınlaw modeli menen anıqlanǵanı sıyaqlı orınlaw modeliniń aqıbeti haqqında boladı.
"Other paradigms are about the way code is organized, such as grouping into units that include both state and behavior.","Bul paradigmalar jaǵdaydı da, minez-qulıqtı da óz ishine alatuǵın birliklerge gruppalaw sıyaqlı kodtı shólkemlestiriw usılı menen baylanıslı."
Yet others are about syntax and grammar.,Basqaları sintaksis penen grammatikaǵa baylanıslı.
Some common programming paradigms include (shown in hierarchical relationship):,Ayırım ulıwma programmalastırıw paradigmaları tómendegilerdi óz ishine aladı (ierarxiyalıq qatnasta kórsetilgen):
Imperative – code directly controls execution flow and state change,Imperativli − kod orınlaw aǵımı menen jaǵdaydıń ózgeriwin tikkeley basqaradı
procedural – organized as procedures that call each other,proceduralıq − bir-birin shaqıratuǵın proceduralar retinde shólkemlestirilgen
object-oriented – organized as objects that contain both data structure and associated behavior,obyektke baǵdarlanǵan − maǵlıwmatlar strukturası menen baylanıslı minez-qulıqtı óz ishine alatuǵın obyektler retinde shólkemlestirilgen
"Declarative – code declares properties of the desired result, but not how to compute it","Deklarativ − kod qálegen nátiyjeniń qásiyetlerin járiyalaydı, biraq onı qalay esaplaw kerekligin emes"
functional – a desired result is declared as the value of a series of function evaluations,funkcionallıq − kerekli nátiyje funkciyanı bahalaw qatarınıń mánisi retinde járiyalanadı
logic – a desired result is declared as the answer to a question about a system of facts and rules,logika − kerekli nátiyje faktler menen qaǵıydalar sisteması tuwralı sorawǵa juwap retinde járiyalanadı
reactive – a desired result is declared with data streams and the propagation of change,reaktiv − kerekli nátiyje maǵlıwmatlar aǵımları menen hám ózgerislerdiń tarqalıwı menen járiyalanadı
Overview,Sholıw
Programming paradigms come from computer science research into existing practices of software development.,Programmalastırıw paradigmaları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń bar tájiriybelerine hám informatika izertlewlerinen kelip shıǵadı.
The findings allow for describing and comparing programming practices and the languages used to code programs.,Nátiyjeler programmalastırıw tájiriybesin hám programmalardı kodlaw ushın qollanılatuǵın tillerdi sáwlelendiriwge hám salıstırıwǵa imkaniyat beredi.
"For perspective, other research studies software engineering processes and describes various methodologies to describe and compare them.",Perspektivalıq ushın basqa izertlewler programmalıq injiniring proceslerin izertleydi hám olardı sáwlelendiriw hám salıstırıw ushın hár túrli metodologiyalardı táriyipleydi.
A programming language can be described in terms of paradigms.,Programmalastırıw tilin paradigmalar arqalı sáwlelendiriwge boladı.
Some languages support only one paradigm.,Ayırım tiller tek bir paradigmanı qollaydı.
"For example, Smalltalk supports object-oriented and Haskell supports functional.","Mısalı, Smalltalk obyektke baǵdarlanǵan, al Haskell funkcionaldı qollaydı."
Most languages support multiple paradigms.,Kóplegen tiller bir neshe paradigmalardı qollaydı.
"For example, a program written in C++, Object Pascal, or PHP can be purely procedural, purely object-oriented, or can contain aspects of both paradigms, or others.","Mısalı C++, Object Pascal yamasa PHP tillerinde jazılǵan programma taza proceduralıq, taza obyektke baǵdarlanǵan bolıwı múmkin yamasa ekewiniń yamasa basqa paradigmalardıń aspektlerin qamtıwı múmkin."
"When using a language that supports multiple paradigms, the developer chooses which paradigm elements to use.",Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın tildi paydalanǵanda baǵdarlamashı qanday paradigma elementlerin paydalanıw kerekligin tańlaydı.
"But, this choice may not involve considering paradigms per se.",Biraq bul tańlaw paradigmalardı qarastırıwdı qamtımawı múmkin.
The developer often uses the features of a language as the language provides them and to the extent that the developer knows them.,Baǵdarlamashı tildiń imkaniyatların til támiyinleytuǵınlıqtan hám baǵdarlamashı olardı biletuǵın dárejede jiyi paydalanadı.
Categorizing the resulting code by paradigm is often an academic activity done in retrospect.,Alınǵan kodtı paradigma boyınsha kategoriyalaw kóbinese retrospektiv túrde orınlanatuǵın akademiyalıq háreket bolıp tabıladı.
"Languages categorized as imperative paradigm have two main features: they state the order in which operations occur, with constructs that explicitly control that order, and they allow side effects, in which state can be modified at one point in time, within one unit of code, and then later read at a different point in time inside a different unit of code.","Imperativ paradigma retinde klassifikaciyalanǵan tillerdiń tiykarǵı ózgesheligi bar: olar usı tártipti anıq basqaratuǵın strukturaları bar operaciyalardıń orınlanıw retin aytadı hám olar jaǵdaydıń bir kod birliginde waqıttıń bir noqatında ózgertiliwi múmkin tikkeley emes tásirlerge imkaniyat beredi, sonnan keyin kodtıń basqa birligi ishinde waqıttıń basqa noqatında."
The communication between the units of code is not explicit.,Kod birlikleri arasındaǵı baylanıs anıq emes.
"In contrast, languages in the declarative paradigm do not state the order in which to execute operations.","Kerisinshe, deklarativ paradigmadaǵı tiller operaciyalardı orınlaw retin kórsetpeydi."
"Instead, they supply a number of available operations in the system, along with the conditions under which each is allowed to execute. The implementation of the language's execution model tracks which operations are free to execute and chooses the order independently.",Kerisinshe olar hárqaysısı orınlawǵa ruqsat etilgen shártler menen birge sistemada bar bolǵan bir qatar operaciyalardı támiyinleydi.[6] Tildiń orınlanıw modelin ámelge asırıw qaysı operaciyalardıń orınlanatuǵının qadaǵalaydı hám tártipti ózbetinshe tańlaydı.
More at Comparison of multi-paradigm programming languages.,Tolıǵıraq Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw.
"In object-oriented programming, code is organized into objects that contain state that is owned by and (usually) controlled by the code of the object.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda kod obyektiniń kodına tiyisli bolǵan hám (ádette) basqarılatuǵın jaǵdaydı óz ishine alatuǵın obyektlerge shólkemlestiriledi.
Most object-oriented languages are also imperative languages.,Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń kópshiligi imperativ tiller bolıp tabıladı.
"In object-oriented programming, programs are treated as a set of interacting objects.",Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar óz-ara háreketlesetuǵın obyektlerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı.
"In functional programming, programs are treated as a sequence of stateless function evaluations.",Funkcional programmalastırıwda programmalar azamatlıǵı joq funkciyalardı bahalaw izbe-izligi retinde qarastırıladı.
"When programming computers or systems with many processors, in process-oriented programming, programs are treated as sets of concurrent processes that act on a logical shared data structures.","Kompyuterlerdi yamasa kóplegen processorları bar sistemalardı programmalastırǵanda, proceske baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar logikalıq ulıwma maǵlıwmatlar strukturalarında háreket etetuǵın qatar júretuǵın proceslerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı."
Many programming paradigms are as well known for the techniques they forbid as for those they support.,"Kóplegen programmalastırıw paradigmaları tıyım salǵan texnikalar menen de, qollaytuǵınları menen de belgili."
"For instance, pure functional programming disallows side-effects, while structured programming disallows the goto construct.","Mısalı, taza funkcional programmalastırıw tikkeley emes tásirlerge imkaniyat bermeydi, al strukturalıq programmalastırıw goto konstrukciyasına imkaniyat bermeydi."
"Partly for this reason, new paradigms are often regarded as doctrinaire or overly rigid by those accustomed to older ones.",Usı sebepli ayırım jańa paradigmalar kóbinese doktrinator yamasa eskilerge úyrenip qalǵanlar dım qatal dep esaplaydı.
"Yet, avoiding certain techniques can make it easier to understand program behavior, and to prove theorems about program correctness.","Degen menen, belgili bir usıllardan awlaq bolıw programma háreketin túsiniwdi hám programmanıń durıslıǵı tuwralı teoremalardı dálillewdi ańsatlastıradı."
"Programming paradigms can also be compared with programming models, which allows invoking an execution model by using only an API.",Programmalastırıw paradigmaların tek API paydalanıw arqalı orınlaw modelin shaqırıwǵa imkaniyat beretuǵın programmalastırıw modelleri menen salıstırıwǵa boladı.
Programming models can also be classified into paradigms based on features of the execution model.,Programmalastırıw modellerin orınlaw modeliniń ózgesheliklerine qarap paradigmalarǵa da klasifikaciyalawǵa boladı.
"For parallel computing, using a programming model instead of a language is common.",Parallel esaplawlar ushın tildiń ornına programmalastırıw modelin paydalanıw jiyi ushırasadı.
The reason is that details of the parallel hardware leak into the abstractions used to program the hardware.,"Sebebi, parallel apparat maǵlıwmatlar apparatlıq támiynattı programmalastırıw ushın paydalanılǵan abstrakciyalarǵa aǵıp ketedi."
This causes the programmer to have to map patterns in the algorithm onto patterns in the execution model (which have been inserted due to leakage of hardware into the abstraction).,Bul baǵdarlamashıǵa algoritmdegi úlgilerdi orınlaw modelindegi úlgiler menen salıstırıwǵa májbúr etedi (olar abstrakciyaǵa apparatlıq támiynattıń aǵıp ketiwine baylanıslı engizilgen).
"As a consequence, no one parallel programming language maps well to all computation problems.","Nátiyjesinde, heshbir parallel programmalastırıw tili barlıq esaplaw máselelerine jaqsı sáykes kelmeydi."
"Thus, it is more convenient to use a base sequential language and insert API calls to parallel execution models via a programming model.","Usılayınsha, bazalıq izbe-iz tildi paydalanıw hám programmalastırıw modeli arqalı parallel orınlaw modellerine API shaqırıwların kirgiziw qolaylıraq."
"Such parallel programming models can be classified according to abstractions that reflect the hardware, such as shared memory, distributed memory with message passing, notions of place visible in the code, and so forth.","Bunday parallel programmalastırıw modellerin ulıwma yadı, xabar jiberiwi bar tarqatılǵan yad, kodta kórinetuǵın orın túsinikleri h.t.b. sıyaqlı apparatlıq támiynatlardı kórsetetuǵın abstrakciyalarǵa sáykes klassifikaciyalawǵa boladı."
These can be considered flavors of programming paradigm that apply to only parallel languages and programming models.,Olardı tek parallel tillerge hám programmalastırıw modellerine qollanatuǵın programmalastırıw paradigmasınıń dámi dep esaplawǵa boladı.
Criticism,Sın
"Some programming language researchers criticise the notion of paradigms as a classification of programming languages, e.g. Harper, and Krishnamurthi.","Ayırım programmalastırıw tilin izertlewshiler programmalastırıw tilleriniń klassifikaciyası retinde paradigmalar túsinigin sınǵa aladı, mısalı Xarper, hám Krishnamurti."
"They argue that many programming languages cannot be strictly classified into one paradigm, but rather include features from several paradigms.","Olar kóplegen programmalastırıw tillerin bir paradigmaǵa qatań túrde klassifikaciyalawǵa bolmaytuǵının, kerisinshe bir neshe paradigmalardıń imkaniyatların óz ishine alatuǵının aytadı."
See Comparison of multi-paradigm programming languages.,Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw bólimin qarań.
Different approaches to programming have developed over time.,Waqıttıń ótiwi menen programmalastırıwdıń hár túrli usılları rawajlandı.
"Classification of each approach was either described at the time the approach was first developed, but often not until some time later, retrospectively.","Hárbir usıldıń klassifikaciyalanıwı usıl birinshi islep shıǵılǵan waqıtta sáwlelengen, biraq kóbinese keyinirek retrospektiv túrde emes."
"An early approach consciously identified as such is structured programming, advocated since the mid 1960s.",Sanalı túrde anıqlanǵan dáslepki usıl 1960-jıllardıń ortasınan berli úgit násiyatlanǵan strukturalıq programmalastırıw bolıp tabıladı.
"The concept of a programming paradigm as such dates at least to 1978, in the Turing Award lecture of Robert W. Floyd, entitled The Paradigms of Programming, which cites the notion of paradigm as used by Thomas Kuhn in his The Structure of Scientific Revolutions (1962).","Programmalastırıw paradigmasınıń koncepciyası keminde 1978 jılı Robert B. Floydtıń Tyuring sıylıǵınıń Programmalastırıw paradigmaları atlı lekciyasında, Tomas Kun óziniń Ilimiy revolyuciyalardıń strukturası degen miynetinde paydalanǵan paradigma túsinigine silteme beredi (1962)."
Early programming languages did not have clearly defined programming paradigms and sometimes programs made extensive use of goto statements.,"Dáslepki programmalastırıw tillerinde anıq anıqlanǵan programmalastırıw paradigmaları bolmadı, geyde programmalar goto operatorların keńnen paydalandı."
Liberal use of which lead to spaghetti code which is difficult to understand and maintain.,Onıń liberal qollanılıwı túsiniw hám saqlaw qıyın spagetti kodına alıp keldi.
This led to the development of structured programming paradigms that disallowed the use of goto statements; only allowing the use of more structured programming constructs.,Bul goto operatorların paydalanıwǵa ruqsat etpeytuǵın strukturalıq programmalastırıw paradigmalarınıń rawajlanıwına alıp keldi; tek strukturanı programmalastırıw strukturaların paydalanıwǵa imkaniyat beredi.
Other paradigms,Basqa paradigmalar
Symbolic programming is a paradigm that describes programs able to manipulate formulas and program components as data.,Simvollı programmalastırıw − formulalar menen programma komponentlerin maǵlıwmatlar retinde basqarıwǵa qábiletli programmalardı táriyipleytuǵın paradigma.
"Programs can thus effectively modify themselves, and appear to ""learn"", making them suited for applications such as artificial intelligence, expert systems, natural-language processing and computer games.","Programmalar usılayınsha ózin-ózi ónimli túrde ózgerte aladı hám olardı jasalma intellekt, ekspert sistemalar, tábiyiy tildi qayta islew hám kompyuter oyınları sıyaqlı qosımshalar ushın qolaylı etip, úyrenetuǵın bolıp kórinedi."
Languages that support this paradigm include Lisp and Prolog.,Bul paradigmanı qollaytuǵın tillerge Lisp hám Prolog kiredi.
"Differentiable programming structures programs so that they can be differentiated throughout, usually via automatic differentiation.",Differencial programmalastırıw strukturaları programmalardı ádette avtomat differencialaw arqalı saralawǵa boladı.
"Literate programming, as a form of imperative programming, structures programs as a human-centered web, as in a hypertext essay: documentation is integral to the program, and the program is structured following the logic of prose exposition, rather than compiler convenience.",Sawatlı programmalastırıw imperativ programmalastırıwdıń bir túri retinde programmalardı gipertekstli essedegidey adamǵa baǵdarlanǵan veb retinde strukturalastıradı: hújjetlestiriw programmanıń ajıralmas bólimi bolıp tabıladı hám programma kompilyator qolaylıǵınan ǵore prozalıq ekspoziciya logikasına sáykes strukturalastırılǵan.
"Symbolic techniques such as reflection, which allow the program to refer to itself, might also be considered as a programming paradigm.",Programmanıń ózine silteme beriwge imkaniyat beretuǵın refleksiya sıyaqlı simvollı usıllardı da programmalastırıw paradigması retinde qarastırıwǵa boladı.
"However, this is compatible with the major paradigms and thus is not a real paradigm in its own right.","Degen menen, bul tiykarǵı paradigmalar menen sáykes keledi, sonlıqtan óz aldına anıq paradigma emes."
A computer program is a sequence or set of instructions in a programming language for a computer to execute.,Kompyuter programması − kompyuter orınlawı ushın programmalastırıw tilindegi kórsetpelerdiń izbe-izligi yamasa jıynaǵı.
"It is one component of software, which also includes documentation and other intangible components.","Bul programmalıq támiynat quramınıń bir bólimi, oǵan hújjet hám basqa da materiallıq emes komponentler kiredi."
A computer program in its human-readable form is called source code.,Adam oqıy alatuǵın kompyuter programması derek kodı dep ataladı.
Source code needs another computer program to execute because computers can only execute their native machine instructions.,"Derek kodın orınlaw ushın basqa kompyuter programmasın talap etedi, óytkeni kompyuterler tek ózleriniń tiykarǵı mashina kórsetpelerin orınlay aladı."
"Therefore, source code may be translated to machine instructions using a compiler written for the language.",Sonlıqtan derek kodı til ushın jazılǵan kompilyator arqalı mashina kórsetpelerine awdarıwǵa boladı.
(Assembly language programs are translated using an assembler.),(Assembler tilindegi programmalar assembler járdemi menen awdarıladı.)
The resulting file is called an executable.,Alınǵan fayl orınlanıwshı fayl dep ataladı.
"Alternatively, source code may execute within an interpreter written for the language.",Yamasa derek kodı til ushın jazılǵan interpretator ishinde orınlanıwı múmkin.
"If the executable is requested for execution, then the operating system loads it into memory and starts a process.","Eger orınlanatuǵın fayl orınlaw ushın soralǵan bolsa, operacion sistema onı yadqa júkleydi hám procesti baslaydı."
"The central processing unit will soon switch to this process so it can fetch, decode, and then execute each machine instruction.","Oraylıq processor tez arada bul proceske ótedi, usılayınsha ol hárbir mashina kórsetpesin aladı, dekodlaydı, sonnan keyin orınlaydı."
"If the source code is requested for execution, then the operating system loads the corresponding interpreter into memory and starts a process.","Eger derek kodı orınlaw ushın soralsa, operacion sistema sáykes interpretatordı yadqa júkleydi hám procesti baslaydı."
The interpreter then loads the source code into memory to translate and execute each statement.,Sonnan keyin interpretator hárbir operatordı awdarıw hám orınlaw ushın derek kodın yadqa júkleydi.
Running the source code is slower than running an executable.,"Derek kodın iske túsiriw, orınlanıwshı fayldı iske túsiriwge qaraǵanda ástenirek."
"Moreover, the interpreter must be installed on the computer.","Sonıń menen qatar, awdarmashı kompyuterde ornatılǵan bolıwı kerek."
Example computer program,Kompyuter programmasına mısal
"The ""Hello, World!"" program is used to illustrate a language's basic syntax.","Sálem, Dúnya! programması tildiń tiykarǵı sintaksisin súwretlew ushın qollanıladı."
The syntax of the language BASIC (1964) was intentionally limited to make the language easy to learn.,BASIC tiliniń sintaksisi (1964) tildi úyreniwdi ańsatlastırıw ushın aldınnan sheklengen.
"For example, variables are not declared before being used.","Mısalı, ózgeriwshilerdi paydalanbastan aldın járiyalanbaydı."
"Also, variables are automatically initialized to zero.","Sonday-aq, ózgeriwshiler avtomat túrde nolge shekem inicializaciyalanadı."
"Here is an example computer program, in Basic, to average a list of numbers:",Bunda sanlar dizimin ortasha esaplaw ushın Basic tilinde kompyuter programmasınıń mısalı berilgen:
Improvements in software development are the result of improvements in computer hardware.,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı jaqsılawlar kompyuter texnikasın jetilistiriwdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"At each stage in hardware's history, the task of computer programming changed dramatically.",Apparatlıq támiynatlar tariyxınıń hárbir basqıshında kompyuter programmalastırıw wazıypası ádewir ózgerdi.
Analytical Engine,Analitikalıq mashina
"In 1837, Jacquard's loom inspired Charles Babbage to attempt to build the Analytical Engine.",1838-jılı Jakkardıń toqıma stanogı Charlz Bebbidjdi analitikalıq mashinanı jaratıwǵa ilhamlandırdı.
The names of the components of the calculating device were borrowed from the textile industry.,Esaplaw qurılmasınıń quramlı bólekleriniń atları toqıma sanaatınan alınǵan.
"In the textile industry, yarn was brought from the store to be milled.",Toqıma sanaatında iyirilgen jip dúkannan digirman ushın keltirildi.
"The device had a ""store"" which consisted of memory to hold 1,000 numbers of 50 decimal digits each.",Qurılmanıń hárqaysısında 50 onlıq cifrdan ibarat 1000 sandı saqlaytuǵın yadtan ibarat dúkan bar edi.
"Numbers from the ""store"" were transferred to the ""mill"" for processing.",Dúkandaǵı nomerler qayta islew ushın digirmanǵa berildi.
It was programmed using two sets of perforated cards.,Ol perforaciyalanǵan kartalardıń eki toplamı arqalı programmalastırılǵan.
One set directed the operation and the other set inputted the variables.,"Bir toplam operaciyanı basqardı, al ekinshisi ózgeriwshilerdi kirgizdi."
"However, the thousands of cogged wheels and gears never fully worked together.",Biraq mıńlaǵan tisli dóńgelekler menen vitesler heshqashan tolıq birge jumıs islemedi.
Ada Lovelace worked for Charles Babbage to create a description of the Analytical Engine (1843).,Ada Lavleys Bebbidj ushın analitikalıq mashinanıń anıqlamasın jaratıw ushın jumıs isledi (1843).
The description contained Note G which completely detailed a method for calculating Bernoulli numbers using the Analytical Engine.,Anıqlamada analitikalıq mashinanı paydalanıp Bernulli sanların esaplaw metodın tolıq sáwlelendiretuǵın G esletpesi bar.
This note is recognized by some historians as the world's first computer program.,Bul jazbanı ayırım tariyxshılar dúnyadaǵı birinshi kompyuter programması retinde tán alǵan.
Universal Turing machine,Universal Tyuring mashinası
"In 1936, Alan Turing introduced the Universal Turing machine, a theoretical device that can model every computation.","1936 jılı Alan Tyuring universal Tyuring mashinasın usındı, ol hárbir esaplawdı modellestiretuǵın teoriyalıq qurılma."
It is a finite-state machine that has an infinitely long read/write tape.,Bul sheksiz uzın oqıw/jazıw lentası bar sońǵı jaǵdaylı mashina.
"The machine can move the tape back and forth, changing its contents as it performs an algorithm.","Qurılma algoritmdi orınlaw waqtında onıń quramın ózgertip, lentanı aldına hám artqa jıljıta aladı."
"The machine starts in the initial state, goes through a sequence of steps, and halts when it encounters the halt state.","Qurılma dáslepki jaǵdayda iske qosıladı, izbe-iz adımlardan ótedi hám toqtaw jaǵdayına ushıraǵanda toqtaydı."
All present-day computers are Turing complete.,Házirgi kompyuterlerdiń barlıǵı Tyuring bolıp tabıladı.
ENIAC,ENIAC
The Electronic Numerical Integrator And Computer (ENIAC) was built between July 1943 and Fall 1945.,Elektron sanlı integrator hám kompyuter (ENIAC) 1943-jıl iyuldan 1945-jıldıń gúzi aralıǵında jaratılǵan.
"It was a Turing complete, general-purpose computer that used 17,468 vacuum tubes to create the circuits.","Bul sxemalardı jaratıw ushın 17 468 vakuumlıq trubkalardı paydalanǵan Tyuring-niń tolıq, ulıwma maqsetli kompyuteri edi."
"At its core, it was a series of Pascalines wired together.",Tiykarında bul biriktirilgen Paskalinler seriyası edi.
"Its 40 units weighed 30 tons, occupied 1,800 square feet (167 m2), and consumed $650 per hour (in 1940s currency) in electricity when idle.","Onıń 40 birliginiń salmaǵı 30 tonna boldı, 1800 kvadrat fut (167 m2) maydandı iyeledi hám jumıs islemey turǵanda saatına 650 dollar (1940 jıllardıń valyutası menen) elektr quwatın tutınadı."
It had 20 base-10 accumulators.,Onıń 20 bazalıq-10 akkumulyatorı boldı.
Programming the ENIAC took up to two months.,ENIAC programmasın programmalastırıw eki ayǵa shekem sozıldı.
Three function tables were on wheels and needed to be rolled to fixed function panels.,Úsh funkcional kesteler dóńgeleklerde edi hám olardı belgilengen funkcional panellerge aylandırıw kerek edi.
Function tables were connected to function panels by plugging heavy black cables into plugboards.,Funkcional kesteler platalarǵa awır qara kabellerdi qosıw arqalı funkcional panellerge qosıldı.
Each function table had 728 rotating knobs.,Hárbir funkcional kestede 728 aylanatuǵın túyme bar edi.
"Programming the ENIAC also involved setting some of the 3,000 switches.",ENIAC programmasın programmalastırıw sonı menen qatar 3000 jalǵaǵıshtıń ayırımların ornatıwdı qamtıdı.
Debugging a program took a week.,Programmanı ońlawǵa bir hápte kerek edi.
"It ran from 1947 until 1955 at Aberdeen Proving Ground, calculating hydrogen bomb parameters, predicting weather patterns, and producing firing tables to aim artillery guns.","Ol 1947-jıldan 1955-jılǵa shekem Aberdin sınaq maydanında jumıs isledi, vodorod bombasınıń parametrlerin esaplap, hawa rayın boljadı hám artilleriyalıq quraldı kózlew ushın atıs kestelerin dúzgen."
Stored-program computers,Saqlanatuǵın programmalıq kompyuterler
"Instead of plugging in cords and turning switches, a stored-program computer loads its instructions into memory just like it loads its data into memory.","Sımlardı qosıwdıń hám jalǵaǵıshlardı aylandırıwdıń ornına, saqlanǵan programma kompyuteri óz maǵlıwmatların yadqa júklegendey, óz kórsetpelerin de yadqa júkleydi."
"As a result, the computer could be programmed quickly and perform calculations at very fast speeds.",Nátiyjesinde kompyuterdi tez programmalastırıwǵa hám júdá joqarı tezlikte esaplawlardı orınlawǵa boladı.
Presper Eckert and John Mauchly built the ENIAC.,Presper Ekkert penen Djon Mauchli ENIAC-tı qurastırdı.
The two engineers introduced the stored-program concept in a three-page memo dated February 1944.,Eki injener 1944 jıl fevralda jazılǵan úsh betlik jazbada saqlanǵan programma koncepciyasın engizdi.
"Later, in September 1944, John von Neumann began working on the ENIAC project.","Keyinirek, 1944 jıl sentyabrde Djon fon Neyman ENIAC proektinde jumıs islep basladı."
"On June 30, 1945, von Neumann published the First Draft of a Report on the EDVAC, which equated the structures of the computer with the structures of the human brain.",1945-jılı 30-iyunda fon Neyman kompyuter strukturaların adam miyiniń strukturaları menen teńlestiretuǵın EDVAC tuwralı esabatınıń birinshi jobasın járiyaladı.
The design became known as the von Neumann architecture.,Dizayn fon Neyman arxitekturası retinde belgili boldı.
The architecture was simultaneously deployed in the constructions of the EDVAC and EDSAC computers in 1949.,Arxitektura 1949 jılı EDVAC hám EDSAC kompyuterleriniń konstrukciyalarında bir waqıtta qollanıldı.
"The IBM System/360 (1964) was a family of computers, each having the same instruction set architecture.","IBM System/360 (1964) kompyuterler shańaraǵı bolıp, olardıń hár biri birdey kórsetpeler toplamı arxitekturasına iye."
The Model 20 was the smallest and least expensive.,Model 20 eń kishi hám eń arzan edi.
Customers could upgrade and retain the same application software.,"Tutınıwshılar birdey ámeliy programmalıq támiynattı jańalap, saqlaw imkaniyatına iye boldı."
The Model 195 was the most premium.,Model 195 eń premium boldı.
Each System/360 model featured multiprogramming—having multiple processes in memory at once.,Hárbir System/360 modelinde multiprogrammalastırıw imkaniyatı bar edi − yadta birden bir neshe procesti ámelge asırdı.
"When one process was waiting for input/output, another could compute.","Bir process kirgiziw/shıǵarıwdı kútip turǵanda, ekinshisi esaplay aladı."
IBM planned for each model to be programmed using PL/1.,IBM hárbir model ushın PL/1 arqalı programmalastırıwdó rejelestirdi.
"A committee was formed that included COBOL, Fortran and ALGOL programmers.","COBOL, Fortran hám ALGOL baǵdarlamashılarınan ibarat komitet dúzildi."
"The purpose was to develop a language that was comprehensive, easy to use, extendible, and would replace Cobol and Fortran.","Maqseti hár tárepleme, qollanıwǵa ańsat, keńeytilgen hám Kobol menen Fortrandı almastıratuǵın tildi islep shıǵıw edi."
The result was a large and complex language that took a long time to compile.,Nátiyjesinde kompilyaciyalawǵa kóp waqıt ketetuǵın úlken hám quramalı til payda boldı.
Computers manufactured until the 1970s had front-panel switches for manual programming.,1970 jıllarǵa shekem shıǵarılǵan kompyuterlerde qol menen programmalastırıwǵa arnalǵan aldınǵı panelli jalǵaǵıshlar bar edi.
The computer program was written on paper for reference.,Maǵlıwmat ushın kompyuter programması qaǵazǵa jazılǵan.
An instruction was represented by a configuration of on/off settings.,Kórsetpede jaǵıw/óshiriw parametrleriniń konfiguraciyası arqalı usınıldı.
"After setting the configuration, an execute button was pressed.",Konfiguraciyanı ornatqannan keyin orınlaw túymesi basıldı.
This process was then repeated.,Sonnan keyin bul process qaytalandı.
"Computer programs also were automatically inputted via paper tape, punched cards or magnetic-tape.","Kompyuter programmalarına qaǵaz lenta, perfokarta yamasa magnitli lenta arqalı avtomat túrde engizildi."
"After the medium was loaded, the starting address was set via switches, and the execute button was pressed.","Jetkerip beriwshi júklengennen keyin jalǵaǵıshlar arqalı baslaw adresi ornatılıp, orınlaw túymesi basıldı."
Very Large Scale Integration,Júdá keń kólemli integraciya
A major milestone in software development was the invention of the Very Large Scale Integration (VLSI) circuit (1964).,Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı zárúr basqısh júdá úlken kólemli integraciya (VLSI) sxemasınıń jańalıǵı boldı (1964).
"Following World War II, tube-based technology was replaced with point-contact transistors (1947) and bipolar junction transistors (late 1950s) mounted on a circuit board.",Ekinshi dúnyajúzilik urıstan keyin trubkaǵa tiykarlanǵan texnologiya sxemalıq plataǵa ornatılǵan noqatlı kontaktli tranzistorlar menen (1947 j.) hám bipolyarlı tranzistorlar menen (1950 jıllardıń ayaǵında) almastırıldı.
"During the 1960s, the aerospace industry replaced the circuit board with an integrated circuit chip.","1960 jılları aerokosmik sanaatı sxemalıq platanı, integral mikrosxema chipi menen almastırdı."
"Robert Noyce, co-founder of Fairchild Semiconductor (1957) and Intel (1968), achieved a technological improvement to refine the production of field-effect transistors (1963).","Robert Noys, Fairchild Semiconductor (1957) hám Intel (1968) tiykarın salıwshı, dala tranzistorlar óndirisin jaqsılaw ushın texnologiyalıq jetilistiriwge eristi (1963)."
The goal is to alter the electrical resistivity and conductivity of a semiconductor junction.,Maqseti − yarım ótkizgishli birikpeniń qarsılıǵı menen ótkiziwsheńligin ózgertiw.
"First, naturally occurring silicate minerals are converted into polysilicon rods using the Siemens process.","Birinshiden, tábiyiy silikat minerallar Siemens procesiniń járdemi menen polisillikon tayaqshalarına aylanadı."
"The Czochralski process then converts the rods into a monocrystalline silicon, boule crystal.","Sonnan keyin Choxralski procesi tayaqlardı monokristal kremniyge, bul kristalına aylandıradı."
The crystal is then thinly sliced to form a wafer substrate.,Soń kristaldı vafel substrattı qáliplestiriw ushın juqalap kesedi.
"The planar process of photolithography then integrates unipolar transistors, capacitors, diodes, and resistors onto the wafer to build a matrix of metal–oxide–semiconductor (MOS) transistors.","Fotolitografiyanıń planar procesi bir polyarlı tranzistorlardı, kondensatorlardı, diodlardı hám rezistorlardı metal-oksid-yarım ótkizgish (MOS) tranzistorlarınıń matricasın dúziw ushın plastinaǵa biriktiredi."
The MOS transistor is the primary component in integrated circuit chips.,MOS tranzistorı integral mikrosxemalardaǵı tiykarǵı komponent bolıp tabıladı.
"Originally, integrated circuit chips had their function set during manufacturing.",Dáslebinde integral mikrosxemalar islep shıǵarıw procesinde óz funkciyaların ornatqan.
"During the 1960s, controlling the electrical flow migrated to programming a matrix of read-only memory (ROM).",1960 jılları elektr aǵımın basqarıw tek oqıwǵa arnalǵan yadtıń (ROM) matricasın programmalastırıwǵa ótti.
The matrix resembled a two-dimensional array of fuses.,Matrica saqlawshılar eki ólshemli massivke uqsadı.
The process to embed instructions onto the matrix was to burn out the unneeded connections.,Kórsetpelerdi matricaǵa jaylastırıw procesi kereksiz jalǵaǵıshlardı óshiriw boldı.
"There were so many connections, firmware programmers wrote a computer program on another chip to oversee the burning.","Kóplegen jalǵanıwlar boldı, mikroprogramma jaratıwshıları janıwdı baqlaw ushın basqa chipke kompyuter programmasın jazdı."
The technology became known as Programmable ROM.,Texnologiya programmalastırılatuǵın ROM retinde belgili boldı.
"In 1971, Intel installed the computer program onto the chip and named it the Intel 4004 microprocessor.","1971 jılı Intel kompyuter programmasın chipke ornatıp, onı Intel 4004 mikroprocessorı dep atadı."
The terms microprocessor and central processing unit (CPU) are now used interchangeably.,Mikroprocessor hám oraylıq processor (CPU) terminleri endi bir-biriniń ornına qollanıladı.
"However, CPUs predate microprocessors.","Degen menen, processorlar mikroprocessorlardan burın payda boldı."
"For example, the IBM System/360 (1964) had a CPU made from circuit boards containing discrete components on ceramic substrates.","Mısalı, IBM System/360 (1964) qurılmasında keramikalıq tiykarlarda diskret komponentlerdi óz ishine alǵan platalardan tayarlanǵan processor boldı."
The Intel 4004 (1971) was a 4-bit microprocessor designed to run the Busicom calculator.,Intel 4004 (1971) Busicom kalkulyatorın iske túsiriwge arnalǵan 4 razryadlı mikroprocessorı edi.
"Five months after its release, Intel released the Intel 8008, an 8-bit microprocessor.",Shıǵarılǵannan keyin bes ay ótkennen soń Intel 8-bitlik Intel 8008 mikroprocessorın shıǵardı.
Bill Pentz led a team at Sacramento State to build the first microcomputer using the Intel 8008: the Sac State 8008 (1972).,Bill Penc Sakramento shtatındaǵı topardı Intel 8008: Sac State 8008 (1972) járdemi menen birinshi mikrokompyuter jaratıw ushın basqardı.
Its purpose was to store patient medical records.,Onıń maqseti nawqaslardıń medicinalıq jazbaların saqlaw edi.
"The computer supported a disk operating system to run a Memorex, 3-megabyte, hard disk drive.","Kompyuter Memorex, 3 megabayt, qattı diskti isletiw ushın disk operacion sistemasın qolladı."
It had a color display and keyboard that was packaged in a single console.,Onıń bir konsolge oralǵan reńli displeyi menen klaviaturası boldı.
The disk operating system was programmed using IBM's Basic Assembly Language (BAL).,Disk operacion sisteması IBM kompaniyasınıń Basic Assembly Language (BAL) járdemi menen programmalastırılǵan.
The medical records application was programmed using a BASIC interpreter.,Medicinalıq jazbalar qosımshası BASIC interpretatorı arqalı programmalastırılǵan.
"However, the computer was an evolutionary dead-end because it was extremely expensive.","Degen menen, kompyuter evolyuciyalıq qıyınshılıqqa ushıradı, óytkeni ol júdá qımbat edi."
"Also, it was built at a public university lab for a specific purpose.","Sonday-aq, ol belgili bir maqset ushın mámleketlik universitet laboratoriyasında salınǵan."
"Nonetheless, the project contributed to the development of the Intel 8080 (1974) instruction set.","Usıǵan qaramastan, proekt Intel 8080 (1974) kórsetpeler jıynaǵın rawajlandırıwǵa úles qostı."
"In 1978, the modern software development environment began when Intel upgraded the Intel 8080 to the Intel 8086.",1978 jılı Intel 8080-di Intel 8086-ǵa jańalaǵannan soń zamanagóy programmalıq támiynat islep shıǵıw ortalıǵı baslandı.
Intel simplified the Intel 8086 to manufacture the cheaper Intel 8088.,Intel arzanıraq Intel 8088-di islep shıǵarıw ushın Intel 8086-nı ápiwayılastırdı.
IBM embraced the Intel 8088 when they entered the personal computer market (1981).,IBM jeke kompyuterler bazarına kirgende Intel 8088-di qabılladı (1981).
"As consumer demand for personal computers increased, so did Intel's microprocessor development.",Tutınıwshınıń jeke kompyuterlerge degen talabı artqan sayın Intel mikroprocessorınıń rawajlanıwı da ósti.
The succession of development is known as the x86 series. The x86 assembly language is a family of backward-compatible machine instructions.,Rawajlanıwdıń izbe-izligi x86 seriyası retinde belgili. x86 assembler tili keri úylesimli mashina kórsetpeleriniń toparı bolıp tabıladı.
Machine instructions created in earlier microprocessors were retained throughout microprocessor upgrades.,Burınǵı mikroprocessorlarda jaratılǵan mashina kórsetpeleri mikroprocessorlardı jańalaw gezinde saqlandı.
This enabled consumers to purchase new computers without having to purchase new application software.,Bul tutınıwshılarǵa jańa ámeliy programmalıq támiynattı satıp almay-aq jańa kompyuterlerdi satıp alıwǵa imkaniyat berdi.
The major categories of instructions are:,Kórsetpelerdiń tiykarǵı kategoriyaları:
Memory instructions to set and access numbers and strings in random-access memory.,Tosınnan kiriw yadındaǵı sanlar menen qatarlardı ornatıwǵa hám olarǵa kiriwge arnalǵan yad kórsetpeleri.
Integer arithmetic logic unit (ALU) instructions to perform the primary arithmetic operations on integers.,Pútin sanlar menen dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa arnalǵan pútin arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) kórsetpeleri.
Floating point ALU instructions to perform the primary arithmetic operations on real numbers.,Haqıyqıy sanlarǵa dáslepki arifmetikalıq ámellerdi orınlaw ushın ózgermeli noqat ALU kórsetpeleri.
Call stack instructions to push and pop words needed to allocate memory and interface with functions.,Yadtı hám funkciyalar menen interfeysti ajıratıw ushın kerekli sózlerdi ısırıw hám shıǵarıw ushın qońırawlar stek kórsetpeleri.
"Single instruction, multiple data (SIMD) instructions to increase speed when multiple processors are available to perform the same algorithm on an array of data.","Maǵlıwmatlar massivinde birdey algoritmdi orınlaw ushın bir neshe processorlar bar bolǵanda tezlikti arttırıw ushın bir kórsetpe, bir neshe maǵlıwmatlar (SIMD) kórsetpeleri."
Changing programming environment,Programmalastırıw ortalıǵın ózgertiw
VLSI circuits enabled the programming environment to advance from a computer terminal (until the 1990s) to a graphical user interface (GUI) computer.,VLSI sxemaları programmalastırıw ortalıǵına kompyuter terminalınan (1990 jıllarǵa shekem) grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) kompyuterine ótiwge imkaniyat berdi.
Computer terminals limited programmers to a single shell running in a command-line environment.,Kompyuter terminalları baǵdarlamashılardı buyrıq qatarı ortalıǵında jumıs isleytuǵın qabıq penen shekleydi.
"During the 1970s, full-screen source code editing became possible through a text-based user interface.",1970 jılları tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı tolıq ekranlı derek kodın redaktorlaw múmkin boldı.
"Regardless of the technology available, the goal is to program in a programming language.","Bar texnologiyaǵa qaramastan, maqset programmalastırıw tilinde programmalastırıw."
"A ""Hello, World!"" program is generally a simple computer program which outputs (or displays) to the screen (often the console) a message similar to ""Hello, World!"" while ignoring any user input."," ""Hello, World!"" − programması ádette ekranǵa (kóbinese konsolǵa) ""Hello, World!"" jazıwın shıǵaratuǵın (yamasa kórsetetuǵın) ápiwayı kompyuter programması. hár qanday paydalanıwshı kirgiziwin itibarma almaw gezinde."
"A small piece of code in most general-purpose programming languages, this program is used to illustrate a language's basic syntax.","Kóplegen ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerindegi kodtıń kishi bólegi, bul programma tildiń tiykarǵı sintaksisin súwretlew ushın paydalanıladı."
"A ""Hello, World!"" program is often the first written by a student of a new programming language, but such a program can also be used as a sanity check to ensure that the computer software intended to compile or run source code is correctly installed, and that its operator understands how to use it."," ""Hello, World!"" baǵdarlaması kóbinese jańa programmalastırıw tiliniń studenti jazǵan birinshi programması bolıp tabıladı, biraq bunday programma derek kodın kompilyaciyalawǵa yamasa iske túsiriwge arnalǵan kompyuter programmalıq támiynatınıń durıs ornatılǵanına hám onıń operatorı onı qalay túsinetuǵının tekseriw ushın sawatlı tekseriw retinde de paydalanılıwı múmkin."
Variations,Variaciyalar
" ""Hello, World!"" programs vary in complexity between different languages."," ""Hello, World!"" programmaları hár túrli tillerde quramalıǵı jaǵınan túrlishe boladı."
"In some languages, particularly scripting languages, the ""Hello, World!"" program can be written as a single statement, while in others (particularly many low-level languages) there can be many more statements required.","Ayırım tillerde, ásirese skript tillerde ""Hello, World!"" programması bir operator retinde jazılıwı múmkin, al basqalarında (ásirese kóplegen tómen dárejeli tillerde) taǵı da kóplegen operatorlar kerek bolıwı múmkin."
"For example, in Python, to print the string Hello, World! followed by a newline, one only needs to write print(""Hello, World!"").","Mısalı, Python-da Hello, World! qatarın basıp shıǵarıw ushın jańa qatardı basıp shıǵarıw kerek(""Hello, World!"")."
"In contrast, the equivalent code in C++ requires the import of the input/output software library, the manual declaration of an entry point, and the explicit instruction that the output string should be sent to the standard output stream.","Kerisinshe, C++ tilindegi ekvivalent kod kirgiziw/shıǵarıw programmalıq támiynat kitapxanasın importlawdı, kiriw noqatın qol menen járiyalawdı hám shıǵıw qatarın standart shıǵıw aǵımına jiberiw kerekligi tuwralı anıq kórsetpeni talap etedi."
"The phrase ""Hello, World!"" has seen various deviations in casing and punctuation, such as the capitalization of the leading H and W, and the presence of the comma or exclamation mark."," ""Hello, World!"" sóz dizbegi bas háripler menen punktuaciyalıq belgilerinde hár túrli qolaysızlıqlardı kórdi, mısalı aldınǵı H hám W bas háripleri, útir yamasa úndew belgisiniń bolıwı."
"Some devices limit the format to specific variations, such as all-capitalized versions on systems that support only capital letters, while some esoteric programming languages may have to print a slightly modified string.","Ayırım qurılmalar formattı anıq variaciyalar menen shekleydi, mısalı tek bas háriplerdi qollaytuǵın sistemalardaǵı barlıq bas háripler menen jazılǵan versiyalar, al ayırım ezoterikalıq programmalastırıw tilleri biraz ózgertilgen qatardı basıp shıǵarıwǵa tuwra keliwi múmkin."
"For example, the first non-trivial Malbolge program printed ""HEllO WORld"", this having been determined to be good enough.","Mısalı, birinshi áhmiyetsiz bolmaǵan Malbolge programması ""HEllO WORld"" dep basıp shıǵardı, bul jetkilikli jaqsı dep anıqlandı."
"Other human languages have been used as the output; for example, a tutorial for the Go programming language outputted both English and Chinese or Japanese characters, demonstrating the programming language's built-in Unicode support.","Shıǵıw retinde basqa adam tilleri qollanıldı, mısalı Go programmalastırıw tiline arnalǵan oqıw qollanbası programmalastırıw tiliniń Yunikod qollawın kórsetetuǵın inglis hám qıtay yamasa yapon simvolların shıǵardı."
"Another notable example is the Rust programming language, whose management system automatically inserts a ""Hello, World"" program when creating new projects.","Taǵı bir kórnekli mısal - Rust programmalastırıw tiliniń basqarıw sisteması jańa proektlerdi jaratıw waqtında avtomat túrde ""Hello, World!"" programmasın engizedi."
A translator or programming language processor is a computer program that converts the programming instructions written in human convenient form into machine language codes that the computers understand and process.,Translyator yamasa programmalastırıw tili processorı − adamǵa qolaylı túrde jazılǵan programmalastırıw kórsetpelerin kompyuter túsinetuǵın hám qayta isleytuǵın mashina tili kodlarına aylandıratuǵın kompyuter programması.
"It is a generic term that can refer to a compiler, assembler, or interpreter—anything that converts code from one computer language into another.","Bul kompilyatorǵa, assemblerge yamasa interpretatorǵa − kodtı bir kompyuter tilinen ekinshisine túrlendiretuǵın hár qanday nársege baylanıslı ulıwma termin."
"These include translations between high-level and human-readable computer languages such as C++ and Java, intermediate-level languages such as Java bytecode, low-level languages such as the assembly language and machine code, and between similar levels of language on different computing platforms, as well as from any of these to any other of these.","Olarǵa C++ hám Java sıyaqlı joqarı dárejeli hám adam oqıy alatuǵın kompyuter tilleri, Java bayt kodı sıyaqlı orta dárejeli tiller, assembler tili menen mashina kodı sıyaqlı tómen dárejeli tiller hám hár túrli esaplaw sistemalarındaǵı platformalar tildiń uqsas dárejeleri arasındaǵı awdarmalar kiredi."
Software and hardware represent different levels of abstraction in computing.,Programmalıq támiynat hám apparatlıq támiynatlar esaplawdaǵı abstrakciyanıń hár túrli dárejelerin bildiredi.
"Software is typically written in high-level programming languages, which are easier for humans to understand and manipulate, while hardware implementations involve low-level descriptions of physical components and their interconnections.","Programmalıq támiynat ádette adamlarǵa túsiniwge hám basqarıwǵa ańsat bolatuǵın joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde jazıladı, al apparatlıq qurallardı ámelge asırıw fizikalıq komponentler hám olardıń óz-ara baylanıslarınıń tómen dárejeli anıqlamaların óz ishine aladı."
Translator computing facilitates the conversion between these abstraction levels.,Awdarmashı esaplawları abstrakciya dárejeleri arasındaǵı túrlendiriwdi ańsatlastıradı.
"Overall, translator computing plays a crucial role in bridging the gap between software and hardware implementations, enabling developers to leverage the strengths of each platform and optimize performance, power efficiency, and other metrics according to the specific requirements of the application.","Ulıwma alǵanda, awdarmashı esaplawları programmalıq támiynat penen apparatlıq támiynatlardı ámelge asırıw arasındaǵı qashıqlıqtı joq etiwde sheshiwshi rol atqaradı, bul baǵdarlamashılarǵa hár platformanıń kúshli táreplerin paydalanıwǵa hám programmanıń anıq talaplarına sáykes ónimlilikti, quwat ónimliligin hám basqa kórsetkishlerdi optimallastırıwǵa imkaniyat beredi."
Programming Language Processors,Programmalastırıw tili processorları
"The software development process is noticeably different depending on the type of translator used by a developer, this of course differs from translator to translator.","Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi paydalanatuǵın awdarmashınıń túrine baylanıslı aytarlıqtay ózgeshelikke iye, bul álbette awdarmashıdan awdarmashıǵa shekem ózgeshelenedi."
"Stages of the development process that are influenced by a translator include the initial programming stage, the debugging stage, and most notably the execution process.","Translyator tásir etetuǵın islep shıǵıw procesiniń basqıshları dáslepki programmalastırıw basqıshıń, otladka basqıshın hám eń baslısı orınlaw procesin óz ishine aladı."
"Factors that are affected during these stages include code performance, feedback speed for the debugging process, language features, and platform independence.","Usı basqıshlarda tásir etetuǵın faktorlarǵa kod ónimliligi, otladka procesi ushın keri baylanıs tezligi, til imkaniyatları hám platforma ǵárezsizligi kiredi."
"Some of the more notable programming language processors used to translate code are compilers, interpreters, and assemblers.","Kodtı awdarıw ushın qollanılatuǵın ataqlı programmalastırıw tili processorlarınıń ayırımları kompilyatorlar, interpretatorlar hám assemblerler bolıp tabıladı."
Compilers,Kompilyatorlar
Compiler software interacts with source code by converting it typically from a higher-level programming language into object code that can later be executed by the computer's Central Processing Unit (CPU).,"Kompilyatordıń programmalıq támiynatı derek kodı menen óz-ara baylanısta bolıp, onı ádette joqarı dárejeli programmalastırıw tilinen, keyinirek kompyuterdiń Oraylıq processorı (CPU) orınlawǵa bolatuǵın obyekt kodına aylandırıw arqalı ámelge asadı."
The object code created by the compiler consists of machine-readable code that the computer can process.,Kompilyator islep shıqqan obyekt kodı kompyuter qayta isley alatuǵın mashina tárepinen oqılatuǵın kodtan ibarat.
This stage of the computing process is known as compilation.,Esaplaw procesiniń bul basqıshı kompilyaciya dep ataladı.
Utilizing a compiler leads to separation in the translation and execution process.,Kompilyatordı paydalanıw awdarıw hám orınlaw procesinde bóliwge alıp keledi.
"After compilation, the new object code is saved separately from the source code resulting in the source code no longer being required for the execution process.","Kompilyaciyadan keyin jańa obyekt kodı dáslepki kodtan bólek saqlanadı, nátiyjesinde dáslepki kod endi orınlaw procesin talap etpeydi."
"With compiler programs, the translation process occurs one-time which results in efficient code that can be executed quickly for any number of times.","Kompilyator programmaları menen awdarma procesi bir ret orınlanadı, sonıń nátiyjesinde hár qanday tez orınlanatuǵın kod payda boladı."
There are clear benefits when translating high-level code with a compiler.,Kompilyator menen joqarı dárejeli kodtı awdarıwdıń ayqın artıqmashılıqları bar.
Compilation leads to faster run time when executing the program.,Kompilyaciya programmanıń orınlanıwın tezletedi.
"Since code is translated before execution, its results are optimized and fast.","Kod orınlanıwdan aldın awdarılǵanlıqtan, onıń nátiyjeleri optimallastırılǵan hám tez iske túsedi."
Compilers are more ideal when protecting code from plagiarism and preventing the use of source code from an unauthorized party.,Kompilyatorlar kodtı plagiattan qorǵaǵanda hám ruqsat etilmegen táreptiń derek kodın paydalanıwdıń aldın alıwǵa júdá qolaylı.
Object code only needs to be created once when compiling source code.,Derek kodın kompilyaciyalawda obyekt kodın tek bir ret jaratıw kerek.
There are clear disadvantages when translating high-level code with a compiler.,Kompilyator menen joqarı dárejeli kodtı awdarǵanda anıq kemshilikler bar.
Object code produced during compilation is specific to a machine's instruction set architecture (ISA).,Kompilyaciya waqtında jaratılǵan obyekt kodı mashinanıń kórsetpeler toplamı arxitekturasına (ISA) iye.
This results in object code that is dependent on a specific type of machine in order to run.,Onıń nátiyjesinde islew ushın belgili bir túrdegi mashinaǵa baylanıslı bolǵan obyekt kodı payda boladı.
The debugging stage of the development process cannot start until the program is fully compiled.,"Programma tolıq kompilyaciyalanbaǵansha, islep shıǵıw procesiniń otladka basqıshı baslanbaydı."
Errors are only viewable after compilation.,Qátelerdi tek kompilyaciyalawdan keyin kóriwge boladı.
Any source code that is modified must be fully recompiled to be executed again.,Ózgertilgen hár qanday derek kodın qaytadan orınlaw ushın tolıǵı menen qayta kompilyaciyalanıwı kerek.
Some notable programming languages that utilize compilers include:,Kompilyatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tilleri:
C,C
C++,C++
COBOL,COBOL
Fortran,Fortran
PL/I,PL/I
Java,Java
REXX,REXX
Interpreters,Interpretatorlar
Interpreter programs function by interpreting high-level code into machine useable code while simultaneously executing the instructions line by line.,"Interpretator programmaları bir waqıtta kórsetpelerdi qatar boyınsha orınlap, joqarı dárejeli kodtı mashinada qollanatuǵın kodqa interpretaciyalaw arqalı jumıs isleydi."
"Unlike compilers, interpreters do not need to compile the code prior to executing the instructions.","Kompilyatorlardan ayırmashılıǵı, interpretatorlar kórsetpelerdi orınlamastan aldın, kodtı kompilyaciyalaw shárt emes."
The translation and execution process are done simultaneously and is interrupted in the event of an error in the program.,Awdarıw hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanadı hám programmada qáte payda bolǵan jaǵdayda toqtatıladı.
The use of an interpreter allows developers to test and modify code in real-time.,Interpretatordı paydalanıw baǵdarlamashılarǵa anıq waqıt rejiminde kodtı testlewge hám ózgertiwge imkaniyat beredi.
It makes the debugging process easier as well as aids in making more efficient code.,"Bul otladka procesin ańsatlastıradı, sonıń menen qatar ónimlirek kodtı jaratıwǵa járdemlesedi."
"Since the translation and execution process is done simultaneously, the execution time for interpreter programs is substantial.","Awdarma hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanatuǵınlıqtan, interpretatorda programmanıń orınlanıw waqtı aytarlıqtay."
There are clear benefits when translating high-level code with an interpreter.,Translyator menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciyalawdıń ayqın artıqmashıları bar.
"Since object code is not created in the interpretation process, less memory is required for the code.","Interpretaciya procesinde obyekt kodı jaratılmaǵanlıqtan, kod ushın az yad talap etiledi."
Interpreter languages do not create machine-specific code and can be executed on any type of machine.,Interpretator tilleri mashinaǵa arnalǵan kodtı jaratpaydı hám hár qanday tiptegi mashinada orınlanıwı múmkin.
The development and debugging process is typically quicker due to less complexity and it has more flexibility.,"Islep shıǵıw hám otladka procesiniń quramalılıǵı az bolǵanlıqtan, ádette tezirek hám onıń iykemliligi joqarı."
There are clear disadvantages when translating high-level code with an interpreter.,Awdarmashı menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciya etiwde anıq kemshilikler bar.
Programs require that an interpreter is installed on the machine in order to run and interpret it.,Programmalardı iske túsiriw hám interpretaciyalaw ushın mashinada awdarmashı ornatılıwın talap etedi.
The execution time of the program is slower than a compiler.,Programmanıń orınlaw waqtı kompilyatorǵa qaraǵanda ásten.
Some notable programming languages that utilize interpreters include:,Interpretatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tillerine mınalar kiredi:
Assemblers,Assemblerler
An assembler program functions by converting low-level assembly code into a conventional machine code that is readable by the CPU.,Assembler tiliniń programması tómen dárejeli islep shıǵıw kodın oraylıq processor oqıy alatuǵın ápiwayı mashina kodına aylandırıw arqalı jumıs isleydi.
"The purpose of assembly language, like other coding languages, is to make the programming process more user-friendly than programming in machine language.","Assembler tiliniń maqseti, basqa kodlaw tilleri sıyaqlı mashina tiline programmalastırıwǵa qaraǵanda, programmalastırıw procesin paydalanıwshıǵa qolaylı etiw."
"Assembler languages utilize mnemonic devices and symbolic addresses to differentiate between opcode, operands, and specific memory addresses.","Assembler tilleri operaciyalıq kodtı, operandlardı hám anıq yad adreslerin ajıratıw ushın mnemonikalıq qurılmalar menen simvollı adreslerdi paydalanadı."
"Many of these components are not easily readable by humans and therefore mnemonics, symbols, and labels make the code decipherable.","Bul komponentlerdiń kópshiligin adamlar ańsat oqıy almaydı, sonlıqtan mnemotexnika, simvollar hám belgiler kodtı deshifrlawǵa imkaniyat beredi."
The assembler works by processing code one line at a time and then moves on to the next instruction.,"Assembler kodtı bir waqıtta bir qatardı qayta islew arqalı jumıs isleydi, sonnan keyin keyingi kórsetpege ótedi."
"To eliminate issues that occur due to addressing locations, the translation process known as assembly is typically done in a two-pass process.",Orınlardı sheshiwge baylanıslı payda bolatuǵın máselelerdi sheshiw ushın qurastırıw dep atalatuǵın awdarma procesi ádette eki basqıshlı proceste orınlanadı.
The first pass of assembly is done in order to identify binary addresses that correspond to the symbolic names.,Simvollı atlarǵa sáykes keletuǵın ekilik adreslerdi anıqlaw ushın qurastırıwdıń birinshi ótiwi orınlanadı.
This is essential in order to guide pass two which is the line-by-line translation into machine language.,Bul mashina tiline bir qatardı awdarıw bolıp tabılatuǵın eki ótiwdi baǵdarlaw ushın júdá zárúr.
Commonly used assemblers include:,Jiyi qollanılatuǵın assemblerlerge tómendegiler kiredi:
x86 assembly languages (used in Intel and AMD processors),x86 assembler tilleri (intel hám AMD processorlarında qollanıladı)
ARM assembly language (used in mobile devices),ARM assembler tili (mobil qurılmalarda qollanıladı)
MIPS assembly language (used in gaming consoles),MIPS assembler tili (oyın konsollarında qollanıladı)
PowerPC assembly language,PowerPC assembler tili
LC-3 assembly language (used primarily in education to program the LC-3 computer),LC-3 assembler tili (tiykarınan bilimlendiriwde hám LC-3 kompyuterin programmalastırıwda qollanıladı)
Low-level programming language,Tómen dárejeli programmalastırıw tili
A low-level programming language is a programming language that provides little or no abstraction from a computer's instruction set architecture; commands or functions in the language are structurally similar to a processor's instructions.,Tómen dárejeli programmalastırıw tili − kompyuterdiń komandalar jıynaǵınıń arxitekturasınan abstrakciyalawdı az yamasa ulıwma támiyinleytuǵın programmalastırıw tili; tildegi komandalar yamasa funkciyalar strukturalıq jaǵınan processordıń kórsetpelerine uqsas.
"Generally, this refers to either machine code or assembly language.",Ádette bul mashina tili yamasa assembler tiline tiyisli.
"Because of the low (hence the word) abstraction between the language and machine language, low-level languages are sometimes described as being ""close to the hardware"".","Til menen mashina tili arasındaǵı abstrakciyanıń tómenligi (demek sóz) bolǵanlıqtan, tómen dárejeli tiller geyde apparatlıq qurallarǵa jaqın dep táriyiplenedi."
"Programs written in low-level languages tend to be relatively non-portable, due to being optimized for a certain type of system architecture.","Tómen dárejeli tillerde jazılǵan programmalar sistema arxitekturasınıń belgili bir túrine optimallastırılǵanlıqtan, salıstırmalı túrde portativ emes boladı."
Low-level languages can convert to machine code without a compiler or interpreter—second-generation programming languages use a simpler processor called an assembler—and the resulting code runs directly on the processor.,Tómen dárejeli tiller kompilyatorsız yamasa interpretatorsız mashina tiline túrlendire aladı − ekinshi áwlad programmalastırıw tilleri assembler dep atalatuǵın ápiwayı processordı paydalanadı hám alınǵan kod tikkeley processorda jumıs isleydi.
"A program written in a low-level language can be made to run very quickly, with a small memory footprint.",Tómen dárejeli tilde jazılǵan programmanı yad kóleminiń azlıǵı menen júdá tez orınlawǵa boladı.
An equivalent program in a high-level language can be less efficient and use more memory.,Joqarı dárejeli tildegi ekvivalent programmanıń ónimliligi tómen bolıwı hám yadtı kóbirek paydalanıwı múmkin.
"Low-level languages are simple, but considered difficult to use, due to numerous technical details that the programmer must remember.","Tómen dárejeli tiller ápiwayı, biraq baǵdarlamashı este saqlawı kerek kóplegen texnikalıq anıqlamalarǵa baylanıslı paydalanıw qıyın bolıp esaplanadı."
"By comparison, a high-level programming language isolates execution semantics of a computer architecture from the specification of the program, which simplifies development.","Salıstırıw ushın, joqarı dárejeli programmalastırıw tili kompyuter arxitekturasınıń orınlanıw semantikasın programmanıń specifikaciyasınan izolyaciyalaydı, bul qayta islewdi ańsatlastıradı."
Machine code is the form in which code that can be directly executed is stored on a computer.,Mashina kodı − kompyuterde tikkeley orınlanatuǵın kod saqlanatuǵın forma.
"It consists of machine language instructions, stored in memory, that perform operations such as moving values in and out of memory locations, arithmetic and boolean logic, and testing values and, based on the test, either executing the next instruction in memory or executing an instruction at another location.","Ol yadta saqlanatuǵın, mánislerdi yad orınlarına jıljıtıw, arifmetikalıq hám logikalıq logika mánislerin testten ótkeriw sıyaqlı operaciyalardı orınlaytuǵın hámde test tiykarında yadtaǵı keyingi kórsetpeni orınlaw yamasa basqa orında kórsetpe beriw."
Machine code is usually stored in memory as binary data.,Mashina kodı ádette yadta ekilik maǵlıwmatlar retinde saqlanadı.
"Programmers almost never write programs directly in machine code; instead, they write code in assembly language or higher-level programming languages.",Baǵdarlamashılar programmalardı heshqashan derlik mashinalıq kodta jazbaydı; onıń ornına olar assembler tilinde yamasa joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde kod jazadı.
"Although few programs are written in machine languages, programmers often become adept at reading it through working with core dumps or debugging from the front panel.","Mashina tillerinde bir neshe programmalar jazılǵanı menen, baǵdarlamashılar kóbinese tiykarǵı yad dampı menen jumıs islew yamasa aldınǵı panelden otladka arqalı onı oqıwǵa sheber."
"Example of a function in hexadecimal representation of x86-64 machine code to calculate the nth Fibonacci number, with each line corresponding to one instruction:",Hárbir qatar bir kórsetpege sáykes keletuǵın n-Fibonachchi sanın esaplaw ushın x86-64 mashina kodınıń on altılıq kórinistegi funkciyasına mısal:
Assembly language,Assembler tili
Second-generation languages provide one abstraction level on top of the machine code.,Ekinshi áwlad tilleri mashina kodınıń ústinde bir abstrakciya dárejesin támiyinleydi.
"In the early days of coding on computers like TX-0 and PDP-1, the first thing MIT hackers did was to write assemblers.",TX-0 hám PDP-1 sıyaqlı kompyuterlerde kodlawdıń dáslepki kúnlerinde MIT xakerleriniń birinshi islegeni assembler jazıwı edi.
"Assembly language has little semantics or formal specification, being only a mapping of human-readable symbols, including symbolic addresses, to opcodes, addresses, numeric constants, strings and so on.","Assembler tiliniń semantikası yamasa formal táriyipi az, ol tek adam oqıy alatuǵın simvollardı, sonıń ishinde simvollıq adreslerdi operaciyalıq kodlarǵa, adreslerge, sanlı konstantalarǵa, qatarlarǵa h.t.b. salıstırıw bolıp tabıladı."
"Typically, one machine instruction is represented as one line of assembly code, commonly called mnemonics.","Ádette, bir mashina kórsetpesi mnemotexnika dep atalatuǵın jıynaw kodınıń bir qatarı retinde usınıladı."
Assemblers produce object files that can link with other object files or be loaded on their own.,Assemblerler basqa obyekt faylları menen baylanısa alatuǵın yamasa ózbetinshe júklenetuǵın obyekt faylların jaratadı.
Most assemblers provide macros to generate common sequences of instructions.,Kóplegen assembler kórsetpelerdiń ulıwma izbe-izligin jaratıw ushın makroslardı beredi.
"Example: The same Fibonacci number calculator as above, but in x86-64 assembly language using AT&T syntax:","Mısal: Joqarıdaǵıday Fibonachchi sanlar kalkulyatorı, biraq AT&T sintaksisin x86-64 qollanatuǵın assembler tilinde:"
"In this code example, the registers of the x86-64 processor are named and manipulated directly.",Bul kod mısalında x86-64 processorınıń registrleri atalǵan hám tikeley basqarıladı.
"The function loads its 32-bit argument from %edi in accordance to the System V application binary interface for x86-64 and performs its calculation by manipulating values in the %eax, %ecx, %esi, and %edi registers until it has finished and returns.","Funkciya x86-64 sistemasına arnalǵan V System qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes %edi ishinen óziniń 32 bitlik argumentin júkleydi hám onı tamamlanǵansha %eax, %ecx, %esi hám %edi registrlerindegi mánislerdi qayta islew arqalı esaplawdı orınlaydı hám qaytaradı."
"Note that in this assembly language, there is no concept of returning a value.",Assembler tilinde mánisti qaytarıw túsinigi joq ekenin este saqlań.
"The result having been stored in the %eax register, again in accordance with System V application binary interface, the ret instruction simply removes the top 64-bit element on the stack and causes the next instruction to be fetched from that location (that instruction is usually the instruction immediately after the one that called this function), with the result of the function being stored in %eax. x86-64 assembly language imposes no standard for passing values to a function or returning values from a function (and in fact, has no concept of a function); those are defined by an application binary interface, such as the System V ABI for a particular instruction set.","Nátiyje %eax registrinde saqlanǵanlıqtan, taǵı da System V qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes, ret kórsetpesi stektiń joqarı 64 bitlik elementin óshiredi hám keyingi kórsetpeni sol orınnan alıwǵa alıp keledi (bul kórsetpe ádette usı funkciyanı shaqırǵan kórsetpeden keyingisi), funkciyanıń nátiyjesi %eax ishinde saqlanadı. x86-64 assembler tili funkciyaǵa mánislerdi beriw yamasa funkciyadan mánislerdi qaytarıw ushın heshqanday standart ornatpaydı (hám is júzinde funkciya túsinigi joq); olar anıq kórsetpeler toplamına arnalǵan System V ABI sıyaqlı programmanıń ekilik interfeysi arqalı anıqlanadı."
Compare this with the same function in C:,Bunı C tilindegi birdey funkciya menen salıstırıń:
Low-level programming in high-level languages,Joqarı dárejeli tillerde tómen dárejeli programmalastırıw
"During the late 1960s and 1970s, high-level languages that included some degree of access to low-level programming functions, such as PL/S, BLISS, BCPL, extended ALGOL and ESPOL (for Burroughs large systems), and C, were introduced.","1960 hám 1970 jıllardıń ayaǵında PL/S, BLISS, BCPL, keńeytilgen ALGOL hám ESPOL (Burroughs sistemaları ushın) hám C sıyaqlı tómen dárejeli programmalastırıw funkciyalarına belgili bir dárejede kiriwdi óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli tiller engizildi."
"One method for this is inline assembly, in which assembly code is embedded in a high-level language that supports this feature.",Bul usıldıń biri ornatılǵan jıynaw kodı usı imkaniyattı qollaytuǵın joqarı dárejeli tildi engizgen.
Some of these languages also allow architecture-dependent compiler optimization directives to adjust the way a compiler uses the target processor architecture.,"Usı tillerdiń ayırımları sonıń menen bir qatarda arxitekturaǵa ǵárezli kompilyatordı optimallastırıw direktivaları, kompilyatordıń maqsetli processor arxitekturasın paydalanıw usılın retlewge imkaniyat beredi."
"Although a language like C is high-level, it does not fully abstract away the ability to manage memory like other languages.","C sıyaqlı til joqarı dárejeli bolǵanı menen, ol basqa tiller sıyaqlı yadtı basqarıw imkaniyatın tolıǵı menen alıp taslamaydı."
In a high-level language like Python the programmer cannot directly access memory due to the abstractions between the interpreter and the machine.,Python sıyaqlı joqarı dárejeli tilde baǵdarlamashı interpretator menen mashina arasındaǵı abstrakciyaǵa baylanıslı yadqa tikkeley kire almaydı.
Thus C can allow more control by exposing memory management tools through tools like memory allocate (malloc).,"Usılayınsha, C yadtı bólistiriw (malloc) sıyaqlı qurallar arqalı yadtı basqarıw quralların kórsetiwde kóbirek basqarıwǵa imkaniyat beredi."
"Furthermore, as referenced above, the following block of C is from the GNU Compiler and shows the inline assembly ability of C. Per the GCC documentation this is a simple copy and addition code.","Bunnan basqa, joqarıda silteme berilgenindey, keyingi C blogı GNU kompilyatorınan alınǵan hám C-diń ornatılǵan islep shıǵıw imkaniyatın kórsetedi. GCC hújjetine sáykes bul ápiwayı kóshiriw hám qosıw kodı."
This code displays the interaction between a generally high level language like C and its middle/low level counter part Assembly.,Bul kod C sıyaqlı ulıwma joqarı dárejeli til menen onıń orta/tómen dárejeli esaplawshı bólimi assemblerdiń óz-ara tásirin kórsetedi.
Although this may not make C a natively low level language these facilities express the interactions in a more direct way.,"Bul C tilin tómen dárejeli tilge aylandırmasa da, bul qurallar óz-ara tásirlerdi tikkeley túrde kórsetedi."
Machine code,Mashina kodı
"In computer programming, machine code is computer code consisting of machine language instructions, which are used to control a computer's central processing unit (CPU).",Programmalastırıwda mashina kodı yamasa mashina tili − kompyuterdiń oraylıq processor blogın (CPU) basqarıw ushın qollanılatuǵın mashina tili kórsetpelerinen ibarat kompyuter kodı.
"Although decimal computers were once common, the contemporary marketplace is dominated by binary computers; for those computers, machine code is ""the binary representation of a computer program which is actually read and interpreted by the computer.","Onlıq kompyuterler bir waqıtları keń tarqalgan bolsa da, házirgi zaman bazarında binar kompyuterler ústemlik etedi; bul kompyuterler ushın mashina kodı ""kompyuter tárepinen oqıw hám túsindiretuǵın kompyuter programmasınıń binar yaǵnıy ekilik kórinisi."
"A program in machine code consists of a sequence of machine instructions (possibly interspersed with data).""","Mashina kodındaǵı programma mashina kórsetpeleri izbe-izliginen ibarat (múmkin maǵlıwmatlar menen aralasqan)."""
"Each instruction causes the CPU to perform a very specific task, such as a load, a store, a jump, or an arithmetic logic unit (ALU) operation on one or more units of data in the CPU's registers or memory.","Hárbir kórsetpe processordı, processor registrlerindegi yamasa yadındaǵı maǵlıwmatlardıń bir yamasa bir neshe birliklerinde júklew, saqlaw, ótiw yamasa arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) operaciyası sıyaqlı júdá anıq wazıypanı orınlawǵa májbúr etedi."
Early CPUs had specific machine code that might break backward compatibility with each new CPU released.,Dáslepki processorlarda hárbir shıǵarılǵan jańa processor menen keri úylesimlilikti buzıwı múmkin bolǵan arnawlı kodı bar edi.
"The notion of an instruction set architecture (ISA) defines and specifies the behavior and encoding in memory of the instruction set of the system, without specifying its exact implementation.","Kórsetpeler toplamı arxitekturası (ISA) túsinigi onıń anıq orınlanıwın kórsetpesten, sistemanıń komandalar jıynaǵınıń yadındaǵı minez-qulqın hám kodlawın anıqlaydı hám belgileydi."
"This acts as an abstraction layer, enabling compatibility within the same family of CPUs, so that machine code written or generated according to the ISA for the family will run on all CPUs in the family, including future CPUs.","Bul processorlar toparında úylesimlilikke imkaniyat beretuǵın abstrakciyalıq dáreje retinde háreket etedi, usılayınsha ISA standartına sáykes jazılǵan yamasa jaratılǵan mashina kodı shańaraqlıq barlıq processorlarda, sonıń ishinde keleshektegi processorlarda da jumıs isleydi."
"In general, each architecture family (e.g. x86, ARM) has its own ISA, and hence its own specific machine code language.","Ulıwma, hárbir arxitekturalıq shańaraq (mısalı, x86, ARM) óziniń ISA, arnawlı mashina kodı tili bar."
"There are exceptions, such as the VAX architecture, which included optional support of the PDP-11 instruction set and IA-64, which included optional support of the IA-32 instruction set.",PDP-11 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı qamtıytuǵın VAX arxitekturası hám IA-32 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı óz ishine alatuǵın IA-64 sıyaqlı ózgeshelikleri bar.
"Another example is the PowerPC 615, a processor designed to natively process both PowerPC and x86 instructions.",Taǵı bir mısal PowerPC 615 processorı PowerPC hám x86 kórsetpeleriniń ekewin de qayta islewge arnalǵan.
"Machine code is a strictly numerical language, and is the lowest-level interface to the CPU intended for a programmer.",Mashina kodı − qatań sanlı til hám baǵdarlamashıǵa arnalǵan oraylıq processordıń eń tómen dárejeli interfeysi.
"Assembly language provides a direct mapping between the numerical machine code and a human-readable version where numerical opcodes and operands are replaced by readable strings (e.g. 0x90 as the NOP instruction on x86, with 0xB8 being the MOV instruction, 0xE8 meaning CALL or 0x0F05 standing for the SYSCALL instruction).","Assembler tili sanlı mashina kodı menen adam oqıy alatuǵın versiya arasında tikkeley salıstırıwdı támiyinleydi, onda sanlı operaciya kodları menen operandlar oqılatuǵın qatarlar menen almastırıladı (mısalı, x86 sistemasında NOP kórsetpesi retinde 0x90, 0xB8 MOV kórsetpesi, 0xE8 - CALL yamasa 0x0F05 degendi bildiredi, SYSCALL kórsetpesi ushın)."
"While it is possible to write programs directly in machine code, managing individual bits and calculating numerical addresses and constants manually is tedious and error-prone.","Programmalardı tikkeley mashina kodında jazıw múmkin bolsa da, jeke bitlerdi basqarıw hám sanlı adresler menen konstantalardı qol menen esaplaw jalıqtıradı hám qátege beyim."
"For this reason, programs are very rarely written directly in machine code in modern contexts, but may be done for low-level debugging, program patching (especially when assembler source is not available) and assembly language disassembly.","Usı sebepli, programmalar házirgi kontekstlerde tikkeley mashina kodında júdá siyrek jazıladı, biraq tómen dárejeli otladka, programmanı dúzetiw (ásirese assembler derek kodı qoljetimli bolmaǵanda) hám assembler tilin ajıratıw ushın orınlanıwı múmkin."
The majority of practical programs today are written in higher-level languages.,Házirgi waqıtta programmalardıń kópshiligi joqarı dárejeli tillerde jazılǵan.
"Those programs are either translated into machine code by a compiler, or are interpreted by an interpreter, usually after being translated into an intermediate code, such as a bytecode, that is then interpreted.","Bul programmalar kompilyator arqalı mashina kodına awdarıladı yamasa interpretator arqalı túsindiriledi, ádette bayt kod sıyaqlı aralıq kodqa awdarılǵannan keyin, soń interpretaciyalanadı."
"Machine code is by definition the lowest level of programming detail visible to the programmer, but internally many processors use microcode or optimize and transform machine code instructions into sequences of micro-ops.","Mashina kodı anıqlaması boyınsha baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın programmalastırıw anıqlamasınıń eń tómen dárejesi bolıp tabıladı, biraq ishki kóplegen processorlar mikrokodtı paydalanadı yamasa mashina kodı kórsetpelerin mikro-operaciyalar dizbeginde optimallastıradı hám túrlendiredi."
"Microcode and micro-ops are not generally considered to be machine code; except on some machines, the user cannot write microcode or micro-ops, and the operation of microcode and the transformation of machine-code instructions into micro-ops happens transparently to the programmer except for performance related side effects.","Mikrokod hám mikro-operaciyalar ádette mashina kodı bolıp esaplanbaydı; ayırım mashinalardı qospaǵanda, paydalanıwshı mikrokodtı yamasa mikro-operaciyalardı jaza almaydı, al mikrokodtıń jumısı hám mashina kodı kórsetpeleriniń mikro-operaciyalarǵa túrleniwi ónimlilikke baylanıslı alternativ tásirlerdi qospaǵanda, baǵdarlamashı ushın ashıq túrde júredi."
Instruction set,Kórsetpeler jıynaǵı
Every processor or processor family has its own instruction set.,Hárbir processor yamasa processorlar toparınıń jeke kórsetpeler jıynaǵı boladı.
"Instructions are patterns of bits, digits, or characters that correspond to machine commands.","Kórsetpeler - bul mashina komandalarına sáykes keletuǵın bitlerdiń, cifrlardıń yamasa simvollardıń úlgileri."
"Thus, the instruction set is specific to a class of processors using (mostly) the same architecture.","Usılayınsha, kórsetpeler jıynaǵı (tiykarınan) birdey arxitekturanı paydalanatuǵın processorlar klasına tiyisli."
Successor or derivative processor designs often include instructions of a predecessor and may add new additional instructions.,Miyrasxor yamasa tuwındı processor konstrukciyaları kóbinese aldınǵı versiyanıń kórsetpelerin qamtıydı hám jańa qosımsha kórsetpelerdi qosıwı múmkin.
"Occasionally, a successor design will discontinue or alter the meaning of some instruction code (typically because it is needed for new purposes), affecting code compatibility to some extent; even compatible processors may show slightly different behavior for some instructions, but this is rarely a problem.","Geyde miyrasxor dizayn ayırım kórsetpe kodınıń mánisin toqtatadı yamasa ózgertedi (ádette ol jańa maqsetler ushın kerek bolǵanlıqtan), belgili bir dárejede kod úylesimliligine tásir etedi; hátte úylesimli processorlar ayırım kórsetpeler ushın sál ózgeshe háreketti kórsetiwi múmkin, biraq bul siyrek másele."
"Systems may also differ in other details, such as memory arrangement, operating systems, or peripheral devices.","Sistemalar yadtıń jaylasıwı, operacion sistemalar yamasa periferiyalıq qurılmalar sıyaqlı basqa maǵlıwmatlarda da ózgesheleniwi múmkin."
"Because a program normally relies on such factors, different systems will typically not run the same machine code, even when the same type of processor is used.","Programma ádette usınday faktorlarǵa súyenetuǵınlıqtan, hár túrli sistemalar ádette bir tipli processor paydalanılsa da, birdey mashina kodın iske túsirmeydi."
A processor's instruction set may have fixed-length or variable-length instructions.,Processordıń kórsetpeler jıynaǵında turaqlı yamasa ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler bolıwı múmkin.
How the patterns are organized varies with the particular architecture and type of instruction.,Úlgilerdiń shólkemlestiriliwi anıq arxitektura menen kórsetpe túrine baylanıslı ózgeredi.
"Most instructions have one or more opcode fields that specify the basic instruction type (such as arithmetic, logical, jump, etc.), the operation (such as add or compare), and other fields that may give the type of the operand(s), the addressing mode(s), the addressing offset(s) or index, or the operand value itself (such constant operands contained in an instruction are called immediate).","Kórsetpelerdiń kópshiliginde tiykarǵı kórsetpe túrin (mısalı arifmetikalıq, logikalıq, ótiw, t.b.), operaciyanı (qosıw yamasa salıstırıw sıyaqlı) hám operand(lar) túrin beretuǵın basqa maydanlardı kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe operaciyalıq kod maydanları boladı. Adreslew rejim(leri), adreslew jıljıw(lar)ı, indeks yamasa operand mánisiniń ózi (kórsetpedegi usınday turaqlı operandlar operativ dep ataladı)."
Not all machines or individual instructions have explicit operands.,Barlıq mashinalarda yamasa jeke kórsetpelerde anıq operandlar bolmaydı.
"On a machine with a single accumulator, the accumulator is implicitly both the left operand and result of most arithmetic instructions.",Jalǵız akkumulyatorı bar mashinada akkumulyator alternativ túrde shep jaq operand hám kóplegen arifmetikalıq kórsetpelerdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"Some other architectures, such as the x86 architecture, have accumulator versions of common instructions, with the accumulator regarded as one of the general registers by longer instructions.","Ayırım basqa arxitekturalarda, mısalı x86 arxitekturasında ulıwma kórsetpelerdiń akkumulyatorlıq versiyaları bar, akkumulyator uzaǵıraq kórsetpeler boyınsha ulıwma registrlerdiń biri retinde qarastırıladı."
A stack machine has most or all of its operands on an implicit stack.,Stek mashinasında jasırın stekte onıń operandlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵı bar.
"Special purpose instructions also often lack explicit operands; for example, CPUID in the x86 architecture writes values into four implicit destination registers.",Arnawlı maqsetli kórsetpelerde de jiyi anıq operandlar joq; mısalı x86 arxitekturasındaǵı CPUID mánislerdi tórt jasırın tayınlaw registrlerine jazadı.
"This distinction between explicit and implicit operands is important in code generators, especially in the register allocation and live range tracking parts.","Ashıq hám jasırın operandlar arasındaǵı bul ayırmashılıq kod generatorlarında zárúr, ásirese registrdi bóliw hám janlı diapazondı baqlaw bólimlerinde."
"A good code optimizer can track implicit as well as explicit operands which may allow more frequent constant propagation, constant folding of registers (a register assigned the result of a constant expression freed up by replacing it by that constant) and other code enhancements.","Jaqsı kodtı optimallastırıwshı kóbirek turaqlı tarqatıwǵa, registrlerdiń turaqlı búkleniwine (onı usı turaqlıǵa almastırıw arqalı bosatılǵan turaqlı ańlatpanıń nátiyjesi tayınlanǵan registr) hám basqa kodtı jaqsılawǵa imkaniyat beretuǵın jasırın hám ayqın operandlardı baqlay aladı."
Programs,Programmalar
A computer program is a list of instructions that can be executed by a central processing unit (CPU).,Kompyuter programması − oraylıq processor (CPU) orınlay alatuǵın kórsetpeler dizimi.
A program's execution is done in order for the CPU that is executing it to solve a problem and thus accomplish a result.,Programmanıń orınlanıwı onı orınlaytuǵın oraylıq processordıń máseleni sheshiwi hám usılayınsha nátiyjege erisiwi ushın ámelge asırıladı.
"While simple processors are able to execute instructions one after another, superscalar processors are able under certain circumstances (when the pipeline is full) of executing two or more instructions simultaneously.","Ápiwayı processorlar kórsetpelerdi izbe-iz orınlay alatuǵın bolsa, superskalyar processorlar belgili bir jaǵdaylarda (qubır tolǵanda) eki yamasa onnan da kóp kórsetpelerdi bir waqıtta orınlay aladı."
"As an example, the original Intel Pentium from 1993 can execute at most two instructions per clock cycle when its pipeline is full.","Mısal retinde, 1993-jılǵı original Intel Pentium qubırı tolǵanda saatlıq ciklge eń kóp eki kórsetpeni orınlay aladı."
Program flow may be influenced by special 'jump' instructions that transfer execution to an address (and hence instruction) other than the next numerically sequential address.,Programma aǵımına orınlanıwı keyingi sanlı izbe-iz adresten basqa adreske jetkerip beretuǵın arnawlı sekiriw kórsetpeleri tásir etiwi múmkin.
"Whether these conditional jumps occur is dependent upon a condition such as a value being greater than, less than, or equal to another value.","Bul shártli sekiriwlerdiń júz beriwi mánistiń basqa mánisten úlken, kishi yamasa oǵan teń bolıwı sıyaqlı shártke baylanıslı."
Overlapping instructions,Qaytalanatuǵın kórsetpeler
"On processor architectures with variable-length instruction sets (such as Intel's x86 processor family) it is, within the limits of the control-flow resynchronizing phenomenon known as the Kruskal count, sometimes possible through opcode-level programming to deliberately arrange the resulting code so that two code paths share a common fragment of opcode sequences.","Ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler jıynaǵı bar processor arxitekturalarında (mısalı Intel kompaniyasınıń x86 processorlar toparı) bul Kruskal sanı dep atalatuǵın basqarıw aǵımın qayta sinxronlaw qubılısı sheńberinde, geyde nátiyje kodtı aldınnan retlew ushın operaciyalıq kod dárejesindegi programmalastırıw arqalı múmkin boladı. Eki kod jolı operaciyalıq kod tártibiniń ulıwma fragmentin bólisedi."
"These are called overlapping instructions, overlapping opcodes, overlapping code, overlapped code, instruction scission, or jump into the middle of an instruction, and represent a form of superposition.","Olar qabatlasatuǵın kórsetpeler, qaytalanatuǵın operaciyalıq kodlar, qabatlasatuǵın kod, qabatlastırılǵan kod, kórsetpeniń kesiliwi yamasa kórsetpeniń ortasına ótiwi dep ataladı hám superpoziciya formasın bildiredi."
"In the 1970s and 1980s, overlapping instructions were sometimes used to preserve memory space.",1970 hám 1980 jılları yad keńisligin saqlaw ushın geyde qaytalanatuǵın kórsetpeler qollanıldı.
"One example were in the implementation of error tables in Microsoft's Altair BASIC, where interleaved instructions mutually shared their instruction bytes.","Bir mısal Microsoft korporaciyasınıń Altair BASIC programmasında qáte kestelerin ámelge asırıwda boldı, bunda aralas kórsetpeler óz-ara kórsetpe baytların bólisti."
"The technique is rarely used today, but might still be necessary to resort to in areas where extreme optimization for size is necessary on byte-level such as in the implementation of boot loaders which have to fit into boot sectors.","Bul usıl búgingi kúnde siyrek paydalanıladı, biraq bayt dárejesinde ólshemdi hádden tıs optimallastırıw kerek orınlarda, mısalı júklew sektorlarına sáykes keletuǵın júklewshilerdi ámelge asırıwda kerek bolıwı múmkin."
It is also sometimes used as a code obfuscation technique as a measure against disassembly and tampering.,Ol sonday-aq geyde bóliwge hám buzıwǵa qarsı shara retinde kodtı jasırıw usılı retinde paydalanıladı.
The principle is also utilized in shared code sequences of fat binaries which must run on multiple instruction-set-incompatible processor platforms.,Bul princip sonıń menen bir qatarda bir neshe kórsetpeler jıynaǵına sáykes kelmeytuǵın processor platformalarında jumıs islewi kerek ekilik fayllardıń ulıwma kod izbe-izliginde qollanıladı.
This property is also used to find unintended instructions called gadgets in existing code repositories and is utilized in return-oriented programming as alternative to code injection for exploits such as return-to-libc attacks.,Bul qásiyet sonday-aq bar kod repozitoriylerinde gadjetler dep atalatuǵın kútilmegen kórsetpelerdi tabıw ushın paydalanıladı hám qaytarıwǵa baǵdarlanǵan programmalastırıwda libc-ke qaytarıw hújimleri sıyaqlı ekspluataciyalar ushın kodtı kirgiziwge alternativ retinde paydalanıladı.
Data set,Maǵlıwmatlar jıynaǵı
A data set (or dataset) is a collection of data.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı (yamasa maǵlıwmatlar jıynaǵı) maǵlıwmatlardıń jıynaǵı.
"In the case of tabular data, a data set corresponds to one or more database tables, where every column of a table represents a particular variable, and each row corresponds to a given record of the data set in question.","Kesteli maǵlıwmatlar jaǵdayında maǵlıwmatlar jıynaǵı bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazası kestelerine sáykes keledi, bunda kesteniń hárbir baǵanası belgili bir ózgeriwshi mánisti kórsetedi hám hárbir qatar qarastırılıp atırǵan maǵlıwmatlar jıynaǵınıń berilgen jazıwına sáykes keledi."
"The data set lists values for each of the variables, such as for example height and weight of an object, for each member of the data set.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń hárbir aǵzası ushın, mısalı obyekttiń biyikligi menen salmaǵı sıyaqlı ózgeriwshilerdiń hárqaysı ushın mánisler dizimin kórsetedi."
Data sets can also consist of a collection of documents or files.,Maǵlıwmatlar jıynaqları hújjetler yamasa fayllar jıynaǵınan da ibarat bolıwı múmkin.
"In the open data discipline, data set is the unit to measure the information released in a public open data repository.",Ashıq maǵlıwmatlar páninde maǵlıwmatlar jıynaǵı hámmege qoljetimli maǵlıwmatlar repozitariyinde shıǵarılatuǵın informaciyanı ólshew birligi bolıp tabıladı.
The European data.europa.eu portal aggregates more than a million data sets.,Evropalı data.europa.eu portalı millionnan aslam maǵlıwmatlar jıynaǵın biriktiredi.
Properties,Qásiyetleri
Several characteristics define a data set's structure and properties.,Bir neshe ózgeshelikler maǵlıwmatlar jıynaǵınıń strukturası menen qásiyetlerin anıqlaydı.
"These include the number and types of the attributes or variables, and various statistical measures applicable to them, such as standard deviation and kurtosis.","Olarǵa atributlardıń yamasa ózgeriwshilerdiń sanı menen tipleri, sonday-aq standart awıw hám kurtoz sıyaqlı olarǵa qollanılatuǵın hár túrli statistikalıq ólshemler kiredi."
"The values may be numbers, such as real numbers or integers, for example representing a person's height in centimeters, but may also be nominal data (i.e., not consisting of numerical values), for example representing a person's ethnicity.","Mánisler anıq sanlar yamasa pútin sanlar sıyaqlı sanlar bolıwı múmkin, mısalı adamnıń boyın santimetr menen bildiretuǵın, sonıń menen qatar nominal maǵlıwmatlar bolıwı múmkin (yaǵnıy, sanlı mánislerden ibarat emes), mısalı adamnıń etnikalıq kelip shıǵıwın bildiretuǵın."
"More generally, values may be of any of the kinds described as a level of measurement.","Ulıwma alǵanda, mánisler ólshem dárejesi retinde táriyiplengen túrlerdiń qálegeninde bolıwı múmkin."
"For each variable, the values are normally all of the same kind.",Hárbir ózgeriwshi ushın mánisler ádette bir túrge kiredi.
"Missing values may exist, which must be indicated somehow.","Jetispeytuǵın mánisler bolıwı múmkin, olar qanday da bir túrde kórsetiliwi kerek."
"In statistics, data sets usually come from actual observations obtained by sampling a statistical population, and each row corresponds to the observations on one element of that population.",Statistikada maǵlıwmatlar jıynaǵı ádette statistikalıq jıynaqtı tańlap alıw arqalı alınǵan anıq baqlawlardan kelip shıǵadı hám hárbir qatar usı jıynaqtıń bir elementi boyınsha baqlawlarǵa sáykes keledi.
Data sets may further be generated by algorithms for the purpose of testing certain kinds of software.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı programmalıq támiynattıń belgili bir túrlerin sınaw maqsetinde algoritmler arqalı taǵı da jaratılıwı múmkin.
Some modern statistical analysis software such as SPSS still present their data in the classical data set fashion.,SPSS sıyaqlı ayırım házirgi kúndegi statistikalıq analiz programmaları ele de ózleriniń maǵlıwmatların klassikalıq maǵlıwmatlar jıynaǵı túrinde usınadı.
If data is missing or suspicious an imputation method may be used to complete a data set.,"Maǵlıwmatlar joq yamasa gúmanlı bolsa, maǵlıwmatlar jıynaǵın toltırıw ushın esaplaw usılı qollanılıwı múmkin."
Machine learning,Mashinalıq oqıtıw
Machine learning (ML) is a field of study in artificial intelligence concerned with the development and study of statistical algorithms that can learn from data and generalize to unseen data and thus perform tasks without explicit instructions.,Mashinalıq oqıtıw (ML) − maǵlıwmatlardı úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastıra alatuǵın hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı jasalma intellekttiń izertlew tarawı.
"Recently, artificial neural networks have been able to surpass many previous approaches in performance.",Sońǵı waqıtlarda jasalma neyron tarmaqlar ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi.
"ML finds application in many fields, including natural language processing, computer vision, speech recognition, email filtering, agriculture, and medicine.","Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde tábiyiy tildi qayta islew, kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı."
"When applied to business problems, it is known under the name predictive analytics.",Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili.
"Although not all machine learning is statistically based, computational statistics is an important source of the field's methods.","Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı."
The mathematical foundations of ML are provided by mathematical optimization (mathematical programming) methods.,Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi.
"Data mining is a related (parallel) field of study, focusing on exploratory data analysis (EDA) through unsupervised learning.",Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı.
"From a theoretical viewpoint, probably approximately correct (PAC) learning provides a framework for describing machine learning.","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, shama menen durıs oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı."
"The term machine learning was coined in 1959 by Arthur Samuel, an IBM employee and pioneer in the field of computer gaming and artificial intelligence.",Mashinalıq oqıtıw terminin 1959 jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi.
The synonym self-teaching computers was also used in this time period.,Usı waqıt aralıǵında ózin-ózi oqıtatuǵın kompyuterler sinonimi de qollanıldı.
"Although the earliest machine learning model was introduced in the 1950s when Arthur Samuel invented a program that calculated the winning chance in checkers for each side, the history of machine learning roots back to decades of human desire and effort to study human cognitive processes.","Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950 jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı."
,1949 jılı kanadalı psixolog Donald Xebb Minez-qulıqtı shólkemlestiriw (ingl.
"In 1949, Canadian psychologist Donald Hebb published the book The Organization of Behavior, in which he introduced a theoretical neural structure formed by certain interactions among nerve cells.","The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi."
"Hebb's model of neurons interacting with one another set a groundwork for how AIs and machine learning algorithms work under nodes, or artificial neurons used by computers to communicate data.",Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.
"Other researchers who have studied human cognitive systems contributed to the modern machine learning technologies as well, including logician Walter Pitts and Warren McCulloch, who proposed the early mathematical models of neural networks to come up with algorithms that mirror human thought processes.","Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan."
"By the early 1960s an experimental ""learning machine"" with punched tape memory, called Cybertron, had been developed by Raytheon Company to analyze sonar signals, electrocardiograms, and speech patterns using rudimentary reinforcement learning.","1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental oqıw mashinasın islep shıqtı."
"It was repetitively ""trained"" by a human operator/teacher to recognize patterns and equipped with a ""goof"" button to cause it to reevaluate incorrect decisions.",Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta úyretken hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın joq túymesi menen úskenelengen.
"A representative book on research into machine learning during the 1960s was Nilsson's book on Learning Machines, dealing mostly with machine learning for pattern classification.","1960 jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı."
"Interest related to pattern recognition continued into the 1970s, as described by Duda and Hart in 1973.","Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973 jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970 jılları dawam etti."
"In 1981 a report was given on using teaching strategies so that an artificial neural network learns to recognize 40 characters (26 letters, 10 digits, and 4 special symbols) from a computer terminal.","1981 jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi."
"Tom M. Mitchell provided a widely quoted, more formal definition of the algorithms studied in the machine learning field: ""A computer program is said to learn from experience E with respect to some class of tasks T and performance measure P if its performance at tasks in T, as measured by P, improves with experience E.""","Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı."
This definition of the tasks in which machine learning is concerned offers a fundamentally operational definition rather than defining the field in cognitive terms.,Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı.
"This follows Alan Turing's proposal in his paper ""Computing Machinery and Intelligence"", in which the question ""Can machines think?"" is replaced with the question ""Can machines do what we (as thinking entities) can do?"".",Bul Alan Tyuringniń Esaplaw texnikası hám intellekt atlı maqalasında Mashinalar oylay ala ma? degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma? degen soraw menen almastırıladı.
Modern-day machine learning has two objectives.,Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar.
One is to classify data based on models which have been developed; the other purpose is to make predictions for future outcomes based on these models.,Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw.
A hypothetical algorithm specific to classifying data may use computer vision of moles coupled with supervised learning in order to train it to classify the cancerous moles.,Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı.
A machine learning algorithm for stock trading may inform the trader of future potential predictions.,Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin.
Relationships to other fields,Basqa tarawlar menen baylanısı
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"As a scientific endeavor, machine learning grew out of the quest for artificial intelligence (AI).",Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw jasalma intellektke (JI) talpınıstan payda boldı.
"In the early days of AI as an academic discipline, some researchers were interested in having machines learn from data.",Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi.
"They attempted to approach the problem with various symbolic methods, as well as what were then termed ""neural networks""; these were mostly perceptrons and other models that were later found to be reinventions of the generalized linear models of statistics.","Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta neyron tarmaqlar dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı."
"Probabilistic reasoning was also employed, especially in automated medical diagnosis.","Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada."
"However, an increasing emphasis on the logical, knowledge-based approach caused a rift between AI and machine learning.","Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti."
"Probabilistic systems were plagued by theoretical and practical problems of data acquisition and representation.: 488  By 1980, expert systems had come to dominate AI, and statistics was out of favor.","Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980 jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi."
"Work on symbolic/knowledge-based learning did continue within AI, leading to inductive logic programming(ILP), but the more statistical line of research was now outside the field of AI proper, in pattern recognition and information retrieval.: 708–710, 755  Neural networks research had been abandoned by AI and computer science around the same time.","Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi."
"This line, too, was continued outside the AI/CS field, as ""connectionism"", by researchers from other disciplines including Hopfield, Rumelhart, and Hinton.","Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri konnektizm retinde AI/CS (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi."
Their main success came in the mid-1980s with the reinvention of backpropagation.,Olardıń baslı jetiskenligi 1980 jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.
"Machine learning (ML), reorganized and recognized as its own field, started to flourish in the 1990s.",Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990 jılları rawajlana basladı.
The field changed its goal from achieving artificial intelligence to tackling solvable problems of a practical nature.,Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti.
"It shifted focus away from the symbolic approaches it had inherited from AI, and toward methods and models borrowed from statistics, fuzzy logic, and probability theory.","Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı."
Generalization,Ulıwmalastırıw
"The difference between optimization and machine learning arises from the goal of generalization: While optimization algorithms can minimize the loss on a training set, machine learning is concerned with minimizing the loss on unseen samples.","Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı azayta alatuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı azaytıwǵa baylanıslı."
"Characterizing the generalization of various learning algorithms is an active topic of current research, especially for deep learning algorithms.","Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw algoritmleri ushın."
Regression analysis,Regressiya analizi
Regression analysis encompasses a large variety of statistical methods to estimate the relationship between input variables and their associated features.,Regressiyalıq analiz kiris ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı.
"Its most common form is linear regression, where a single line is drawn to best fit the given data according to a mathematical criterion such as ordinary least squares.",Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya.
"The latter is often extended by regularization methods to mitigate overfitting and bias, as in ridge regression.",Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi.
"When dealing with non-linear problems, go-to models include polynomial regression (for example, used for trendline fitting in Microsoft Excel), logistic regression (often used in statistical classification) or even kernel regression, which introduces non-linearity by taking advantage of the kernel trick to implicitly map input variables to higher-dimensional space.","Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, Microsoft Excel baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi."
,Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı.
Gaussian processes,Gauss procesleri
"A Gaussian process is a stochastic process in which every finite collection of the random variables in the process has a multivariate normal distribution, and it relies on a pre-defined covariance function, or kernel, that models how pairs of points relate to each other depending on their locations.","Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi."
"Given a set of observed points, or input–output examples, the distribution of the (unobserved) output of a new point as function of its input data can be directly computed by looking like the observed points and the covariances between those points and the new, unobserved point.","Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta."
Gaussian processes are popular surrogate models in Bayesian optimization used to do hyperparameter optimization.,Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı.
Genetic algorithms,Genetikalıq algoritmler
"A genetic algorithm (GA) is a search algorithm and heuristic technique that mimics the process of natural selection, using methods such as mutation and crossover to generate new genotypes in the hope of finding good solutions to a given problem.","Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl."
"In machine learning, genetic algorithms were used in the 1980s and 1990s.",Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990 jılları qollanıldı.
"Conversely, machine learning techniques have been used to improve the performance of genetic and evolutionary algorithms.","Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı."
"Embedded Machine Learning is a sub-field of machine learning, where the machine learning model is run on embedded systems with limited computing resources such as wearable computers, edge devices and microcontrollers.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli taǵatuǵın kompyuterler, shetki qurılmalar hám mikrokontrollerler sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi."
"Running machine learning model in embedded devices removes the need for transferring and storing data on cloud servers for further processing, henceforth, reducing data breaches and privacy leaks happening because of transferring data, and also minimizes theft of intellectual properties, personal data and business secrets.","Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı."
"Embedded Machine Learning could be applied through several techniques including hardware acceleration, using approximate computing, optimization of machine learning models and many more.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw, shama menen esaplawlardı qollanıw, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw t.b."
"Pruning, Quantization, Knowledge Distillation, Low-Rank Factorization, Network Architecture Search (NAS) & Parameter Sharing are few of the techniques used for optimization of machine learning models.","Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar."
Data,Maǵlıwmatlar
"In common usage, data are a collection of discrete or continuous values that convey information, describing the quantity, quality, fact, statistics, other basic units of meaning, or simply sequences of symbols that may be further interpreted formally.","Ulıwma qollanıwda maǵlıwmatlar sandı, sapanı, faktti, statistikanı, basqa tiykarǵı mánis birliklerin táriyipleytuǵın informaciyanı beretuǵın diskret yamasa úziliksiz mánislerdiń jıynaǵı yamasa keyingi rásmiy túrde túsindiriliwi múmkin belgilerdiń ápiwayı izbe-izligin bildiredi."
A datum is an individual value in a collection of data.,Maǵlıwmatlar - maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı jeke mánis.
"Data are usually organized into structures such as tables that provide additional context and meaning, and which may themselves be used as data in larger structures.",Maǵlıwmatlar ádette qosımsha kontekst penen mánis beretuǵın kesteler sıyaqlı strukturalarǵa shólkemlestiriledi hám olardıń ózleri úlkenirek strukturalarda maǵlıwmatlar retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may be used as variables in a computational process.,Maǵlıwmatlar esaplaw procesinde ózgeriwshiler retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may represent abstract ideas or concrete measurements.,Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı yamasa anıq ólshemlerdi kórsetiwi múmkin.
"Data are commonly used in scientific research, economics, and in virtually every other form of human organizational activity.","Maǵlıwmatlar ádette ilimiy izertlewlerde, ekonomikada hám adamnıń shólkemleskenlik xızmetiniń is júzinde, hár qanday basqa túrlerinde qollanıladı."
"Examples of data sets include price indices (such as consumer price index), unemployment rates, literacy rates, and census data.","Maǵlıwmatlar jıynaǵı mısallarına baha indeksleri (tutınıw bahasınıń indeksi sıyaqlı), jumıssızlıq dárejesi, sawatlılıq dárejesi hám xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları kiredi."
"In this context, data represent the raw facts and figures from which useful information can be extracted.",Bul kontekstte maǵlıwmatlar paydalı informaciyanı alıwǵa bolatuǵın shiyki faktler menen sanlardı bildiredi.
"Data are collected using techniques such as measurement, observation, query, or analysis, and are typically represented as numbers or characters which may be further processed.","Maǵlıwmatlar ólshew, baqlaw, soraw yamasa analiz sıyaqlı usıllar arqalı jıynaladı hám ádette keyinirek qayta isleniwi múmkin sanlar yamasa simvollar retinde kórsetiledi."
Field data are data that are collected in an uncontrolled in-situ environment.,Maydan maǵlıwmatları baqlanbaytuǵın in-situ ortalıǵında jıynalǵan maǵlıwmatlar bolıp tabıladı.
Experimental data are data that are generated in the course of a controlled scientific experiment.,Eksperimental maǵlıwmatlar − bul basqarılatuǵın ilimiy eksperiment barısında payda bolǵan maǵlıwmatlar.
"Data are analyzed using techniques such as calculation, reasoning, discussion, presentation, visualization, or other forms of post-analysis.","Maǵlıwmatlar esaplaw, dálillew, talqılaw, prezentaciya, vizualizaciya yamasa analizden keyingi basqa obyektler sıyaqlı usıllardı qollanıw arqalı analizlenedi."
"Prior to analysis, raw data (or unprocessed data) are typically cleaned: Outliers are removed and obvious instrument or data entry errors are corrected.",Analiz aldında shiyki maǵlıwmatlar (yamasa qayta islenbegen maǵlıwmatlar) ádette tazalanadı: sheklengen mánisler óshiriledi hám anıq qural yamasa maǵlıwmatlardı kirgiziw qáteleri dúzetiledi.
"Data can be seen as the smallest units of factual information that can be used as a basis for calculation, reasoning, or discussion.","Maǵlıwmatlardı esaplaw, dálillew yamasa talqılaw ushın tiykar retinde paydalanıwǵa bolatuǵın anıq informaciyanıń kishi birlikleri retinde qarastırıwǵa boladı."
"Data can range from abstract ideas to concrete measurements, including, but not limited to, statistics.","Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı anıq ólshemlerge shekem, sonıń ishinde biraq olar menen sheklenbey, statistikaǵa shekem bolıwı múmkin."
Thematically connected data presented in some relevant context can be viewed as information.,Ayırım sáykes kontekstte usınıs etilgen temaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı informaciya retinde kóriwge boladı.
Contextually connected pieces of information can then be described as data insights or intelligence.,Kontekst boyınsha baylanıstırılǵan informaciya bólimlerin maǵlıwmatlardı túsinikler yamasa intellekt retinde táriyiplewge boladı.
"The stock of insights and intelligence that accumulates over time resulting from the synthesis of data into information, can then be described as knowledge.",Maǵlıwmatlardı informaciyaǵa sintezlew nátiyjesinde waqıttıń ótiwi menen jıynalatuǵın túsinikler menen intellekt qorın bilim dep táriyiplewge boladı.
"Data have been described as ""the new oil of the digital economy"".",Maǵlıwmatlar cifrlı ekonomikanıń jańa nefti retinde táriyiplenedi.
"Data, as a general concept, refers to the fact that some existing information or knowledge is represented or coded in some form suitable for better usage or processing.","Maǵlıwmatlar, ulıwma túsinik retinde ayırım bar informaciyanıń yamasa bilimniń jaqsıraq paydalanıw yamasa qayta islew ushın qolaylı qanday da bir formada usınılǵan yamasa kodlanǵan faktin bildiredi."
Etymology and terminology,Etimologiya hám terminologiya
"The Latin word data is the plural of datum, ""(thing) given"", neuter past participle of dare, ""to give"".","Maǵlıwmat sózi latınsha datum, (nárse) berilgen, dare sóziniń ótken máháldegi kórinisi, beriw sóziniń kóplik forması."
"The first English use of the word ""data"" is from the 1640s.",Maǵlıwmat sóziniń birinshi inglisshe qollanılıwı 1640-jıllardan baslanǵan.
"The word ""data"" was first used to mean ""transmissible and storable computer information"" in 1946.",Maǵlıwmat sózi birinshi ret 1946 jılı jetkerip beriletuǵın hám saqlanatuǵın kompyuter maǵlıwmatları degen mániste qollanılǵan.
"The expression ""data processing"" was first used in 1954.",Maǵlıwmatlardı qayta islew sóz dizbegi birinshi ret 1954 jılı qollanılǵan.
"When ""data"" is used more generally as a synonym for ""information"", it is treated as a mass noun in singular form.","Maǵlıwmatlar ulıwma túrde informaciyanıń sinonimi retinde qollanılǵanda, ol jeke túrdegi ǵalabalıq atlıq retinde qarastırıladı."
This usage is common in everyday language and in technical and scientific fields such as software development and computer science.,Bul qollanıw kúndelikli tilde hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám informatika sıyaqlı texnikalıq hám ilimiy tarawlarda jiyi ushırasadı.
"One example of this usage is the term ""big data"".",Bul qollanıwdıń bir mısalı úlken maǵlıwmatlar termini.
"When used more specifically to refer to the processing and analysis of sets of data, the term retains its plural form.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın qayta islew menen analizlewge baylanıslı qollanılǵanda, termin óziniń kóplik formasın saqlaydı."
"This usage is common in natural sciences, life sciences, social sciences, software development and computer science, and grew in popularity in the 20th and 21st centuries.","Bul paydalanıw tábiyiy pánlerde, ómir tuwralı pánlerde, sociallıq pánlerde, programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám informatikada keń tarqalǵan, XX hám XXI ásirde ataqlı boldı."
"Some style guides do not recognize the different meanings of the term, and simply recommend the form that best suits the target audience of the guide.",Ayırım stil qollanbaları termininiń hár túrli mánislerin tán almaydı hám tek kórsetpeniń maqsetli auditoriyasına sáykes keletuǵın formanı usınadı.
"For example, APA style as of the 7th edition requires ""data"" to be treated as a plural form.","Mısalı, 7-basılımındaǵı APA stili maǵlıwmatlar kóplik forması retinde qarastırılıwın talap etedi."
Meaning,Mánisi
"Data, information, knowledge, and wisdom are closely related concepts, but each has its role concerning the other, and each term has its meaning.","Maǵlıwmat, informaciya, bilim hám danalıq bir-biri menen tereń baylanıslı túsinikler, biraq hárqaysısınıń bir-birine baylanıslı roli bar hám hár terminniń óz mánisi bar."
"According to a common view, data is collected and analyzed; data only becomes information suitable for making decisions once it has been analyzed in some fashion.",Ulıwma kózqaras boyınsha maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi; maǵlıwmatlar qanday da bir usıl menen analizlengennen keyin sheshim qabıllawǵa jaramlı informaciyaǵa aylanadı.
One can say that the extent to which a set of data is informative to someone depends on the extent to which it is unexpected by that person.,"Atap ótiw orınlı, maǵlıwmatlar jıynaǵı birew ushın informaciya bolıwı, sol adam ushın onıń qanshelli kútilmegenine baylanıslı dep aytıwǵa boladı."
The amount of information contained in a data stream may be characterized by its Shannon entropy.,Maǵlıwmatlar aǵımındaǵı informaciyanıń kólemi onıń Shennon entropiyası menen xarakteristikalanıwı múmkin.
"Knowledge is the awareness of its environment that some entity possesses, whereas data merely communicate that knowledge.","Bilim - bul ayırım obyektke iye bolǵan qorshaǵan ortalıqtı biliw, al maǵlıwmatlar tek sol bilimdi xabarlaydı."
"For example, the entry in a database specifying the height of Mount Everest is a datum that communicates a precisely-measured value.","Mısalı, Everest tawınıń biyikligin kórsetetuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı jazba anıq ólshengen mánisti bildiretuǵın maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
This measurement may be included in a book along with other data on Mount Everest to describe the mountain in a manner useful for those who wish to decide on the best method to climb it.,Bul ólshem kitapqa Everest tawındaǵı basqa maǵlıwmatlar menen birge tawǵa shıǵıwdıń eń jaqsı usılın tańlawdı qáleytuǵınlarǵa paydalı etip táriyiplew ushın engiziliwi múmkin.
An awareness of the characteristics represented by this data is knowledge.,Bul maǵlıwmatlar menen usınılǵan xarakteristikalar tuwralı biliw − bilim bolıp tabıladı.
"Data are often assumed to be the least abstract concept, information the next least, and knowledge the most abstract.","Maǵlıwmatlar kóbinese eń abstrakt túsinik, informaciya keyingi eń az hám bilim eń abstrakt bolıp esaplanadı."
"In this view, data becomes information by interpretation; e.g., the height of Mount Everest is generally considered ""data"", a book on Mount Everest geological characteristics may be considered ""information"", and a climber's guidebook containing practical information on the best way to reach Mount Everest's peak may be considered ""knowledge"".","Bul kózqarasta maǵlıwmatlar interpretaciya arqalı informaciyaǵa aylanadı; mısalı, Everest shıńınıń biyikligi ádette maǵlıwmatlar, Everest tawınıń geologiyalıq xarakteristikaları tuwralı kitap informaciya dep esaplanıwı múmkin, al Everest shıńına jetiwdiń eń jaqsı usılı tuwralı ámeliy informaciyanı qamtıytuǵın alpinistlerge arnalǵan kórsetpe bilim dep esaplanıwı múmkin."
" ""Information"" bears a diversity of meanings that ranges from everyday usage to technical use.",Informaciya kúndelikli qollanıwdan baslap texnikalıq qollanıwǵa shekem hár túrli mánislerdi óz ishine aladı.
"This view, however, has also been argued to reverse how data emerges from information, and information from knowledge.","Degen menen, bul kózqaras maǵlıwmatlardıń informaciyadan hám bilimnen informaciyanıń qalay payda bolatuǵının keri qaytaradı."
"Generally speaking, the concept of information is closely related to notions of constraint, communication, control, data, form, instruction, knowledge, meaning, mental stimulus, pattern, perception, and representation.","Ulıwma alǵanda, informaciya koncepciyası sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, kórsetpe, bilim, mánis, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw hám sáwlelendiriw túsinikleri menen tıǵız baylanıslı."
"Beynon-Davies uses the concept of a sign to differentiate between data and information; data is a series of symbols, while information occurs when the symbols are used to refer to something.","Beynon-Devis maǵlıwmatlar menen informaciyanı ajıratıw ushın belgi koncepciyasınan paydalanadı; maǵlıwmatlar simvollar izbe-izligi, al informaciya bir nársege silteme beriw ushın paydalanılǵanda payda boladı."
"Before the development of computing devices and machines, people had to manually collect data and impose patterns on it.","Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanbastan aldın adamlar maǵlıwmatlardı qol menen jıynap, oǵan úlgilerdi kirgiziwge májbúr boldı."
"Since the development of computing devices and machines, these devices can also collect data.",Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanǵannan berli bul qurılmalar maǵlıwmatlardı da jıynay aladı.
"In the 2010s, computers are widely used in many fields to collect data and sort or process it, in disciplines ranging from marketing, analysis of social services usage by citizens to scientific research.","2010 jılları kompyuterler maǵlıwmatlardı jıynaw hám olardı sortlaw yamasa qayta islew ushın marketingnen, azamatlardıń sociallıq xızmetlerdi paydalanıwın analizlewden baslap ilimiy izertlewlerge shekemgi kóplegen tarawlarda keńnen qollanıladı."
These patterns in data are seen as information that can be used to enhance knowledge.,Maǵlıwmatlardaǵı bul úlgiler bilimdi jaqsılaw ushın paydalanıwı múmkin informaciya retinde qarastırıladı.
"These patterns may be interpreted as ""truth"" (though ""truth"" can be a subjective concept) and may be authorized as aesthetic and ethical criteria in some disciplines or cultures.",Bul úlgiler haqıyqat retinde túsindiriliwi múmkin (haqıyqatlıq subyektiv túsinik bolıwı múmkin) hám ayırım pánlerde yamasa mádeniyatlarda estetikalıq hám etikalıq ólshemler retinde ruqsat etiliwi múmkin.
Events that leave behind perceivable physical or virtual remains can be traced back through data.,Qabıllanatuǵın fizikalıq yamasa virtual qaldıqlardı qaldıratuǵın waqıyalardı maǵlıwmatlar arqalı baqlawǵa boladı.
Marks are no longer considered data once the link between the mark and observation is broken.,Belgi menen baqlaw arasındaǵı baylanıs úzilgennen keyin belgiler endi maǵlıwmatlar bolıp esaplanbaydı.
Mechanical computing devices are classified according to how they represent data.,Mexanikalıq esaplaw qurılmaları maǵlıwmatlardı kórsetiw usılına qarap klassifikaciyalaydı.
"An analog computer represents a datum as a voltage, distance, position, or other physical quantity.","Analog kompyuterler maǵlıwmatlar mánisin kernew, aralıq, poziciya yamasa basqa fizikalıq shama retinde kórsetedi."
A digital computer represents a piece of data as a sequence of symbols drawn from a fixed alphabet.,Cifrlı kompyuter maǵlıwmatlar bólegin belgilengen alfavitten alınǵan belgiler izbe-izligi retinde kórsetedi.
"The most common digital computers use a binary alphabet, that is, an alphabet of two characters typically denoted ""0"" and ""1"".","Eń kóp tarqalǵan cifrlı kompyuterler ekilik alfavitti paydalanadı, yaǵnıy ádette 0 hám 1 dep belgilengen eki simvoldan ibarat alfavit."
"More familiar representations, such as numbers or letters, are then constructed from the binary alphabet.",Sonnan keyin ekilik alfavitten sanlar yamasa háripler sıyaqlı kóbirek tanıs kórinisler dúziledi.
Some special forms of data are distinguished.,Maǵlıwmatlardıń ayırım arnawlı obyektleri jaratıladı.
"A computer program is a collection of data, which can be interpreted as instructions.",Kompyuter programması - bul kórsetpeler retinde túsindiriletuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵı.
"Most computer languages make a distinction between programs and the other data on which programs operate, but in some languages, notably Lisp and similar languages, programs are essentially indistinguishable from other data.","Kóplegen kompyuter tilleri programmalar menen programmalar jumıs isleytuǵın basqa maǵlıwmatlar arasında ayırmashılıqtı payda etedi, biraq ayırım tillerde, atap aytqanda Lisp hám uqsas tillerde programmalar basqa maǵlıwmatlardan aytarlıqtay ózgeshelenbeydi."
"It is also useful to distinguish metadata, that is, a description of other data.","Sonday-aq metamaǵlıwmatlardı, yaǵnıy basqa maǵlıwmatlardıń táriyipin ajıratıw paydalı."
"A similar yet earlier term for metadata is ""ancillary data.""","Metamaǵlıwmatlar ushın uqsas, biraq burınǵı termin járdemshi maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
"The prototypical example of metadata is the library catalog, which is a description of the contents of books.",Metamaǵlıwmatlardıń prototipli mısalı - kitaplardıń mazmunın táriyipleytuǵın kitapxana katalogı.
PaLM,PaLM
PaLM (Pathways Language Model) is a 540 billion parameter transformer-based large language model developed by Google AI.,PaLM (Pathways Language Model) — Google AI tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan úlken til modeli.
"Researchers also trained smaller versions of PaLM, 8 and 62 billion parameter models, to test the effects of model scale.","Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı."
"PaLM is capable of a wide range of tasks, including commonsense reasoning, arithmetic reasoning, joke explanation, code generation, and translation.","PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa qábiletli, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma."
"When combined with chain-of-thought prompting, PaLM achieved significantly better performance on datasets requiring reasoning of multiple steps, such as word problems and logic-based questions.","Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz esaplar hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı dálillewdi talap etetuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵında aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi."
"The model was first announced in April 2022 and remained private until March 2023, when Google launched an API for PaLM and several other technologies.","Model birinshi ret 2022 jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın API iske qosılǵanǵa deyin, 2023 jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı."
The API was initially available to a limited number of developers who joined a waitlist before it was released to the public.,API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına qoljetimli boldı.
Google and DeepMind developed a version of PaLM 540B called Med-PaLM that is fine-tuned on medical data and outperforms previous models on medical question answering benchmarks.,"Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha dál sazlanǵan hám medicinalıq sorawlarǵa juwap beriw kórsetkishler boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı."
"Med-PaLM was the first to obtain a passing score on U.S. medical licensing questions, and in addition to answering both multiple choice and open-ended questions accurately, it also provides reasoning and is able to evaluate its own responses.","Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa dál juwap beriw menen qatar, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı."
"Google also extended PaLM using a vision transformer to create PaLM-E, a state-of-the-art vision-language model that can be used for robotic manipulation.",Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti.
The model can perform tasks in robotics competitively without the need for retraining or fine-tuning.,Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa dál sazlawdı talap etpey-aq básekige qábiletli túrde orınlay aladı.
"In May 2023, Google announced PaLM 2 at the annual Google I/O keynote.[14] PaLM 2 is reported to be a 340 billion parameter model trained on 3.6 trillion tokens.","2023 jıl may ayında Google jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı."
"In June 2023, Google announced AudioPaLM for speech-to-speech translation, which uses the PaLM-2 architecture and initialization.",2023 jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı.
PaLM is pre-trained on a high-quality corpus of 780 billion tokens that comprise various natural language tasks and use cases.,PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların qamtıytuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan.
"This dataset includes filtered webpages, books, Wikipedia articles, news articles, source code obtained from open source repositories on GitHub, and social media conversations.","Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan derek kodtı hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı."
It is based on the dataset used to train Google's LaMDA model.,Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.
"The social media conversation portion of the dataset makes up 50% of the corpus, which aids the model in its conversational capabilities.","Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi."
"PaLM 540B was trained over two TPU v4 Pods with 3,072 TPU v4 chips in each Pod attached to 768 hosts, connected using a combination of model and data parallelism, which was the largest TPU configuration.",PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı.
"This allowed for efficient training at scale, using 6,144 chips, and marked a record for the highest training efficiency achieved for LLMs at this scale: a hardware FLOPs utilization of 57.8%.","Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%."
Git is a distributed version control system that tracks versions of files.,Git – bul fayllardıń versiyaların baqlaytuǵın tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sisteması.
It is often used to control source code by programmers collaboratively developing software.,Ol kóbinese programmalıq támiynattı birlesip isleytuǵın baǵdarlamashılar derek kodın basqarıw ushın qollanıladı.
"Design goals of Git include speed, data integrity, and support for distributed, non-linear workflows – thousands of parallel branches running on different computers.","Gittiń dizayn maqsetleri tezlik, maǵlıwmatlar tutaslıǵı hám tarqatılǵan, sızıqlı emes jumıs proceslerin qollawdı qamtıydı - hár túrli kompyuterlerde jumıs isleytuǵın mıńlaǵan parallel tarmaqlar."
Git was created for use in the development of the Linux kernel by Linus Torvalds and others developing the kernel.,Gittiń Linux yadrosınıń islep shıǵarıwshısı Linus Torvalds hám yadro islep shıǵarıwshılar tárepinen paydalanıw ushın jaratılǵan.
"As with most other distributed version control systems, and unlike most client–server systems, Git maintains a local copy of the entire repository, a.k.a. repo, with history and version-tracking abilities, independent of network access or a central server.","Kópshilik basqa tarqatılǵan versiyalardı basqarıw sistemaları sıyaqlı hám klient-server sistemalarınıń kópshiliginen ayırmashılıǵı, Git tarmaqqa kiriwge yamasa oraylıq serverge ǵárezsiz tariyx hám versiyalardı baqlaw imkaniyatları bar, repozitoriydiń jergilikli kóshirmesin, repo dep ataydı."
"A repo is stored on each computer in a standard directory with additional, hidden files to provide version control capabilities.","Repo hárbir kompyuterde versiyalardı basqarıw imkaniyatların támiyinlew ushın qosımsha, jasırın faylları bar standart katalogqa saqlanadı."
Git provides features to synchronize changes between repos that share history; copied (cloned) from each other.,Git tariyxı menen baylanıstırılǵan repolar arasındaǵı ózgerislerdi sinxronlaw imkaniyatların usınadı; bir-birinen kóshirilgen (klonlanǵan).
"For collaboration, Git supports synchronizing with repos on remote machines.",Birge islesiw ushın Git aralıqtaǵı mashinalardaǵı repolar menen sinxronlawdı qollaydı.
"Although all repos (with the same history) are peers, developers often use a central server to host a repo to hold an integrated copy.","Barlıq repolar (birdey tariyxı bar) bir-birine teń bolsa da, islep shıǵarıwshılar biriktirilgen kóshirmeni saqlaw ushın oraylıq serverdi reponıń xostigi retinde jiyi paydalanadı."
Git is a free and open-source software shared under the GPL-2.0-only license.,Git − tek GPL-2.0 licenziyası boyınsha birge paydalanatuǵın biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat.
"The trademark ""Git"" is registered by the Software Freedom Conservancy, marking its official recognition and continued evolution in the open-source community.","Git sawda belgisin Software Freedom Conservancy tárepinen dizimge alınǵan, bul onıń rásmiy tán alınıwın hám ashıq kodlı jámiyetshilikke dawam etetuǵın evolyuciyasın bildiredi."
"Today, Git is the de facto standard version control system.",Házirgi waqıtta Git - anıq standart versiyanı basqarıw sisteması.
"It is the most popular distributed version control system, with nearly 95% of developers reporting it as their primary version control system as of 2022.","Bul eń ataqlı tarqatılǵan versiyanı basqarıw sisteması, islep shıǵarıwshılardıń 95%-ke shamalası onı 2022 jılǵı jaǵday boyınsha tiykarǵı versiyalardı basqarıw sisteması retinde xabarladı."
It is the most widely used source-code management tool among professional developers.,Bul kásiplik baǵdarlamashılar arasında eń kóp qollanılatuǵın derek kodın basqarıw quralı.
"There are offerings of Git repository services, including GitHub, SourceForge, Bitbucket and GitLab.","Git repozitoriy xızmetleriniń usınısları bar, sonıń ishinde GitHub, SourceForge, Bitbucket hám GitLab."
"Torvalds started developing Git in April 2005 after the free license for the proprietary source-control management (SCM) system used for Linux kernel development since 2002, BitKeeper, was revoked for Linux development.",Torvalds Git-ti 2005 jıl aprelde Linux yadrosın islep shıǵıw ushın paydalanatuǵın menshikli derekti basqarıw (SCM) sistemasına arnalǵan biypul licenziyasınıń BitKeeper Linux jaratıwı ushın kúshin joytqannan keyin basladı.
"The copyright holder of BitKeeper, Larry McVoy, claimed that Andrew Tridgell had created SourcePuller by reverse engineering the BitKeeper protocols.",BitKeeper avtorlıq huqıq iyesi Larri MakVoy Endryu Tridjell BitKeeper protokolların keri injeneriyalaw arqalı SourcePuller tárepinen jaratılǵanın málimledi.
"The same incident also spurred the creation of another version-control system, Mercurial.",Tap usı waqıya Mercurial basqa versiyanı basqarıw sistemasın jaratıwǵa túrtki boldı.
"Torvalds wanted a distributed system that he could use like BitKeeper, but none of the available free systems met his needs.","Torvalds BitKeeper sıyaqlı paydalana alatuǵın bólistirilgen sistemanı qáleydi, biraq qoljetimli biypul sistemalardıń heshqaysısı onıń mútájliklerin qanaatlandırmadı."
"He cited an example of a source-control management system needing 30 seconds to apply a patch and update all associated metadata, and noted that this would not scale to the needs of Linux kernel development, where synchronizing with fellow maintainers could require 250 such actions at once.","Ol patchtı qollanıw hám barlıq baylanıslı metamaǵlıwmatlardı jańalaw ushın 30 sekundtı talap etetuǵın derekti basqarıw sistemasına mısal keltirdi hám bul Linux yadrosınıń rawajlanıwınıń mútájliklerine sáykes kelmeytuǵının atap ótti, bunda basqa qollawshılar menen bir ret sinxronlaw keyingi waqıtta 250 usınday háreketti talap etiwi múmkin."
"For his design criterion, he specified that patching should take no more than three seconds, and added three more goals:",Dizayn kriteriyası ushın ol patching úsh sekundtan aspawı kerek ekenin kórsetti hám taǵı úsh maqset qostı:
"Take the Concurrent Versions System (CVS) as an example of what not to do; if in doubt, make the exact opposite decision.","Concurrent Versions System (CVS)-di qollanıw usılı neni islemew kerekligin mısal retinde qarań; eger gúmanlansańız, dál qarsı sheshim qabıllań."
"Support a distributed, BitKeeper-like workflow.","Tarqatılǵan, BitKeeper-ge uqsas jumıs procesin qollap-quwatlań."
"Include very strong safeguards against corruption, either accidental or malicious.",Tosınnan yamasa zıyanlı korrupciyaǵa qarsı júdá kúshli qorǵaw quralların qosıń.
"These criteria eliminated every version-control system in use at the time, so immediately after the 2.6.12-rc2 Linux kernel development release, Torvalds set out to write his own.","Bul kriteriyalar sol waqıtta paydalanıwda bolǵan hárbir versiyanı basqarıw sistemasın joq etti, sonlıqtan 2.6.12-rc2 Linux yadrosın islep shıǵarılıwınan keyin birden Torvalds óziniń jeke versiyasın jazıwǵa kiristi."
The development of Git began on 3 April 2005.,2005-jıl 3-aprelde Gittiń islep shıǵarıwı baslandı.
Torvalds announced the project on 6 April and became self-hosting the next day.,Torvalds 6-aprelde proektti járiyaladı hám keyingi kúni ózin-ózi xostingke qoydı.
The first merge of multiple branches took place on 18 April.,Birneshe filiallardıń birinshi birlesiwi 18-aprelde ámelge asırıldı.
"Torvalds achieved his performance goals; on 29 April, the nascent Git was benchmarked recording patches to the Linux kernel tree at a rate of 6.7 patches per second.","Torvalds óziniń ónimlilik maqsetlerine eristi; 29-aprelde payda bolǵan Git sekundına 6,7 patch tezligi menen Linux yadrosınıń teregine jazıw patchların salıstırdı."
"On 16 June, Git managed the kernel 2.6.12 release.",16-iyunda Git yadrosınıń 2.6.12 shıǵarılımın basqardı.
"Torvalds turned over maintenance on 26 July 2005 to Junio Hamano, a major contributor to the project.",Torvalds texnikalıq xızmet kórsetiwdi 2005 jıl 26 iyulda proektke tiykarǵı úles qosqan Djunio Xamanoǵa tapsırdı.
Hamano was responsible for the 1.0 release on 21 December 2005.,Xamano 2005 jılı 21 dekabrde 1.0 shıǵarılımına juwapker boldı.
"Torvalds sarcastically quipped about the name git (which means ""unpleasant person"" in British English slang): ""I'm an egotistical bastard, and I name all my projects after myself.","Torvalds git degen atqa (britan inglis tilinen awdarǵanda jaǵımsız adam degendi bildiredi) mısqıllap kúldi: Men ózimshil axmaqpan, men barlıq proektlerimdi óz atım menen atayman."
"First 'Linux', now 'git'.""","Aldı menen Linux, endi git."
"The man page describes Git as ""the stupid content tracker"".",Adam beti (Unix: man page) Git-ti axmaq kontentti baqlawshı retinde táriyipleydi.
The read-me file of the source code elaborates further:,Derek kodtıń meni oqıw faylın jáne de tolıqtıradı:
" ""git"" can mean anything, depending on your mood.",git siziń kewil-xoshıńızǵa baylanıslı hár qanday nárseni bildiriwi múmkin.
"* Random three-letter combination that is pronounceable, and not actually used by any common UNIX command.",* Hár qanday ulıwma UNIX buyrıǵınan anıq paydalanılmaytuǵın hám aytıwǵa bolatuǵın úsh háripli tosınnan kombinaciya.
"The fact that it is a mispronunciation of ""get"" may or may not be relevant.",Bul alıw sóziniń qáte aytılıw faktı zárúr bolıwı múmkin yamasa bolmawı múmkin.
* Stupid.,* Axmaq.
Contemptible and despicable.,Mensinbeytuǵın hám jeksurın.
Simple.,Ápiwayı.
Take your pick from the dictionary of slang.,Jargon sózliginen óz tańlawıńızdı alıń.
"* ""Global information tracker"": you're in a good mood, and it actually works for you.",* Global informaciya trekeri: siziń kewil-xoshıńız jaqsı hám ol siz ushın jumıs isleydi.
"Angels sing, and a light suddenly fills the room. * ""Goddamn idiotic truckload of sh*t"": when it breaks.","Perishteler qosıq aytıp, bólmeni birden jaqtılıq toltıradı."
"The source code for Git refers to the program as ""the information manager from hell"".",Git-tiń derek kodı programmanı duzaqtan kelgen informaciya menedjeri dep ataydı.
"Git's design is a synthesis of Torvalds's experience with Linux in maintaining a large distributed development project, along with his intimate knowledge of file-system performance gained from the same project and the urgent need to produce a working system in short order.","Git dizaynı Torvaldstıń úlken úlestirilgen islep shıǵıw proektin qollawdaǵı Linux penen tájiriybesiniń sintezi, sonıń menen qatar onıń sol proektten alınǵan fayl sistema ónimliligi tuwralı jaqın bilimi hám qısqa múddette jumıs sistemasın jaratıwdıń operativ zárúrligi."
These influences led to the following implementation choices:,Bul tásirler keyingi ámelge asırıw tańlawlarına alıp keledi.
Strong support for non-linear development,Sızıqlı emes rawajlanıwǵa kúshli qollap-quwatlaw
"Git supports rapid branching and merging, and includes specific tools for visualizing and navigating a non-linear development history.",Git tez tarmaqlanıw (branch) menen birlestiriwdi qollaydı hám sızıqlı emes rawajlanıw tariyxın vizuallastırıw hám navigaciyalaw ushın arnawlı qurallardı qamtıydı.
"In Git, a core assumption is that a change will be merged more often than it is written, as it is passed around to various reviewers.","Gitte, tiykarǵı túsinik, ózgerisler kóplegen shólkemlestiriwshi tárepinen tarqatılatuǵın bolǵanlıqtan, ol jazılǵanǵa qaraǵanda kóbirek birlestiriletuǵını."
"In Git, branches are very lightweight: a branch is only a reference to one commit.",Gitte filiallar (branch) júdá jeńil: filial tek bir commitke silteme bolıp tabıladı.
Distributed development,Tarqatılǵan rawajlanıw
"Like Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaar, and Monotone, Git gives each developer a local copy of the full development history, and changes are copied from one such repository to another.","Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaar hám Monotone sıyaqlı, Git hár bir islep shıǵarıwshıǵa tolıq rawajlanıw tariyxınıń jergilikli kóshirmesin beredi hám ózgerisler usı repozitoriydan ekinshisine kóshiriledi."
These changes are imported as added development branches and can be merged in the same way as a locally developed branch.,Bul ózgerisler qosılǵan rawajlanıw filialları retinde importlanadı hám jergilikli rawajlanǵan filial sıyaqlı birlestiriledi.
Compatibility with existing systems and protocols,Bar sistemalar menen protokollar menen úylesimlilik
"Repositories can be published via Hypertext Transfer Protocol Secure (HTTPS), Hypertext Transfer Protocol (HTTP), File Transfer Protocol (FTP), or a Git protocol over either a plain socket or Secure Shell (ssh).","Repozitoriyalardı Hypertext Transfer Protocol Secure (HTTPS), Hypertext Transfer Protocol (HTTP), File Transfer Protocol (FTP) yamasa jıynaq soket yamasa Secure Shell (ssh) arqalı Git protokolı arqalı járiyalawǵa boladı."
"Git also has a CVS server emulation, which enables the use of existing CVS clients and IDE plugins to access Git repositories.","Git sonday-aq CVS server emulyaciyasına iye, bul CVS klientlerin hám IDE plaginlerin Git repozitoriyalarına kiriw ushın qollanıwǵa imkaniyat beredi."
Subversion repositories can be used directly with git-svn.,Subversion repozitoriyaların tikkeley git-svn menen paydalanıwǵa boladı.
Efficient handling of large projects,Úlken proektlerdi ónimli qayta islew
"Torvalds has described Git as being very fast and scalable, and performance tests done by Mozilla showed that it was an order of magnitude faster diffing large repositories than Mercurial and GNU Bazaar; fetching version history from a locally stored repository can be one hundred times faster than fetching it from the remote server.","Torvalds Git-ti júdá tez hám masshtablanatuǵın dep sáwlelendirdi hám Mozilla tárepinen ámelge asırılǵan ónimlilik testleri Git-tiń ulıwma repozitoriyalardıń ayırıwında Mercurial hám GNU Bazar-ǵa qaraǵanda on ese tez ekenin kórsetti; jergilikli saqlanǵan repozitoriydan versiya tariyxın alıw, olardı aralıq serverden alıwǵa qaraǵanda júz ese tez bolıwı múmkin."
Cryptographic authentication of history,Tariyxtıń kriptografiyalıq túrde autentifikaciyası
The Git history is stored in such a way that the ID of a particular version (a commit in Git terms) depends upon the complete development history leading up to that commit.,"Git tariyxı usılayınsha saqlanadı, bunda belgili bir versiyanıń ID-si (Git terminlerinde commit) sol commitke ákelgen tolıq rawajlanıw tariyxına baylanıslı."
"Once it is published, it is not possible to change the old versions without it being noticed.","Ol járiyalanǵannan keyin, onı bayqamay, eski versiyaların ózgertiw múmkin emes."
"The structure is similar to a Merkle tree, but with added data at the nodes and leaves.","Struktura Merkle teregine uqsas, biraq túyinler menen japıraqlarda qosımsha maǵlıwmatlar qosılǵan."
(Mercurial and Monotone also have this property.),(Mercurial hám Monotone da usı qásiyetke iye).
Toolkit-based design,Qural jıynaǵına tiykarlanǵan dizayn
Git was designed as a set of programs written in C and several shell scripts that provide wrappers around those programs.,"Git − bul programmalar jıynaǵı retinde dizaynlanǵan, ol C-de jazılǵan hám usı programmalarǵa oqıw qabıq skriptleri beriledi."
"Although most of those scripts have since been rewritten in C for speed and portability, the design remains, and it is easy to chain the components together.","Bul skriptlerdiń kópshiligin tezlik penen portativlik ushın C-de qayta jazǵan bolsa da, dizayn saqlanǵan, hám komponentlerdi bir-birine biriktiriw ańsat."
Pluggable merge strategies,Qosımsha birlestiriw strategiyaları
"As part of its toolkit design, Git has a well-defined model of an incomplete merge, and it has multiple algorithms for completing it, culminating in telling the user that it is unable to complete the merge automatically and that manual editing is needed.","Qural jıynaǵı dizaynınan bólek, Git tolıq emes birlestiriw modelin jaqsı anıqlaǵan hám olardı tamamlaw ushın birneshe algoritmlerge iye, onıń nátiyjesinde paydalanıwshıǵa birlestiriwdı avtomat túrde tamamlay almaw hám qol menen redaktorlaw kerekligin aytadı."
Garbage accumulates until collected,Shıǵındı jıynalǵanǵa shekem jıynaladı
Aborting operations or backing out changes will leave useless dangling objects in the database.,Háreketlerdi toqtatıw yamasa ózgertiwlerdiń saqlıq kóshirmesin jaratıw maǵlıwmatlar bazasında paydasız salbırap turan obyektlerdi qaldıradı.
These are generally a small fraction of the continuously growing history of wanted objects.,Olar ádette izlew obyektleriniń úziliksiz ósken tariyxınıń kishi bólimi bolıp tabıladı.
Git will automatically perform garbage collection when enough loose objects have been created in the repository.,Git repozitoriyaǵa jetkilikli bos obyektler jaratılǵanda avtomat túrde shıǵındı jıynawdı orınlaydı.
Garbage collection can be called explicitly using git gc.,Shıǵındı jıynawdı git gc járdemi menen tikkeley shaqırıwǵa boladı.
Periodic explicit object packing,Múddetli ayqın obyektti paketlew
Git stores each newly created object as a separate file.,Git hárbir jańadan jaratılǵan obyektti jeke fayl retinde saqlaydı.
"Although individually compressed, this takes up a great deal of space and is inefficient.","Jeke qısılǵanı menen, bul kóp júz beredi hám ónimsiz."
This is solved by the use of packs that store a large number of objects delta-compressed among themselves in one file (or network byte stream) called a packfile.,Bul paket faylı dep atalatuǵın bir faylda (yamasa tarmaqlıq bayt aǵımında) bir-birine detal arqalı qısılǵan kóplegen obyektlerdi saqlaytuǵın paketlerdi paydalanıw arqalı sheshiledi.
"Packs are compressed using the heuristic that files with the same name are probably similar, without depending on this for correctness.","Paketler durıslıǵına baylanıslı emes, atlas fayllar uqsas bolıwı múmkin evristika arqalı qısıladı."
"A corresponding index file is created for each packfile, telling the offset of each object in the packfile.",Paket faylındaǵı hárbir obyekttiń jıljıwın kórsetetuǵın hárbir paket faylı ushın sáykes indeks faylı jaratıladı.
"Newly created objects (with newly added history) are still stored as single objects, and periodic repacking is needed to maintain space efficiency.",Jańadan jaratılǵan obyektler (jańadan qosılǵan tariyxı bar) ele de jeke obyektler retinde saqlanadı hám keńislik ónimliligin saqlaw ushın múddetli qayta paketlew kerek.
The process of packing the repository can be very computationally costly.,Repozitoriydi paketlep-túyiw procesi júdá kóp esaplawdı talap etedi.
"By allowing objects to exist in the repository in a loose but quickly generated format, Git allows the costly pack operation to be deferred until later, when time matters less, e.g., the end of a workday.","Obyektlerdiń repozitoriyinde bos, biraq tez jaratılǵan formatda bolıwın támiyinlep, Git qımbat paket operaciyasın waqıt azıraq, mısalı jumıs kúniniń sońına shekem keyinge qaldırıwǵa imkaniyat beredi."
"Git does periodic repacking automatically, but manual repacking is also possible with the git gc command.","Git múddetli qayta paketlewdi avtomat túrde jaratadı, biraq qol menen qayta paketlew git gc buyrıǵı menen de múmkin boladı."
"For data integrity, both the packfile and its index have an SHA-1 checksum inside, and the file name of the packfile also contains an SHA-1 checksum.","Maǵlıwmatlar tutaslıǵı ushın paket faylında da, onıń indeksinde de SHA-1 baqlaw summası bar, al paket faylınıń fayl atına da SHA-1 baqlaw summası bar."
"To check the integrity of a repository, run the git fsck command.",Repozitoriydiń tutaslıǵın tekseriw ushın git fsck buyrıǵın iske qosıń.
Another property of Git is that it snapshots directory trees of files.,Gittiń taǵı bir qásiyeti − ol fayllar katalog tereklerin súwretke túsiredi.
"The earliest systems for tracking versions of source code, Source Code Control System (SCCS) and Revision Control System (RCS), worked on individual files and emphasized the space savings to be gained from interleaved deltas (SCCS) or delta encoding (RCS) the (mostly similar) versions.","Dáslepki derek kodtıń versiyaların baqlawdıń eń jaqsı sistemaları, Source Code Control System (SCCS) hám Revision Control System (RCS) jeke fayllar menen jumıs islep, (kóbinese uqsas) versiyalardı qaytalanatuǵın deltalardı (SCCS) yamasa delta kodlawdı (RCS) paydalanıw arqalı alınatuǵın keńislikti únemlewge itibar qarattı."
Later revision-control systems maintained this notion of a file having an identity across multiple revisions of a project.,Keyinirek qayta qarawdı basqarıw sistemaları proekttiń birneshe revisiyalarında fayldıń identifikacıyası bar ekenligi tuwralı bul túsinikti saqladı.
"However, Torvalds rejected this concept.","Biraq, Torvalds bul koncepciyanı biykarladı."
"Consequently, Git does not explicitly record file revision relationships at any level below the source-code tree.","Demek, Git derek kodı tarmaǵınıń astındaǵı hár qanday dárejede fayllardı qayta qaraw qatnasların anıq jazbaydı."
Data structures,Maǵlıwmatlar strukturaları
Git's primitives are not inherently a source-code management system.,Git primitivleri derek kodın basqarıw sisteması emes.
Torvalds explains:,Torvalds túsindiredi:
"In many ways you can just see git as a filesystem—it's content-addressable, and it has a notion of versioning, but I really designed it coming at the problem from the viewpoint of a filesystem person (hey, kernels is what I do), and I actually have absolutely zero interest in creating a traditional SCM system.","Kóplegen jollar menen siz git-ti fayl sisteması retinde ǵana kóre alasız - bul kontentti adreslewge boladı hám onıń versiyalaw tuwralı túsinigi bar, biraq men onı fayl sisteması adamnıń kózqarası boyınsha máselege baylanıslı proektlestirdim (háy, yadro menen shuǵıllanaman), hám mende dástúrli SCM sistemasın jaratıwǵa ulıwma qızıǵıwshılıq joq."
"From this initial design approach, Git has developed the full set of features expected of a traditional SCM, with features mostly being created as needed, then refined and extended over time.","Usı dáslepki dizayn usılınan Git dástúrli SCM kútiletuǵın imkaniyatlardıń tolıq jıynaǵın islep shıqtı, imkaniyatları negizinen kerek bolǵan jaǵdayda islenedi, sonnan keyin anıqlanadı hám waqıt ótip keńeytiledi."
Some data flows and storage levels in the Git revision control system,Git qayta qarawdı basqarıw sistemasındaǵı ayırım maǵlıwmatlar aǵımları hám saqlaw dárejeleri
Git has two data structures: a mutable index (also called stage or cache) that caches information about the working directory and the next revision to be committed; and an object database that stores immutable objects.,Git eki maǵlıwmatlar strukturasına iye: jumıs katalogı hám orınlanatuǵın keyingi dúzetiw tuwralı informaciyanı keshleytuǵın ózgermeli indeks (basqısh yamasa kesh dep ataladı); hám ózgermeytuǵın obyektlerdi saqlaytuǵın maǵlıwmatlar bazası.
The index serves as a connection point between the object database and the working tree.,Indeks obyektiniń maǵlıwmatlar bazası menen jumıs teregi arasındaǵı baylanıs noqatı retinde xızmet etedi.
The object store contains five types of objects:,Obyektler saqlaǵıshı obyektlerdiń bes túrin óz ishine aladı:
A blob is the content of a file.,Blob – bul fayldıń mazmunı.
"Blobs have no proper file name, time stamps, or other metadata (a blob's name internally is a hash of its content).","Bloblar durıs fayl atına, waqıt belgilerine yamasa basqa metamaǵlıwmatlarǵa iye emes (blob atı ishki túrde onıń mazmunınıń xesh-i bolıp tabıladı)."
"In Git, each blob is a version of a file, in which is the file's data.","Gitte hárbir blob - bul fayldıń bir versiyası, onda fayldıń maǵlıwmatları bar."
A tree object is the equivalent of a directory.,Terek obyekti − katalogǵa ekvivalent.
"It contains a list of file names, each with some type bits and a reference to a blob or tree object that is that file, symbolic link, or directory's contents.","Ol fayl atlarınıń dizimin óz ishine aladı, hárqaysısı ayırım tipli bitler menen sol faylǵa, simvollıq baylanısqa yamasa katalog mazmunına silteme bar."
These objects are a snapshot of the source tree.,Bul obyektler derek tereginiń súwretin bildiredi.
"(In whole, this comprises a Merkle tree, meaning that only a single hash for the root tree is sufficient and actually used in commits to precisely pinpoint to the exact state of whole tree structures of any number of sub-directories and files.)","(Tutas alǵanda, bul Merkle teregin qamtıydı, yaǵnıy tek túbir tereginiń bir ǵana xesh summası jetkilikli hám is júzinde barlıq sanlı sub-kataloglar menen fayllardıń tolıq terek strukturalarınıń anıq jaǵdayına dál belgilew ushın commitlarda qollanıladı.)"
A commit object links tree objects together into history.,Commit obyekti terek obyektleriniń tariyxqa baylanıslı bolıwın támiyinleydi.
"It contains the name of a tree object (of the top-level source directory), a timestamp, a log message, and the names of zero or more parent commit objects.","Ol terek obyektiniń atın (joqarı dárejeli derek katalogınıń), waqıt belgisiniń, jurnal xabarınıń hám nolden kóp yamasa onnan da kóp az ata-analıq commit obyektleriniń atın óz ishine aladı."
A tag object is a container that contains a reference to another object and can hold added meta-data related to another object.,"Teg obyekti basqa obyektke siltemeni qamtıytuǵın konteyner bolıp, basqa obyektke baylanıslı qosılǵan metamaǵlıwmatlardı saqlaw imkaniyatına iye."
"Most commonly, it is used to store a digital signature of a commit object corresponding to a particular release of the data being tracked by Git.",Kóbinese ol Git arqalı baqlanatuǵın maǵlıwmatlardıń belgili bir shıǵarılımına sáykes keletuǵın commit obyektiniń cifrlı qoltamǵasın saqlaw ushın qollanıladı.
A packfile object collects various other objects into a zlib-compressed bundle for compactness and ease of transport over network protocols.,Paket faylı obyekti túrli basqa obyektlerdi ıqshamlıq penen tarmaq protokolları arqalı ańsat tasıw ushın zlib arqalı qısılǵan paketke jıynaydı.
Each object is identified by a SHA-1 hash of its contents.,Hárbir obyekt onıń mazmunınıń SHA-1 xeshi menen anıqlanadı.
Git computes the hash and uses this value for the object's name.,Git xeshti esaplaydı hám bul mánisti obyekttiń atı ushın paydalanadı.
The object is put into a directory matching the first two characters of its hash.,Obyekt onıń xeshiniń birinshi eki simvolına sáykes keletuǵın katalogqa jaylasqan.
The rest of the hash is used as the file name for that object.,Xeshtiń qalǵan bólegi sol obyekttiń fayl atı retinde qollanıladı.
Git stores each revision of a file as a unique blob.,Git fayldıń hárbir versiyasın unikal blob retinde saqlaydı.
The relationships between the blobs can be found through examining the tree and commit objects.,Bloblar arasındaǵı qatnaslardı terek hám commit obyektlerin tekseriw arqalı tabıwǵa boladı.
Newly added objects are stored in their entirety using zlib compression.,Jańadan qosılǵan obyektler zlib qısıw usılı menen tolıq kóriniste saqlanadı.
"This can consume a large amount of disk space quickly, so objects can be combined into packs, which use delta compression to save space, storing blobs as their changes relative to other blobs.","Bul disk keńisliktiń úlken kólemin tez tutınıwı múmkin, sonlıqtan obyektlerdi basqa bloblarǵa baylanıslı ózgerisler retinde saqlap, keńislikti únemlew ushın delta qısıwın paydalanatuǵın paketlerge biriktiriwge boladı."
"Additionally, Git stores labels called refs (short for references) to indicate the locations of various commits.","Sonıń menen qatar, Git hár túrli wazıypalardıń orınların kórsetiw ushın refs (siltemeler ushın qısqartılǵan) dep atalatuǵın belgilerdi saqlaydı."
They are stored in the reference database and are respectively:,Olar anıqlamalıq maǵlıwmatlar bazasında saqlanadı hám sáykes túrde:
Generative Pre-trained Transformer 3 (GPT-3) is a large language model released by OpenAI in 2020.,Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3 (GPT-3) – 2020 jılı OpenAI tárepinen shıǵarılǵan úlken til modeli.
"Like its predecessor, GPT-2, it is a decoder-only transformer model of deep neural network, which supersedes recurrence and convolution-based architectures with a technique known as ""attention"".","Óziniń aldınǵı versiyası GPT-2 sıyaqlı, bul tereń neyron tarmaǵınıń tek dekoderge arnalǵan transformatorlıq modeli, ol itibar beriw dep atalatuǵın usıl menen qaytalanıw hám konvulsiyaǵa tiykarlanǵan arxitekturalardı almastıradı."
This attention mechanism allows the model to focus selectively on segments of input text it predicts to be most relevant.,Bul itibar beriw mexanizmi modelge eń aktual dep boljanǵan kiris tekstiniń segmentlerine tańlamalı túrde itibar beriwge imkaniyat beredi.
"GPT-3 has 175 billion parameters, each with 16-bit precision, requiring 350GB of storage since each parameter occupies 2 bytes.","GPT-3 175 milliard parametrge iye, olardıń hárqaysısı 16 bitlik dállik penen, 350 GB yadtı talap etedi, sebebi hárbir parametr 2 bayttı aladı."
"It has a context window size of 2048 tokens, and has demonstrated strong ""zero-shot"" and ""few-shot"" learning abilities on many tasks.",Onıń kontekstlik ayna ólshemi 2048 tokeni bar hám kóplegen tapsırmalarda kúshlik nollik atıw oqıw qábiletlerin kórsetti.
"On September 22, 2020, Microsoft announced that it had licensed GPT-3 exclusively.",2020 jıl 22 sentyabrde Microsoft tek GPT-3 licenziyasın alǵanın járiyaladı.
"Others can still receive output from its public API, but only Microsoft has access to the underlying model.","Basqalar ele de hámmege ashıq API-den nátiyje ala aladı, biraq tek Microsoft korporaciyası tiykarǵı til modeline kiriw huqıqına iye."
"According to The Economist, improved algorithms, more powerful computers, and a recent increase in the amount of digitized material have fueled a revolution in machine learning.","The Economist maǵlıwmatlarınsha, jetilistirilgen algoritmler, quwatlıraq kompyuterler hám cifrlastırılǵan material sanınıń jaqında kóbeyiwi mashinalıq oqıtıwdaǵı revolyuciyanı kúsheytti."
"New techniques in the 2010s resulted in ""rapid improvements in tasks, including manipulating language.","2010 jılları jańa texnikalar tapsırmalardı tez jaqsılawǵa, sonıń ishinde til menen manipulyaciyalawǵa alıp keldi."
"Software models are trained to learn by using thousands or millions of examples in a ""structure ... loosely based on the neural architecture of the brain"".",Programmalıq támiynat modelleri miydiń neyron arxitekturasına sáykes ... bos túrde qurılǵan mıńlaǵan yamasa millionlaǵan mısallardı paydalanıw arqalı úyreniwge oqıtıladı.
One architecture used in natural language processing (NLP) is a neural network based on a deep learning model that was introduced in 2017—the transformer architecture.,Tábiyiy tildi qayta islewde (NLP) qollanılatuǵın arxitekturalardıń biri 2017 jılı engizilgen tereń oqıtıw modeline tiykarlanǵan neyron tarmaq − transformator arxitekturası.
"There are a number of NLP systems capable of processing, mining, organizing, connecting and contrasting textual input, as well as correctly answering questions.","Tekstli kirgiziwdi qayta islewge, qazıp alıwǵa, shólkemlestiriwge, baylanıstırıwǵa hám qarama-qarsı qoyıwǵa, sonday-aq sorawlarǵa durıs juwap beriwge uqıplı bir qatar NLP sistemaları bar."
"On June 11, 2018, OpenAI researchers and engineers published a paper introducing the first generative pre-trained transformer (GPT)—a type of generative large language model that is pre-trained with an enormous and diverse text corpus in datasets, followed by discriminative fine-tuning to focus on a specific task.","2018-jıl 11-iyun kúni OpenAI izertlewshileri menen injenerleri birinshi generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) - maǵlıwmatlar jıynaqlarında úlken hám hár túrli tekstli korpus penen aldınnan oqıtılǵan, keyin anıq wazıypaǵa baǵdarlanıw ushın diskriminativ túrde dál sazlanǵan, generativ úlken til modeli túrin usınıs etetuǵın maqala járiyaladı."
GPT models are transformer-based deep-learning neural network architectures.,GPT modelleri transformatorǵa tiykarlanǵan tereń oqıtıw neyron tarmaq arxitekturaları.
"Previously, the best-performing neural NLP models commonly employed supervised learning from large amounts of manually-labeled data, which made it prohibitively expensive and time-consuming to train extremely large language models.[1] The first GPT model was known as ""GPT-1,"" and it was followed by ""GPT-2"" in February 2019.","Burın, eń jaqsı jumıs isleytuǵın neyron NLP modelleri kóbinese qol menen belgilengen maǵlıwmatlardıń úlken kóleminen baqlanatuǵın oqıtıwdı qollanǵan, bul júdá úlken til modellerin oqıtıw qımbat hám waqıttı talap etedi. Birinshi GPT modeli ""GPT-1"" dep atalǵan hám onnan keyin 2019-jıl fevralda ""GPT-2"" shıǵarıldı."
"Created as a direct scale-up of its predecessor, GPT-2 had both its parameter count and dataset size increased by a factor of 10.","Aldınǵısınan tikkeley masshtabta rawajlanǵan, GPT-2-niń parametrler sanı da, maǵlıwmatlar jıynaǵınıń ólshemi de on esege ósti."
"It had 1.5 billion parameters, and was trained on a dataset of 8 million web pages.","Onıń 1,5 milliard parametrleri bar edi hám ol 8 million veb-betten ibarat maǵlıwmatlar jıynaǵında oqıtılǵan."
"In February 2020, Microsoft introduced its Turing Natural Language Generation (T-NLG), which they claimed was ""largest language model ever published at 17 billion parameters.""","2020 jıl fevralda Microsoft korporaciyası óziniń Turing Natural Language Generation (T-NLG) versiyasın usındı, olar 17 milliard parametr menen járiyalanǵan eń úlken til modeli dep málimledi."
"It performed better than any other language model at a variety of tasks, including summarizing texts and answering questions.","Ol tekstlerdi ulıwmalastırıw menen sorawlarǵa juwap beriwdi qosqanda, hár túrli tapsırmalardı orınlawda hár qanday til modeline qaraǵanda jaqsı orınladı."
A sample student essay about pedagogy written by GPT-3,GPT-3 tárepinen jazılǵan pedagogika haqqında studentlik esse úlgisi
"The construct of ""learning styles"" is problematic because it fails to account for the processes through which learning styles are shaped.","Úyreniw stiliniń konstrukciyası mashqalalıq bolıp tabıladı, óytkeni ol oqıtıw stilleriniń qáliplesiw proceslerin itibarǵa almaydı."
Some students might develop a particular learning style because they have had particular experiences.,"Ayırım studentler belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı, óytkeni olardıń belgili bir tájiriybeleri bar."
Others might develop a particular learning style by trying to accommodate to a learning environment that was not well suited to their learning needs.,Basqaları ózleriniń úyreniw mútájliklerine jaqsı sáykes kelmegen úyreniw ortalıǵına beyimlesiwge háreket etiw arqalı belgili bir úyreniw stilin qáliplestire aladı.
"Ultimately, we need to understand the interactions among learning styles and environmental and personal factors, and how these shape how we learn and the kinds of learning we experience.","Aqırǵı jaǵdayda, biz úyreniw stiliniń, ortalıq faktorlardıń hám jeke faktorlardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám olardıń qalay úyreniwimizge hám biz basqarıp atırǵan úyreniw túrlerine qalay tásir etetuǵının túsiniwimiz kerek."
"On May 28, 2020, an arXiv preprint by a group of 31 engineers and researchers at OpenAI described the achievement and development of GPT-3, a third-generation ""state-of-the-art language model"".",2020 jıl 28 mayda OpenAI-degi 31 injener hám izertlewshiler toparı GPT-3-tiń jetiskenliklerin hám rawajlanıwı zamanagóy til modeliniń úshinshi áwladın táriyipleytuǵın arXiv preprintin járiyaladı.
"The team increased the capacity of GPT-3 by over two orders of magnitude from that of its predecessor, GPT-2, making GPT-3 the largest non-sparse language model to date.: 14  Because GPT-3 is structurally similar to its predecessors, its greater accuracy is attributed to its increased capacity and greater number of parameters.","Topar GPT-3-tiń sıyımlılıǵın aldınǵı versiyası, GPT-2-ge qaraǵanda eki esege joqarı arttırdı, bul GPT-3-ti hazirgi waqıttaǵı eń iri siyrek emes til modeline aylandırdı. GPT-3 strukturalıq jaqtan aldınǵısına uqsas bolǵanlıqtan, onıń úlken dálligi onıń joqarı sıyımlılıǵı menen hám parametrlerdiń kóp sanı menen baylanıslı."
"GPT-3's capacity is ten times larger than that of Microsoft's Turing NLG, the next largest NLP model known at the time.","GPT-3 sıyımlılıǵı Microsoft korporaciyasınıń Turing NLG modelinen on ese úlken, bul sol gezde belgili keyingi eń úlken NLP modeli."
"Lambdalabs estimated a hypothetical cost of around $4.6 million US dollars and 355 years to train GPT-3 on a single GPU in 2020,[1] with lower actual training time by using more GPUs in parallel.","Lambdalabs 2020-jıldaǵı jaǵday boyınsha GPT-3-ti jeke GPU-da oqıtıw ushın shama menen 4,6 million AQSH dolları hám 355 jıl jumsalatuǵın shıǵındı bahaladı, parallel túrde kóbirek GPU qollanǵanda haqıyqıy oqıtıw waqtı azıraq."
Sixty percent of the weighted pre-training dataset for GPT-3 comes from a filtered version of Common Crawl consisting of 410 billion byte-pair-encoded tokens.,"GPT-3 ushın ólshengen aldınnan oqıtıw maǵlıwmatlar jıynaǵınıń alpıs procenti 410 milliard bayt-jup kodlanǵan tokenlerdi qamtıytuǵın, Common Crawl filtrlengen versiyasınan ibarat."
"Fuzzy deduplication used Apache Spark's MinHashLSH.  Other sources are 19 billion tokens from WebText2 representing 22% of the weighted total, 12 billion tokens from Books1 representing 8%, 55 billion tokens from Books2 representing 8%, and 3 billion tokens from Wikipedia representing 3%.  GPT-3 was trained on hundreds of billions of words and is also capable of coding in CSS, JSX, and Python, among others.","Onsha kórinbeytuǵın deupkikaciya Apache Spark's MinHashLSH qollandı. Basqa derekler: WebText2-den 19 alınǵan milliard token, bul ólshengen toplamnıń 22%, Books1-den 12 milliard token −88%, Books2-den 55 milliard token - 8% hám Wikipedia-dan 3 milliard token."
"Since GPT-3's training data was all-encompassing, it does not require further training for distinct language tasks.","GPT-3 júzlegen milliard sózler boyınsha oqıtıldı hám basqalar qatarında CSS, JSX hám Python-da kodlawǵa da qábiletli."
The training data contains occasional toxic language and GPT-3 occasionally generates toxic language as a result of mimicking its training data.,"GPT-3 oqıtıw maǵlıwmatları hár tárepleme bolǵanlıqtan, ol hár túrli til tapsırmaları ushın qosımsha oqıtıwdı talap etpeydi."
,Shınıǵıw maǵlıwmatlarında tosınnan toksik (zıyanlı) til bar hám GPT-3 oqıw maǵlıwmatlarına eliklew nátiyjesinde geyde toksik tildi jaratadı.
A study from the University of Washington found that GPT-3 produced toxic language at a toxicity level comparable to the similar natural language processing models of GPT-2 and CTRL.,Vashington universitetiniń izertlewi GPT-3 GPT-2 hám CTRL uqsas tábiyiy tildi qayta islew modelleri menen salıstırılatuǵın toksik dárejede toksik til shıǵaratuǵının anıqladı.
OpenAI has implemented several strategies to limit the amount of toxic language generated by GPT-3.,OpenAI GPT-3 payda etetuǵın toksik tildiń mólsherin sheklew ushın bir neshe strategiyalardı ámelge asırdı.
"As a result, GPT-3 produced less toxic language compared to its predecessor model, GPT-1, although it produced both more generations and a higher toxicity of toxic language compared to CTRL Wiki, a language model trained entirely on Wikipedia data.","Nátiyjesinde GPT-3 burınǵı GPT-1 modeli menen salıstırǵanda az toksik til shıǵardı, degen menen ol tolıǵı menen Wikipedia maǵlıwmatlarında oqıtılatuǵın CTRL Wiki menen salıstırǵanda toksik tildiń kóp áwladları menen toksikligi joqarı boldı."
"On June 11, 2020, OpenAI announced that users could request access to its user-friendly GPT-3 API—a ""machine learning toolset""—to help OpenAI ""explore the strengths and limits"" of this new technology.",2020 jıl 11 iyunda OpenAI paydalanıwshılar OpenAI-ge usı jańa texnologiyanıń kúshleri menen sheklewlerin izertlewge járdemlesiw ushın paydalanıwshıǵa qolaylı GPT-3 API — mashinalıq oqıtıw qurallarınıń jıynaǵına kiriwdi soray alatuǵının járiyaladı.
"The invitation described how this API had a general-purpose ""text in, text out"" interface that can complete almost ""any English language task"", instead of the usual single use-case.","Shaqırıw bul API-de ádettegi bir qollanıw jaǵdayınıń ornına hár qanday inglis tilindegi tapsırmanı derlik orınlay alatuǵın ulıwma maqsetli tekstti kirgiziw, tekst shıǵarıw interfeysi bar ekenin táriyipledi."
"According to one user, who had access to a private early release of the OpenAI GPT-3 API, GPT-3 was ""eerily good"" at writing ""amazingly coherent text"" with only a few simple prompts.","OpenAI GPT-3 API jeke erte shıǵarılımına kirgen bir paydalanıwshınıń aytıwınsha, GPT-3 bir neshe ápiwayı keńesler menen tańqalarlıq úylesimli tekstti jazıwda júdá jaqsı boldı."
In an initial experiment 80 US subjects were asked to judge if short ~200 word articles were written by humans or GPT-3.,"Dáslepki eksperimentte AQSHtıń 80 subyektine qısqa ~200 sózlik maqalanı adamlar yamasa GPT-3 jazǵan ba, sonı anıqlaw soraldı."
"The participants judged correctly 52% of the time, doing only slightly better than random guessing.","Qatnasıwshılar waqıttıń 52% durıs bahaladı, bul tosınnan boljawdan sál ǵana jaqsıraq."
"On November 18, 2021, OpenAI announced that enough safeguards had been implemented that access to its API would be unrestricted.",2021 jıl 18-noyabrde OpenAI API-ge kiriw sheklewsiz bolatuǵınday jetkilikli qáwipsizlik ilajları engizilgenin xabarladı.
OpenAI provided developers with a content moderation tool that helps them abide by OpenAI's content policy.,OpenAI islep shıǵarıwshılarǵa OpenAI kontent siyasatına ámel etiwge járdemlesetuǵın kontentti moderaciyalaw quralı menen támiyinledi.
"On January 27, 2022, OpenAI announced that its newest GPT-3 language models (collectively referred to as InstructGPT) were now the default language model used on their API.",2022 jıl 22 yanvarda OpenAI óziniń eń jańa GPT-3 til modelleri (birge InstructGPT dep ataladı) endi API interfeysinde qollanılatuǵın ádepki til modeli ekenin járiyaladı.
"According to OpenAI, InstructGPT produced content that was better aligned to user intentions by following instructions better, generating fewer made-up facts, and producing somewhat less toxic content.","OpenAI maǵlıwmatları boyınsha, InstructGPT kórsetpelerdi jaqsıraq orınlap, az dúzilgen faktlerdi generaciyalaw hám toksikligi az kontentti shıǵarıw arqalı paydalanıwshı niyetine jaqsıraq sáykeslendirilgen kontentti shıǵardı."
"Because GPT-3 can ""generate news articles which human evaluators have difficulty distinguishing from articles written by humans,"" GPT-3 has the ""potential to advance both the beneficial and harmful applications of language models.""  In their May 28, 2020 paper, the researchers described in detail the potential ""harmful effects of GPT-3"" which include ""misinformation, spam, phishing, abuse of legal and governmental processes, fraudulent academic essay writing and social engineering pretexting"".","GPT-3 adam bahalawshıları adam jazǵan maqalalardan ajıratıwǵa qıynalatuǵın jańalıqlar maqalaların jarata alatuǵınlıqtan, GPT-3 til modelleriniń paydalı hám zıyanlı qosımshaların ilgeriletiw imkaniyatına iye. 2020 jıl 28 maydaǵı maqalasında izertlewshiler jalǵan informaciya, spam, fishing, nızamlı hám húkimetlik proceslerdi teris paydalanıw, jalataylıq akademiyalıq esse jazıw hám sociallıq injenerlik sıltawlardı qamtıytuǵın GPT-3 itimal zıyanlı tásirlerin tolıǵı menen táriyipledi."
The authors draw attention to these dangers to call for research on risk mitigation.,Avtorlar qáwip-qáterdi azaytıw boyınsha izertlewlerge shaqırıw ushın usı qáwiplerge itibar beredi.
GPT-3 is capable of performing zero-shot and few-shot learning (including one-shot).,GPT-3 nollik atıw hám az atıw (sonıń ishinde bir retlik) oqıwdı orınlawǵa qábiletli.
"In June 2022, Almira Osmanovic Thunström wrote that GPT-3 was the primary author on an article on itself, that they had submitted it for publication, and that it had been pre-published while waiting for completion of its review.","2022 jıl iyunda Almira Osmanovich Tunstrem GPT-3 ózi tuwralı maqalanıń tiykarǵı avtorı ekenin, olar onı járiyalawǵa usınǵanın hám onıń sholıwınıń juwmaqlanıwın kútiw waqtında aldınnan járiyalanǵanın jazdı."
"There are many models in the GPT-3 family, some serving different purposes than others.","GPT-3 shańaraǵında kóplegen modeller bar, olardıń ayırımları basqalarǵa qaraǵanda hár túrli maqsetlerge xızmet etedi."
"In the initial research paper published by OpenAI, they mentioned 8 different sizes of the main GPT-3 model:",OpenAI tárepinen járiyalanǵan dáslepki izertlew maqalasında olardıń tiykarǵı GPT-3 modeliniń 8 túrli ólshemderi bar ekenligi aytılǵan:
"Half of the models are accessible through the API, namely GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B and GPT-3-175b, which are referred to as ada, babbage, curie and davinci respectively.","Modellerdiń yarımına API arqalı qoljetimli boladı, atap aytqanda GPT-3-medium, GPT-3-xl, GPT-3-6.7B hám GPT-3-175b, olardı sáykesinshe ada, babbage, curie hám davinci dep atadı."
"While the size of the API models was not originally disclosed by OpenAI, EleutherAI announced the mapping between model sizes and API names in May 2021.[1] These model sizes were later confirmed by OpenAI, but the sizes of subsequent models have not been disclosed.","API úlgileriniń ólshemin OpenAI dáslebinde ashpaǵanı menen, EleutherAI model ólshemleri menen API atları arasındaǵı salıstırıwdı 2021 jıl mayda járiyaladı. Bul model ólshemlerin keyin OpenAI bunı tastıyıqladı, biraq keyingi modellerdiń ólshemleri ashılǵan joq."
Generative Pre-trained Transformer 3.5 (GPT-3.5) is a sub class of GPT-3 Models created by OpenAI in 2022.,Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 3.5 (GPT-3.5) – 2022 jılı OpenAI tárepinen jaratılǵan GPT-3 modelleriniń kishi klası.
"On March 15, 2022, OpenAI made available new versions of GPT-3 and Codex in its API with edit and insert capabilities under the names ""text-davinci-002"" and ""code-davinci-002"".","2022 jıl 15 martta OpenAI ""text-davinci-002"" hám ""code-davinci-002"" atları menen redaktorlaw hám ornatıw imkaniyatları bar API-de GPT-3 hám Codex-tiń jańa versiyaların qoljetimli etti."
These models were described as more capable than previous versions and were trained on data up to June 2021.,Bul modeller aldınǵı versiyalardan kóbirek qábiletli dep táriyipledi hám 2021 jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtıldı.
"On November 28, 2022, OpenAI introduced text-davinci-003.",2022 jıl 28 noyabrde OpenAI text-davinci-003-ti usındı.
"On November 30, 2022, OpenAI began referring to these models as belonging to the ""GPT-3.5"" series, and released ChatGPT, which was fine-tuned from a model in the GPT-3.5 series.",2022 jıl 30 noyabrde OpenAI bul modellerdi GPT-3.5 seriyasına tiyisli dep ayta basladı hám GPT-3.5 seriyasındaǵı model boyınsha dál sazlanǵan ChatGPT-di shıǵardı.
OpenAI does not include GPT-3.5 in GPT-3.,OpenAI GPT-3-ke GPT-3.5-ti qospaydı.
"On April 10, 2023, OpenAI introduced a new variant of its GPT-3.5 series model, known as GPT-3.5 with Browsing (ALPHA).",2023 jıl 10 aprelde OpenAI GPT-3.5 seriyası modeliniń GPT-3.5 Browsing (ALPHA) dep atalǵan jańa variyantın usındı.
"This updated model was described to build upon the capabilities of its predecessors ""text-davinci-002"" and ""code-davinci-002"".","Bul jańalanǵan model óziniń aldınǵı ""text-davinci-002"" hám ""code-davinci-002"" modelleriniń imkaniyatlarına tiykarlanǵan dep táriyipledi."
The GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model incorporated the ability to access and browse online information.,GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli onlayn informaciyaǵa kiriw hám sholıw imkaniyatın qosıp aldı.
This has led to more accurate and up-to-date responses to user queries.,Bul paydalanıwshı sorawlarına kóbirek dál hám jańalanǵan juwaplar beriwge alıp keldi.
"The GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model has been trained on data up to September 2021, giving it more information compared to previous GPT-3.5 models, which were trained on data up until June 2021.","GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli 2021 jıl sentyabrge shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan, bul onıń 2021 jıl iyunǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha oqıtılǵan aldınǵı GPT-3.5 modellerine qaraǵanda kóbirek informaciyaǵa beredi."
The model attempted to provide developers and users with an advanced natural language processing tool that can effectively retrieve and synthesize online information.,Model islep shıǵarıwshılar menen paydalanıwshılarǵa onlayn informaciyanı ónimli alıw hám sintezley alatuǵın jetilistirilgen tábiyiy tildi qayta islew quralın usınıwǵa háreket etti.
"To enable browsing capabilities, OpenAI implemented a new API that allows the GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model to access selected online resources during operation.","Sholıw imkaniyatların ámelge asırıw ushın, OpenAI GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modeli jumıs waqtında tańlanǵan onlayn resurslarǵa kiriwge imkaniyat beretuǵın jańa API engizdi."
"This feature allows users to ask questions or request information with the expectation that the model will deliver updated, accurate, and relevant answers based on the latest online sources available to it.","Bul imkaniyat paydalanıwshılarǵa sorawlar beriwge yamasa model oǵan qoljetimli eń sońǵı onlayn dereklerge tiykarlanǵan jańalanǵan, dál hám sáykes juwaplardı beredi dep kútiw arqalı informaciya sorawǵa imkaniyat beredi."
"On April 27, 2023, OpenAI made the GPT-3.5 with Browsing (ALPHA) model publicly available to GPT Plus users.",2023 jıl 27 aprelde OpenAI GPT Plus paydalanıwshıları ushın GPT-3.5 Browsing (ALPHA) modelin hámmege qoljetimli etti.
This allowed more people to access to its new features.,Bul kóbirek adamlardıń jańa imkaniyatlarǵa erisiwine imkaniyat berdi.
"Generative Pre-trained Transformer 4 (GPT-4) is a multimodal large language model created by OpenAI, and the fourth in its series of GPT foundation models.",Generativ Aldınnan Tayarlanǵan Transformator 4 (GPT-4) — OpenAI tárepinen jaratılǵan hám GPT negizgi modelleriniń seriyasınıń tórtinshisi bolǵan multimodal úlken til modeli.
"It was launched on March 14, 2023, and made publicly available via the paid chatbot product ChatGPT Plus, via OpenAI's API, and via the free chatbot Microsoft Copilot.","Ol 2023-jıl 14 martta iske qosıldı hám OpenAI API arqalı, biypul chatbot ónimi Microsoft Copilot hám pul tólenetuǵın chatbot ChatGPT Plus arqalı hámmege qoljetimli boldı."
"As a transformer-based model, GPT-4 uses a paradigm where pre-training using both public data and ""data licensed from third-party providers"" is used to predict the next token.","Transformatorǵa tiykarlanǵan model retinde, GPT-4 keyingi tokendi boljaw ushın úshinshi tárep provayderlerinden licenziyalanǵan maǵlıwmatlar menen birgelikte, hámmege ashıq maǵlıwmatlardan paydalanatuǵın aldınnan oqıtıwdı qollanatuǵın paradigmaǵa súyenedi."
"After this step, the model was then fine-tuned with reinforcement learning feedback from humans and AI for human alignment and policy compliance.","Bul basqıshdan keyin, model adamlar menen JI tárepinen berilgen kúsheytilgen oqıtıw keri baylanısları menen adam sáykesligi hám siyasatqa sáykesligi ushın dál sazlandı."
"Observers reported that the iteration of ChatGPT using GPT-4 was an improvement on the previous iteration based on GPT-3.5, with the caveat that GPT-4 retains some of the problems with earlier revisions.","Baqlawshılar GPT-4-ti qollanıw arqalı ChatGPT-diń iteraciyası GPT-3.5 tiykarındaǵı aldınǵı iteraciyanıń jaqsılanıwı boldı, usı ret GPT-4 aldınǵı redaktorlardaǵı ayırım máselelerdi saqlaydı degen eskertiw bar."
"GPT-4, equipped with vision capabilities (GPT-4V), is capable of taking images as input on ChatGPT.",Kóriw imkaniyatı menen (GPT-4V) úskenelengen GPT-4 ChatGPT-ge kiris retinde súwretlerdi qabıllawǵa uqıplı.
"OpenAI has declined to reveal various technical details and statistics about GPT-4, such as the precise size of the model.","OpenAI GPT-4 tuwralı hár túrli texnikalıq maǵlıwmatlar menen statistikanı, mısalı modeldiń anıq ólshemin ashıwdan basladı."
"OpenAI introduced the first GPT model (GPT-1) in 2018, publishing a paper called ""Improving Language Understanding by Generative Pre-Training.""","OpenAI 2018 jılı birinshi GPT modelin (GPT-1) tanıstırıp, Generativ aldınnan oqıtıw arqalı tildi túsiniwdi jaqsılaw atlı maqalanı járiyaladı."
It was based on the transformer architecture and trained on a large corpus of books.,Ol transformator arxitekturasına tiykarlanǵan hám kitaplardıń úlken korpusında oqıtıldı.
"The next year, they introduced GPT-2, a larger model that could generate coherent text.","Keyingi jılı olar GPT-2 modelin usındı, ol kogerent tekst jarata aladı."
"In 2020, they introduced GPT-3, a model with over 100 times as many parameters as GPT-2, that could perform various tasks with few examples.","2020 jılı olar GPT-2 den 100 ese kóp parametri bar GPT-3 modelin usındı, ol hár túrli tapsırmalardı bir neshe mısallar menen orınlay aladı."
"GPT-3 was further improved into GPT-3.5, which was used to create the chatbot product ChatGPT.","GPT-3 onnan keyin GPT-3.5-ke jetilistirildi, ol ChatGPT chatbot ónimin jaratıw ushın paydalanıldı."
"Rumors claim that GPT-4 has 1.76 trillion parameters, which was first estimated by the speed it was running and by George Hotz.","Mısh-mıshlar GPT-4-tiń 1.76 trillion parametrge iye ekenin aytadı, onı dáslep onıń jumıs islew tezligi menen Djordj Xoc bahaladı."
"OpenAI stated that GPT-4 is ""more reliable, creative, and able to handle much more nuanced instructions than GPT-3.5.""","OpenAI GPT-4 isenimli, kreativ hám GPT-3.5-ke qaraǵanda álleqayda tolıq kórsetpelerdi qayta islewge uqıqplı ekenin ayttı."
"They produced two versions of GPT-4, with context windows of 8,192 and 32,768 tokens, a significant improvement over GPT-3.5 and GPT-3, which were limited to 4,096 and 2,049 tokens respectively.","Olar GPT-4-tiń eki versiyasın shıǵardı, kontekstli aynaları 8,192 hám 32,768 tokenleri bar, GPT-3.5 hám, GPT-3-ten aytarlıqtay jaqsılandı, olar sáykesinshe 4,096 hám 2,049 tokenler menen sheklendi."
"Some of the capabilities of GPT-4 were predicted by OpenAI before training it, although other capabilities remained hard to predict due to breaks in downstream scaling laws.","GPT-4 múmkinshilikleriniń geybirin OpenAI onı shınıqtırıwdan aldın boljadı, degen menen basqa imkaniyatlardı tómengi aǵımdaǵı masshtablaw nızamlarındaǵı úzilislerge baylanıslı boljaw qıyın bolıp qaldı."
"Unlike its predecessors, GPT-4 is a multimodal model: it can take images as well as text as input; this gives it the ability to describe the humor in unusual images, summarize text from screenshots, and answer exam questions that contain diagrams.","Aldınǵı modellerden ayırmashılıǵı, GPT-4 multimodal model bolıp tabıladı: ol kirgiziw retinde tekst penen qatar súwretlerdi de qabıllay aladı; bul oǵan ádetten tıs súwretlerdi yumordı táriyiplewge, skrinshotlardaǵı tekstti ulıwmalastırıwǵa hám diagrammaları bar imtixan sorawlarına juwap beriwge imkaniyat beredi."
"It can now interact with users through spoken words and respond to images, allowing for more natural conversations and the ability to provide suggestions or answers based on photo uploads.","Ol endi paydalanıwshılar menen awızsha sózler arqalı óz-ara háreketlese aladı hám súwretlerge juwap bere aladı, bul tábiyiy sóylesiwge hám fotosúwretlerdi júklep salıw tiykarında usınıslar yamasa juwap beriwge imkaniyat beredi."
"To gain further control over GPT-4, OpenAI introduced the ""system message"", a directive in natural language given to GPT-4 in order to specify its tone of voice and task.","GPT-4-ti jáne de baqlawǵa alıw ushın OpenAI sistema xabarın engizdi, ol GPT-4-ke beriletuǵın tábiyiy tildegi kórsetpe bolıp, onıń dawıs tonın hám wazıypasın anıqlawǵa imkaniyat beredi."
"For example, the system message can instruct the model to ""be a Shakespearean pirate"", in which case it will respond in rhyming, Shakespearean prose, or request it to ""always write the output of [its] response in JSON"", in which case the model will do so, adding keys and values as it sees fit to match the structure of its reply.","Mısalı, sistema xabarında modelge Shekspir qaraqshı bolıw tuwralı kórsetpe bere aladı, bul jaǵdayda ol rifmalıq, Shekspir prozası menen juwap beredi yamasa onnan bárqulla [onıń] juwabın JSON formatında jazıń dep sorawǵa boladı, onda model juwap strukturasına sáykes keliw ushın giltler hám mánislerdi qosadı."
"In the examples provided by OpenAI, GPT-4 refused to deviate from its system message despite requests to do otherwise by the user during the conversation.","OpenAI tárepinen berilgen mısallarda GPT-4 sóylesiw waqtında paydalanıwshı tárepinen basqa usıl menen ámelge asırıw sorawlarına qaramastan, óziniń sistema xabarınan shetke shıǵıwdan bas tarttı."
"When instructed to do so, GPT-4 can interact with external interfaces.","Kórsetpe berilgende, GPT-4 sırtqı interfeysler menen háreketlese aladı."
"For example, the model could be instructed to enclose a query within <search></search> tags to perform a web search, the result of which would be inserted into the model's prompt to allow it to form a response.","Mısalı, modelge veb-izlewdi orınlaw ushın <search></search> tegleriniń ishine sorawdı qosıwǵa kórsetpe beriliwi múmkin, onıń nátiyjesi juwap qáliplestiriwge múmkinshilik beriw ushın model sorawına ornatıladı."
"This allows the model to perform tasks beyond its normal text-prediction capabilities, such as using APIs, generating images, and accessing and summarizing webpages.","Bul modelge API interfeyslerin paydalanıw, súwretlerdi jaratıw hám veb-betlerge kiriw hám juwmaqlaw sıyaqlı ápiwayı tekstti boljaw imkaniyatlarınan tıs tapsırmalardı orınlawǵa imkaniyat beredi."
"A 2023 article in Nature stated programmers have found GPT-4 useful for assisting in coding tasks (despite its propensity for error), such as finding errors in existing code and suggesting optimizations to improve performance.","2023 jılı Nature jurnalında járiyalanǵan maqalasında baǵdarlamashılar GPT-4-ti kodlaw tapsırmalarına (qáte beyimliligine qaramastan) járdemlesiw ushın paydalı dep taptı, mısalı bar kodtaǵı qátelerdi tabıw hám ónimlilikti jaqsılaw ushın optimallastırıwdı usınıw."
"The article quoted a biophysicist who found that the time he required to port one of his programs from MATLAB to Python went down from days to ""an hour or so"".",Maqalada óziniń baǵdarlamasınıń birin MATLAB-tan Python-ǵa kóshiriw ushın kerekli waqıt kúnlerden bir saatqa yamasa onnan da kóp qısqarǵanın anıqlaǵan biofiziktiń sózi keltirilgen.
"On a test of 89 security scenarios, GPT-4 produced code vulnerable to SQL injection attacks 5% of the time, an improvement over GitHub Copilot from the year 2021, which produced vulnerabilities 40% of the time.","89 qáwipsizlik scenariyin testlew gezinde GPT-4 5% waqtında SQL inyekciyalıq hújimlerine hálsiz kodtı shıǵardı, bul 2021 jıldan baslap GitHub Copilot penen salıstırǵanda jaqsılaw, bul waqıttıń 40% hálsizlikti payda etti."
"In November 2023, OpenAI announced the GPT-4 Turbo and GPT-4 Turbo with Vision model, which features a 128K context window and significantly cheaper pricing.","2023 jıl noyabrde OpenAI GPT-4 Turbo hám GPT-4 Turbo with Vision modellerin járiyaladı, ol 128K kontekstli aynası bar hám aytarlıqtay arzan baha menen ózgeshelenedi."
"Vicki Ree Principal (born January 3, 1950), later known as Victoria Principal, is an American actress, producer, entrepreneur, and author, best known for her role as Pamela Barnes Ewing on the American primetime television soap opera series Dallas.","Vikki Ri Principal (1950 jılı 3 yanvarda tuwılǵan), keyinirek Viktoriya Principal degen at penen belgili, amerikalı aktrisa, prodyuser, isbilermen hám avtor, amerikalı Dallas teleserialındaǵı Pamela Parns Yuing roli menen ataqlı."
"She spent nine years on the long-running series, leaving in 1987.","Ol uzaq waqıt dawam etken serialǵa toǵız jıl jumsap, 1987 jılı ketip qaldı."
"Afterwards, she opened her own production company, Victoria Principal Productions, focusing mostly on television films.",Sonnan keyin ol negizinen telefilmlerge baǵdarlanǵan Victoria Principal Productions atlı jeke prodyuserlik kompaniyasın ashtı.
"In the mid-1980s, she became interested in natural beauty therapies, and in 1989, she created an eponymous line of skincare products, Principal Secret.","1980 jıllardıń ortasında ol tábiyiy sulıwlıq terapiyasına qızıǵıwshılıq bildirdi, al 1989 jılı ol Tiykarǵı qupıya terini kútiw ónimleriniń sol attaǵı tarmaǵın jarattı."
"Principal became a best-selling author, writing three books about beauty, skincare, fitness, well-being, and health: The Body Principal (1983), The Beauty Principal (1984), and The Diet Principal (1987).","Principal sulıwlıq, teri kútimi, fitnes, iygilikli hám densawlıq tuwralı úsh kitap jazıp, eń kóp satılatuǵın avtor boldı: The Body Principal (1983), The Beauty Principal (1984) hám The Diet Principal (1987)."
"In the 2000s, she wrote a fourth book, Living Principal (2001).",2000-jılları ol Living Principal (2001) tórtinshi kitabın jazdı.
She is also a two-time Golden Globe Award nominee.,Ol sonday-aq eki márte Altın globus sıylıǵına talaban.
"Vicki Ree Principal was born on January 3, 1950 in Fukuoka, Japan, the elder daughter of United States Air Force sergeant Victor Rocco Principal and Bertha Ree Principal (née Veal).","Viktoriya Ri Principal 1950-jıl 3 yanvarda Yaponiyanıń Fukuoka qalasında tuwıldı, ol Amerika Qurama Shtatlarınıń Áskeriy Hawa Kúshteri serjanti Viktor Rokko Principal menen Berta Ri Principal (qızlıq familiyası Vyl) shansharaǵınıń úlken qızı edi."
She spent her first three months of life in Japan.,Ol óziniń birinshi úsh aylıq ómirin Yaponiyada ótkerdi.
"Because her father was in the U.S. military, the family moved often.","Ákesi AQSH áskerinde jumıs islegenligi sebepli, shańaraǵı kóbinese kóship júrdi."
"She grew up in London, Puerto Rico, Florida, Massachusetts, and Georgia, among other places.","Ol London, Puerto-Riko, Florida, Massachusets hám Djordjiyada hám basqa jerlerde ósti."
"She attended 17 different schools, including the Royal Ballet School while her family was stationed in England.","Ol 17 túrli mektepte oqıdı, onıń ishinde onıń shańaraǵı Angliyada bolǵanda Korollik balet mektebi."
"Principal began her career in TV commercials, appearing in her first at age 5.","Principal óziniń karyerasın televidenie reklamalarında basladı, ol 5 jasında birinshi ret payda boldı."
"After graduating from South Dade Senior High School in 1968, she enrolled at Miami–Dade Community College, intending to study medicine.","1968 jılı South Dade orta mektebin pitkergennen keyin, ol medicinalıq bilim alıw ushın Mayami-Dade jámiyetlik kolledjine kirdi."
"However, months before completing her first year of studies, she was seriously injured in a car crash while driving home from the library.","Degen menen, oqıwınıń birinshi kursın tamamlawǵa bir neshe ay qalǵanda, ol kitapxanadan úyine qaytıp baratırǵanda avtomobil apatına ushırap, awır jaraqat aldı."
The other driver was convicted of drunk driving and served jail time.,Basqa transport basqarıwshısı más jaǵdayında kólik aydaǵanı ushın ayıplanǵan hám túrmege jatqızılǵan.
Principal spent months in recovery and was faced with the prospect of having to retake her first year of studies.,Principal bir neshe ayǵa shekem emlewxanada boldı hám oqıwınıń birinshi jılın qaytadan ótiw zárúrligine ushıradı.
"After serious introspection, she drastically changed course by moving to New York City to pursue acting, and shortly thereafter to Europe.","Qatań introspekciyadan keyin ol aktyorlıq sheberlik penen shuǵıllanıw ushın Nyu York qalasına, sonnan keyin kóp uzamay Evropaǵa kóship, jolın tolıǵı menen ózgertti."
"She studied privately with Jean Scott (professor at the Royal Academy of Dramatic Art) in London, and in 1971 moved to Los Angeles. In 1971, Principal moved to Los Angeles, California.","Ol Londondaǵı Jan Skot penen (korollik dramalıq kórkem óner akademiyasınıń professorı) jeke oqıdı hám 1971 jılı Los-Andjeleske kóshti. 1971 jılı Principal Los-Anjeleske, Kaliforniyaǵa kóshti."
"She won her first film role as Marie Elena, a Mexican mistress, in John Huston's The Life and Times of Judge Roy Bean (1972) (opposite Paul Newman), for which she earned a Golden Globe nomination as Most Promising Newcomer. On the basis of the positive response to Principal's acting work, her role was enlarged by writer John Milius.","Ol Djon Xyustonnıń Sudya Roy Binniń ómiri menen waqıtı filminde (1972) (Pol Nyumaǵa qarama-qarsı) meksikalı xojayın Mari Elena retindegi dáslepki film rólin jeńip aldı, ol ushın Eń perspektivalı jańadan kelgen oyınshı retinde Altın globus nominaciyasın jeńip aldı."
"During this period, Warren Cowan flew in, introduced himself to Principal, and offered to represent her free-of-charge for the next year.",Principaldıń aktyorlıq jumısına unamlı reakciyanıń negizinde onıń rolin jazıwshı Djon Milius keńeytti.
"She went to Arizona as an unknown; when she returned to Los Angeles three months later, the commercial flight she was on was greeted by paparazzi.",
"She then had a starring role in the risqué comedy film The Naked Ape (1973), which was co-financed by Hugh Hefner, the founder and publisher of Playboy magazine.",
She appeared nude in the September 1973 issue of Playboy to promote the film.,
"However, the film failed at the box office, which was a disappointment to her.",
"Principal and George Peppard, c. 1970","Principal hám Djordj Peppard, 1970 j."
"In 1974, she was cast in the blockbuster disaster film Earthquake.",1974 jılı ol Jer silkinisi blokbaster filmine tústi.
"Principal won the supporting role of Rosa Amici, beating out both Susan Sarandon and Kay Lenz for the part.","Tiykarǵı rol ushın Syuzan Sarandon menen Key Lencti jeńip, Roza Amichi rolin jeńip aldı."
"Prior to her third callback audition, she opted to cut her then waist-length brown hair, dye it black, and have it styled into an Afro. Director Mark Robson was stunned, but impressed by Principal's risky transformation and dedication to look closer to the character.","Úshinshi ret qayta shaqırıw tınlawınıń aldında ol óziniń sol gezdegi belindegi qońır shashların qıyıp, qara túske boyap, afro stilinde sánlewdi tańladı.Rejissyor Mark Robson hayran qaldı, biraq Principaldıń táwekel túrlendiriwine hám qaharmanǵa jaqınıraq qarawǵa berilgenligine hayran qaldı."
The film went on to become one of the era's highest-grossing films and received four Academy Award nominations and two Golden Globe nominations.,Film sol dáwirdegi eń kóp tabıs ákelgen filmlerdiń birine aylandı hám Oskar sıylıǵınıń tórt nominaciyasın hám eki Altın globus nominaciyasın aldı.
"She continued to act in lesser-known films such as I Will, I Will... for Now and Vigilante Force.","Ol azıraq ataqlı filmlerde oynawdı dawam etti, mısalı I Will, I Will... for Now hám Vigilante Force."
Principal signed a three-picture deal with Brute Productions.,Principal Brute Productions penen úsh filmge shártnamaǵa qol qoydı.
"Behind the scenes, transition, and return to acting","Saxna artında, almasıw hám aktyorlik ónerge qaytıw"
"Principal decided to leave acting and became a Hollywood talent agent and booking agent, which was her profession from 1975 to late 1977.","Principal aktyorlıq ónerdi taslap, 1975 jıldan 1977 jıldıń ayaǵına shekem onıń qánigeligi bolǵan Gollivudlı talant agenti hám bronlaw agenti boldı."
"She then had ambitions to study at law school and would support herself if needed through small acting roles on television and film, so as to fund her future college tuition.",Sonnan keyin ol yuridika fakultetinde oqıwdı ármanladı hám kerek bolǵan jaǵdayda onıń keleshek kolledjdegi oqıwın qarjılandırıw ushın televideniye menen kinodaǵı kishi aktyorlıq roller arqalı ózin támiyinledi.
"In 1976, she returned to her character in Earthquake by shooting additional scenes to expand the running time of the original picture for the broadcast premiere of that film, and in 1977, she made a guest appearance on the pilot of the television series Fantasy Island which aired on the ABC network, and in the 1977 television film The Night They Took Miss Beautiful on the NBC network.","1976 jılı ol Jer silkiniwi filmindegi qaharmanǵa qayttı, bul filmniń premyerası ushın original kartinanıń jumıs waqıtın keńeytiw ushın qosımsha kórinisler túsiriw arqalı, al 1977 jılı ol Qıyal atawı teleserialınıń ushıwshısında qonaqta boldı. ABS tarmaǵında hám 1977 jılı NBC tarmaǵındaǵı Sulıw arıwdı olar alǵan tún telefilminde kórsetildi."
"The urge to return to acting came when television producer Aaron Spelling offered Principal a role in the pilot of his television series Fantasy Island, which she accepted.",Aktyorlıq ónerge qaytıwǵa umtılıwı televideniye prodyuseri Aaron Spelling Principalǵa Qıyal Atawı teleserialında rol oynawdı usınǵanda payda boldı hám ol bunı qabıl etti.
Interpreters,Interpretatorlar
Interpreter programs function by interpreting high-level code into machine useable code while simultaneously executing the instructions line by line.,"Interpretator programmaları bir waqıtta kórsetpelerdi qatar boyınsha orınlap, joqarı dárejeli kodtı mashinada qollanatuǵın kodqa interpretaciyalaw arqalı jumıs isleydi."
"Unlike compilers, interpreters do not need to compile the code prior to executing the instructions.","Kompilyatorlardan ayırmashılıǵı, interpretatorlar kórsetpelerdi orınlamastan aldın, kodtı kompilyaciyalaw shárt emes."
The translation and execution process are done simultaneously and is interrupted in the event of an error in the program.,Awdarıw hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanadı hám programmada qáte payda bolǵan jaǵdayda toqtatıladı.
The use of an interpreter allows developers to test and modify code in real-time.,Interpretatordı paydalanıw baǵdarlamashılarǵa anıq waqıt rejiminde kodtı testlewge hám ózgertiwge imkaniyat beredi.
It makes the debugging process easier as well as aids in making more efficient code.,"Bul otladka procesin ańsatlastıradı, sonıń menen qatar ónimlirek kodtı jaratıwǵa járdemlesedi."
"Since the translation and execution process is done simultaneously, the execution time for interpreter programs is substantial.","Awdarma hám orınlaw procesi bir waqıtta orınlanatuǵınlıqtan, interpretatorda programmanıń orınlanıw waqtı aytarlıqtay."
There are clear benefits when translating high-level code with an interpreter.,Translyator menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciyalawdıń ayqın artıqmashıları bar.
"Since object code is not created in the interpretation process, less memory is required for the code.","Interpretaciya procesinde obyekt kodı jaratılmaǵanlıqtan, kod ushın az yad talap etiledi."
Interpreter languages do not create machine-specific code and can be executed on any type of machine.,Interpretator tilleri mashinaǵa arnalǵan kodtı jaratpaydı hám hár qanday tiptegi mashinada orınlanıwı múmkin.
The development and debugging process is typically quicker due to less complexity and it has more flexibility.,"Islep shıǵıw hám otladka procesiniń quramalılıǵı az bolǵanlıqtan, ádette tezirek hám onıń iykemliligi joqarı."
There are clear disadvantages when translating high-level code with an interpreter.,Awdarmashı menen joqarı dárejeli kodtı interpretaciya etiwde anıq kemshilikler bar.
Programs require that an interpreter is installed on the machine in order to run and interpret it.,Programmalardı iske túsiriw hám interpretaciyalaw ushın mashinada awdarmashı ornatılıwın talap etedi.
The execution time of the program is slower than a compiler.,Programmanıń orınlaw waqtı kompilyatorǵa qaraǵanda ásten.
Some notable programming languages that utilize interpreters include:,Interpretatorlardı paydalanatuǵın ayırım ataqlı programmalastırıw tillerine mınalar kiredi:
Assemblers,Assemblerler
An assembler program functions by converting low-level assembly code into a conventional machine code that is readable by the CPU.,Assembler tiliniń programması tómen dárejeli islep shıǵıw kodın oraylıq processor oqıy alatuǵın ápiwayı mashina kodına aylandırıw arqalı jumıs isleydi.
"The purpose of assembly language, like other coding languages, is to make the programming process more user-friendly than programming in machine language.","Assembler tiliniń maqseti, basqa kodlaw tilleri sıyaqlı mashina tiline programmalastırıwǵa qaraǵanda, programmalastırıw procesin paydalanıwshıǵa qolaylı etiw."
"Assembler languages utilize mnemonic devices and symbolic addresses to differentiate between opcode, operands, and specific memory addresses.","Assembler tilleri operaciyalıq kodtı, operandlardı hám anıq yad adreslerin ajıratıw ushın mnemonikalıq qurılmalar menen simvollı adreslerdi paydalanadı."
"Many of these components are not easily readable by humans and therefore mnemonics, symbols, and labels make the code decipherable.","Bul komponentlerdiń kópshiligin adamlar ańsat oqıy almaydı, sonlıqtan mnemotexnika, simvollar hám belgiler kodtı deshifrlawǵa imkaniyat beredi."
The assembler works by processing code one line at a time and then moves on to the next instruction.,"Assembler kodtı bir waqıtta bir qatardı qayta islew arqalı jumıs isleydi, sonnan keyin keyingi kórsetpege ótedi."
"To eliminate issues that occur due to addressing locations, the translation process known as assembly is typically done in a two-pass process.",Orınlardı sheshiwge baylanıslı payda bolatuǵın máselelerdi sheshiw ushın qurastırıw dep atalatuǵın awdarma procesi ádette eki basqıshlı proceste orınlanadı.
The first pass of assembly is done in order to identify binary addresses that correspond to the symbolic names.,Simvollı atlarǵa sáykes keletuǵın ekilik adreslerdi anıqlaw ushın qurastırıwdıń birinshi ótiwi orınlanadı.
This is essential in order to guide pass two which is the line-by-line translation into machine language.,Bul mashina tiline bir qatardı awdarıw bolıp tabılatuǵın eki ótiwdi baǵdarlaw ushın júdá zárúr.
Commonly used assemblers include:,Jiyi qollanılatuǵın assemblerlerge tómendegiler kiredi:
x86 assembly languages (used in Intel and AMD processors),x86 assembler tilleri (intel hám AMD processorlarında qollanıladı)
ARM assembly language (used in mobile devices),ARM assembler tili (mobil qurılmalarda qollanıladı)
MIPS assembly language (used in gaming consoles),MIPS assembler tili (oyın konsollarında qollanıladı)
PowerPC assembly language,PowerPC assembler tili
LC-3 assembly language (used primarily in education to program the LC-3 computer),LC-3 assembler tili (tiykarınan bilimlendiriwde hám LC-3 kompyuterin programmalastırıwda qollanıladı)
Low-level programming language,Tómen dárejeli programmalastırıw tili
A low-level programming language is a programming language that provides little or no abstraction from a computer's instruction set architecture; commands or functions in the language are structurally similar to a processor's instructions.,Tómen dárejeli programmalastırıw tili − kompyuterdiń komandalar jıynaǵınıń arxitekturasınan abstrakciyalawdı az yamasa ulıwma támiyinleytuǵın programmalastırıw tili; tildegi komandalar yamasa funkciyalar strukturalıq jaǵınan processordıń kórsetpelerine uqsas.
"Generally, this refers to either machine code or assembly language.",Ádette bul mashina tili yamasa assembler tiline tiyisli.
"Because of the low (hence the word) abstraction between the language and machine language, low-level languages are sometimes described as being ""close to the hardware"".","Til menen mashina tili arasındaǵı abstrakciyanıń tómenligi (demek sóz) bolǵanlıqtan, tómen dárejeli tiller geyde apparatlıq qurallarǵa jaqın dep táriyiplenedi."
"Programs written in low-level languages tend to be relatively non-portable, due to being optimized for a certain type of system architecture.","Tómen dárejeli tillerde jazılǵan programmalar sistema arxitekturasınıń belgili bir túrine optimallastırılǵanlıqtan, salıstırmalı túrde portativ emes boladı."
Low-level languages can convert to machine code without a compiler or interpreter—second-generation programming languages use a simpler processor called an assembler—and the resulting code runs directly on the processor.,Tómen dárejeli tiller kompilyatorsız yamasa interpretatorsız mashina tiline túrlendire aladı − ekinshi áwlad programmalastırıw tilleri assembler dep atalatuǵın ápiwayı processordı paydalanadı hám alınǵan kod tikkeley processorda jumıs isleydi.
"A program written in a low-level language can be made to run very quickly, with a small memory footprint.",Tómen dárejeli tilde jazılǵan programmanı yad kóleminiń azlıǵı menen júdá tez orınlawǵa boladı.
An equivalent program in a high-level language can be less efficient and use more memory.,Joqarı dárejeli tildegi ekvivalent programmanıń ónimliligi tómen bolıwı hám yadtı kóbirek paydalanıwı múmkin.
"Low-level languages are simple, but considered difficult to use, due to numerous technical details that the programmer must remember.","Tómen dárejeli tiller ápiwayı, biraq baǵdarlamashı este saqlawı kerek kóplegen texnikalıq anıqlamalarǵa baylanıslı paydalanıw qıyın bolıp esaplanadı."
"By comparison, a high-level programming language isolates execution semantics of a computer architecture from the specification of the program, which simplifies development.","Salıstırıw ushın, joqarı dárejeli programmalastırıw tili kompyuter arxitekturasınıń orınlanıw semantikasın programmanıń specifikaciyasınan izolyaciyalaydı, bul qayta islewdi ańsatlastıradı."
Machine code is the form in which code that can be directly executed is stored on a computer.,Mashina kodı − kompyuterde tikkeley orınlanatuǵın kod saqlanatuǵın forma.
"It consists of machine language instructions, stored in memory, that perform operations such as moving values in and out of memory locations, arithmetic and boolean logic, and testing values and, based on the test, either executing the next instruction in memory or executing an instruction at another location.","Ol yadta saqlanatuǵın, mánislerdi yad orınlarına jıljıtıw, arifmetikalıq hám logikalıq logika mánislerin testten ótkeriw sıyaqlı operaciyalardı orınlaytuǵın hámde test tiykarında yadtaǵı keyingi kórsetpeni orınlaw yamasa basqa orında kórsetpe beriw."
Machine code is usually stored in memory as binary data.,Mashina kodı ádette yadta ekilik maǵlıwmatlar retinde saqlanadı.
"Programmers almost never write programs directly in machine code; instead, they write code in assembly language or higher-level programming languages.",Baǵdarlamashılar programmalardı heshqashan derlik mashinalıq kodta jazbaydı; onıń ornına olar assembler tilinde yamasa joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde kod jazadı.
"Although few programs are written in machine languages, programmers often become adept at reading it through working with core dumps or debugging from the front panel.","Mashina tillerinde bir neshe programmalar jazılǵanı menen, baǵdarlamashılar kóbinese tiykarǵı yad dampı menen jumıs islew yamasa aldınǵı panelden otladka arqalı onı oqıwǵa sheber."
"Example of a function in hexadecimal representation of x86-64 machine code to calculate the nth Fibonacci number, with each line corresponding to one instruction:",Hárbir qatar bir kórsetpege sáykes keletuǵın n-Fibonachchi sanın esaplaw ushın x86-64 mashina kodınıń on altılıq kórinistegi funkciyasına mısal:
Assembly language,Assembler tili
Second-generation languages provide one abstraction level on top of the machine code.,Ekinshi áwlad tilleri mashina kodınıń ústinde bir abstrakciya dárejesin támiyinleydi.
"In the early days of coding on computers like TX-0 and PDP-1, the first thing MIT hackers did was to write assemblers.",TX-0 hám PDP-1 sıyaqlı kompyuterlerde kodlawdıń dáslepki kúnlerinde MIT xakerleriniń birinshi islegeni assembler jazıwı edi.
"Assembly language has little semantics or formal specification, being only a mapping of human-readable symbols, including symbolic addresses, to opcodes, addresses, numeric constants, strings and so on.","Assembler tiliniń semantikası yamasa formal táriyipi az, ol tek adam oqıy alatuǵın simvollardı, sonıń ishinde simvollıq adreslerdi operaciyalıq kodlarǵa, adreslerge, sanlı konstantalarǵa, qatarlarǵa h.t.b. salıstırıw bolıp tabıladı."
"Typically, one machine instruction is represented as one line of assembly code, commonly called mnemonics.","Ádette, bir mashina kórsetpesi mnemotexnika dep atalatuǵın jıynaw kodınıń bir qatarı retinde usınıladı."
Assemblers produce object files that can link with other object files or be loaded on their own.,Assemblerler basqa obyekt faylları menen baylanısa alatuǵın yamasa ózbetinshe júklenetuǵın obyekt faylların jaratadı.
Most assemblers provide macros to generate common sequences of instructions.,Kóplegen assembler kórsetpelerdiń ulıwma izbe-izligin jaratıw ushın makroslardı beredi.
"Example: The same Fibonacci number calculator as above, but in x86-64 assembly language using AT&T syntax:","Mısal: Joqarıdaǵıday Fibonachchi sanlar kalkulyatorı, biraq AT&T sintaksisin x86-64 qollanatuǵın assembler tilinde:"
"In this code example, the registers of the x86-64 processor are named and manipulated directly.",Bul kod mısalında x86-64 processorınıń registrleri atalǵan hám tikeley basqarıladı.
"The function loads its 32-bit argument from %edi in accordance to the System V application binary interface for x86-64 and performs its calculation by manipulating values in the %eax, %ecx, %esi, and %edi registers until it has finished and returns.","Funkciya x86-64 sistemasına arnalǵan V System qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes %edi ishinen óziniń 32 bitlik argumentin júkleydi hám onı tamamlanǵansha %eax, %ecx, %esi hám %edi registrlerindegi mánislerdi qayta islew arqalı esaplawdı orınlaydı hám qaytaradı."
"Note that in this assembly language, there is no concept of returning a value.",Assembler tilinde mánisti qaytarıw túsinigi joq ekenin este saqlań.
"The result having been stored in the %eax register, again in accordance with System V application binary interface, the ret instruction simply removes the top 64-bit element on the stack and causes the next instruction to be fetched from that location (that instruction is usually the instruction immediately after the one that called this function), with the result of the function being stored in %eax. x86-64 assembly language imposes no standard for passing values to a function or returning values from a function (and in fact, has no concept of a function); those are defined by an application binary interface, such as the System V ABI for a particular instruction set.","Nátiyje %eax registrinde saqlanǵanlıqtan, taǵı da System V qosımshasınıń ekilik interfeysine sáykes, ret kórsetpesi stektiń joqarı 64 bitlik elementin óshiredi hám keyingi kórsetpeni sol orınnan alıwǵa alıp keledi (bul kórsetpe ádette usı funkciyanı shaqırǵan kórsetpeden keyingisi), funkciyanıń nátiyjesi %eax ishinde saqlanadı. x86-64 assembler tili funkciyaǵa mánislerdi beriw yamasa funkciyadan mánislerdi qaytarıw ushın heshqanday standart ornatpaydı (hám is júzinde funkciya túsinigi joq); olar anıq kórsetpeler toplamına arnalǵan System V ABI sıyaqlı programmanıń ekilik interfeysi arqalı anıqlanadı."
Compare this with the same function in C:,Bunı C tilindegi birdey funkciya menen salıstırıń:
Low-level programming in high-level languages,Joqarı dárejeli tillerde tómen dárejeli programmalastırıw
"During the late 1960s and 1970s, high-level languages that included some degree of access to low-level programming functions, such as PL/S, BLISS, BCPL, extended ALGOL and ESPOL (for Burroughs large systems), and C, were introduced.","1960 hám 1970 jıllardıń ayaǵında PL/S, BLISS, BCPL, keńeytilgen ALGOL hám ESPOL (Burroughs sistemaları ushın) hám C sıyaqlı tómen dárejeli programmalastırıw funkciyalarına belgili bir dárejede kiriwdi óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli tiller engizildi."
"One method for this is inline assembly, in which assembly code is embedded in a high-level language that supports this feature.",Bul usıldıń biri ornatılǵan jıynaw kodı usı imkaniyattı qollaytuǵın joqarı dárejeli tildi engizgen.
Some of these languages also allow architecture-dependent compiler optimization directives to adjust the way a compiler uses the target processor architecture.,"Usı tillerdiń ayırımları sonıń menen bir qatarda arxitekturaǵa ǵárezli kompilyatordı optimallastırıw direktivaları, kompilyatordıń maqsetli processor arxitekturasın paydalanıw usılın retlewge imkaniyat beredi."
"Although a language like C is high-level, it does not fully abstract away the ability to manage memory like other languages.","C sıyaqlı til joqarı dárejeli bolǵanı menen, ol basqa tiller sıyaqlı yadtı basqarıw imkaniyatın tolıǵı menen alıp taslamaydı."
In a high-level language like Python the programmer cannot directly access memory due to the abstractions between the interpreter and the machine.,Python sıyaqlı joqarı dárejeli tilde baǵdarlamashı interpretator menen mashina arasındaǵı abstrakciyaǵa baylanıslı yadqa tikkeley kire almaydı.
Thus C can allow more control by exposing memory management tools through tools like memory allocate (malloc).,"Usılayınsha, C yadtı bólistiriw (malloc) sıyaqlı qurallar arqalı yadtı basqarıw quralların kórsetiwde kóbirek basqarıwǵa imkaniyat beredi."
"Furthermore, as referenced above, the following block of C is from the GNU Compiler and shows the inline assembly ability of C. Per the GCC documentation this is a simple copy and addition code.","Bunnan basqa, joqarıda silteme berilgenindey, keyingi C blogı GNU kompilyatorınan alınǵan hám C-diń ornatılǵan islep shıǵıw imkaniyatın kórsetedi. GCC hújjetine sáykes bul ápiwayı kóshiriw hám qosıw kodı."
This code displays the interaction between a generally high level language like C and its middle/low level counter part Assembly.,Bul kod C sıyaqlı ulıwma joqarı dárejeli til menen onıń orta/tómen dárejeli esaplawshı bólimi assemblerdiń óz-ara tásirin kórsetedi.
Although this may not make C a natively low level language these facilities express the interactions in a more direct way.,"Bul C tilin tómen dárejeli tilge aylandırmasa da, bul qurallar óz-ara tásirlerdi tikkeley túrde kórsetedi."
Machine code,Mashina kodı
"In computer programming, machine code is computer code consisting of machine language instructions, which are used to control a computer's central processing unit (CPU).",Programmalastırıwda mashina kodı yamasa mashina tili − kompyuterdiń oraylıq processor blogın (CPU) basqarıw ushın qollanılatuǵın mashina tili kórsetpelerinen ibarat kompyuter kodı.
"Although decimal computers were once common, the contemporary marketplace is dominated by binary computers; for those computers, machine code is ""the binary representation of a computer program which is actually read and interpreted by the computer.","Onlıq kompyuterler bir waqıtları keń tarqalgan bolsa da, házirgi zaman bazarında binar kompyuterler ústemlik etedi; bul kompyuterler ushın mashina kodı ""kompyuter tárepinen oqıw hám túsindiretuǵın kompyuter programmasınıń binar yaǵnıy ekilik kórinisi."
"A program in machine code consists of a sequence of machine instructions (possibly interspersed with data).""","Mashina kodındaǵı programma mashina kórsetpeleri izbe-izliginen ibarat (múmkin maǵlıwmatlar menen aralasqan)."""
"Each instruction causes the CPU to perform a very specific task, such as a load, a store, a jump, or an arithmetic logic unit (ALU) operation on one or more units of data in the CPU's registers or memory.","Hárbir kórsetpe processordı, processor registrlerindegi yamasa yadındaǵı maǵlıwmatlardıń bir yamasa bir neshe birliklerinde júklew, saqlaw, ótiw yamasa arifmetikalıq logikalıq birlik (ALU) operaciyası sıyaqlı júdá anıq wazıypanı orınlawǵa májbúr etedi."
Early CPUs had specific machine code that might break backward compatibility with each new CPU released.,Dáslepki processorlarda hárbir shıǵarılǵan jańa processor menen keri úylesimlilikti buzıwı múmkin bolǵan arnawlı kodı bar edi.
"The notion of an instruction set architecture (ISA) defines and specifies the behavior and encoding in memory of the instruction set of the system, without specifying its exact implementation.","Kórsetpeler toplamı arxitekturası (ISA) túsinigi onıń anıq orınlanıwın kórsetpesten, sistemanıń komandalar jıynaǵınıń yadındaǵı minez-qulqın hám kodlawın anıqlaydı hám belgileydi."
"This acts as an abstraction layer, enabling compatibility within the same family of CPUs, so that machine code written or generated according to the ISA for the family will run on all CPUs in the family, including future CPUs.","Bul processorlar toparında úylesimlilikke imkaniyat beretuǵın abstrakciyalıq dáreje retinde háreket etedi, usılayınsha ISA standartına sáykes jazılǵan yamasa jaratılǵan mashina kodı shańaraqlıq barlıq processorlarda, sonıń ishinde keleshektegi processorlarda da jumıs isleydi."
"In general, each architecture family (e.g. x86, ARM) has its own ISA, and hence its own specific machine code language.","Ulıwma, hárbir arxitekturalıq shańaraq (mısalı, x86, ARM) óziniń ISA, arnawlı mashina kodı tili bar."
"There are exceptions, such as the VAX architecture, which included optional support of the PDP-11 instruction set and IA-64, which included optional support of the IA-32 instruction set.",PDP-11 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı qamtıytuǵın VAX arxitekturası hám IA-32 kórsetpeler toplamına qosımsha qollawdı óz ishine alatuǵın IA-64 sıyaqlı ózgeshelikleri bar.
"Another example is the PowerPC 615, a processor designed to natively process both PowerPC and x86 instructions.",Taǵı bir mısal PowerPC 615 processorı PowerPC hám x86 kórsetpeleriniń ekewin de qayta islewge arnalǵan.
"Machine code is a strictly numerical language, and is the lowest-level interface to the CPU intended for a programmer.",Mashina kodı − qatań sanlı til hám baǵdarlamashıǵa arnalǵan oraylıq processordıń eń tómen dárejeli interfeysi.
"Assembly language provides a direct mapping between the numerical machine code and a human-readable version where numerical opcodes and operands are replaced by readable strings (e.g. 0x90 as the NOP instruction on x86, with 0xB8 being the MOV instruction, 0xE8 meaning CALL or 0x0F05 standing for the SYSCALL instruction).","Assembler tili sanlı mashina kodı menen adam oqıy alatuǵın versiya arasında tikkeley salıstırıwdı támiyinleydi, onda sanlı operaciya kodları menen operandlar oqılatuǵın qatarlar menen almastırıladı (mısalı, x86 sistemasında NOP kórsetpesi retinde 0x90, 0xB8 MOV kórsetpesi, 0xE8 - CALL yamasa 0x0F05 degendi bildiredi, SYSCALL kórsetpesi ushın)."
"While it is possible to write programs directly in machine code, managing individual bits and calculating numerical addresses and constants manually is tedious and error-prone.","Programmalardı tikkeley mashina kodında jazıw múmkin bolsa da, jeke bitlerdi basqarıw hám sanlı adresler menen konstantalardı qol menen esaplaw jalıqtıradı hám qátege beyim."
"For this reason, programs are very rarely written directly in machine code in modern contexts, but may be done for low-level debugging, program patching (especially when assembler source is not available) and assembly language disassembly.","Usı sebepli, programmalar házirgi kontekstlerde tikkeley mashina kodında júdá siyrek jazıladı, biraq tómen dárejeli otladka, programmanı dúzetiw (ásirese assembler derek kodı qoljetimli bolmaǵanda) hám assembler tilin ajıratıw ushın orınlanıwı múmkin."
The majority of practical programs today are written in higher-level languages.,Házirgi waqıtta programmalardıń kópshiligi joqarı dárejeli tillerde jazılǵan.
"Those programs are either translated into machine code by a compiler, or are interpreted by an interpreter, usually after being translated into an intermediate code, such as a bytecode, that is then interpreted.","Bul programmalar kompilyator arqalı mashina kodına awdarıladı yamasa interpretator arqalı túsindiriledi, ádette bayt kod sıyaqlı aralıq kodqa awdarılǵannan keyin, soń interpretaciyalanadı."
"Machine code is by definition the lowest level of programming detail visible to the programmer, but internally many processors use microcode or optimize and transform machine code instructions into sequences of micro-ops.","Mashina kodı anıqlaması boyınsha baǵdarlamashıǵa kórinetuǵın programmalastırıw anıqlamasınıń eń tómen dárejesi bolıp tabıladı, biraq ishki kóplegen processorlar mikrokodtı paydalanadı yamasa mashina kodı kórsetpelerin mikro-operaciyalar dizbeginde optimallastıradı hám túrlendiredi."
"Microcode and micro-ops are not generally considered to be machine code; except on some machines, the user cannot write microcode or micro-ops, and the operation of microcode and the transformation of machine-code instructions into micro-ops happens transparently to the programmer except for performance related side effects.","Mikrokod hám mikro-operaciyalar ádette mashina kodı bolıp esaplanbaydı; ayırım mashinalardı qospaǵanda, paydalanıwshı mikrokodtı yamasa mikro-operaciyalardı jaza almaydı, al mikrokodtıń jumısı hám mashina kodı kórsetpeleriniń mikro-operaciyalarǵa túrleniwi ónimlilikke baylanıslı alternativ tásirlerdi qospaǵanda, baǵdarlamashı ushın ashıq túrde júredi."
Instruction set,Kórsetpeler jıynaǵı
Every processor or processor family has its own instruction set.,Hárbir processor yamasa processorlar toparınıń jeke kórsetpeler jıynaǵı boladı.
"Instructions are patterns of bits, digits, or characters that correspond to machine commands.","Kórsetpeler - bul mashina komandalarına sáykes keletuǵın bitlerdiń, cifrlardıń yamasa simvollardıń úlgileri."
"Thus, the instruction set is specific to a class of processors using (mostly) the same architecture.","Usılayınsha, kórsetpeler jıynaǵı (tiykarınan) birdey arxitekturanı paydalanatuǵın processorlar klasına tiyisli."
Successor or derivative processor designs often include instructions of a predecessor and may add new additional instructions.,Miyrasxor yamasa tuwındı processor konstrukciyaları kóbinese aldınǵı versiyanıń kórsetpelerin qamtıydı hám jańa qosımsha kórsetpelerdi qosıwı múmkin.
"Occasionally, a successor design will discontinue or alter the meaning of some instruction code (typically because it is needed for new purposes), affecting code compatibility to some extent; even compatible processors may show slightly different behavior for some instructions, but this is rarely a problem.","Geyde miyrasxor dizayn ayırım kórsetpe kodınıń mánisin toqtatadı yamasa ózgertedi (ádette ol jańa maqsetler ushın kerek bolǵanlıqtan), belgili bir dárejede kod úylesimliligine tásir etedi; hátte úylesimli processorlar ayırım kórsetpeler ushın sál ózgeshe háreketti kórsetiwi múmkin, biraq bul siyrek másele."
"Systems may also differ in other details, such as memory arrangement, operating systems, or peripheral devices.","Sistemalar yadtıń jaylasıwı, operacion sistemalar yamasa periferiyalıq qurılmalar sıyaqlı basqa maǵlıwmatlarda da ózgesheleniwi múmkin."
"Because a program normally relies on such factors, different systems will typically not run the same machine code, even when the same type of processor is used.","Programma ádette usınday faktorlarǵa súyenetuǵınlıqtan, hár túrli sistemalar ádette bir tipli processor paydalanılsa da, birdey mashina kodın iske túsirmeydi."
A processor's instruction set may have fixed-length or variable-length instructions.,Processordıń kórsetpeler jıynaǵında turaqlı yamasa ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler bolıwı múmkin.
How the patterns are organized varies with the particular architecture and type of instruction.,Úlgilerdiń shólkemlestiriliwi anıq arxitektura menen kórsetpe túrine baylanıslı ózgeredi.
"Most instructions have one or more opcode fields that specify the basic instruction type (such as arithmetic, logical, jump, etc.), the operation (such as add or compare), and other fields that may give the type of the operand(s), the addressing mode(s), the addressing offset(s) or index, or the operand value itself (such constant operands contained in an instruction are called immediate).","Kórsetpelerdiń kópshiliginde tiykarǵı kórsetpe túrin (mısalı arifmetikalıq, logikalıq, ótiw, t.b.), operaciyanı (qosıw yamasa salıstırıw sıyaqlı) hám operand(lar) túrin beretuǵın basqa maydanlardı kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe operaciyalıq kod maydanları boladı. Adreslew rejim(leri), adreslew jıljıw(lar)ı, indeks yamasa operand mánisiniń ózi (kórsetpedegi usınday turaqlı operandlar operativ dep ataladı)."
Not all machines or individual instructions have explicit operands.,Barlıq mashinalarda yamasa jeke kórsetpelerde anıq operandlar bolmaydı.
"On a machine with a single accumulator, the accumulator is implicitly both the left operand and result of most arithmetic instructions.",Jalǵız akkumulyatorı bar mashinada akkumulyator alternativ túrde shep jaq operand hám kóplegen arifmetikalıq kórsetpelerdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
"Some other architectures, such as the x86 architecture, have accumulator versions of common instructions, with the accumulator regarded as one of the general registers by longer instructions.","Ayırım basqa arxitekturalarda, mısalı x86 arxitekturasında ulıwma kórsetpelerdiń akkumulyatorlıq versiyaları bar, akkumulyator uzaǵıraq kórsetpeler boyınsha ulıwma registrlerdiń biri retinde qarastırıladı."
A stack machine has most or all of its operands on an implicit stack.,Stek mashinasında jasırın stekte onıń operandlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵı bar.
"Special purpose instructions also often lack explicit operands; for example, CPUID in the x86 architecture writes values into four implicit destination registers.",Arnawlı maqsetli kórsetpelerde de jiyi anıq operandlar joq; mısalı x86 arxitekturasındaǵı CPUID mánislerdi tórt jasırın tayınlaw registrlerine jazadı.
"This distinction between explicit and implicit operands is important in code generators, especially in the register allocation and live range tracking parts.","Ashıq hám jasırın operandlar arasındaǵı bul ayırmashılıq kod generatorlarında zárúr, ásirese registrdi bóliw hám janlı diapazondı baqlaw bólimlerinde."
"A good code optimizer can track implicit as well as explicit operands which may allow more frequent constant propagation, constant folding of registers (a register assigned the result of a constant expression freed up by replacing it by that constant) and other code enhancements.","Jaqsı kodtı optimallastırıwshı kóbirek turaqlı tarqatıwǵa, registrlerdiń turaqlı búkleniwine (onı usı turaqlıǵa almastırıw arqalı bosatılǵan turaqlı ańlatpanıń nátiyjesi tayınlanǵan registr) hám basqa kodtı jaqsılawǵa imkaniyat beretuǵın jasırın hám ayqın operandlardı baqlay aladı."
Programs,Programmalar
A computer program is a list of instructions that can be executed by a central processing unit (CPU).,Kompyuter programması − oraylıq processor (CPU) orınlay alatuǵın kórsetpeler dizimi.
A program's execution is done in order for the CPU that is executing it to solve a problem and thus accomplish a result.,Programmanıń orınlanıwı onı orınlaytuǵın oraylıq processordıń máseleni sheshiwi hám usılayınsha nátiyjege erisiwi ushın ámelge asırıladı.
"While simple processors are able to execute instructions one after another, superscalar processors are able under certain circumstances (when the pipeline is full) of executing two or more instructions simultaneously.","Ápiwayı processorlar kórsetpelerdi izbe-iz orınlay alatuǵın bolsa, superskalyar processorlar belgili bir jaǵdaylarda (qubır tolǵanda) eki yamasa onnan da kóp kórsetpelerdi bir waqıtta orınlay aladı."
"As an example, the original Intel Pentium from 1993 can execute at most two instructions per clock cycle when its pipeline is full.","Mısal retinde, 1993-jılǵı original Intel Pentium qubırı tolǵanda saatlıq ciklge eń kóp eki kórsetpeni orınlay aladı."
Program flow may be influenced by special 'jump' instructions that transfer execution to an address (and hence instruction) other than the next numerically sequential address.,Programma aǵımına orınlanıwı keyingi sanlı izbe-iz adresten basqa adreske jetkerip beretuǵın arnawlı sekiriw kórsetpeleri tásir etiwi múmkin.
"Whether these conditional jumps occur is dependent upon a condition such as a value being greater than, less than, or equal to another value.","Bul shártli sekiriwlerdiń júz beriwi mánistiń basqa mánisten úlken, kishi yamasa oǵan teń bolıwı sıyaqlı shártke baylanıslı."
Overlapping instructions,Qaytalanatuǵın kórsetpeler
"On processor architectures with variable-length instruction sets (such as Intel's x86 processor family) it is, within the limits of the control-flow resynchronizing phenomenon known as the Kruskal count, sometimes possible through opcode-level programming to deliberately arrange the resulting code so that two code paths share a common fragment of opcode sequences.","Ózgeriwshi uzınlıqtaǵı kórsetpeler jıynaǵı bar processor arxitekturalarında (mısalı Intel kompaniyasınıń x86 processorlar toparı) bul Kruskal sanı dep atalatuǵın basqarıw aǵımın qayta sinxronlaw qubılısı sheńberinde, geyde nátiyje kodtı aldınnan retlew ushın operaciyalıq kod dárejesindegi programmalastırıw arqalı múmkin boladı. Eki kod jolı operaciyalıq kod tártibiniń ulıwma fragmentin bólisedi."
"These are called overlapping instructions, overlapping opcodes, overlapping code, overlapped code, instruction scission, or jump into the middle of an instruction, and represent a form of superposition.","Olar qabatlasatuǵın kórsetpeler, qaytalanatuǵın operaciyalıq kodlar, qabatlasatuǵın kod, qabatlastırılǵan kod, kórsetpeniń kesiliwi yamasa kórsetpeniń ortasına ótiwi dep ataladı hám superpoziciya formasın bildiredi."
"In the 1970s and 1980s, overlapping instructions were sometimes used to preserve memory space.",1970 hám 1980 jılları yad keńisligin saqlaw ushın geyde qaytalanatuǵın kórsetpeler qollanıldı.
"One example were in the implementation of error tables in Microsoft's Altair BASIC, where interleaved instructions mutually shared their instruction bytes.","Bir mısal Microsoft korporaciyasınıń Altair BASIC programmasında qáte kestelerin ámelge asırıwda boldı, bunda aralas kórsetpeler óz-ara kórsetpe baytların bólisti."
"The technique is rarely used today, but might still be necessary to resort to in areas where extreme optimization for size is necessary on byte-level such as in the implementation of boot loaders which have to fit into boot sectors.","Bul usıl búgingi kúnde siyrek paydalanıladı, biraq bayt dárejesinde ólshemdi hádden tıs optimallastırıw kerek orınlarda, mısalı júklew sektorlarına sáykes keletuǵın júklewshilerdi ámelge asırıwda kerek bolıwı múmkin."
It is also sometimes used as a code obfuscation technique as a measure against disassembly and tampering.,Ol sonday-aq geyde bóliwge hám buzıwǵa qarsı shara retinde kodtı jasırıw usılı retinde paydalanıladı.
The principle is also utilized in shared code sequences of fat binaries which must run on multiple instruction-set-incompatible processor platforms.,Bul princip sonıń menen bir qatarda bir neshe kórsetpeler jıynaǵına sáykes kelmeytuǵın processor platformalarında jumıs islewi kerek ekilik fayllardıń ulıwma kod izbe-izliginde qollanıladı.
This property is also used to find unintended instructions called gadgets in existing code repositories and is utilized in return-oriented programming as alternative to code injection for exploits such as return-to-libc attacks.,Bul qásiyet sonday-aq bar kod repozitoriylerinde gadjetler dep atalatuǵın kútilmegen kórsetpelerdi tabıw ushın paydalanıladı hám qaytarıwǵa baǵdarlanǵan programmalastırıwda libc-ke qaytarıw hújimleri sıyaqlı ekspluataciyalar ushın kodtı kirgiziwge alternativ retinde paydalanıladı.
Data set,Maǵlıwmatlar jıynaǵı
A data set (or dataset) is a collection of data.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı (yamasa maǵlıwmatlar jıynaǵı) maǵlıwmatlardıń jıynaǵı.
"In the case of tabular data, a data set corresponds to one or more database tables, where every column of a table represents a particular variable, and each row corresponds to a given record of the data set in question.","Kesteli maǵlıwmatlar jaǵdayında maǵlıwmatlar jıynaǵı bir yamasa bir neshe maǵlıwmatlar bazası kestelerine sáykes keledi, bunda kesteniń hárbir baǵanası belgili bir ózgeriwshi mánisti kórsetedi hám hárbir qatar qarastırılıp atırǵan maǵlıwmatlar jıynaǵınıń berilgen jazıwına sáykes keledi."
"The data set lists values for each of the variables, such as for example height and weight of an object, for each member of the data set.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń hárbir aǵzası ushın, mısalı obyekttiń biyikligi menen salmaǵı sıyaqlı ózgeriwshilerdiń hárqaysı ushın mánisler dizimin kórsetedi."
Data sets can also consist of a collection of documents or files.,Maǵlıwmatlar jıynaqları hújjetler yamasa fayllar jıynaǵınan da ibarat bolıwı múmkin.
"In the open data discipline, data set is the unit to measure the information released in a public open data repository.",Ashıq maǵlıwmatlar páninde maǵlıwmatlar jıynaǵı hámmege qoljetimli maǵlıwmatlar repozitariyinde shıǵarılatuǵın informaciyanı ólshew birligi bolıp tabıladı.
The European data.europa.eu portal aggregates more than a million data sets.,Evropalı data.europa.eu portalı millionnan aslam maǵlıwmatlar jıynaǵın biriktiredi.
Properties,Qásiyetleri
Several characteristics define a data set's structure and properties.,Bir neshe ózgeshelikler maǵlıwmatlar jıynaǵınıń strukturası menen qásiyetlerin anıqlaydı.
"These include the number and types of the attributes or variables, and various statistical measures applicable to them, such as standard deviation and kurtosis.","Olarǵa atributlardıń yamasa ózgeriwshilerdiń sanı menen tipleri, sonday-aq standart awıw hám kurtoz sıyaqlı olarǵa qollanılatuǵın hár túrli statistikalıq ólshemler kiredi."
"The values may be numbers, such as real numbers or integers, for example representing a person's height in centimeters, but may also be nominal data (i.e., not consisting of numerical values), for example representing a person's ethnicity.","Mánisler anıq sanlar yamasa pútin sanlar sıyaqlı sanlar bolıwı múmkin, mısalı adamnıń boyın santimetr menen bildiretuǵın, sonıń menen qatar nominal maǵlıwmatlar bolıwı múmkin (yaǵnıy, sanlı mánislerden ibarat emes), mısalı adamnıń etnikalıq kelip shıǵıwın bildiretuǵın."
"More generally, values may be of any of the kinds described as a level of measurement.","Ulıwma alǵanda, mánisler ólshem dárejesi retinde táriyiplengen túrlerdiń qálegeninde bolıwı múmkin."
"For each variable, the values are normally all of the same kind.",Hárbir ózgeriwshi ushın mánisler ádette bir túrge kiredi.
"Missing values may exist, which must be indicated somehow.","Jetispeytuǵın mánisler bolıwı múmkin, olar qanday da bir túrde kórsetiliwi kerek."
"In statistics, data sets usually come from actual observations obtained by sampling a statistical population, and each row corresponds to the observations on one element of that population.",Statistikada maǵlıwmatlar jıynaǵı ádette statistikalıq jıynaqtı tańlap alıw arqalı alınǵan anıq baqlawlardan kelip shıǵadı hám hárbir qatar usı jıynaqtıń bir elementi boyınsha baqlawlarǵa sáykes keledi.
Data sets may further be generated by algorithms for the purpose of testing certain kinds of software.,Maǵlıwmatlar jıynaǵı programmalıq támiynattıń belgili bir túrlerin sınaw maqsetinde algoritmler arqalı taǵı da jaratılıwı múmkin.
Some modern statistical analysis software such as SPSS still present their data in the classical data set fashion.,SPSS sıyaqlı ayırım házirgi kúndegi statistikalıq analiz programmaları ele de ózleriniń maǵlıwmatların klassikalıq maǵlıwmatlar jıynaǵı túrinde usınadı.
If data is missing or suspicious an imputation method may be used to complete a data set.,"Maǵlıwmatlar joq yamasa gúmanlı bolsa, maǵlıwmatlar jıynaǵın toltırıw ushın esaplaw usılı qollanılıwı múmkin."
Machine learning,Mashinalıq oqıtıw
Machine learning (ML) is a field of study in artificial intelligence concerned with the development and study of statistical algorithms that can learn from data and generalize to unseen data and thus perform tasks without explicit instructions.,Mashinalıq oqıtıw (ML) − maǵlıwmatlardı úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastıra alatuǵın hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı jasalma intellekttiń izertlew tarawı.
"Recently, artificial neural networks have been able to surpass many previous approaches in performance.",Sońǵı waqıtlarda jasalma neyron tarmaqlar ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi.
"ML finds application in many fields, including natural language processing, computer vision, speech recognition, email filtering, agriculture, and medicine.","Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde tábiyiy tildi qayta islew, kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı."
"When applied to business problems, it is known under the name predictive analytics.",Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili.
"Although not all machine learning is statistically based, computational statistics is an important source of the field's methods.","Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı."
The mathematical foundations of ML are provided by mathematical optimization (mathematical programming) methods.,Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi.
"Data mining is a related (parallel) field of study, focusing on exploratory data analysis (EDA) through unsupervised learning.",Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı.
"From a theoretical viewpoint, probably approximately correct (PAC) learning provides a framework for describing machine learning.","Teoriyalıq jaqtan alǵanda, shama menen durıs oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı."
"The term machine learning was coined in 1959 by Arthur Samuel, an IBM employee and pioneer in the field of computer gaming and artificial intelligence.",Mashinalıq oqıtıw terminin 1959 jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi.
The synonym self-teaching computers was also used in this time period.,Usı waqıt aralıǵında ózin-ózi oqıtatuǵın kompyuterler sinonimi de qollanıldı.
"Although the earliest machine learning model was introduced in the 1950s when Arthur Samuel invented a program that calculated the winning chance in checkers for each side, the history of machine learning roots back to decades of human desire and effort to study human cognitive processes.","Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950 jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı."
,1949 jılı kanadalı psixolog Donald Xebb Minez-qulıqtı shólkemlestiriw (ingl.
"In 1949, Canadian psychologist Donald Hebb published the book The Organization of Behavior, in which he introduced a theoretical neural structure formed by certain interactions among nerve cells.","The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi."
"Hebb's model of neurons interacting with one another set a groundwork for how AIs and machine learning algorithms work under nodes, or artificial neurons used by computers to communicate data.",Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.
"Other researchers who have studied human cognitive systems contributed to the modern machine learning technologies as well, including logician Walter Pitts and Warren McCulloch, who proposed the early mathematical models of neural networks to come up with algorithms that mirror human thought processes.","Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan."
"By the early 1960s an experimental ""learning machine"" with punched tape memory, called Cybertron, had been developed by Raytheon Company to analyze sonar signals, electrocardiograms, and speech patterns using rudimentary reinforcement learning.","1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental oqıw mashinasın islep shıqtı."
"It was repetitively ""trained"" by a human operator/teacher to recognize patterns and equipped with a ""goof"" button to cause it to reevaluate incorrect decisions.",Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta úyretken hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın joq túymesi menen úskenelengen.
"A representative book on research into machine learning during the 1960s was Nilsson's book on Learning Machines, dealing mostly with machine learning for pattern classification.","1960 jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı."
"Interest related to pattern recognition continued into the 1970s, as described by Duda and Hart in 1973.","Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973 jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970 jılları dawam etti."
"In 1981 a report was given on using teaching strategies so that an artificial neural network learns to recognize 40 characters (26 letters, 10 digits, and 4 special symbols) from a computer terminal.","1981 jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi."
"Tom M. Mitchell provided a widely quoted, more formal definition of the algorithms studied in the machine learning field: ""A computer program is said to learn from experience E with respect to some class of tasks T and performance measure P if its performance at tasks in T, as measured by P, improves with experience E.""","Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı."
This definition of the tasks in which machine learning is concerned offers a fundamentally operational definition rather than defining the field in cognitive terms.,Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı.
"This follows Alan Turing's proposal in his paper ""Computing Machinery and Intelligence"", in which the question ""Can machines think?"" is replaced with the question ""Can machines do what we (as thinking entities) can do?"".",Bul Alan Tyuringniń Esaplaw texnikası hám intellekt atlı maqalasında Mashinalar oylay ala ma? degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma? degen soraw menen almastırıladı.
Modern-day machine learning has two objectives.,Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar.
One is to classify data based on models which have been developed; the other purpose is to make predictions for future outcomes based on these models.,Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw.
A hypothetical algorithm specific to classifying data may use computer vision of moles coupled with supervised learning in order to train it to classify the cancerous moles.,Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı.
A machine learning algorithm for stock trading may inform the trader of future potential predictions.,Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin.
Relationships to other fields,Basqa tarawlar menen baylanısı
Artificial intelligence,Jasalma intellekt
"As a scientific endeavor, machine learning grew out of the quest for artificial intelligence (AI).",Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw jasalma intellektke (JI) talpınıstan payda boldı.
"In the early days of AI as an academic discipline, some researchers were interested in having machines learn from data.",Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi.
"They attempted to approach the problem with various symbolic methods, as well as what were then termed ""neural networks""; these were mostly perceptrons and other models that were later found to be reinventions of the generalized linear models of statistics.","Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta neyron tarmaqlar dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı."
"Probabilistic reasoning was also employed, especially in automated medical diagnosis.","Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada."
"However, an increasing emphasis on the logical, knowledge-based approach caused a rift between AI and machine learning.","Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti."
"Probabilistic systems were plagued by theoretical and practical problems of data acquisition and representation.: 488  By 1980, expert systems had come to dominate AI, and statistics was out of favor.","Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980 jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi."
"Work on symbolic/knowledge-based learning did continue within AI, leading to inductive logic programming(ILP), but the more statistical line of research was now outside the field of AI proper, in pattern recognition and information retrieval.: 708–710, 755  Neural networks research had been abandoned by AI and computer science around the same time.","Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi."
"This line, too, was continued outside the AI/CS field, as ""connectionism"", by researchers from other disciplines including Hopfield, Rumelhart, and Hinton.","Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri konnektizm retinde AI/CS (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi."
Their main success came in the mid-1980s with the reinvention of backpropagation.,Olardıń baslı jetiskenligi 1980 jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.
"Machine learning (ML), reorganized and recognized as its own field, started to flourish in the 1990s.",Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990 jılları rawajlana basladı.
The field changed its goal from achieving artificial intelligence to tackling solvable problems of a practical nature.,Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti.
"It shifted focus away from the symbolic approaches it had inherited from AI, and toward methods and models borrowed from statistics, fuzzy logic, and probability theory.","Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı."
Generalization,Ulıwmalastırıw
"The difference between optimization and machine learning arises from the goal of generalization: While optimization algorithms can minimize the loss on a training set, machine learning is concerned with minimizing the loss on unseen samples.","Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı azayta alatuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı azaytıwǵa baylanıslı."
"Characterizing the generalization of various learning algorithms is an active topic of current research, especially for deep learning algorithms.","Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw algoritmleri ushın."
Regression analysis,Regressiya analizi
Regression analysis encompasses a large variety of statistical methods to estimate the relationship between input variables and their associated features.,Regressiyalıq analiz kiris ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı.
"Its most common form is linear regression, where a single line is drawn to best fit the given data according to a mathematical criterion such as ordinary least squares.",Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya.
"The latter is often extended by regularization methods to mitigate overfitting and bias, as in ridge regression.",Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi.
"When dealing with non-linear problems, go-to models include polynomial regression (for example, used for trendline fitting in Microsoft Excel), logistic regression (often used in statistical classification) or even kernel regression, which introduces non-linearity by taking advantage of the kernel trick to implicitly map input variables to higher-dimensional space.","Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, Microsoft Excel baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi."
,Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı.
Gaussian processes,Gauss procesleri
"A Gaussian process is a stochastic process in which every finite collection of the random variables in the process has a multivariate normal distribution, and it relies on a pre-defined covariance function, or kernel, that models how pairs of points relate to each other depending on their locations.","Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi."
"Given a set of observed points, or input–output examples, the distribution of the (unobserved) output of a new point as function of its input data can be directly computed by looking like the observed points and the covariances between those points and the new, unobserved point.","Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta."
Gaussian processes are popular surrogate models in Bayesian optimization used to do hyperparameter optimization.,Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı.
Genetic algorithms,Genetikalıq algoritmler
"A genetic algorithm (GA) is a search algorithm and heuristic technique that mimics the process of natural selection, using methods such as mutation and crossover to generate new genotypes in the hope of finding good solutions to a given problem.","Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl."
"In machine learning, genetic algorithms were used in the 1980s and 1990s.",Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990 jılları qollanıldı.
"Conversely, machine learning techniques have been used to improve the performance of genetic and evolutionary algorithms.","Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı."
"Embedded Machine Learning is a sub-field of machine learning, where the machine learning model is run on embedded systems with limited computing resources such as wearable computers, edge devices and microcontrollers.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli taǵatuǵın kompyuterler, shetki qurılmalar hám mikrokontrollerler sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi."
"Running machine learning model in embedded devices removes the need for transferring and storing data on cloud servers for further processing, henceforth, reducing data breaches and privacy leaks happening because of transferring data, and also minimizes theft of intellectual properties, personal data and business secrets.","Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı."
"Embedded Machine Learning could be applied through several techniques including hardware acceleration, using approximate computing, optimization of machine learning models and many more.","Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw, shama menen esaplawlardı qollanıw, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw t.b."
"Pruning, Quantization, Knowledge Distillation, Low-Rank Factorization, Network Architecture Search (NAS) & Parameter Sharing are few of the techniques used for optimization of machine learning models.","Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar."
Data,Maǵlıwmatlar
"In common usage, data are a collection of discrete or continuous values that convey information, describing the quantity, quality, fact, statistics, other basic units of meaning, or simply sequences of symbols that may be further interpreted formally.","Ulıwma qollanıwda maǵlıwmatlar sandı, sapanı, faktti, statistikanı, basqa tiykarǵı mánis birliklerin táriyipleytuǵın informaciyanı beretuǵın diskret yamasa úziliksiz mánislerdiń jıynaǵı yamasa keyingi rásmiy túrde túsindiriliwi múmkin belgilerdiń ápiwayı izbe-izligin bildiredi."
A datum is an individual value in a collection of data.,Maǵlıwmatlar - maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı jeke mánis.
"Data are usually organized into structures such as tables that provide additional context and meaning, and which may themselves be used as data in larger structures.",Maǵlıwmatlar ádette qosımsha kontekst penen mánis beretuǵın kesteler sıyaqlı strukturalarǵa shólkemlestiriledi hám olardıń ózleri úlkenirek strukturalarda maǵlıwmatlar retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may be used as variables in a computational process.,Maǵlıwmatlar esaplaw procesinde ózgeriwshiler retinde paydalanılıwı múmkin.
Data may represent abstract ideas or concrete measurements.,Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı yamasa anıq ólshemlerdi kórsetiwi múmkin.
"Data are commonly used in scientific research, economics, and in virtually every other form of human organizational activity.","Maǵlıwmatlar ádette ilimiy izertlewlerde, ekonomikada hám adamnıń shólkemleskenlik xızmetiniń is júzinde, hár qanday basqa túrlerinde qollanıladı."
"Examples of data sets include price indices (such as consumer price index), unemployment rates, literacy rates, and census data.","Maǵlıwmatlar jıynaǵı mısallarına baha indeksleri (tutınıw bahasınıń indeksi sıyaqlı), jumıssızlıq dárejesi, sawatlılıq dárejesi hám xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları kiredi."
"In this context, data represent the raw facts and figures from which useful information can be extracted.",Bul kontekstte maǵlıwmatlar paydalı informaciyanı alıwǵa bolatuǵın shiyki faktler menen sanlardı bildiredi.
"Data are collected using techniques such as measurement, observation, query, or analysis, and are typically represented as numbers or characters which may be further processed.","Maǵlıwmatlar ólshew, baqlaw, soraw yamasa analiz sıyaqlı usıllar arqalı jıynaladı hám ádette keyinirek qayta isleniwi múmkin sanlar yamasa simvollar retinde kórsetiledi."
Field data are data that are collected in an uncontrolled in-situ environment.,Maydan maǵlıwmatları baqlanbaytuǵın in-situ ortalıǵında jıynalǵan maǵlıwmatlar bolıp tabıladı.
Experimental data are data that are generated in the course of a controlled scientific experiment.,Eksperimental maǵlıwmatlar − bul basqarılatuǵın ilimiy eksperiment barısında payda bolǵan maǵlıwmatlar.
"Data are analyzed using techniques such as calculation, reasoning, discussion, presentation, visualization, or other forms of post-analysis.","Maǵlıwmatlar esaplaw, dálillew, talqılaw, prezentaciya, vizualizaciya yamasa analizden keyingi basqa obyektler sıyaqlı usıllardı qollanıw arqalı analizlenedi."
"Prior to analysis, raw data (or unprocessed data) are typically cleaned: Outliers are removed and obvious instrument or data entry errors are corrected.",Analiz aldında shiyki maǵlıwmatlar (yamasa qayta islenbegen maǵlıwmatlar) ádette tazalanadı: sheklengen mánisler óshiriledi hám anıq qural yamasa maǵlıwmatlardı kirgiziw qáteleri dúzetiledi.
"Data can be seen as the smallest units of factual information that can be used as a basis for calculation, reasoning, or discussion.","Maǵlıwmatlardı esaplaw, dálillew yamasa talqılaw ushın tiykar retinde paydalanıwǵa bolatuǵın anıq informaciyanıń kishi birlikleri retinde qarastırıwǵa boladı."
"Data can range from abstract ideas to concrete measurements, including, but not limited to, statistics.","Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı anıq ólshemlerge shekem, sonıń ishinde biraq olar menen sheklenbey, statistikaǵa shekem bolıwı múmkin."
Thematically connected data presented in some relevant context can be viewed as information.,Ayırım sáykes kontekstte usınıs etilgen temaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı informaciya retinde kóriwge boladı.
Contextually connected pieces of information can then be described as data insights or intelligence.,Kontekst boyınsha baylanıstırılǵan informaciya bólimlerin maǵlıwmatlardı túsinikler yamasa intellekt retinde táriyiplewge boladı.
"The stock of insights and intelligence that accumulates over time resulting from the synthesis of data into information, can then be described as knowledge.",Maǵlıwmatlardı informaciyaǵa sintezlew nátiyjesinde waqıttıń ótiwi menen jıynalatuǵın túsinikler menen intellekt qorın bilim dep táriyiplewge boladı.
"Data have been described as ""the new oil of the digital economy"".",Maǵlıwmatlar cifrlı ekonomikanıń jańa nefti retinde táriyiplenedi.
"Data, as a general concept, refers to the fact that some existing information or knowledge is represented or coded in some form suitable for better usage or processing.","Maǵlıwmatlar, ulıwma túsinik retinde ayırım bar informaciyanıń yamasa bilimniń jaqsıraq paydalanıw yamasa qayta islew ushın qolaylı qanday da bir formada usınılǵan yamasa kodlanǵan faktin bildiredi."
Etymology and terminology,Etimologiya hám terminologiya
"The Latin word data is the plural of datum, ""(thing) given"", neuter past participle of dare, ""to give"".","Maǵlıwmat sózi latınsha datum, (nárse) berilgen, dare sóziniń ótken máháldegi kórinisi, beriw sóziniń kóplik forması."
"The first English use of the word ""data"" is from the 1640s.",Maǵlıwmat sóziniń birinshi inglisshe qollanılıwı 1640-jıllardan baslanǵan.
"The word ""data"" was first used to mean ""transmissible and storable computer information"" in 1946.",Maǵlıwmat sózi birinshi ret 1946 jılı jetkerip beriletuǵın hám saqlanatuǵın kompyuter maǵlıwmatları degen mániste qollanılǵan.
"The expression ""data processing"" was first used in 1954.",Maǵlıwmatlardı qayta islew sóz dizbegi birinshi ret 1954 jılı qollanılǵan.
"When ""data"" is used more generally as a synonym for ""information"", it is treated as a mass noun in singular form.","Maǵlıwmatlar ulıwma túrde informaciyanıń sinonimi retinde qollanılǵanda, ol jeke túrdegi ǵalabalıq atlıq retinde qarastırıladı."
This usage is common in everyday language and in technical and scientific fields such as software development and computer science.,Bul qollanıw kúndelikli tilde hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám informatika sıyaqlı texnikalıq hám ilimiy tarawlarda jiyi ushırasadı.
"One example of this usage is the term ""big data"".",Bul qollanıwdıń bir mısalı úlken maǵlıwmatlar termini.
"When used more specifically to refer to the processing and analysis of sets of data, the term retains its plural form.","Maǵlıwmatlar jıynaǵın qayta islew menen analizlewge baylanıslı qollanılǵanda, termin óziniń kóplik formasın saqlaydı."
"This usage is common in natural sciences, life sciences, social sciences, software development and computer science, and grew in popularity in the 20th and 21st centuries.","Bul paydalanıw tábiyiy pánlerde, ómir tuwralı pánlerde, sociallıq pánlerde, programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám informatikada keń tarqalǵan, XX hám XXI ásirde ataqlı boldı."
"Some style guides do not recognize the different meanings of the term, and simply recommend the form that best suits the target audience of the guide.",Ayırım stil qollanbaları termininiń hár túrli mánislerin tán almaydı hám tek kórsetpeniń maqsetli auditoriyasına sáykes keletuǵın formanı usınadı.
"For example, APA style as of the 7th edition requires ""data"" to be treated as a plural form.","Mısalı, 7-basılımındaǵı APA stili maǵlıwmatlar kóplik forması retinde qarastırılıwın talap etedi."
Meaning,Mánisi
"Data, information, knowledge, and wisdom are closely related concepts, but each has its role concerning the other, and each term has its meaning.","Maǵlıwmat, informaciya, bilim hám danalıq bir-biri menen tereń baylanıslı túsinikler, biraq hárqaysısınıń bir-birine baylanıslı roli bar hám hár terminniń óz mánisi bar."
"According to a common view, data is collected and analyzed; data only becomes information suitable for making decisions once it has been analyzed in some fashion.",Ulıwma kózqaras boyınsha maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi; maǵlıwmatlar qanday da bir usıl menen analizlengennen keyin sheshim qabıllawǵa jaramlı informaciyaǵa aylanadı.
One can say that the extent to which a set of data is informative to someone depends on the extent to which it is unexpected by that person.,"Atap ótiw orınlı, maǵlıwmatlar jıynaǵı birew ushın informaciya bolıwı, sol adam ushın onıń qanshelli kútilmegenine baylanıslı dep aytıwǵa boladı."
The amount of information contained in a data stream may be characterized by its Shannon entropy.,Maǵlıwmatlar aǵımındaǵı informaciyanıń kólemi onıń Shennon entropiyası menen xarakteristikalanıwı múmkin.
"Knowledge is the awareness of its environment that some entity possesses, whereas data merely communicate that knowledge.","Bilim - bul ayırım obyektke iye bolǵan qorshaǵan ortalıqtı biliw, al maǵlıwmatlar tek sol bilimdi xabarlaydı."
"For example, the entry in a database specifying the height of Mount Everest is a datum that communicates a precisely-measured value.","Mısalı, Everest tawınıń biyikligin kórsetetuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı jazba anıq ólshengen mánisti bildiretuǵın maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
This measurement may be included in a book along with other data on Mount Everest to describe the mountain in a manner useful for those who wish to decide on the best method to climb it.,Bul ólshem kitapqa Everest tawındaǵı basqa maǵlıwmatlar menen birge tawǵa shıǵıwdıń eń jaqsı usılın tańlawdı qáleytuǵınlarǵa paydalı etip táriyiplew ushın engiziliwi múmkin.
An awareness of the characteristics represented by this data is knowledge.,Bul maǵlıwmatlar menen usınılǵan xarakteristikalar tuwralı biliw − bilim bolıp tabıladı.
"Data are often assumed to be the least abstract concept, information the next least, and knowledge the most abstract.","Maǵlıwmatlar kóbinese eń abstrakt túsinik, informaciya keyingi eń az hám bilim eń abstrakt bolıp esaplanadı."
"In this view, data becomes information by interpretation; e.g., the height of Mount Everest is generally considered ""data"", a book on Mount Everest geological characteristics may be considered ""information"", and a climber's guidebook containing practical information on the best way to reach Mount Everest's peak may be considered ""knowledge"".","Bul kózqarasta maǵlıwmatlar interpretaciya arqalı informaciyaǵa aylanadı; mısalı, Everest shıńınıń biyikligi ádette maǵlıwmatlar, Everest tawınıń geologiyalıq xarakteristikaları tuwralı kitap informaciya dep esaplanıwı múmkin, al Everest shıńına jetiwdiń eń jaqsı usılı tuwralı ámeliy informaciyanı qamtıytuǵın alpinistlerge arnalǵan kórsetpe bilim dep esaplanıwı múmkin."
" ""Information"" bears a diversity of meanings that ranges from everyday usage to technical use.",Informaciya kúndelikli qollanıwdan baslap texnikalıq qollanıwǵa shekem hár túrli mánislerdi óz ishine aladı.
"This view, however, has also been argued to reverse how data emerges from information, and information from knowledge.","Degen menen, bul kózqaras maǵlıwmatlardıń informaciyadan hám bilimnen informaciyanıń qalay payda bolatuǵının keri qaytaradı."
"Generally speaking, the concept of information is closely related to notions of constraint, communication, control, data, form, instruction, knowledge, meaning, mental stimulus, pattern, perception, and representation.","Ulıwma alǵanda, informaciya koncepciyası sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, kórsetpe, bilim, mánis, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw hám sáwlelendiriw túsinikleri menen tıǵız baylanıslı."
"Beynon-Davies uses the concept of a sign to differentiate between data and information; data is a series of symbols, while information occurs when the symbols are used to refer to something.","Beynon-Devis maǵlıwmatlar menen informaciyanı ajıratıw ushın belgi koncepciyasınan paydalanadı; maǵlıwmatlar simvollar izbe-izligi, al informaciya bir nársege silteme beriw ushın paydalanılǵanda payda boladı."
"Before the development of computing devices and machines, people had to manually collect data and impose patterns on it.","Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanbastan aldın adamlar maǵlıwmatlardı qol menen jıynap, oǵan úlgilerdi kirgiziwge májbúr boldı."
"Since the development of computing devices and machines, these devices can also collect data.",Esaplaw qurılmaları menen mashinaları rawajlanǵannan berli bul qurılmalar maǵlıwmatlardı da jıynay aladı.
"In the 2010s, computers are widely used in many fields to collect data and sort or process it, in disciplines ranging from marketing, analysis of social services usage by citizens to scientific research.","2010 jılları kompyuterler maǵlıwmatlardı jıynaw hám olardı sortlaw yamasa qayta islew ushın marketingnen, azamatlardıń sociallıq xızmetlerdi paydalanıwın analizlewden baslap ilimiy izertlewlerge shekemgi kóplegen tarawlarda keńnen qollanıladı."
These patterns in data are seen as information that can be used to enhance knowledge.,Maǵlıwmatlardaǵı bul úlgiler bilimdi jaqsılaw ushın paydalanıwı múmkin informaciya retinde qarastırıladı.
"These patterns may be interpreted as ""truth"" (though ""truth"" can be a subjective concept) and may be authorized as aesthetic and ethical criteria in some disciplines or cultures.",Bul úlgiler haqıyqat retinde túsindiriliwi múmkin (haqıyqatlıq subyektiv túsinik bolıwı múmkin) hám ayırım pánlerde yamasa mádeniyatlarda estetikalıq hám etikalıq ólshemler retinde ruqsat etiliwi múmkin.
Events that leave behind perceivable physical or virtual remains can be traced back through data.,Qabıllanatuǵın fizikalıq yamasa virtual qaldıqlardı qaldıratuǵın waqıyalardı maǵlıwmatlar arqalı baqlawǵa boladı.
Marks are no longer considered data once the link between the mark and observation is broken.,Belgi menen baqlaw arasındaǵı baylanıs úzilgennen keyin belgiler endi maǵlıwmatlar bolıp esaplanbaydı.
Mechanical computing devices are classified according to how they represent data.,Mexanikalıq esaplaw qurılmaları maǵlıwmatlardı kórsetiw usılına qarap klassifikaciyalaydı.
"An analog computer represents a datum as a voltage, distance, position, or other physical quantity.","Analog kompyuterler maǵlıwmatlar mánisin kernew, aralıq, poziciya yamasa basqa fizikalıq shama retinde kórsetedi."
A digital computer represents a piece of data as a sequence of symbols drawn from a fixed alphabet.,Cifrlı kompyuter maǵlıwmatlar bólegin belgilengen alfavitten alınǵan belgiler izbe-izligi retinde kórsetedi.
"The most common digital computers use a binary alphabet, that is, an alphabet of two characters typically denoted ""0"" and ""1"".","Eń kóp tarqalǵan cifrlı kompyuterler ekilik alfavitti paydalanadı, yaǵnıy ádette 0 hám 1 dep belgilengen eki simvoldan ibarat alfavit."
"More familiar representations, such as numbers or letters, are then constructed from the binary alphabet.",Sonnan keyin ekilik alfavitten sanlar yamasa háripler sıyaqlı kóbirek tanıs kórinisler dúziledi.
Some special forms of data are distinguished.,Maǵlıwmatlardıń ayırım arnawlı obyektleri jaratıladı.
"A computer program is a collection of data, which can be interpreted as instructions.",Kompyuter programması - bul kórsetpeler retinde túsindiriletuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵı.
"Most computer languages make a distinction between programs and the other data on which programs operate, but in some languages, notably Lisp and similar languages, programs are essentially indistinguishable from other data.","Kóplegen kompyuter tilleri programmalar menen programmalar jumıs isleytuǵın basqa maǵlıwmatlar arasında ayırmashılıqtı payda etedi, biraq ayırım tillerde, atap aytqanda Lisp hám uqsas tillerde programmalar basqa maǵlıwmatlardan aytarlıqtay ózgeshelenbeydi."
"It is also useful to distinguish metadata, that is, a description of other data.","Sonday-aq metamaǵlıwmatlardı, yaǵnıy basqa maǵlıwmatlardıń táriyipin ajıratıw paydalı."
"A similar yet earlier term for metadata is ""ancillary data.""","Metamaǵlıwmatlar ushın uqsas, biraq burınǵı termin járdemshi maǵlıwmatlar bolıp tabıladı."
"The prototypical example of metadata is the library catalog, which is a description of the contents of books.",Metamaǵlıwmatlardıń prototipli mısalı - kitaplardıń mazmunın táriyipleytuǵın kitapxana katalogı.
PaLM,PaLM
PaLM (Pathways Language Model) is a 540 billion parameter transformer-based large language model developed by Google AI.,PaLM (Pathways Language Model) — Google AI tárepinen jaratılǵan 540 milliard parametrli transformatorǵa tiykarlanǵan úlken til modeli.
"Researchers also trained smaller versions of PaLM, 8 and 62 billion parameter models, to test the effects of model scale.","Izertlewshiler sonday-aq model masshtabınıń tásirin tekseriw ushın PaLM-niń kishi versiyaların, 8 hám 62 milliard parametr úlgilerin oqıttı."
"PaLM is capable of a wide range of tasks, including commonsense reasoning, arithmetic reasoning, joke explanation, code generation, and translation.","PaLM keń kólemli wazıypalardı orınlawǵa qábiletli, sonıń ishinde parasatlı pikirlew, arifmetikalıq pikirlew, házil menen túsindiriw, kod jaratıw hám awdarma."
"When combined with chain-of-thought prompting, PaLM achieved significantly better performance on datasets requiring reasoning of multiple steps, such as word problems and logic-based questions.","Oylaw dizbegi usınısı menen biriktirilgende, PaLM sóz esaplar hám logikaǵa tiykarlanǵan sorawlar sıyaqlı bir neshe basqıshlardı dálillewdi talap etetuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵında aytarlıqtay jaqsıraq ónimlilikke eristi."
"The model was first announced in April 2022 and remained private until March 2023, when Google launched an API for PaLM and several other technologies.","Model birinshi ret 2022 jıl aprelde járiyalandı hám Google PaLM menen basqa da bir neshe texnologiyalar ushın API iske qosılǵanǵa deyin, 2023 jıl martqa shekem qupıya bolıp qaldı."
The API was initially available to a limited number of developers who joined a waitlist before it was released to the public.,API dáslep kópshilikke shıǵarılǵanǵa shekem kútiw dizimine qosılǵan baǵdarlamashılardıń sheklengen sanına qoljetimli boldı.
Google and DeepMind developed a version of PaLM 540B called Med-PaLM that is fine-tuned on medical data and outperforms previous models on medical question answering benchmarks.,"Google hám DeepMind PaLM 540B-nıń Med-PaLM dep atalatuǵın versiyasın islep shıqtı, ol medicinalıq maǵlıwmatlar boyınsha dál sazlanǵan hám medicinalıq sorawlarǵa juwap beriw kórsetkishler boyınsha aldınǵı modellerden ústem boldı."
"Med-PaLM was the first to obtain a passing score on U.S. medical licensing questions, and in addition to answering both multiple choice and open-ended questions accurately, it also provides reasoning and is able to evaluate its own responses.","Med-PaLM AQSHtıń medicinalıq licenziyalaw sorawları boyınsha ótiw balın birinshi bolıp aldı hám kóp tańlawlı, ashıq sorawlarǵa dál juwap beriw menen qatar, ol dálillerdi támiyinleydi hám óz juwapların bahalay aladı."
"Google also extended PaLM using a vision transformer to create PaLM-E, a state-of-the-art vision-language model that can be used for robotic manipulation.",Google sonıń menen qatar robotlı manipulyaciya ushın paydalanılıwı múmkin PaLM-E zamanagóy kóriw tili modelin jaratıw ushın kóriw transformatorınıń járdemi menen PaLM-di keńeytti.
The model can perform tasks in robotics competitively without the need for retraining or fine-tuning.,Model robototexnikadaǵı wazıypalardı qayta tayarlawdı yamasa dál sazlawdı talap etpey-aq básekige qábiletli túrde orınlay aladı.
"In May 2023, Google announced PaLM 2 at the annual Google I/O keynote.[14] PaLM 2 is reported to be a 340 billion parameter model trained on 3.6 trillion tokens.","2023 jıl may ayında Google jıllıq Google I/O tiykarǵı bayanatında PaLM 2 tuwralı járiyaladı. PaLM 2 3,6 trillion tokende tayarlanǵan 340 milliard parametrli model bolıp tabıladı."
"In June 2023, Google announced AudioPaLM for speech-to-speech translation, which uses the PaLM-2 architecture and initialization.",2023 jıl iyunda Google PaLM-2 arxitekturası menen inicializaciyasın paydalanatuǵın sóylewden sóylewge awdarıw ushın AudioPaLM járiyaladı.
PaLM is pre-trained on a high-quality corpus of 780 billion tokens that comprise various natural language tasks and use cases.,PaLM hár túrli til wazıypaları menen paydalanıw jaǵdayların qamtıytuǵın 780 milliard tokennen ibarat joqarı sapalı korpusta aldınnan tayarlanǵan.
"This dataset includes filtered webpages, books, Wikipedia articles, news articles, source code obtained from open source repositories on GitHub, and social media conversations.","Bul maǵlıwmatlar jıynaǵı filtrlengen veb-betlerdi, kitaplardı, Wikipedia maqalaların, jańalıqlar maqalaların, GitHub-taǵı ashıq derek repozitoriylerden alınǵan derek kodtı hám sociallıq media sóylesiwlerin qamtıydı."
It is based on the dataset used to train Google's LaMDA model.,Ol Google LaMDA modelin úyretiw ushın paydalanatuǵın maǵlıwmatlar jıynaǵına tiykarlanǵan.
"The social media conversation portion of the dataset makes up 50% of the corpus, which aids the model in its conversational capabilities.","Maǵlıwmatlar jıynaǵında social media sóylesiw bólimi korpustıń 50% quraydı, bul modelge onıń sóylesiw imkaniyatlarına járdemlesedi."
"PaLM 540B was trained over two TPU v4 Pods with 3,072 TPU v4 chips in each Pod attached to 768 hosts, connected using a combination of model and data parallelism, which was the largest TPU configuration.",PaLM 540B eń úlken TPU konfiguraciyası bolǵan model menen maǵlıwmatlar parallelizmniń kombinaciyasın paydalanıp qosılǵan 768 xostqa biriktirilgen hárbir Pod-да 3072 TPU v4 chipleri bar eki TPU v4 Pod boyınsha oqıtıldı.
"This allowed for efficient training at scale, using 6,144 chips, and marked a record for the highest training efficiency achieved for LLMs at this scale: a hardware FLOPs utilization of 57.8%.","Bul 6144 mikrosxemanı paydalanıp, masshtabta ónimli oqıtıwǵa imkaniyat berdi hám usı shkaladaǵı LLM ushın erisilgen oqıtıwdıń eń joqarı ónimliligi rekordın belgiledi: FLOP apparatlıq qurallardı paydalanıw 57,8%."
"Gabriela Elena Španić Utrera (born December 10, 1973), known simply as Gabriela Spanic, is a Venezuelan actress, model, singer and beauty pageant titleholder.","Gabriela Elena Spanik Utrera (1973-jıl 10-dekabrde tuwılǵan), tek Gabriela Spanik retinde belgili, venesuelalı aktrisa, model, qosıqshı hám gózzallıq tańlawı jeńimpazı."
"She's known for her roles in several Latin telenovelas, most notably her portrayal of twins in La usurpadora (1998), one of the most popular telenovelas in the Spanish-speaking world.","Ol birneshe latın telenovelalarındaǵı rolleri menen ataqlı, ásirese ispan tilinde sóyleytuǵın dúnyadaǵı eń ataqlı telenovelalardıń biri La usurpadora (1998) filmidegi egizlerdiń kelbeti."
Early life,Erte ómiri
"Spanic was born in Caracas and raised in Ortiz, to Croatian father Casimiro Spanic and Venezuelan mother Norma Utrera.","Spanik Karakas qalasında tuwılıp, Ortis qalasında xorvat ákesi Kasimiro Spanik penen venesuelalı anası Norma Utreranıń shańaraǵında ósken."
"She has a twin sister, Daniela Spanic, one younger sister, Patricia, and a younger brother, Antonio.","Onıń Daniela Spanik atlı egiz ájapası, Patrisiya atlı bir qarındası hám Antonio atlı inisi bar."
She studied Psychology in Caracas at Andrés Bello Catholic University for a year but left university to pursue an acting career.,"Ol Karakasta Andres Bello katolik universitetinde bir jil psixologiyanı oqıdı, biraq aktyorlıq karyerasın dawam etiw ushın universitetti taslap ketti."
"Spanic's career started in 1992 when she joined the Miss Venezuela 1992 contest, representing her home state, Guárico, which served as a platform to launch her acting career, with appearances in Venezuelan telenovelas such as Morena Clara, where she portrayed the villain Linda Prado.","Spaniktiń karyerası 1992 jılı, Miss Venesuela 1992 tańlawına qatnasqan waqıtta baslandı, ol óziniń aktyorlıq karyerasın baslawǵa platforma retinde xızmet etken Guariko shtatınıń atınan shıqtı, Morena Klara sıyaqlı Venesuella telenovellalarında payda boldı, onda ol zulım Linda Pradonıń rolin oynadı."
"In 1994, Spanic had her first leading role in the telenovela Como Tu Ninguna, which aired for two years and became one of the largest novelas of the country and had an enormous success, including internationally.","1994 jılı Spanik Como Tu Ninguna telenovellasında óziniń birinshi bas rolin oynadı, ol eki jıl dawamında efirge shıǵıp, eldiń eń úlken telenovellalarınıń birine aylandı hám úlken jetiskenlikke, sonıń ishinde xalıqaralıq dárejede de boldı."
"After playing Amaranta in Todo por tu Amor (1997), Spanic moved to Mexico, where she acted in La usurpadora (1998), portraying twins Paola and Paulina, which came to worldwide success when the novela was transmitted to more than 125 countries around the world and became one of the most popular telenovelas in the Spanish-speaking world.","Todo por tu Amor (1997) filminde Amarantanıń rolin oynaǵannan keyin Spanik Meksikaǵa kóshti, ol jerde ol La Usurpadora (1998) filminde egizler Paola menen Paulinanıń rolin oynadı, bul serial dúnyanıń 125-ten aslam mámleketine tarqatılǵanda dúniyajúzilik jetiskenlikke eristi. dúnyada hám ispan tilinde sóyleytuǵın dúnyadaǵı eń ataqlı telenovellalardıń birine aylandı."
La Usurpadora was the first novela to win more than 20 points in the grid of the TV American audience.,La Usurpadora televidenieniń amerikalı auditoriya reytinginde 20-dan aslam upay jıynaǵan dáslepki telenovella boldı.
"In 2000 Gabriela Spanic co-hosted the OTI Festival in its last edition, which was held in Acapulco.",2000 jılı Gabriela Spanik Akapulkoda ótkerilgen sońǵı shıǵarılımında OTI festivalın birge ótkizdi.
"Spanic acted in other Televisa productions such as Por Tu Amor (1999), and La intrusa (2001), before signing with Telemundo, starring in La venganza (2002), Prisionera (2004) and Tierra de pasiones (2006).","Spanik Telemundo menen shártnamaǵa kelmesten aldın Por Tu Amor (1999) hám La intrusa (2001) sıyaqlı basqa televidenie shıǵarmalarında oynadı, La Vengeance (2002), Prisionera (2004) hám Tierra de Pasiones (2006)."
"Spanic won the Orquidea Award in 2005 for her trajectory as an actress, as well as the prestigious FAMAS Award for Best Actress for her role in Tierra de Pasiones.","Spanik 2005 jılı aktrisa retindegi traektoriyası ushın Orkidea sıylıǵın, sonday-aq Tierra de Pasionestegi roli ushın Ayrıqsha hayal roli ushın abıroylı FAMAS sıylıǵın jeńip aldı."
Personal life,Jeke ómiri
Spanic was married to actor Miguel de León from 1996 to 2003.,Spanik 1996-2003 jıllar aralıǵında aktyor Migel de Leonǵa turmısqa shıqqan.
"She and her ex-boyfriend have a son, Gabriel de Jesús (born 2008).",Onıń burınǵı jigiti ekewinde Gabriel de Xesus (2008 jılı tuwılǵan) atlı ulı bar.
Sue Ellen Ewing is a fictional character and one of the female leads in the CBS primetime soap opera Dallas.,Syu Ellen Yuing − oydan shıǵarılǵan qaharman hám CBS-tiń Dallas teleserialındaǵı baslı hayallardıń bir.
"Sue Ellen was portrayed by Linda Gray and appeared on the show since its pilot episode, first broadcast on April 2, 1978.",Syu Ellendi Linda Grey sáwlelendirgen hám shouǵa 1978 jılı 2 aprelde birinshi ret kórsetilgen pilotlıq epizodınan baslap shıqtı.
"Dallas followed the trials of the wealthy Ewing family in the city of Dallas, Texas, into which Sue Ellen married when she wed J.R. Ewing.","Dallas Dallas qalasındaǵı (Texas shtatı) bay Yuing shańaraǵınıń sınaqlarınan keyin boldı, ol Dj.R.Yuing. Syu Ellenge úylendi."
"Gray played Sue Ellen until the twelfth season of Dallas, when her character finally leaves Texas after beating J.R. at his own game in the 1989 episode ""Reel Life"". Gray returned for the 1991 series finale ""Conundrum"" and the subsequent Dallas telemovies (J.R. Returns in 1996 and War of the Ewings in 1998).","Grey Syu Ellendi Dallastıń on ekinshi máwsimine shekem oynadı, onıń qaharmanı 1989 jılǵı Real Life epizodında Dj.R.-nı jeńgennen keyin Texastı taslap ketedi, Grey 1991 jılǵı Konndrum seriyasınıń finalına hám onnan keyingi Dallas telefilmlerine (1996 jılı Dj.R. Qaytıp keledi hám 1998 jılı Yuinglar urısı) qayttı."
"She reprised the role for the 2012 continuation series of Dallas, which ran until 2014.",Ol 2014 jılǵa shekem sozılǵan Dallastıń 2012 jıldaǵı dawamı seriyasınıń rolin qaytaladı.
Sue Ellen's storylines in the season 2 focused on the character's bout with alcohol and her slowly deteriorating relationship with her husband.,Syu Ellenniń 2-máwsimdegi syujetlik tarmaǵı qaharmannıń alkogol menen gúresine hám onıń kúyewi menen ásten jamanlasqan qarım-qatnasına baǵdarlanǵan.
"The final episode of the season focused on the birth of her son with J.R., John Ross Ewing III. While her relationship with J.R. is not always harmonious, it's a significant aspect of her overall character.","Máwsimniń sońǵı epizodı Dj.R., Djon Ros Yuing III penen qarım-qatnası bárqulla úylesimli bolmasa da, bul onıń ulıwma mineziniń zárúr aspekti."
"As the series progressed, Sue Ellen came into her own as an individual character.","Serial rawajlanıp atırǵanda, Syu Ellen jeke qaharman retinde payda boldı."
"The actress has said of her character's personality: ""I never wanted her to be boring.",Aktrisa óziniń qaharmanınıń minezi tuwralı bılay dedi: Men onıń qızıq bolǵanın heshqashan qálemedim.
"She was never boring before – she started out kind of boring, but I think that's the kiss of death because people will expect her to be interesting.""","Ol aldın heshqashan jalıqtırmadı - ol qızıqsız baslandı, biraq meniń oyımsha, bul ólim súyisi, óytkeni adamlar onnan qızıqlı boladı dep kútedi."
"Gray later described Sue Ellen as being, ""one of the most interesting characters on TV in the 1980s.",Keyinirek Grey Syu Ellendi 1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmannıń biri.
She was the original Desperate Housewife.,Ol Úmitsiz úy jumısındaǵı hayal boldı.
"She led the way for all those girls.""",Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti dep táriyipledi.
"For her work as Sue Ellen, Gray was nominated for a Primetime Emmy Award in the category ""Best Actress in a Drama Series"" in 1981 (Barbara Bel Geddes who played Miss Ellie Ewing was also nominated in that category for Dallas that year).",Syu Ellen retindegi jumısı ushın Grey 1981 jılı Dramalıq serialdaǵı ayrıqsha aktrisa nominaciyasında Primetime Emmi sıylıǵına usınıldı. (Miss Elli Yuingti atqarǵan Barbara Bel Geddes sol jılı Dallas ushın usı nominaciyaǵa usınıldı).
"Gray was also nominated for a Golden Globe Award in both 1980 and 1981 in the category of ""Best Performance by an Actress in a Television Series – Drama"" respectively.",Grey sonı menen qatar 1980 hám 1981 jılları Teleserialdaǵı aktrisanıń ayrıqsha oyını − drama nominaciyasında Altın globus sıylıǵına usınıldı. 2010 jılı TNT (Warner Bros.
"In 2010, TNT (sister company to Warner Bros. Television, the current copyright owners of the series) announced they were producing a new, updated Dallas series.","Television kompaniyasınıń jetekshisi, serialdıń házirgi avtorlıq huqıq iyeleri) jańa, jańalanǵan Dallas seriyasın shıǵaratuǵının xabarladı."
"It was a continuation of the original series and primarily centered around Sue Ellen and J.R.'s son John Ross Ewing III, and Bobby and Pamela's son Christopher Ewing, though various stars of the original series reprised their roles.","Bul dáslepki seriyanıń dawamı boldı hám tiykarınan Syu Ellen menen Djey Ar Yuingniń ulı Djon Ross Yuing III hám Bobbi menen Pamelanıń ulı Kristofer Yuingniń átirapında boldı, degen menen dáslepki seriyanıń hár túrli juldızları olardıń rollerin qaytaladı."
Gray agreed to return to the new series and once again assumed the role of Sue Ellen.,Grey jańa seriyaǵa qaytıwına kelisti hám taǵı da Syu Ellen rolin qabılladı.
Character portrayal and development,Xarakterdi sáwlelendiriw hám rawajlandırıw
"When Gray originally tested for Dallas, the role of Sue Ellen was merely that of a background character.","Grey dáslebinde Dallas ushın sınaqtan ótkende, Syu Ellenniń roli tek fonlıq qaharman boldı."
"The actress recounts that the part was a ""mere walk-on"" and there hadn't been any need for a formal audition.",Aktrisa bul rol tek seyil etiw bolǵanın hám rásmiy tıńlawdıń keregi joq ekenin aytadı.
"In fact, Gray had to do an impromptu audition over the telephone because the role was not considered important enough to bring in another actor to test for the part, though the actress later stated that Newhart innkeeper Mary Frann was also considered to play the character while the producers were casting the show.","Haqıyqatında, Grey telefon arqalı ekspromt tıńlawǵa májbúr boldı, óytkeni roldi sınaw ushın basqa aktyorlerdi tartıw ushın zárúr dep esaplanbadı, degen menen aktrisa keyinirek Nyuxarttaǵı miymanxana iyesi Meri Frenn de qaharmandı oynaytuǵın bolıp esaplanatuǵının ayttı. prodyusserler spektaklge kasting ótkerdi."
"In an interview with TV Guide, Gray confirmed: ""She [Frann] had the part.",TV-Guid-ke bergen intervyude Grey: Ol [Frann] rolge iye boldı.
"Victoria Principal was a brunette, and so was I, and Mary was a blonde, and [the producers] wanted that [visual] contrast.","Viktoriya Prinsipal qara shashlı boldı, men de, Meri aqquba edi, hám [prodyusserler] bul [vizual] kontrasttı qáleydi."
"But the casting director kept bugging them until they finally said, 'OK, we'll read her.'""","Biraq kasting-direktorı olar aqırı: Yaqshı, biz onı oqıymız degenge shekem olardı renjitti."
"Once the show was picked up for a full season, Gray and fellow actor Steve Kanaly (Ray Krebbs) were both upgraded to starring roles.","Show tolıq máwsimge alınǵan soń, Grey menen kásiples aktyor Stiv Kanali (Rey Krebbs) ekewi de baslı rollerge almastırıldı."
"After staying with the show for eight seasons, Gray ran into trouble when she requested the producers of the show to adjust her contract to allow her to direct, as did the contracts of male co-stars Duffy and Hagman.","Shouda segiz máwsim dawamında bolǵannan keyin, Grey shou prodyuserlerinen er adamlar Daffi menen Xagmannıń shártnamaları sıyaqlı rejissyorlıq etiwge ruqsat beriw ushın shártnamanı ózgertiwdi soraǵanda qıyınshılıqqa ushıradı."
"The request initially led to producers firing the actress from the serial, though the decision was later reversed when Dallas star Larry Hagman threatened to quit the show unless Gray were rehired.","Ótinish dáslebinde prodyuserlerdiń aktrisanı serialdan shıǵarıwǵa ákeldi, biraq keyinirek bul sheshim Dallas juldızı Larri Xegman Greydi qayta jumısqa qabıllamaǵansha shoudı taslayman dep qorqıtqanda keri qaytarıldı."
"Gray stated in an interview with TV Guide, ""The producers said, 'But you're doing so well.' I thought, 'Oh, look out! I'm on the warpath now.'",Grey TV Guide-ge bergen intervyude: Prodyuserler: Biraq sen júdá jaqsı islep atırsań dep oyladım.
"It was a struggle, though, because it was a man's show. And they fired me. When I finally told Larry, he went with me into the office and said, 'If she doesn't come back, I don't come back.","Bul er adamnıń shouı bolǵanlıqtan, men aqırı Larrige aytqanımda, ol meniń menen birge keńsege kirip: Eger ol qaytıp kelmese, men qaytpayman."
I can't be playing J.R. Ewing without Sue Ellen.',Men Dj.R.Yuingti Syu Ellensiz oynay almayman.
"He was very loyal and, honestly, a very smart businessman. He knew that truly, it was a huge relationship to the show.""","Ol júdá sadıq hám rasın aytsam, júdá aqıllı biznesmen boldı, ol haqıyqatında da shou menen úlken qarım-qatnas ekenin bildi."
"The actress also recounted the story to Alan Mercer of Dazzling Diva.com, saying: ""I told them I don't want any more money. I just want to direct one episode in the next two year cycle.",Aktrisa sonday-aq Dazzling Diva.com saytındaǵı Alan Merserge waqıyanı aytıp berdi: Men olarǵa bunnan artıq aqsha qálemeytuǵınımdı ayttım.
I didn't think that was so horrible. I didn't want to direct six episodes.,Men keyingi eki jıllıq ciklde bir epizodtı basqarǵım keledi.
They still said no.,Men olay oylamadım.
"Basically, I was fired at the end of year eight.",Men altı epizodtı basqarǵım kelmedi.
"So, I said good-bye and Larry said, 'See you next season.'","Negizinen, men segizinshi jıldıń sońında jumıstan shıǵarıldım."
"I told him I won't be coming back. He said, 'What!?!'","Men oǵan qaytıp kelmeytuǵınımdı ayttım, ol: Ne!?!"
"I told him, 'They fired me because I want to direct one episode, and if that's their stance, I'm out of here.'","Men oǵan: Olar meni jumıstan shıǵardı, óytkeni men bir epizodtı basqarǵım keledi, eger olardıń ustanımı solay bolsa, men bul jerden ketemen dedim."
"He was stunned and he said, 'If you go, I go.'",Ol hayran bolıp: Sen barsań men baraman dedi.
"He denies that to this day. He really went to bat for me.""",Ol bunı búginge shekem biykarlaydı.
Gray remained a member of the principal cast until she left the show in its 12th season.,Grey shoudan 12-máwsimde ketkenge deyin tiykarǵı aktyorlıq topardıń aǵzası bolıp qaldı.
"Her departure came as a surprise, but her publicist said that after eleven years on the show, she wished to pursue other things.","Onıń ketiwi kútpegen jaǵday boldı, biraq onıń publicisti shouda on bir jıl ótkennen keyin ol basqa nárseler menen shuǵıllanǵısı keletuǵının ayttı."
"Throughout the serial, Sue Ellen often suffered emotional abuse and adultery from her husband J.R., who was the primary antagonist of the show.",Serial dawamında Syu Ellen kóbinese shoudıń tiykarǵı antagonisti bolǵan kúyewi Dj.R.-dan emocional zorlıq-zombılıq penen zinaqorlıqqa ushıradı.
"Linda Gray described Sue Ellen as being, ""one of the most interesting characters on TV in the 1980s.",Linda Grey Syu Ellendi 1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmanlardıń biri.
She was the original Desperate Housewife.,Ol úmitsiz úy jumısındaǵı hayal boldı.
"She led the way for all those girls.""",Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti dep táriyiplegen.
"She also added, ""The more successful we became, the more glamorous and fashionable the clothes became.","Ol sonday-aq: Biz qanshelli tabıslı bolǵan sayın, kiyimler sonshelli kórkem hám sánli boldı."
We set fashion trends in the 80s.,Biz 80-jıllardaǵı moda trendlerin ornattıq.
Those shoulder pads did get a bit wild.,Bul iyin japqıshları biraz jabayı bolıp ketti.
"They had to make doors bigger in the end.""",Aqırında olar esiklerdi úlkenirek etiw kerek boldı dep qostı.
"In an interview with The Telegraph, she said: ""It was kind of exciting.",The Telegraph gazetasına bergen sáwbetinde ol: Bul júdá qızıqlı boldı.
"I played this neurotic, psychotic, alcoholic weirdo.","Men bul nevrotikalıq, psixotikalıq, alkogolizmdi oynadım."
"But I still say she was the most interesting female on television in the eighties.""",Biraq men onı ele de sekseninshi jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı hayal dep aytaman dedi.
"The character of Sue Ellen has gone through an addiction to alcohol, which she returned to every time something went extremely wrong with her life.","Syu Ellenniń qaharmanı alkogolge ǵárezlilikten ótti, ol ómirinde bir nárse durıs emes bolǵan sayın qaytıp keldi."
Gray was particularly fond of doing these scenes.,Grey bul saxnalıq kórinislerdi jaratıwdı ózgeshe unattı.
"She commented,","Ol pikir bildirdi,"
I loved my drunk scenes.,Maǵan más bolǵan saxnalıq kórinisler unadı.
I know that may sound very strange to people!,Bul adamlarǵa júdá ersi kóriniwi múmkin ekenin bilemen!
I got to just let go and just do a down and dirty version of Sue Ellen.,"Men tek jiberip, Syu Ellenniń jaman hám patas versiyasın islewim kerek."
"It was like, 'Just let me at it and roll those cameras'.",Bul maǵan ruqsat etiń hám kameralardı aylandırıń degen sıyaqlı boldı.
"I remember being in makeup for 20 minutes, which normally took two hours.",Men ádette eki saatqa sozılatuǵın 20 minut makiyajda bolǵanım esimde.
They put some kind of gel in my hair and some very light makeup and I loved it.,"Olar meniń shashıma geldi hám júdá jeńil makiyajdı qoydı, maǵan unadı."
"I said, ""Just let me go, please don't edit me, just let me go.'""","Men: Meni jiberiń ótinish, qayta islemeń, meni jiberiń, - dedim."
"She added, ""It was just one of those charming, charming, charming times where I just got to blow it out.","Ol bılay dep qostı: Bul men onı óshiriwge tuwra kelgen súykimli, súykimli, súykimli waqıtlardıń biri ǵana boldı."
"I just wanted Sue Ellen to be raw unlike any other time in her life, where she was the victim and she was this and she was that; J.R. Ewing would do something and she would react, he would do something and she would have an affair or drink or whatever. This was just like, 'Let me go.","Syu Ellenniń ómirindegi basqa máwritke uqsamaytuǵın shiyki bolǵanın qáledi, ol jerde ol qurban boldı hám ol bul boldı hám ol Dj.R. Yuying bir nárse isleydi hám ol háreket etedi, ol bir nárse isleydi hám ol bir nárse isleydi yamasa ishedi; yamasa bul tek Meni sol qutıdan shıǵarıwǵa ruqsat etiń degen sıyaqlı edi."
Let Sue Ellen out of that box' I never wanted her to be boring.,Men onıń qızıqsız bolǵanın heshqashan qálemedim.
"She was never boring before–she started out kind of boring, but I think that's the kiss of death because people will expect her to be interesting.","Ol burın heshqashan qızıqpaǵan − ol qızıqsız basladı, biraq meniń oyımsha, bul ólimniń súyisi, óytkeni adamlar onnan qızıqlı boladı dep kútedi."
"By interesting, that doesn't mean she's drunk.","Qızıq, bul onıń más ekenin bildirmeydi."
I had to do a lot of thinking about what we would do with her.,Men onıń menen ne isleytuǵınımız tuwralı kóp oylanıwım kerek edi.
Where would she be now?,Ol házir qayerde bolar edi?
I did a lot of homework finding out where she would be and what Texas women are like now.,Men onıń qayerde bolatuǵının hám Texas hayallarınıń qanday ekenin biliw ushın kóp úy tapsırmasın aldım.
What has she gone through in her life?,Ol ómirinde neni bastan ótkerdi?
What has she come to grips with?,Ol ne menen shuǵıllandı?
What does she like about herself?,Ol ózine neni unatadı?
What doesn't she like about herself?,Ol ózine neni unatpaydı?
"What kind of impact is she going to make on her life, on John Ross's life, on her future?","Ol óz ómirine, Djon Rosstıń ómirine, onıń keleshegine qanday tásir etedi?"
Who is she?,Ol kim?
"When the 20-year-old Sue Ellen Shepard wins the title of Miss Texas in 1967, she meets her future husband, J.R. Ewing (Larry Hagman), who is a judge for the pageant.","20 jaslı Syu Ellen Shepard 1967 jılı Texas arıwı titulın jeńip alǵanda, ol óziniń keleshektegi kúyewi Dj.R. Yuing penen (Larri Xegmen) tanısadı, ol tańlawdıń tóreshisi edi."
"After a courtship, they marry in 1971, but after several years, their marriage deteriorates, due in large part to J.R.'s numerous extramarital affairs and his growing disinterest in her.","Ushırasıwdan keyin olar 1971 jılı úylendi, biraq bir neshe jıldan keyin olardıń nekeleri jamanlasadı, bul kóbinese Dj.R.-nıń kóplegen nekeden tıs qarım-qatnasları menen oǵan degen qızıǵıwshılıqtıń artıwına baylanıslı."
"In 1978, a lonely Sue Ellen begins an affair with J.R.'s nemesis, Cliff Barnes (Ken Kercheval).",1978 jılı jalǵızbaslı Syu Ellen Dj.R.-dıń dushpanı Kliff Barns penen (Ken Kercheval) qarım-qatnastı baslaydı.
"Shortly thereafter, Sue Ellen finds herself pregnant and believes that Cliff is the father because she and J.R. had been married for years without conceiving, and by this point, they barely had marital relations.","Kóp waqıt ótpey Syu Ellen ózin eki qabat dep esaplaydı hám Klifftiń ákesi ekenine isenedi, óytkeni ol hám Dj.R. kóp jıllar dawamında bala kótermey nekede bolǵan hám usı waqıtqa shekem olardıń nekelik qarım-qatnasları tómen bolǵan."
"Sue Ellen believes she loves Cliff, but is unable to leave J.R. To console herself, she starts drinking heavily during her pregnancy.","Syu Ellen Kliffti jaqsı kóretuǵınına isenedi, biraq Dj.R.-dan kete almaydı. Ózin jubatıw ushın ol ekiqabat gezinde qattı ishe baylaydı."
"Worried about the safety of her unborn child, J.R. has Sue Ellen committed to a sanitarium in 1979, to gain sobriety.",Ishindegi balasınıń qáwipsizligine alańlaǵan Dj.R. Syu Ellendi 1979 jılı sanatoriyaǵa jiberdi.
"However, Sue Ellen manages to continue drinking and escapes from the sanitarium drunk and crashes a car.","Biraq, Syu Ellen ishimlik ishiwdi dawam etedi hám más halında sanatoriyadan qashıp, kólikti urıp aladı."
"While in the hospital, she gives birth to a son, John Ross Ewing III.",Emlewxanada jatqanda ol Djon Ross Yuing III atlı uldı tuwadı.
"After her son's birth, Sue Ellen becomes severely depressed and shows no interest in the child.","Ulı tuwılǵannan keyin Syu Ellen qattı depressiyaǵa túsip, balaǵa qızıǵıwshılıq bildirmeydi."
She then begins an affair with rodeo cowboy Dusty Farlow (Jared Martin) and enters into psychiatric treatment.,Sonnan keyin ol rodeo kovboyı Dasti Farlou (Djared Martin) menen qarım-qatnastı baslaydı hám psixiatriyalıq emlewge kirisedi.
"Eventually, she gains the strength to connect with her child.",Aqırında ol balası menen baylanısıw ushın kúsh tabadı.
"After Cliff sues for paternity of the baby, tests reveal that J.R. is in fact the biological father.","Kliff balanıń ákesi ekenligin dálillew ushın sudqa shaǵımlanǵannan keyin, testler Dj.R. haqıyqıy biologiyalıq ákesi ekenin kórsetedi."
"Sue Ellen, meanwhile, makes plans to leave J.R. for Dusty; however, Dusty is reportedly killed in a plane crash, and this news sends Sue Ellen back to the bottle.","Syu Ellen óz gezeginde, Dusty ushın Dj.R.-dan ketiwdi rejelestiredi; degen menen, Dusty samolyot apatında qaza tapqan dep xabarlanadı hám bul xabar Syu Ellendi qaytadan shishaǵa qaytaradı."
"In 1981, Sue Ellen learns that Dusty is in fact alive but has been horribly crippled as a result of the plane crash.","1981 jılı Syu Ellen Dastidiń tiri ekenligin, biraq samolyot apatınan keyin qattı mayıp bolǵanın biledi."
"Nonetheless, Sue Ellen remains dedicated to her love for him and leaves J.R., taking their son with her to live at the Southern Cross Ranch, the home of Dusty's father, Clayton Farlow (Howard Keel).","Usıǵan qaramastan, Syu Ellen oǵan degen súyispenshiligine sadıq bolıp qaladı hám Dj.R.-nı taslap, óz ulın alıp Dastidiń ákesi Kleyton Farlow (Xovard Kil) turatuǵın Southern Cross Ranchqa kóshedi."
"Sue Ellen divorces J.R. and gains custody of John Ross, but her relationship with Dusty ends when he regains the use of his legs and decides to resume his life's passion as a rodeo cowboy.","Syu Ellen Dj.R.-dan ajırasadı hám Djon Rosstıń ǵamxorlıǵın qolǵa aladı, biraq Dasti menen qarım-qatnası ol ayaqlarınıń qaytadan islep ketkeninen keyin, rodeo kovboyı retinde ómir qumarlıǵın dawam etiwdi sheshkende juwmaqlanadı."
Sue Ellen then moves back to Dallas with her son and enters into another short-lived romance with Cliff.,"Sonnan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qayta kóship, Kliff penen taǵı bir qısqa múddetli romantikaǵa túsedi."
"When J.R. gets wind of this, he becomes jealous and courts Sue Ellen himself in an effort to win back custody of his son, and, in the process, obtain his voting shares in Ewing Oil, the family oil company.","Dj.R. bul jaǵdaydı sezgende, ol qızǵanısh sezimin payda etedi hám ulınıń ǵamxorlıǵın qaytarıp alıw ushın Syu Ellendi sudqa beredi hám usı proceste Yuing Oil, shańaraqlıq neft kompaniyasınıń dawıs beretuǵın akciyaların alıw ushın."
"In 1982, J.R. and Sue Ellen remarry, but their happiness is short-lived as J.R. quickly returns to his philandering ways and Sue Ellen catches him in bed with oil tycoon Holly Harwood (Lois Chiles).","1982 jılı Dj.R penen Syu Ellen qayta úylenedi, biraq olardıń baxıtı uzaqqa sozılmadı, óytkeni Dj.R. tez arada qaytıp keledi hám Syu Ellen onı neft magnatı Xolli Xarvup penen (Luis Chiles) tósekte uslaydı."
"However, Sue Ellen decides to remain married to J.R., in name only, but moves out of his bedroom.","Biraq, Syu Ellen tek atı menen ǵana Dj.R-qa nekede qalıwdı sheshedi, biraq jatatuǵın bólmesinen shıǵıp ketedi."
"In 1983, Sue Ellen enters into an affair with college student, Peter Richards (Christopher Atkins), who had been her son's camp counselor.",1983 jılı Syu Ellen ulınıń lageriniń keńesshisi bolǵan kolledj studenti Piter Richards penen (Kristofer Atkins) qarım-qatnasqa túsedi.
"In 1984, Sue Ellen miscarries a child, but doesn't know whether J.R. or Peter is the father.","1984 jılı Syu Ellen bala kóteredi, biraq ákesi Dj.R yamasa Piter ekenin bilmeydi."
"When J.R. learns of Sue Ellen's affair, he arranges for Peter to be arrested on trumped-up drug charges and blackmails him to leave Dallas for good.","Dj.R Syu Ellenniń qarım-qatnası tuwralı bilgende, ol Piterdi jalǵan náshebentlikke baylanıslı ayıp penen qamawǵa alıwdı shólkemlestiredi hám onı Dallastan tolıǵı menen ketiw ushın kúsh kórsetedi."
"In 1986, Sue Ellen goes into business by buying a partnership interest in a lingerie company.",1986 jılı Syu Ellen ish kiyim firmasında sheriklik úlesin satıp alıw arqalı bizneske kirisedi.
"She successfully lures J.R.'s latest mistress, Mandy Winger (Deborah Shelton), away from J.R. by offering her a promising career as model and then as an actress. Sue Ellen and J.R. enjoy a brief reconciliation; however, J.R.'s desire to regain Ewing Oil by having an affair with Kimberly Cryder (Leigh Taylor-Young) destroys what is left of their marriage.","Ol Dj.R.-tıń sońǵı iyesi Mendi Uingerdi (Debora Shelton) sátli tartıp, oǵan model retinde, sonnan keyin aktrisa retinde perspektivalı lawazımdı usınıp, Dj.R. Syu Ellen menen Dj.R. qısqasha tatıwlasıwdan lázzat aladı; degen menen, Dj.R.-nıń Kimberli Krayder menen (Li Teylor-Yang) qarım-qatnas etiw arqalı Yuing oil-dı qaytarıp alǵısı keletuǵını olardıń nekeden qalǵanın buzadı."
"Sue Ellen decides to leave J.R. for good, but he manages to take John Ross away and put him into hiding in a boarding school.","Syu Ellen Dj.R-tan ulıwma ketiwdi sheshedi, biraq ol Djon Rosstı alıp ketip, internatqa jasıradı."
"Sue Ellen and her new lover, Nicholas Pearce (Jack Scalia), confront J.R. at his penthouse and demand he tell them where he hid John Ross.","Syu Ellen menen onıń jańa ashıǵı Nikolas Pirs (Djek Skaliya) pentxausında Dj.R penen júzbe-júz kelip, Djon Rosstı qayerge jasırǵanın aytıwdı talap etedi."
"A scuffle breaks out between J.R. and Nicholas, which results in Nicholas' being thrown over the balcony and killed.","Dj.R penen Nikolastıń arasında jánjel shıǵıp, nátiyjesinde Nikolas balkonǵa ılaqtırıp, óltirildi."
"In response, Sue Ellen shoots J.R. three times; however, he lives and neither she nor J.R. is indicted for any crimes.","Juwap retinde Syu Ellen Dj.R.-tı úsh ret atadı; degen menen ol ómir súredi hám ol da, Dj.R da heshqanday qılmıs islegeni ushın ayıplanbaǵan."
"In 1988, Sue Ellen divorces J.R. for a second time.",1988 jılı Syu Ellen Dj.R.-dan ekinshi ret ajırasadı.
"Deciding to get revenge on him, she decides to make a feature film exposé on her life with J.R., with the help of screenwriter Don Lockwood (Ian McShane).","Onnan kek alıwdı uyǵarıp, ol scenarist Don Lokvudtıń (Ien MakSheyn) járdemi menen Dj.R. penen ómiri tuwralı kórkem film túsiriwdi sheshedi."
"She and Don soon become romantically involved and, in 1989, Sue Ellen moves to London with Lockwood, but not before blackmailing J.R. by threatening to release the film, which would destroy his reputation.","Kóp uzamay ol Don ekewi romantikalıq qarım-qatnasta boladı hám 1989 jılı Syu Ellen Lokvud penen birge Londonǵa kóship ketedi, biraq Dj.R.-dıń abıroyına nuqsan keltiretuǵın filmdi shıǵaraman dep qorqıtıp, kúsh kórsetiw aldında emes."
"In 1991, J.R. learns that Sue Ellen and Don Lockwood have married.",1991 jılı Dj.R. Syu Ellen menen Don Lokvud turmıs qurǵanın bildi.
"John Ross, her son by J.R., later joins her and Don in London.","Djon Ross, onıń ulı Dj.R., keyinirek Londonǵa oǵan hám Donǵa qosıladı."
"Sue Ellen appears in the final episode of the series during J.R.'s dream in which she is a successful actress married to her previous love, Nicholas Pearce.","Syu Ellen serialdıń sońǵı epizodında Dj.R túsinde payda boladı, onda ol óziniń burınǵı muhabbatı Nikolas Pirske úylengen tabıslı aktrisa boldı."
"In 1996, when her marriage to Don is in trouble, Sue Ellen returns to Dallas with her son, after J.R. was reportedly killed in a car accident.","1996 jılı onıń Don menen nekesi qıyınshılıqqa ushıraǵanda, Dj.R kólik apatınan qaytıs bolǵannan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qaytadı."
"When J.R. is discovered alive, Sue Ellen reconciles with him.","Dj.R tiri tabılǵanda, Syu Ellen onıń menen tatıwlasadı."
"However, upon learning that J.R. faked his death to manipulate his family, Sue Ellen becomes partners with Bobby in the family company, Ewing Oil, to spite J.R. In 1998, Sue Ellen becomes CEO of Ewing Oil.","Biraq, Dj.R.-nıń óz shańaraǵın manipulyaciya etiw ushın óz ólimin qoldan shólkemlestirilgenin bilgennen keyin, Syu Ellen J.R.-ge qaramastan, Bobbi menen Yuing Oil shańaraqlıq kompaniyasında sherikles boladı."
,1998 jılı Syu Ellen Yuing Oil kompaniyasınıń bas direktorı boldı.
"Sue Ellen has become a powerful woman in Dallas, leading successful fundraising campaigns and making connections with influential Texans.","Syu Ellen Dallastaǵı kúshli hayalǵa aylandı, tabıslı ǵárejet jıynaw mapazların alıp barıp, ataqlı texaslılar menen baylanıslar ornatadı."
"Her success has led her to run for Governor of Texas, with campaign backers already lining up to support her.","Onıń jetiskenligi onı Texas gubernatorlıǵına saylawǵa kandidatın qoyıwǵa alıp keldi, saylaw aldı kampaniyası tárepdarları onı qollawǵa tayar."
"But despite this success, Sue Ellen harbors deep regret for her mistakes as a mother raising John Ross and will do anything to make things right for him.","Biraq bul jetiskenlikke qaramastan, Syu Ellen Djon Rosstı tárbiyalap otırǵan ana retinde islegen qátelikleri ushın qattı ókinedi hám onıń jaǵdayın jaqsılaw ushın hámmesin isleydi."
"Upon seeing J.R. for the first time in years, there is a brief moment of romantic tension and nostalgia.","Dj.R.-ni sońǵı jılları birinshi ret kórgende, romantikalıq qátelikler menen nostalgiyanıń qısqa máwriti boladı."
"However, Sue Ellen becomes wary of J.R.'s claims of having changed when Cliff Barnes returns to town.",Biraq Syu Ellen Dj.R.-nıń Kliff Barns qalaǵa qaytıp kelgende ózgerdi degen maǵlıwmatlarınan saq boladı.
"Then when a colleague and occasional lover of John Ross's, Veronica Martinez, is pushed off a balcony and killed, Sue Ellen bribes the medical examiner into ruling the death a suicide and finds herself looking for support from Harris Ryland, Ann's ex-husband.","Sonnan keyin kásiplesi hám geyde Djon Rosstıń súyiklisi Veronika Martinesti balkonnan iyterip jiberip óltirgende, Syu Ellen ólimdi óz-ózine qol jumsaw dep anıqlaw ushın medicinalıq ekspertke para berip, Enniń burınǵı kúyewi Xarris Raylandtan qollaw izleydi."
"Harris later plans to use Sue Ellen's sure win to his advantage and desiring to run a clean office, Sue Ellen seeks Ann's help who later gets a recording of Harris admitting to his crimes and placing him into a spot of submission.","Keyinirek Xarris Syu Ellenniń isenimli jeńisin óz paydasına paydalanıwdı rejelestiredi hám taza keńseni basqarıwdı qáleydi, Syu Ellen Annıń járdemine súyenedi, ol keyinirek Xarristiń óz qılmısların moyınlaǵanı hám onı boysınatuǵın jerge jaylastırǵanı tuwralı jazba aladı."
"In the second season, Harris again gains the upper hand when he offers Ann information about their kidnapped daughter in exchange for the tape, Sue Ellen tells Ann to go ahead.","Ekinshi máwsimde Xarris Ennge lentaǵa almastırıw retinde urlanǵan qızı tuwralı informaciyanı usınǵan waqıtta qaytadan ústemlikke iye boladı, Syu Ellen Ennge alǵa júriwdi aytadı."
"However, her secret bribery comes out on the eve of the election and she loses the election and twelve donors towards her foundation.",Biraq onıń jasırın paraxorlıǵı saylaw qarsańında payda boladı hám ol saylawda hám onıń fondına on eki donordan ayırıladı.
"Facing the possibility of jail and the overall humiliation and disgrace, she pours herself a glass of wine (in the original series, her favorite tipple was Vodka).","Túrmege túsiw múmkinshiligine hám ulıwma azaplaw menen masqaraǵa ushırap, ol ózine bir stakan sharap quyadı (original seriyada onıń eń jaqsı kóretuǵın awqatı araq boldı)."
"Yet, before she can drink it J.R. and John Ross arrive, with J.R. vowing to make things right by her and reminding her that she is a strong woman.","Degen menen, ol onı ishpey turıp, Dj.R menen Djon Ross keledi, Dj.R. onıń járdemi menen jaǵdaydı dúzetiwge wáde berip, onıń kúshli hayal ekenin eske saladı."
After they leave she dumps out the wine and instead seeks comfort in Ann.,Olar ketkennen keyin ol sharaptı tógip taslaydı hám onıń ornına Ennen jubatıw izleydi.
"J.R. through means of blackmail is able to get the charges dropped and after thanking him, Sue Ellen invites him in for tea, a spark of their past romance being seemingly reignited.","J.R. shantaj arqalı ayıptı alıp taslawǵa qábiletli hám oǵan alǵıs bildirgennen keyin Syu Ellen onı shayǵa shaqıradı, bul olardıń burınǵı romantikasınıń ushqını qayta janǵan sıyaqlı."
"Later she comes to the aid of John Ross and helps him in securing control of the newly established Ewing Energies, by pushing his ex-girlfriend Elena Ramos out of the company.","Keyinirek ol Djon Rossqa járdemge keledi hám oǵan burınǵı dostı Elena Ramostı kompaniyadan iyterip, jańadan qurılǵan Ewing Energies baqlawın támiyinlewge járdemlesedi."
"Despite pleas from Bobby, Ann, and Christopher she does so.","Bobbi, Enn hám Kristoferdiń tilek ótinishlerine qaramastan, ol solay etedi."
"Then when J.R. is murdered, Sue Ellen becomes heart broken and relapses after his memorial service.","Dj.R óltirilgennen keyin, Syu Ellen júrek qayǵısına túsedi hám eske alıw máresiminen keyin qaytadan ishimlikke beriledi."
She reads a letter he wrote to her and spends the night alone in his room.,Ol oǵan jazǵan xatın oqıydı hám túnde onıń bólmesinde jalǵız qaladı.
"At his funeral, she reads the letter aloud in which J.R. declares his undying love to Sue Ellen and asks her for another chance.","Onıń janaza máresiminde ol xattı dawıslap oqıydı, onda Dj.R Syu Ellenge óziniń sheksiz súyispenshiligin járiyalap, onnan basqa imkaniyat soraydı."
"Heartbroken, Sue Ellen reveals her own unresolved feelings for J.R. and declares that had he not been murdered she would have happily reunited with him.","Júregi jaralanǵan Syu Ellen Dj.R-ǵa degen sheshilmegen sezimin ashıp, eger ol óltirilmese, onıń menen baxıtlı túrde qayta qosılar edim dep málimleydi."
She then collapses at his casket and says he was the love of her life.,"Sonnan keyin ol onıń tabıtına qulap, onıń ómiriniń muhabbatı ekenin aytadı."
"Soon after, Sue Ellen's alcoholism returns, and her struggles with it become a recurring theme in the third season, putting a strain on her relationship with her son.","Kóp uzamay, Syu Ellenniń alkogolizmi qaytadan baslanadı hám onıń bul másele menen gúresi úshinshi máwsimdegi qaytalanatuǵın temaǵa aylanadı, bul onıń ulı menen qarım-qatnasına qıyınshılıq keltiredi."
"Eventually she learns the truth about the circumstances surrounding J.R's death, and is angered at both Bobby and Bum that she had been kept in the dark about his illness and his final plan, although she makes amends.","Aqırında, ol Dj.R ólimi jaǵdaylarına baylanıslı haqıyqattı biledi hám onıń keselligin hám sońǵı rejelerin jaqsı bilmey qalǵanlıǵınan Bobbi menen Bumǵa ashıwlanadı, biraq keyinirek túsinedi."
"When Principal obtained the pilot audition script for Dallas, her academic career ambitions changed, and she decided to return to the full-time acting profession.","Principal Dallas ushın pilotlıq tıńlaw scenariyin alǵanda, onıń akademiyalıq karyera ambiciyaları ózgerdi hám ol tolıq waqıttı aktyorlıq kásipke qaytıwdı sheshti."
"As Principal explained to TV Guide Network in 2004, ""I had left acting to be an agent and was on my way to law school, but when a friend dropped off a Dallas script, I read it.","Principal 2004 jılı TV Guide Network-ke túsindirgendey: Men agent bolıw ushın aktyorlıq ónerdi taslap, nızam mektebine baratuǵın boldım, biraq dostım Dallas scenariyin taslap ketkende, men onı oqıdım."
"When I finished, I knew my life had changed - that part was mine.",Tamamlaǵan gezde men óz ómirimdi bildim.
"So I called the [casting] person and said, ""I'm sending someone in."" She said, ""Who?""","Ózgergen bolatuǵın - ol meniki boldı, sonlıqtan men birewdi jiberip atırman, dedim."
"I said, ""Just put down my name.",Bul kútilmegen sıylıq boladı.
"It will be a surprise."" And it certainly was a surprise - I showed up with me!","Bul, álbette tosın sıylıq boldı - men ózim menen birge boldım!"
"I sent myself in for it!""",Men oǵan ózimdi jiberdim!
Principal landed the role of Pamela Barnes Ewing on the long-running prime time TV soap opera series Dallas that aired on the CBS network from 1978 to 1991.,Principal 1978 jıldan 1991 jılǵa shekem CBS tarmaǵında kórsetilgen Dallas teleserialında uzaq waqıtqa sozılǵan praym-taym teleserialında Pamela Barns Yuing rolin oynadı.
"Principal explained to People in 2018, ""When I went in for the part on Dallas, I had already fallen in love with the show and with the part. So my feeling from the moment I read it was that it was incredibly special and that I really, really wanted to be a part of it.","Principal 2018 jılı adamlarǵa bılay dep túsindirdi: Men Dallastaǵı rolge barǵanımda, Men onı oqıǵan máwritten baslap onıń bir bólimi bolǵım keletuǵının sezdim."
"I could not imagine not being Pam."" As Principal told TV Insider in 2018, ""I believed that Dallas would be a hit from the moment I read it.",Principal 2018 jılı TV-Insider-ge bergen interyude: Men Dallastıń xit bolatuǵınına onı oqıǵan máwritten isengen edim.
"In fact, I turned down a major role that would have conflicted with Dallas in the belief that I would be offered the role of Pam.","Haqıyqatında, men Dallasqa qarsı keletuǵın bas rolden bas tarttım."
"So that happened!""",Pem solay boldı!
"Principal was her own manager in contract negotiations with CBS and Lorimar Productions, which produced Dallas.",Principal CBS hám Dallas-tı islep shıqqan Lorimar Productions kompaniyaları menen shártnama kelisimlerinde óziniń menedjeri boldı.
"When Principal signed her Dallas contract, she removed the clause that would have given the network the right to consent and profit from her outside endeavors.","Principal Dallas shártnamasına qol qoyǵanda, ol tarmaqqa kelisimge hám sırtqı háreketlerinen payda alıwǵa huqıq beretuǵın punktti alıp tasladı."
"She explained, ""As a result that's why, you can only notice in hindsight, I was the only person in the cast who did commercials, who was doing movies of the week, who wrote books and these all belong to me.","Ol bılay dep túsindirdi: Nátiyjesinde, siz tek artta ǵana bayqay alasız, men aktyor quramında reklamalıq roliklerge túsken, háptelik filmlerge túsken, kitaplar jazǵan hám bulardıń barlıǵı maǵan tiyisli bolǵan jalǵız adam boldım."
I retained the control and ownership of my image.,Men óz imidjimdi basqarıwdı hám menshikligin saqlap qaldım.
"No one owns me.""",Meniń imidjim heshkimge menshiklenbeydi.
"Dallas became a global phenomenon with the 1980 ""Who shot J.R.?"" cliffhanger mystery reveal.",Dallas 1980 jılı Kim Dj.R.-dı attı? jartastıń jumbaǵı ashıladı filminen global qubılısqa aylandı.
"At the time, it was the highest-rated aired television episode in American history.",Sol gezde bul Amerika tariyxındaǵı eń joqarı reytingli efirge shıqqan teleserial edi.
"Titled ""Who Done It"" the episode is the fourth episode in the fourth season (1980–1981) of Dallas, and remains the second highest rated prime-time telecast ever.",Bunı kim qıldı dep atalatuǵın epizod Dallastıń tórtinshi máwsimindegi (1980-1981) tórtinshi epizod bolıp tabıladı hám eń joqarı bahalanǵan ekinshi praym-taym telekórsetiwi bolıp qala beredi.
"In 1981, Principal appeared on the song ""All I Have to Do Is Dream"" with her then boyfriend singer Andy Gibb.",1981 jılı Principal óziniń sol waqıttaǵı jigiti qosıqshı Endi Gibb penen birge All I Have to Do Is Dream qosıǵı shıqtı.
The single reached #51 on the US Hot 100 chart.,Bul singl US Hot 100 chartında 51-orındı iyeledi.
"In 1983, Principal earned her second Golden Globe nomination, this time as Best Actress in a Television Series for Dallas.",1983 jılı Principal usı ret Dallas ushın teleserialdaǵı ayrıqsha aktrisa retinde óziniń ekinshi Altın globus nominaciyasın jeńip aldı.
"Principal took to other ways of improving her character, such as taking voice lessons for a better Texas accent.","Principal óziniń minezin jaqsılawdıń basqa usılların qollandı, mısalı Texas akcentin jaqsılaw ushın dawıs sabaqların alıw."
"Principal's character Pamela Ewing's relationship with Patrick Duffy's character, Bobby Ewing, was one of the major components of the series.","Principaldiń qaharmanı Pamela Yuing, Patrik Daffidiń qaharmanı Bobbi Yuing penen qarım-qatnası serialdıń tiykarǵı bólimleriniń biri boldı."
"Duffy's character, however, was killed off.",Degen menen Daffidiń qaharmanı óltirildi.
"When Duffy returned to Dallas in 1986, after being killed off a year earlier, the entire previous year was written by the show's writers as a dream that Pam had.","Daffi 1986 jılı Dallasqa qaytqanda, bir jıl burın óltirilgennen keyin, ótken jıldı shou jazıwshıları Pemniń ármanı retinde jazdı."
Being told that the entire previous year was nothing more than a dream that one of the characters had didn't go over very well with some of the show's fans.,Ótken jıl qaharmanlardıń biri shoudıń ayırım ıqlasbentleri menen onsha jaqsı qarım-qatnasta bolmaǵanı tuwralı ármannan basqa heshnárse emes ekenin ayttı.
"Consequently, that season of Dallas is sometimes known as the show's ""dream season"" as the entire ninth season was only Pam's dream.","Demek, Dallastıń bul máwsimi geyde shoudıń árman máwsimi retinde belgili, óytkeni bul toǵızınshı máwsim tek Pemniń ármanı boldı."
Dating and Marriage Vocabulary in English,Inglis tilindegi tanısıw hám neke sózligi
"This dating and marriage vocabulary guide provides common expressions used in English to speak about romance, going out and getting married including the verbs, nouns, and idioms used with these expressions.","Bul tanısıw hám neke sózliginiń kórsetpesi romantika, kóshege shıǵıw hám úyleniw tuwralı sóylew ushın inglis tilinde qollanılatuǵın ulıwma sóz dizbeklerin, sonıń ishinde usı sóz dizbekleri menen qollanılatuǵın feyillerdi, atlıqlardı hám ideomalardı usınadı."
These are often similar to those used when speaking about romantic relationships.,Olar kóbinese romantikalıq qarım-qatnaslar tuwralı sóyleskende qollanılatuǵınlarǵa uqsas.
Before Marriage,Úyleniw aldında
Verbs,Feyil
to ask someone out - to ask someone to go on a date,birewdi shaqırıw - birewdi ushırasıwǵa shaqırıw
Alan asked Susan out last week.,Allan ótken háptede Syuzandı shaqırdı.
She still hasn't given him an answer.,Ol oǵan ele juwap bermedi.
to date - to see someone repeatedly in a romantic sense,kúnge shekem - romantikalıq mániste birewdi qayta-qayta kóriw
They dated for two years before they decided to get married.,Olar úyleniwge sheshim qabıllaǵanǵa shekem eki jıl ushırasqan.
to fall in love - to find someone that you love,ashıq bolıw - ózine unaytuǵın adamdı tabıw
They fell in love while on a hike through Peru.,Olar Peru arqalı seyil etiw gezinde ashıq boldı.
"to go out - to date once, to go out repeatedly (often used in the present perfect continuous form)","shıǵıw - bir ret ushırasıw, qayta-qayta shıǵıw (kóbinese házirgi tamamlanǵan dawam etiwshi formada qollanıladı)"
We're going out next Friday.,Keyingi jumada shıǵamız.
We've been going out for a few months now.,Biz bir neshe aydan berli shıqtıq.
"to court - to try to date someone (older English, not often used in modern, everyday English)","sudqa - birew menen ushırasıwǵa háreket etiw (eski inglis, házirgi, kúndelikli inglis tilinde jiyi qollanılmaydı)"
The young man courted his love by sending her flowers every day.,"Jas jigit kún sayın gúl jiberip, muhabbatın bildirdi."
to go steady - to date regularly over a long period of time,turaqlı júriw - uzaq waqıt dawamında turaqlı túrde ushırasıw
Tim and I are going steady.,Tim ekewimiz bir turaqlı júremiz.
to have a boyfriend/girlfriend - to have a continuing relationship with one person,jigit/qız dostı bolıw - bir adam menen úziliksiz qarım-qatnasta bolıw
Do you have a boyfriend? - That's none of your business!,Seniń jigitiń bar ma? - Bul seniń jumısıń emes!
to arrange a marriage - to find marriage partners for other people,neke qurıw - basqa adamlarǵa neke sherikleslerin tabıw
In the US most people find a partner by dating.,AQSHta adamlardıń kópshiligi tanısıw arqalı sherikles tabadı.
"However, it's common to arrange marriages in a number of cultures around the world.","Degen menen, dúnya júzindegi bir qatar mádeniyatlarda neke qıyıw jiyi ushırasadı."
to woo someone - to try to go out or date someone,birewdi qızıqtırıw - sırtqa shıǵıwǵa yamasa birew menen ushırasıwǵa háreket etiw
How long have you been wooing Anna?,Siz Annanı qansha waqıttan berli qızıqtırasız?
Have you asked her out yet?,Siz onı ele shaqırdıńız ba?
Nouns,Atlıqlar
"speed dating - modern technique to find someone to date, people speak to each other quickly one after the other in order to find someone to date","tez tanısıw - ushırasatuǵın adamdı tabıwdıń zamanagóy usılı, adamlar ushırasatuǵın adamdı tabıw ushın bir-biri menen tez sóylesedi"
"Speed dating might seem strange to some, but it certainly helps people find others quickly.","Tez tanısıw ayırımlarǵa birtúrli kóriniwi múmkin, biraq bul adamlarǵa basqalardı tez tabıwǵa járdemlesedi."
online dating - sites that help arrange relationships by meeting possible romantic partners online,onlayn tanısıw - Internette itimal romantikalıq sheriklesler menen ushırasıw arqalı qarım-qatnastı retlewge járdemlesetuǵın saytlar
As many as one in three marriages start with online dating these days.,Usı kúnleri hárbir úshinshi neke onlayn tanısıwdan baslanadı.
"courtship - a period of time during which a man tries to convince a woman to marry him (not generally used in modern English, but common in English literate)","tanısıw - er adamnıń hayaldı oǵan turmısqa shıǵıwǵa kóndiriwge háreket etetuǵın waqıt dáwiri (házirgi inglis tilinde ádette qollanılmaydı, biraq inglis tilinde sawatlı adamlarda jiyi ushırasadı)"
"The courtship lasted for six months, after which the couple married.","Ushırasıw altı ay dawam etti, sonnan keyin erli-zayıplılar úylendi."
relationship - when two people have a committed attachment to each other,qarım-qatnas - eki adamnıń bir-birine degen bekkem baylanısı bolǵanda
I'm in a relationship at the moment.,Men házir qarım-qatnastaman.
Idioms,Idiomalar
a match made in heaven - two people who are perfect for each other,aspanda islengen shırpı - bir-birine minsiz eki adam
Bob and Kim are a match made in heaven.,Bob penen Kim - aspanda islengen match.
I'm sure they'll have a happy and healthy marriage.,Men olardıń baxıtlı hám salamat neke bolatuǵınına isenemen.
love at first sight - what happens when someone falls in love the first time they see someone,bir kórgennen muhabbat - birew birewdi dáslepki kórgende ashıq bolǵanda ne boladı
I feel in love with my wife at first sight.,Men hayalıma bir kórgennen ashıqpan.
I'm not sure it was the same for her.,Men oǵan da solay bolǵanına isenimli emespen.
love affair - a romantic relationship,muhabbat qarım-qatnası - romantikalıq qarım-qatnas
Their love affair lasted for more than two years.,Olardıń muhabbatları eki jıldan aslam waqıtqa sozıldı.
"blind date - to go out with someone you have never seen before, blind dates are often arranged by friends","soqır ushırasıw - burın heshqashan kórmegen adam menen shıǵıw, soqır ushırasıwlardı jiyi doslar shólkemlestiredi"
She was surprised at how much fun she had on her blind date last week.,Ol ótken háptede óziniń soqır ushırasıwında qanshelli kewilli bolǵanına hayran qaldı.
Becoming Engaged,Belgili bolıw
Verbs,Feyil
to propose - to ask someone to marry you,usınıs bildiriw - birewden sizge úyleniwdi soraw
I'm going to propose to Alan next week.,Men keyingi háptede Alanǵa usınıs bildiremen.
to ask someone to marry you - to ask someone to be your spouse,birewden sizge turmısqa shıǵıwdı soraw - birewge yar bolıwdı soraw
Have you asked her to marry you yet?,Siz oǵan ele turmısqa shıǵıwın soradıńız ba?
to ask for someone's hand in marriage - to ask someone to marry you,birewdiń qolın soraw - birewdiń sizge turmısqa shıǵıwın soraw
Peter arranged a romantic dinner and asked Susan's hand in marriage.,"Piter romantikalıq keshki awqat uyımlastırıp, Syuzannıń qolın soradı."
Nouns,Atlıqlar
proposal - the question made when asking someone to marry,usınıs - birewge turmısqa shıǵıwdı soraǵanda qoyılatuǵın soraw
He made his proposal when they brought out the champagne.,Shampan shıǵarǵan gezde ol óz usınısın bildirdi.
"engagement - the state of being engaged, making the promise to marry each other","atastırıw - atastırıw, bir-birine úyleniwge wáde beriw"
They announced their engagement at the Christmas party last week.,Olar ótken háptede Rojdestvolıq otırıspaqta ózleriniń atastırılǵanın járiyaladı.
fiance - the person to whom you are engaged,kúyew - siz atastırılǵan adam
My fiance works in education.,Meniń kúyewim bilimlendiriw tarawında jumıs isleydi.
betrothal - a literary term synonymous with engagement (not commonly used in modern English),betrothal - atastırıw sóziniń sinonimi ádebiy termin (házirgi inglis tilinde jiyi qollanılmaydı)
The couples' betrothal was approved by the king.,Erli-zayıplılardıń quda túsiwin patsha maqulladı.
Idioms,Ideomalar
to pop the question - to ask someone to marry you,soraw beriw - birewge úyleniwdi soraw
When are you going to pop the question?,Qashan soraw bermekshisiz?
Marrying,Úyleniw
Verbs,Feyil
to get married - the action of becoming husband and wife,turmıs qurıw - kúyew menen hayal bolıw háreketi
They got married in a historic church in the countryside.,Olar awıldaǵı tariyxıy shirkewde úylendi.
to marry - to get married,úyleniw - úyleniw
They are going to wed next June.,Olar keyingi iyunda úylenedi.
to wed - to get married,úyleniw - úyleniw
We wed twenty years ago on this day.,Usıdan jigirma jıl aldın tap usı kúni úylendik.
"to say ""I do"" - the agree to marry the other person at a wedding",Men isleymen dep aytıw - úyleniw toyında basqa adamǵa úyleniwge kelisiw
"The bride and groom said ""I do"" after their vows.",Kúyew menen kelinshek ant bergennen keyin Men isleymen dedi.
Nouns,Atlıqlar
"anniversary - the day of your wedding, celebrated by married couples",úyleniw toy - erli-zayıplılar tárepinen belgilenetuǵın úyleniw kúni
Our anniversary is coming up next week.,Biziń úyleniw toyımız keyingi háptede keledi.
What should I get her?,Men oǵan ne alıwım kerek?
marriage - the state of being married,neke - neke jaǵdayı
Their marriage is very good.,Olardıń nekeleri júdá jaqsı.
They've been married for twenty years.,Olardıń úylengenlerine jigirma jıl boldı.
wedding - the ceremony during which people get married,úyleniw toyı - adamlardıń neke qıyıw saltanatı
The wedding was lovely.,Toy ájayıp ótti.
I couldn't help crying a little.,Men azǵana jılay almadım.
matrimony - the state of being married (used less commonly than 'marriage'),erli-zayıplı - neke jaǵdayı (nekege qaraǵanda azıraq qollanıladı)
The matrimony withheld the test of time.,Erli-zayıplılar waqıt sınınan ótti.
wedlock - the state of being married (used less commonly than 'marriage'),neke - neke jaǵdayı (nekege qaraǵanda azıraq qollanıladı)
We've been in wedlock since 1964.,Biz 1964 jıldan berli nekedemiz.
vow - the promise made between two people during a wedding,ant - úyleniw toyında eki adamnıń arasındaǵı wáde
We exchanged our vows in front of our family and friends.,Biz shańaraǵımız benen doslarımızdıń aldında ant berdik.
bride - the woman who marries,kelin - turmısqa shıǵatuǵın hayal
The bride was so beautiful.,Kelinshek sonday sulıw edi.
They looked so happy together.,Olar birge baxıtlı kórindi.
groom - the man who marries,kúyew -úylenetuǵın adam
The groom looked arrived twenty minutes late for the wedding.,Kúyew jigit toyǵa jigirma minut keshigip kelgen sıyaqlı.
Everyone was very nervous!,Barlıǵı qattı albıradı!
Food Vocabulary for English Learners,Inglis tilin úyreniwshilerge arnalǵan azıq-awqat sózligi
Eating and enjoying a meal together provides the opportunity to speak English and enjoy yourself.,Birge awqatlanıw hám awqatlanıw inglis tilinde sóylewge hám zawıqlanıwǵa imkaniyat beredi.
The relaxing atmosphere of sharing a meal together helps the conversation flow.,Birge awqat jewdiń qolaylı atmosferası sáwbettiń ótiwine járdemlesedi.
Cooking and shopping for the food to prepare the meal is English is almost as much fun.,Inglis tilinde awqat tayarlaw hám onı satıp alıw sonshelli qızıq.
"There are many words you need to learn in order to speak about food, purchase food, cook food, and more.","Awqat tuwralı aytıw, awqat satıp alıw, awqat pisiriw hám t.b. ushın sizge úyreniw kerek kóplegen sózler bar."
"This guide to food vocabulary will help you express not only different types of food, but also how you prepare and cook them, and what sort of food containers there are when you go shopping.","Taǵam sózlikke arnalǵan bul kórsetpe taǵamnıń hár túrli túrlerine ǵana emes, sonıń menen qatar olardı qalay tayarlap, pisiretuǵınıńızdı hám dúkanǵa barǵan gezde qanday taǵam ıdısları bar ekenin kórsetiwge kómeklesedi."
A good way to learn food vocabulary is to create a vocabulary tree or vocabulary chart.,Taǵamlıq sózlerdi úyreniwdiń jaqsı jolı - sózlik inglis yamasa sózlik kestesin islew.
"Start at the center or the top of a page with a category such as ""types of food"" and link to different categories of food.",Bettiń ortasınan yamasa joqarı jaǵınan taǵam túrleri sıyaqlı kategoriya menen baslań hám taǵamnıń hár túrli kategoriyalarına silteme beriń.
"Under these categories, write down the individual types of food.",Usı kategoriyalardıń astına taǵamnıń jeke túrlerin jazıń.
"Once you understand the different types of food, increase your vocabulary moving on to related subjects.","Awqattıń hár túrli túrlerin túsingennen keyin, sózlik qorıńızdı baylanıslı temalarǵa kóshiriń."
Here are some suggestions:,"Mine, ayırım usınıslar:"
Types of food,Taǵam túrleri
Adjectives for describing food,Awqattı táriyipleytuǵın kelbetlikler
Verbs for cooking,Pisiriwge arnalǵan feyiller
Vocabulary for supermarket,Supermarketke arnalǵan sózlik
"In order to help you begin, food vocabulary lists have been provided below.",Baslawǵa kómeklesiw ushın tómende taǵamlıq sózlik dizimleri berilgen.
These lists are just the beginning.,Bul dizimler tek baslaması ǵana.
Copy the words onto a sheet of paper and continue to add to the list.,"Sózlerdi qaǵaz betine kóshirip, dizimge qosıwdı dawam etiń."
Give yourself lots of room so you can continue to add to the food vocabulary lists as you learn new words.,Jańa sózlerdi úyrengende taǵam sózlik dizimine qosıwdı dawam etiw ushın ózińizge kóp orın beriń.
"Soon you'll be able to speak about food and join in the conversation about cooking, eating and shopping with ease.","Jaqında siz awqat tuwralı sóylese alasız hám awqat tayarlaw, awqatlanıw hám dúkanlar tuwralı sáwbetke ańsat qosıla alasız."
Teachers can also feel free to take these charts and print them out for use in class as a food vocabulary exercise to help students begin conversations about food.,"Sonday-aq muǵallimler usı kestelerdi erkin túrde alıp, studentlerge awqat tuwralı áńgime baslawǵa járdemlesiw ushın awqat sózlik shınıǵıwı retinde klasta paydalanıw ushın basıp shıǵara aladı."
"Combine these with exercises and activities such as restaurant role-plays, recipe writing activities, etc.","Olardı restoranda rol oynaw, recept jazıw háreketleri t.b. sıyaqlı shınıǵıwlar menen háreketlerdi biriktiriń."
Types of Food,Taǵam túrleri
Beverages / Drinks:,Suwsınlar / Ishimlikler
soda,soda
coffee,kofe
water,suw
tea,shay
wine,sharap
beer,pivo
juice,sok
Dairy:,Sút ónimleri:
milk,sút
cheese,irimshik
butter,sarı may
cream,krem
yogurt,yogurt
quark,kvark
half and half,yarım yarım
Dessert:,Desert:
cake,tort
cookies,pechene
chocolate,shokolad
ice-cream,muzqaymaq
brownies,pirojnıylar
pie,pirog
creams,kremler
Fruit:,Miywe:
apple,alma
orange,apelsin
banana,banan
grapes,júzimler
pineapple,ananas
kiwi,kivi
lemon,limon
Grains / Starches:,Dánler/kraxmal:
wheat,biyday
rye,qara biyday
cereal,jarma
toast,tost
bread,nan
roll,oram
potato,kartoshka
Meat / Fish,Gósh / Balıq
beef chicken,sıyır góshi
pork,tawıq
salmon,shoshqa góshi
,qızıl balıq góshi
trout,forel
lamb,qozı
buffalo,buyvol
Vegetables:,Palız ónimleri:
beans,atbas burshaqlar
lettuce,latuk salatı
carrots,geshirler
broccoli,brokkoli
cauliflower,reńli kapusta
peas,gorox
egg plan,máyek jobası
Adjectives used to Describe Food,Awqattı táriyiplew ushın qollanılatuǵın kelbetlikler
acidic bland,qıshqıltım
creamy,jumsaq
fatty,kremli
fruity,maylı
healthy,miyweli
nutty,salamat
oily,ǵoza
raw,maylı
salty,shiyki
sharp,duzlı
sour,ótkir
,"qıshqıltım, ashqıltım"
spicy,ashshı
sweet,mazalı
tender,názik
tough,qattı
Cooking Food,Awqat tayarlaw
Vocabulary for the Supermarket,Supermarketke arnalǵan sózlik
Preparing Food,Awqat tayarlaw
chop,usaqlaw
peel mix,qabıǵı
,aralastırıń
,"tilim, bólek"
slice,ólshem
measure,pisiriw
bake,quwırıw
fry,puw
steam,qaynatıń
boil,qaynatıń
simmer,Ídıs-tabaq
Utensils,blender
blender,taba
frying pan,súzgish
colander,sháynek
kettle,qazan
pot,qorqadı
afraid,kelisiw
agree,ashıwshaq
angry,keliw
arrive,hújim
attack,tómengi
bottom,aqıllı
clever,zulım
cruel,aqırında
finally,jasırıw
hide,ań awlaw
hunt,kóp
lot,orta
middle,máwrit
moment,kewli tolǵan
pleased,wáde
promise,juwap beriw
reply,qáwipsiz
safe,hiyle
trick,jaqsı
well adventure,hár túrli waqıya
approach,kózqaras
carefully,muqıyat
chemical,ximiyalıq
create,jaratıw
evil,jawız
experiment,eksperiment
kill,óltiriw
laboratory,laboratoriya
,kúliw
laugh,qattı
loud,nerv
nervous,shawqım
noise,proekt
project,qorqıtıw
scare,qupıya
secret,baqırıw
shout,iyis
smell,qorqınıshlı
terrible,jamanıraq
worse,bóten
alien,arasında
among,diagramma
chart,bult
cloud,túsiniw
comprehend,táriyiplew
describe,hárqashan
ever,sátsiz
fail friendly,"doslıq, miyrimli"
grade,"baha, bahalaw"
instead,"ornına, onıń ornına"
library,kitapxana
planet,planeta
report,esabat beriw
several,bir neshe
solve,sheshiw
suddenly,tosattan
suppose,meyli
universe,álem
view,kórinis
appropriate,"sáykes, qolaylı"
,"aldın alıw, boldırmaw"
,"minez-qulıq kórsetiw, minez qulıq"
avoid,tınısh
behave,alańlaw
calm,"mazmun, kontent"
concern,kútiw
content,jiyi
expect,ádet
frequently,kórsetpe beriw
habit,másele
instruct,"joq, ulıwma emes"
issue,nawqas
none,"oń, unamlı"
patient,jazalaw
,"sáwlelendiriw, bildiredi"
positive,"silkitiw, shayqaw"
punish,tarqatıw
represent,seyil etiw
shake,awıl
spread,"xabardar, bilgen"
stroll,"jaman, qáwipli"
village,"tiyisli, kiretuǵın"
aware,dawam etiw
badly,qáte
belong,tájiriybe
continue,"maydan, taraw"
,"awırtadı, awırtıw"
error,húkim
experience,"itimal, múmkin"
field,norma
hurt,siyrek
judgment,ráhátleniń
likely,"soraw, ótinish"
normal,"turıw, jasaw"
rare,nátiyje
relax,"oram, rulon"
,"beri, berli, sonnan berli"
request,kórinetuǵın
reside,jabayı
result roll,artıqmashılıǵı
since,sebep
visible,tańlaw
wild advantage,jámiyetshilik
cause,"óli, ólik"
choice,aralıq
community,qashıw
dead,bet
distance,orınlań
escape,qorqınısh
face,eles
follow,jeke
fright,úy haywanı
ghost,erisiw
individual pet,"qaytarıw, qaytıw"
reach return,aman qalıw
survive upset,"renish, renishli, qapa"
voice,dawıs
weather,hawa rayı
wise,dana
allow announce,"ruqsat etiw, ruqsat beriw"
,"járiyalaw, xabarlaw, daǵaza etiw"
beside challenge,"janında, qasında"
,"shaqırıw, qıyınshılıq"
claim,talap
condition,jaǵday
contribute,"úles qosıw, járdemlesiw"
difference,ayırmashılıq
divide,bóliw
expert famous,"ekspert, qánige"
force,ataqlı
harm,kúsh
lay,zıyan
peace,jatıw
,"tınıshlıq, paraxatshılıq"
prince,xanzada
protect,qorǵaw
sense,sezim
sudden,tosattan
therefore,sonlıqtan
accept,qabıllaw
arrange attend,"retlew, shólkemlestiriw"
balance,qatnasıw
,"teńsalmaqlılıq, teńlestiriw"
contrast,kontrast
encourage,"xoshametlew, túrtki beriw"
familiar,tanıs
grab,uslaw
hang huge,"iliw, asıw"
,"júdá zor, úlken"
necessary,"zárúr, kerekli"
pattern,"úlgi, nızamlıq, pattern"
propose,"usınıw, usınıs"
purpose,maqset
release,"bosatıw, shıǵarıw"
require single,"boydaq, jalǵız, bir"
success tear,"jetiskenlik, tabıs"
theory,jırtıw
against,teoriya
beach,qarsı
damage,plyaj
,"zaqımlanıw, zıyan, zıyanlanıw"
discover,"ashıw, oylap tabıw"
emotion,emociya
fix,dúzetiw
frank,ashıq
identify,anıqlaw
island,ataw
ocean,okean
perhaps,"múmkin, al"
pleasant,jaǵımlı
prevent,aldın alıw
rock,rok
save,saqlaw
step still,"adım, qádem"
taste,"ele, ele de"
throw,dámi
wave benefit,"ılaqtırıw, taslaw"
certain,tolqın
chance,payda
effect,belgili
,"imkaniyat, múmkinshilik"
essential,"tásiri, tásir"
far focus,"zárúr, kerekli"
function,"alıs, uzaq"
,"itibar beriw, dıqqat"
grass,funkciyası
guard,shóp
image,qarawıl
immediate,súwret
primary,dárriw
proud,tiykarǵı
remain,maqtanısh
rest,qalıw
separate,demalıs
site,bólek
tail,sayt
trouble,quyrıq
anymore,"qıyınshılıq, mashqala"
asleep,"endi, al"
,"uyqılap atır, uyqıǵa ketken"
berry,tut
collect,jıynaw
compete,"jarısadı, báseki"
conversation,"sáwbet, ángime"
creature,jaratılıs
decision,"sheshim, qarar"
either,ya
forest,toǵay
ground,jer
introduce,tanıstırıw
marry,"úylen, úyleniw"
prepare,tayarlaw
sail,júziw
serious,"qatań, awır"
spend,jumsaw
strange,birtúrli
truth,haqıyqat
wake,"oyanıw, oyatıw"
alone,jalǵız
apartment,kvartira
article,maqala
artist,artist
attitude,kózqaras
compare,salıstırıw
judge,sudya
magazine,jurnal
material,material
meal,awqat
method,"metod, usıl"
neighbor,qońsı
professional,"kásiplik, professional, kásiplik dárejedegi"
profit,payda
quality,"sapa, sapası"
shape,"forma, pishim"
space,kosmos
stair,tekshe
symbol,simvolı
thin,juqa
blood,qan
,"kúyiw, kúydirip, kúydiriw"
burn,kletka
cell contain,"qamtıw, qamtıydı"
correct,durıs
crop,egin
demand equal,"talap, talap etiw"
feed,teń
,"jem, azıqlıq"
hole,tesik
increase,arttırıw
lord,mırza
owe,qarız
position,"poziciya, orın"
raise responsible,"kóteriw, arttırıw"
sight,juwapker
spot,kóriw
structure,"noqat, orın"
whole,struktura
coach,"tutas, pútin"
control,trener
description,"baqlaw, basqarıw"
,"táriypi, anıqlama"
,"tikkeley, baǵdarlaw"
direct,imtixan
exam,mısal
example,"sheklew, limit"
limit,jergilikli
local,sıyqırlı
magical,poshta
mail,roman
novel,kontur
outline,shayır
poet print,basıp shıǵarıw
scene,"kórinis, saxna"
sheet,bet
silly,axmaq
store,dúkan
,"zardap shegiw, azap shegiw"
suffer,texnologiya
technology,"boylap, óz-ara"
across,"dem alıw, dem al"
,"qásiyet, xarakteristika, xarakterli, táriypi"
breathe,tutınıw
,"eliktiriw, tolqınlandırıw, qozǵaw, qızıqtırıw,qızıqtırǵan"
,"ekstremal, ayrıqsha"
characteristic,"qorqınısh, qorqıw"
consume excite,"baxıtlı, áwmetli"
extreme,júz beriw
,"uzınlıq, uzınlıǵı"
fear,qáte
,"baqlaw, bayqaw, baqlań"
,"múmkinshilik, imkaniyat"
fortunate,"sıylıq, sawǵa"
happen,jarıs
length,túsiniw
mistake,juwap beriw
observe,táwekel
opportunity,tańqalarlıq
prize,"ele, ele de"
race realize,"akademiyası, akademiya"
respond,áyyemgi
risk,taxta
wonder,ásir
yet academy,"anıqlama, kórsetpe"
ancient,koncert
board,okrug
century,sózlik
clue,"bar, bolıw"
concert,"tegislik, tegis"
county,mırza
dictionary,jasırın
exist,múmkin
flat,oficer
gentleman hidden,"original, túpnusqa"
maybe,funt
officer,"proces, barısı"
original,járiyalaw
pound,teatr
process,baylıq
publish,"bahalaw, qádirlew"
theater,"qoljetimli, bar"
wealth,urıw
appreciate,"jarqın, jaqtı"
,"belgilew, bayramlaw"
available,anıqlaw
,"joǵalıw, joytılıp ketiw, joytılıw, joǵalıp ketiw"
,"basqa, basqa nársesi"
beat,ádil
bright,aǵım
celebrate,"alǵa, aldıǵa"
determine,"tóbe, biyiklik"
disappear else,"dáreje, dárejesi"
fair flow,jalǵız
forward hill,"shalshıq, ılay"
level,juwap
lone,máwsim
puddle,sheshim
,"shıǵındı, qaldıq, jaratıw, ısırap, ısıraplaw"
response season,"ma, ne, qanday, qalay"
solution,dawlasıw
waste whether,qarım-qatnas jasaw
argue,alaman
communicate crowd,"ǵárezli, baylanıslı"
depend,taǵam
dish,bos
empty,"dál, anıq"
exact fresh,"tap-taza, taza"
gather,jıynaq
indicate,kórsetiw
item,element
offer,usınıs
price,bahası
product,ónim
property,múlk
purchase,satıp alıw
recommend,usınıs etiw
select,tańlaw
tool,qural
treat,emlew
alive,tiri
bone,súyek
bother,alańlaw
captain,kapitan
conclusion,"juwmaq, juwmaqlaw, nátiyje"
doubt,gúman
explore,izertlew
foreign glad,"shetellik, shet ellik"
,"quwanıshlı, kewli tolǵan, quwanǵan"
however,degen menen
injustice,"ádilsizlik, ádilsiz"
international,xalıqaralıq
lawyer,"yurist, advokat"
mention,"eske alıw, eslew"
policy,siyasat
social,sociallıq
speech,sóylew
,"xızmetker, xızmetkerler"
staff,"qaray, qarap"
toward,aǵash
wood,erisiw
achieve,keńes beriw
advise,álleqashan
already basic,"tiykarǵı, negizgi"
bit,bit
consider,qarastırıw
destroy,"joq etiw, óshiriw"
entertain,kewil kóteriw
"extra, goal, lie","qosımsha, maqset"
meat,ótirik
opinion,gósh
real,pikir
reflect,haqıyqıy
,"kórsetiw, sáwlelendiriw"
,"baylanıslı, qatnas"
regard,xızmet etiw
,"palız ónimleri, palız"
serve,urıs
vegetable,"bahalı, mánis"
war worth,"payda bolıw, kóriniw"
appear,"negiz, tiykar"
base,miy
brain career,"karyera, mártebe"
,"keńse xızmetkeri, xızmetker"
clerk effort,"kúsh, kúsh jiger"
enter excellent,"kirgiziń, engiziń"
hero hurry,"ájayıp, jaqsı"
inform,"qaharman, batır"
later leave,"asıǵıń, asıǵıw"
,"xabarlaw, xabar beriw, xabarlandırıw"
locate,keyinirek
nurse,ketiw
operation pain,"tabıw, jaylasıw"
refuse,miyirbiyke
though,operaciya
various,awırsınıw
,"biykarlaw, bas tartıw"
actual,degen menen
amaze,hár túrli
,"aktual, anıq, haqıyqıy"
,"hayran qaldırıw, hayran qaldırǵan"
charge,zaryad
comfort,qolaylıq
contact,baylanıs
customer,tutınıwshı
deliver,jetkiziw
earn,tabıw
gate,dárwaza
,"qamtıydı, óz ishine aladı"
include,basqarıw
manage,"sır, jumbaq"
mystery occur,"júz beredi, boladı"
opposite,qarama-qarsı
plate,"plastinka, tabaq"
receive,"alıw, qabıl etiw"
reward,sıylıq
set,ornatıw
steal,urlaw
thief,urı
advance,"aldınnan, avans"
athlete,sportshı
average,ortasha
behavior,minez-qulıq
behind,artında
course,kurs
lower,tómen
match,sáykeslik
member,aǵzası
mental,psixikalıq
passenger,jolawshı
personality,tulǵa
poem,"qosıq, poema"
pole,polyus
remove,"alıp taslaw, óshiriw"
safety,qáwipsizlik
shoot,atıw
sound,dawıs
swim,júziw
web,veb
block,blok
,"quwanıw,kewil kóteriw"
cheer,kompleks
complex,sınshı
critic,waqıya
event,shınıǵıw
exercise,"jaramlı, sáykes"
fit,doslıq
friendship,"kórsetpe, qollanba"
,"jetispewshilik, jetpeydi"
guide,ótiw
lack,orınlaw
passage,"basım, qısım"
perform,itimal
,"jámiyetlik, ǵalabalıq, kópshilik"
,"soqqı, soqqı beriw"
pressure,qollap-quwatlaw
probable,"tapsırma, wazıypa"
,"múddet, múddeti, termin"
,"biriktiriw, birlesiw, birlestiriw"
,"sherik, sheriklik, sherikles, sheriklesligi"
,"qorshaǵan ortalıq, ortalıq"
public,zavod
,"ózgeshelik, ózgesheligi"
strike,mısal
support,tartıw
task,dári
,"aralastırıw, aralastırıń"
term unite,shólkemlestiriw
associate,"basqısh, dáwir"
environment,jaylastırıw
factory,"shıǵarıw, ónim"
feature,diapazon
instance involve,"tanıw, tanıp alıw"
medicine,turaqlı
mix organize,"belgisi, belgi"
period,keńes
populate,dástúr
produce,shıǵındı
range,keń
recognize,"keńes, másláhát"
regular sign,"boylap, birge"
tip tradition,"dıqqat, itibar qaratıw"
trash,tartıw
wide advice,"órmelew, kóteriliw, shıǵıw"
along,túsiriw
attention,"final, sońǵı"
attract,"keyin, aldaǵı"
climb drop,"bildiredi, kórsetedi"
final further,"saqlaw, saqlań, saqlap turıw"
imply maintain,"ya, ekewi de, heshqaysısı emes"
neither,bolmasa
otherwise,fizikalıq
physical,dálillew
prove react,"reakciya, juwap beriw"
ride,miniw
situated,jaylasqan
society,jámiyet
standard,standart
,"usınıs etiw, usınıw"
,"shın mánisinde, is júzinde"
suggest,tislew
,"jaǵa, jaǵası, jaǵalaw,"
actually,kelisim
bite,shól
coast deal,jer silkiniwi
desert,ónimli
earthquake,"tekseriw, imtixan"
effective,"jalǵan, ótirik"
examine,"sıylıq, sawǵa"
false,ashlıq
gift hunger,"elesletiw, kóz aldına keltiriw"
imagine,sayaxat
journey puzzle,"basqatırma, pazl"
quite rather,"ádewir, oǵırı"
specific,kerisinshe
,"anıq, ózine tán, specifikaciya"
tour trip,"tur, ekskursiya"
value band,"sapar, sayaxat"
barely,mánis
boring,"bend, topar"
cancel,zorǵa
,"qızıqsız, jalıqtıratuǵın"
driveway,"biykarlaw, bas tartıw"
garbage,avtokólik jolı
instrument,shıǵındı
list magic,"qural, instrument"
message,dizim
notice,sıyqır
own,xabar
predict,eskertiw
professor,"menshik, jeke"
rush,boljaw
schedule,professor
share,asıǵıs
stage,keste
storm,bólisiw
within,basqısh
advertise,"dawıl, dúbeley"
assign,ishinde
,"reklamalaw, reklama etiw"
audience,tayınlaw
,"auditoriya, tamashagóyler, kóriwshiler"
breakfast,azanǵı awqat
competition,"báseki, jarıs"
cool,salqın
gain,payda
importance knowledge,"áhmiyetli, zárúrligi, áhmiyetligi"
major,bilim
mean,mayor
prefer president,"bildiredi, ańlatadı"
,"artıqmashılıq, artıqmashılıǵı"
progress,prezident
,"progress, alǵa ilgerlew"
respect,húrmet
rich,bay
skill,sheberlik
somehow strength,"áytewir, qalay bolsa da"
vote,kúsh
above ahead,"dawıs, dawıs beriw"
,"joqarı, joqarıda, ústinde"
amount,"aldında, alda"
belief,"muǵdarı, summası"
center,isenim
common,oray
cost,ulıwma
demonstrate,"bahası, ǵárejet"
different,kórsetiw
evidence honesty,"hár qıylı, hár túrli, basqasha"
idiom,dálil
independent,"hadallıq, hadal"
inside,ideoma
master,ǵárezsiz
memory,ishinde
proper scan,"sheber, usta"
section,"yad, yadı"
surface,durıs
anxious,skanerlew
awful,bólim
consist,"beti, sırtı"
,"mazasız, alańlawlı, tınıshsız"
,"qorqınıshlı, jaman"
desire,ibarat
,"tilek, qálew, qumarlıq"
,"intalı, niyetli, quwanıshlı"
,"úy xojalıǵı, úy jumısı"
eager,niyet
household,"peyzaj, kórinis"
intent,kóteriw
landscape,"júk, júklew"
lift,ókpe
load lung,"qozǵalıs, háreket"
motion pace,"pát, pátte, pát penen"
polite,sıpayı
possess,"iye, iye bolıw"
rapidly,tez
remark seek,"eskertiw, pikirin aytıw"
shine,izlew
,"jıltır, jarqıraw, partlaw, janıw"
spill,tógiliw
bring castle,"alıp keliw, ákeliw"
command,"qala, saray"
counsel,"komanda, buyrıq"
,"keńes beriw, keńesshi, másláhát beriw"
ensure,támiyinlew
explosion,"jarılıw, partlaw"
jewelry,zergerlik buyımlar
land,jer
meteor,meteor
monster northern,"qubıjıq, jırtqısh haywan"
remote,arqa
southern,aralıqtan
statue,qubla
steam,estelik
submit,puw
temple upper,"jiberiw, tapsırıw"
weed wing,"xram, ibadatxana"
arrow battle,"joqarı, ústingi"
bow brave,"otaq, otaq shóp"
chief,qanat
disadvantage,"strelka, kórsetkish"
enemy entrance,"jekpe-jek, tóbeles"
hardly,tázim
intend,batıl
laughter,baslıq
log military,"kemshilik, kemshiligi"
obey,"jaw, dushpan"
secure,kiriw
steady,zorǵa
trust twist,"niyet etiw, niyetli"
unless,kúlki
weapon,jurnal
chest,áskeriy
confidence,baǵınıw
consequence,qáwipsiz
disaster,turaqlı
disturb,isenim
estimate,"buraw, burıw"
honor,bolmasa
impress marathon,"qural, qarıw-jaraq"
narrow,"gewde, gewdeli"
,"isenim, isenimli, isenimlilik"
,"aqıbet, aqıbeti, nátiyje"
pale,apat
rough satisfy,"alańlatıw, alańlaw"
scream,"bahalaw, shamalaw"
sensitive,"húrmet, abıroy"
,"tásir etiw, tásir qaldırıw"
shade,marafon
supplement,"tar, tarayǵan"
terror,aqshıl
threat victim,"qopal, turpayı"
,"qanaatlandırıw, qanaatlandıra, qanaatlandırdı, qanaatlandıra almadı"
,"baqırıw, qıshqırıw"
,"sezimtallıq, sezimtallı, sezimtallıǵı"
ancestor,"kóleńke, saya"
angle,qosımsha
,"terror, qorqınısh"
,"qáwip-qáter, qáwip"
boot,qurban
,"ata-baba, ata-babası, ata-babalar"
border,múyesh
congratulate,"júklew, etik"
frame,shegara
heaven,qutlıqlaw
incredible,"ramka, kadr"
legend,aspan
,"tańqalarlıq, ájayıp"
praise proceed,"ańız, ápsana"
pure,maqtaw
relative,dawam etiw
senior,taza
silent,tuwısqan
sink,aǵa
superior,"únsiz, tınısh"
,"rakovina, shógiw, batıw"
surround,"joqarı, ústem"
,"qorshaw, qorshalaw, qorshawlı"
thick,qalıń
wrap,oraw
,"shet elde, sırt elde, shetelge"
abroad anger,"ashıw, ashıwlı"
bride,kelin
brief,qısqasha
chase,quwıw
,"kewilin qaldırıw, úmitsizlik"
disappoint dive,"súńgiw, súńgitiw"
exchange,almasıw
favor fee,jaqsılıq
forever guy,"tólem, haqı, alım"
lovely,mańgi
mood,jigit
palace,súykimli
,"keyip, kewil, shad kewil, keypi xosh bolıw, meyil, meyilim"
permit,saray
protest,ruqsat
sculpture,narazılıq
tribe,músin
youth,qáwim
basis,jaslar
biology cage,"negiz, tiykar"
colleague,biologiya
colony,tor
debate,kásiples
depart,koloniya
depress,"pikirtalas, debat"
factual,ketiw
fascinate,depressiya
mission nevertheless,"anıq, shın mánisinde"
occupation,qızıqtırıw
overseas,missiya
persuade,degen menen
route,kásip
ruins scholar,"shetelde, shet elde"
significant,"kóndiriw, isendiriw"
volcano,marshrut
,"búlingenler, qıyraǵan jerler, búliniw"
broad,alım
bush,áhmiyetli
capable,vulkan
cheat,keń
concentrate,"puta, putaq, putaǵı"
conclude,uqıplı
confident,aldaw
,"shoǵırlanıw, shoǵırlandırıw, koncentraciyalanıw"
considerable,"juwmaqlaw, juwmaq shıǵarıw"
convey,isenimli
definite,aytarlıqtay
delight,jetkiziw
destination,"belgili, anıq"
dictate edge,zawıqlanıw
path resort,"tayınlanǵan jer, maqset"
shadow succeed,"aytıw, buyrıq beriw"
suspect,"sheti, jiyegi"
valley,jol
admire,kurort
aid attempt,"saya, kóleńke"
authority capital,jetiskenlikke erisiw
cooperate,gúmanlı
defend,jaylaw
,"tańlanıw, hayran qalıw"
,"járdem, kómek, járdem beriw, járdemlesiw"
,"háreket, háreket etiw, urınıp kóriw, urınıw"
destruction,"biylik, húkimet"
disorder,"kapital, paytaxt"
division,birge islesiw
enable,qorǵaw
,"búliniw, qıyraw, joq bolıw, wayran, óshiriw"
,"buzılıwı, tártipsizlik, buzılıw"
frustrate,"bóliw, bóliniw"
govern,qosıw
,"renjitiw, kewilin qaldırıw"
,"basqarıw, húkimdarlıq"
plenty,"kóp, mol"
relieve,jeńilletiw
reputation,abırayı
royal,"korol, korollik"
slave,qul
struggle,gúres
stupid,axmaq
citizen,"azamat, puqara"
council,keńes
declare,járiyalaw
enormous,"úlken, zor"
extraordinary,"ayrıqsha, ayrıqsha jaǵday"
fog,duman
funeral giant,"jerlew, ólini shıǵarıw"
impression,"úlken, gigant"
income,tásir
mad,tabıs
ought,jilli
resist,kerek
,"qarsı shıǵıw, qarsılıq kórsetiw"
,"ashıw, áshkaralaw, áshkara"
reveal,qutılıw
rid,qılısh
sword,ertek
tale,duzaq
trap,sud
trial violent,zorlıq-zombılıq
,"qabıllaw, qabıl etiw, kiriw"
admission,astronomiya
astronomy,"ayıp, ayıplaw"
blame,ximiya
chemistry,qaramastan
despite,dinozavr
dinosaur,kórgizbe
exhibit,ataq
fame,boljaw
forecast,danıshpan
genius gentle,"jumsaq, múláyim"
geography,geografiya
interfere,aralasıw
lightly,jeńil
principal,"tiykarǵı, baslı"
row shelf,"qatar, qatardıń"
spite,"polka, tartpa"
super,renjitiw
wet abuse,"tamasha, super"
,"ıǵal, ıǵallıq, ıǵallıǵı, ıǵallı"
,"teris paydalanıw, unamsız paydalanıw"
,"múmkinshilik beredi, imkaniyat beredi"
afford,pisiriw
bake,lobıya
bean,sham
,"túrlendiriw, aylandırıw"
candle,qarız
convert,tómenlewi
debt,ayıp
decrease,"fond, qor"
fault fund,"jomart, saqıy"
generous,ingredient
ingredient,talap etiw
insist mess,tártipsizlik
metal,metall
monitor,monitor
oppose,qarsı
passive,passiv
quantity,sanı
sue,sudqa beriw
,"alańlaw, mazasızlıq, táshwish"
anxiety army,"armiya, ásker"
billion,"milliard, mlrd"
carve,oyıw
,"keńesiw, másláhátlesiw, keńes beriw"
consult,ayrıqsha jaǵday
emergency,"sátlilik, baylıq, baxıt"
fortune,kepillik
,"júriw, seyillew, seyil etiw"
guarantee hike,"baslanǵısh, dáslepki"
,"tez pát penen, intensiv, qattı, kúshli"
initial,qarızǵa beriw
intense lend,"shıń, shıńı, biyikligi"
peak,potencial
potential,maqtanısh
pride,dálil
proof,shıǵıw
,"aylandırıw, aylanıw, aylan"
quit spin,"kishkene, kishkentay"
tiny tutor,tárbiyashı
apparent,"ayqın, anıq"
blind,"soqır, kór"
calculate,esaplaw
chat,chat
commit compose,"minnetlew, tapsırıw"
dormitory exhaust,"dúziw, qurastırıw, qáliplestiriw"
greenhouse,jataqxana
ignore,sorıw
obvious,teplica
,"itibar bermew, itibarǵa almaw"
physics,anıq
portion,fizika
remind,bólimi
secretary,"sekretar, xatker"
severe,awır
talent,talant
thesis,tezis
uniform,birgelki
vision,kóriw
,"jutıw, jutıp, sińdiriw"
absorb boss,"baslıq, xojayın"
committee,komitet
contract,shártnama
crew,ekipaj
,"arnaw, baǵıshlanǵan"
devote,qazıw
,"túslik, túsligi, túski awqat"
dig dine,sadaqa beriw
donate double,"qos, eki ese, eki esege"
elevate,kóteriw
flavor,"dám, dámi"
,"negiz, negizi, tiykarı"
foundation,"áwlad, áwladları"
generation,uslaǵısh
handle,qabat
layer mud,"batpaq, ılay"
smooth,tegis
soil,topıraq
,"unikal, qaytalanbaytuǵın, ózine tán"
unique,kamera
,"biykarlaw, bas tartıw"
chamber,hújjet
,"atap ótiw, atap kórsetiw, atap aytıw"
deny,bezgek
document,"gripp, tumaw"
emphasize fever,"muzlaw, muzlatıw"
flu,ım
,"úziw, kesent berip, toqtatıw"
freeze,sońǵı
gesture,uqsaslıq
,"bunnan basqa, bunnan tısqarı"
interrupt,"perspektiva, kózqaras"
,"racional, aqılǵa sáykes"
last likeness,"tiklew, qálpine keltiriw"
moreover,"iseniw, súyeniw"
perspective,"shok, soqqı"
rational,uyalshaq
recover,qaraw
,"usılay, usılayına, usılayınsha, solay"
rely,maqset
shock shy,biriktiriw
stare,tigiw
thus aim,"vagon, arba"
attach bet,klassikalıq
carriage,"júriw, qatnaw"
,"tastıyıqlaw, tastıyıqlań"
classic commute,"sınaw, sınǵa alıw"
confirm,ózgeshelenedi
criticize,"shıǵın, ǵárejet"
differ,"formal, rásmiy"
expense,biyikligi
formal,oylap tabıw
height,kishi
invent,miynet
junior labor,"mexanik, mexanikalıq"
mechanic,"tiykarǵı, negizgi"
prime shift,"awısıw, jıljıw,"
signal,signal
sincere,shın júrekten
,"qábilet, qábileti, uqıp, uqıbı"
,"awıl xojalıǵı, awıl sharwashılıǵı"
ability,multfilm
agriculture,"tóbe, tóbesi"
cartoon,isendiriw
,"qızıq, qızıǵıwshı"
ceiling,"keshiktiriw, keshigiw"
convince,kúndelik
curious,element
delay,isenim
diary,dán
element,sálemlesiw
,"izertlew, tekseriw"
faith,quwanısh
grain,zattańba
greet,monax
investigate,"bir túrli, taq"
joy label,"úzilis, pauza"
monk odd,diniy xızmetker
pause,kásip
priest profession,"asırap alıw, qabıl etiw"
adopt beg,"jalınıw, ótinish"
beyond,"tıs, tısqarı"
costume,kostyum
exclaim,baqırıw
extend,uzartıw
fool,axmaq
forbid,tıyım salıw
illustrate,súwretlew
,"álbette, haqıyqatında"
indeed,túsiniriw
interpret,miyrimli
kindly,"motiv, sebep"
motive,"uya, uyası"
nest origin,kelip shıǵıwı
reception,qabıllaw
reject,"bas tartıw, biykarlaw"
silence,tınıshlıq
stream,aǵım
tone,ton
accomplish,"orınlaw, ámelge asırıw"
approve,"maqullaw, qabıl etiw"
approximate,"shamalap, shama menen"
barrier detect,"tosqınlıq, tosıq"
duty,anıqlaw
elementary,"minnet, wazıypa"
,"baslawısh, baslanǵısh, elementar"
failure,sátsizlik
gradual,az-azdan
immigrant,immigrant
insert,"kirgiziw, ornatıw"
instant,"birden, dárriw"
poverty,"gedeylik, jarlılıq"
pretend,arız
rank,dáreje
recognition,tán alıw
refrigerate,"salqınlatıń, muzlatıń"
rent retire,"ijara, ijaraǵa beriw"
,"pensiyaǵa shıǵıw, pensiyaǵa shıǵarıw, napaqaǵa shıǵıw"
statistic,statistika
astronaut,kosmonavt
awake,"oyaw, oyanǵan"
courage,batıllıq
float,júziw
grant,grant
gravity,"awırlıq, tartılıw kúshi"
jewel,hasıl tas
miner,kánshi
mineral,mineral
participate,
permission,qatnasıw
pour,ruqsat
presence,quyıń
raw satellite,"qatnasıw, bar ekenligi"
scale,shiyki
skip,
stretch,sputnik
telescope,masshtab
underground,ótkizip jiberiw
alarm,sozıw
apart,teleskop
arrest,jer astı
award,"dabıl, signal"
breed bucket,"bólek, óz aldına"
contest,qamawǵa alıw
,"sıylıqlaw, sıylıǵı, marapatlaw"
,"tuqım, paroda, hasıl tuqımlı, násil"
convict,shelek
garage,jarıs
journalist,sudlanǵan
pup,garaj
qualify,jurnalist
repair,kúshik
,"kvalifikaciya, bilimlilik"
resume,ońlaw
rob slip,"rezyume, qayta baslaw"
somewhat,tonaw
stable,sırǵanaw
tissue,biraz
yard,turaqlı
,"salfetka, toqıma, toqımalar"
,"háwli, háwli-hárem, háwli-háremli"
iPhone 6s,iPhone 6s
"The iPhone 6s and iPhone 6s Plus are smartphones that were designed, developed, and marketed by Apple.","iPhone 6s hám iPhone 6s Plus – Apple tárepinen dizayn islengen, islep shıǵarılǵan hám bazarǵa usınılǵan smartfonlar."
They are the ninth generation of the iPhone.,Olar iPhone-nıń toǵızınshı áwladı bolıp esaplanadı.
"They were announced on September 9, 2015, at the Bill Graham Civic Auditorium in San Francisco by Apple CEO Tim Cook, with pre-orders beginning September 12 and official release on September 25, 2015.","Olar 2015-jıldıń 9-sentyabr kúni San-Franciskodaǵı Bill Grem atındaǵı puqaralıq auditoriyada Apple kompaniyasınıń bas direktorı Tim Kuk tárepinen járiyalandı, aldın ala buyırtpalar 12-sentyabrden baslanıp, rásmiy satıwǵa 25-sentyabr, 2015-jılı shıqtı."
"They were succeeded by the iPhone 7 and iPhone 7 Plus on September 7, 2016[10] and were discontinued with the announcement of the iPhone XS, iPhone XS Max, and iPhone XR on September 12, 2018.","Olar 2016-jıldıń 7-sentyabr kúni iPhone 7 hám iPhone 7 Plus penen almastırıldı[10] hám 2018-jıldıń 12-sentyabr kúni iPhone XS, iPhone XS Max hám iPhone XR járiyalanǵannan keyin óndiriwden toqtatıldı."
"The iPhone 6s has a similar design to the iPhone 6 but includes updated hardware, including a strengthened 7000 series aluminum alloy chassis and upgraded Apple A9 system-on-chip, a new 12-megapixel rear camera that can record up to 4K video at 30fps (A first in the series), can take dynamic ""Live Photos"", the first increase in front camera photo resolution since the 2012 iPhone 5, and also features for the first time front facing ""Retina Flash"" which brightens up the display three times of its highest possible brightness for selfies, 2nd generation Touch ID fingerprint recognition sensor, LTE Advanced support, and ""Hey Siri"" capabilities without needing to be plugged in. The iPhone 6s also introduces a new hardware feature known as ""3D Touch"", which enables pressure-sensitive touch inputs. The iPhone 6s and iPhone 6s Plus are also the first smartphones to use the fastest high end flash storage NVM Express (NVMe).","iPhone 6s iPhone 6-ǵa uqsas dizaynǵa iye, biraq jańalanǵan apparatlıq támiynattı óz ishine aladı, sonıń ishinde bekkemlengen 7000 seriyalı alyuminiy quyma korpus hám jańalanǵan Apple A9 sisteması-chip, sekundına 30 kadr tezliginde 4K videonı jazıp alıw múmkinshiligine iye jańa 12-megapikselli artqı kamera (seriyadaǵı birinshi), dinamikalıq «Live Photos» túsire aladı, 2012-jılǵı iPhone 5-ten berli aldıńǵı kamera foto ajıratımlılıǵınıń birinshi ret artıwı, jáne birinshi ret aldıńǵı «Retina Flash» funkciyası bar, ol selfiler ushın displeydiń jaqtılıǵın eń joqarı múmkin bolǵan jaqtılıqtan úsh ese jaqtıraq etedi, ekinshi áwlad Touch ID barmaq izin tanıw sensorı, LTE Advanced qollawı hám tokqa qosılmastan «Hey Siri» funkciyasın paydalanıw múmkinshiligi bar. iPhone 6s sonday-aq «3D Touch» dep atalatuǵın jańa apparatlıq támiynat funkciyasın engizedi, ol basım-sezgir sensor kirgiziwlerin ámelge asıradı. iPhone 6s hám iPhone 6s Plus sonday-aq eń tez joqarı dárejeli flesh-saqlaw NVM Express (NVMe) qollanılǵan birinshi smartfonlar bolıp tabıladı."
"The 6s and 6s Plus, alongside the iPhone XS and XS Max, and iPhone XR are the longest supported iPhones ever released, through seven major versions of iOS from iOS 9 to iOS 15.","6s hám 6s Plus, iPhone XS hám XS Max, sonday-aq iPhone XR menen birge, iOS 9-dan iOS 15-ke shekem jeti tiykarǵı iOS versiyası arqalı eń uzaq qollanılǵan iPhone-lar bolıp esaplanadı."
They do not support iOS 16 due to hardware limitations.[11],Olar apparatlıq támiynat sheklewleri sebepli iOS 16-nı qollap-quwatlamaydı.[11]
History,Tariyxı
"Before the official unveiling, several aspects of the iPhone 6s were rumored, including the base model having 16 gigabytes of storage,[12][13] the pressure-sensitive display technology known as 3D Touch,[14][15] and a new rose gold color option.[16]","Rásmiy islep shıǵarıwdan aldın iPhone 6s-tiń bir neshe aspektleri haqqında gáp-sózler tarqalǵan edi, sonıń ishinde bazalıq modeldiń 16 gigabayt saqlaw ornına iye bolıwı,[12][13] 3D Touch dep atalatuǵın basım-sezgir displey texnologiyası,[14][15] hám jańa altın qızǵısh reń variantınıń bolıwı.[16]"
"iPhone 6s and iPhone 6s Plus were officially unveiled on September 9, 2015, during a press event at the Bill Graham Civic Auditorium in San Francisco.",iPhone 6s hám iPhone 6s Plus rásmiy túrde 2015-jıldıń 9-sentyabr kúni San-Franciskodaǵı Bill Grem atındaǵı puqaralıq auditoriyada ótkerilgen baspasóz ilajında járiyalandı.
"Pre-orders began September 12, with the official release on September 25.[17][18]","Aldın ala buyırtpalar 12-sentyabrden baslandı, al rásmiy satıwǵa shıǵıw 25-sentyabrde boldı.[17][18]"
"On September 7, 2016, Apple announced the iPhone 7 and 7 Plus as respective successors to the iPhone 6s and 6s Plus, although they continued to be sold at a reduced price point as entry-level options in the iPhone lineup.[19][20]","2016-jıldıń 7-sentyabr kúni Apple iPhone 7 hám 7 Plus-tı iPhone 6s hám 6s Plus-tıń sáykes miyrasxorları sıpatında járiyaladı, degen menen olar iPhone qatarında tómengi dárejeli opciyalar sıpatında bahası tómenletilgen jaǵdayda satılıwın dawam etti.[19][20]"
"On March 31, 2017, the iPhone 6s and 6s Plus were released in Indonesia alongside the iPhone 7 and 7 Plus, following Apple's research and development investment in the country.[21][22]","2017-jıldıń 31-mart kúni iPhone 6s hám 6s Plus Indoneziyada iPhone 7 hám 7 Plus penen birge satıwǵa shıǵarıldı, bul Apple kompaniyasınıń elde alıp barǵan izertlew hám rawajlandırıw investiciyasınan keyin boldı.[21][22]"
"The iPhone 6s, iPhone 6s Plus, and first-generation iPhone SE were the last iPhone models to feature a standard 3.5 mm stereo headphone jack, and were discontinued on September 12, 2018, with the release of the iPhone XR.[23]","iPhone 6s, iPhone 6s Plus hám birinshi áwlad iPhone SE standart 3.5 mm stereo qulaqlıq uyasına iye bolǵan sońǵı iPhone modelleri boldı hám 2018-jıldıń 12-sentyabr kúni iPhone XR shıǵarılıwı menen óndiriwden alıp taslandı.[23]"
X-ray of the iPhone 6s,iPhone 6s-tiń rentgen súwreti
X-ray of the iPhone 6s,iPhone 6s-tiń rentgen súwreti
"The Space Gray variant of an iPhone 6s showing its rear aluminum housing, identical to the iPhone 6.","iPhone 6s-tiń Space Gray variantınıń arqa tárepindegi alyuminiy korpusı, iPhone 6-ǵa uqsas."
"The ""S"" logo is the main visible difference from the iPhone 6.",«S» logotipi iPhone 6-dan kózge kórinetuǵın tiykarǵı ayırmashılıq bolıp tabıladı.
"The Space Gray variant of an iPhone 6s showing its rear aluminum housing, identical to the iPhone 6.","iPhone 6s-tiń Space Gray variantınıń arqa tárepindegi alyuminiy korpusı, iPhone 6-ǵa uqsas."
"The ""S"" logo is the main visible difference from the iPhone 6.",«S» logotipi iPhone 6-dan kózge kórinetuǵın tiykarǵı ayırmashılıq bolıp tabıladı.
An iPhone 6s Plus with the glass screen removed,Shiyshe ekranı alıp taslanǵan iPhone 6s Plus
An iPhone 6s Plus with the glass screen removed,Shiyshe ekranı alıp taslanǵan iPhone 6s Plus
Specifications,Specifikaciyaları
Hardware,Apparatlıq támiynat
Design,Dizayn
The iPhone 6s is nearly identical in design to the iPhone 6.,iPhone 6s dizaynı iPhone 6-ǵa derlik uqsas.
"In response to the ""bendgate"" design flaws of the previous model, changes were made to improve the durability of the chassis: the 6s was constructed from a stronger, 7000 series aluminum alloy,[24] ""key points"" in the rear casing were strengthened and reinforced, and touchscreen integrated circuits were re-located to the display assembly.[24] Alongside the existing gold, silver, and space gray options, a new rose gold color option was also introduced.[25]","Aldıńǵı modeldiń «iyiliw» dizayn kemshiliklerine juwap retinde, korpustıń bekkemligin jaqsılaw ushın ózgerisler kirgizildi: 6s kúshlirek, 7000 seriyalı alyuminiy eritpesinen islengen,[24] arqa korpustıń «tiykarǵı noqatları» bekkemlengen hám kúsheytilgen, al sensorlı ekran integral sxemaları displey blogına kóshirilgen.[24] Bar bolǵan altın, gúmis hám kosmos kúlreń túsleri menen birge, jańa qızǵılt altın reń opciyası da kirgizilgen.[25]"
Color Name Front Antenna,Reń Atı Aldı Antenna
Space Gray Black Light Grey,Kosmos kúlreń Qara Ashıq kúlreń
Silver White,Gúmis Aq
Gold White,Altın Aq
Rose Gold,Qızǵılt altın
Chipsets,Chipsetler
"The iPhone 6s is powered by the Apple A9 system-on-chip, which the company stated is up to 70% faster than Apple A8, and has up to 90% better graphics performance.[25] The iPhone 6s has 2 GiB of RAM, twice as much as any previous iPhone,[2] and also supports LTE Advanced.[24] The Touch ID sensor on the 6s was also updated, with the new version having improved fingerprint scanning performance over the previous version.[26]","iPhone 6s Apple A9 sistema-chip tiykarında isleydi, kompaniyanıń aytıwınsha, ol Apple A8-den 70% tezirek hám grafikalıq ónimdarlıǵı 90% jaqsıraq.[25] iPhone 6s 2 GiB yadqa iye, bul aldıńǵı barlıq iPhone-lardan eki ese kóp,[2] sonday-aq LTE Advanced texnologiyasın qollaydı.[24] 6s-taǵı Touch ID sensorı da jańalanǵan, jańa versiya aldıńǵı versiyaǵa salıstırǵanda barmaq izin anıqlawda jaqsılanǵan.[26]"
Batteries,Batareyalar
"While the capacities of their non-user-replaceable batteries are slightly smaller (1715 mAh and 2750 mAh respectively), Apple rates the iPhone 6s and 6s Plus as having the same average battery life as their respective predecessors (1810 mAh and 2915 mAh).[27] The A9 system-on-chip was dual-sourced from TSMC and Samsung.","Olardıń almastırılmaytuǵın batareyalarınıń quwatı azǵana kemirek bolsa da (sáykesinshe 1715 mAs hám 2750 mAs), Apple iPhone 6s hám 6s Plus modelleriniń ortasha batareya ómiri aldıńǵı modelleri menen birdey ekenin kórsetedi (1810 mAs hám 2915 mAs).[27] A9 sistema-chipi TSMC hám Samsung tárepinen eki derekten alınǵan."
"Although it was speculated that the Samsung version had worse battery performance than the TSMC version, multiple independent tests have shown there is no appreciable difference between the two chips.[28][29] Although the device was not promoted as such, the iPhone 6s has a degree of water resistance because of a change to its internal design, which places a silicone seal around components of the logic board and an adhesive gasket around the display assembly[30] to prevent them from being shorted by accidental exposure to water.[31]","Samsung versiyasınıń batareya ónimdarlıǵı TSMC versiyasınan tómenirek degen boljawlar bolsa da, bir neshe ǵárezsiz sınaqlar eki chip arasında aytarlıqtay ayırmashılıq joq ekenin kórsetti.[28][29] Qurılma usılay reklamalanbaǵan bolsa da, iPhone 6s ishki dizaynındaǵı ózgeris sebepli belgili dárejede suwǵa shıdamlı, bul ózgeris logikalıq taxtanıń komponentlerin silikon mór menen hám displey blogın adgezivli tóseme menen qorshaydı[30], olardı tosattan suwǵa tiyiwden qısqa tutasıwdan qorǵaydı.[31]"
Displays,Displeyler
"Their displays are the same sizes as those of the iPhone 6, coming in 4.7-inch 750p and 5.5-inch 1080p (Plus) sizes. The iPhone 6s features a technology known as 3D Touch; sensors are embedded in the screen's backlight layer that measure the firmness of the user's touch input by the distance between it and the cover glass, allowing the device to distinguish between normal and more forceful presses.","Olardıń displeyleri iPhone 6 displeyleri menen birdey ólshemde, 4.7-dyuymlik 750p hám 5.5-dyuymlik 1080p (Plus) ólshemlerde keledi. iPhone 6s 3D Touch dep atalatuǵın texnologiyanı qollanadı; sensorlar ekrannıń artqı jaqtılatıw qatlamına ornatılǵan bolıp, olar paydalanıwshınıń basıw kúshin onıń áynek qaplama arasındaǵı aralıq arqalı ólsheydi, bul qurılmaǵa ádettegi hám kúshlirek basıwlardı ayırıp biliwge múmkinshilik beredi."
"3D Touch is combined with a Taptic Engine vibrator to provide associated haptic feedback.[32] Although similar, this is distinct from the Force Touch technology used on the Apple Watch and the trackpad of the Retina MacBook, as it is more sensitive and can recognize more levels of touch pressure than Force Touch.[33][34] Due to the hardware needed to implement 3D Touch, the iPhone 6s is heavier than its predecessor.[35]","3D Touch Taptic Engine vibratorı menen birge qollanılıp, sáykes taktil keri baylanıstı támiyinleydi.[32] Bul texnologiya Apple Watch hám Retina MacBook trekpadında qollanılatuǵın Force Touch texnologiyasına uqsas bolsa da, onnan ayırmashılıq qıladı, sebebi ol sezgirirek hám Force Touch-qa qaraǵanda basıw kúshiniń kóbirek dárejelerin ajırata aladı.[33][34] 3D Touch texnologiyasın ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan apparatlıq támiynat sebepli, iPhone 6s aldıńǵı modelge qaraǵanda awırıraq.[35]"
Cameras,Kameralar
"The iPhone 6s and 6s Plus feature a 12-megapixel (4032×3024 pixels[36]) rear-facing camera, an upgrade from the 8-megapixel (3264×2448) unit on previous models, as well as a 5-megapixel front-facing camera, compared to 1.3 megapixels of the iPhone 5, iPhone 5s, iPhone 6, 6 Plus and iPhone SE.","iPhone 6s hám 6s Plus modelleri 12-megapikselli (4032×3024 piksel[36]) artqı kamera menen támiyinlengen, bul aldıńǵı modellerdegi 8-megapikselli (3264×2448) kameraǵa salıstırǵanda jaqsılanǵan, sonday-aq 5-megapikselli aldıńǵı kamera menen támiyinlengen, bul iPhone 5, iPhone 5s, iPhone 6, 6 Plus hám iPhone SE modellerindegi 1.3 megapikselli kameraǵa salıstırǵanda jaqsılanǵan."
"Their rear camera can record 4K video (3840×2160p) for the first time on an iPhone, as well as FullHD (1920×1080p) video at 30, 60 and now 120 frames per second, the latter also for the first time on an iPhone.[37][38] The camera was well received by many critics of the phone.[39][40][41] When the camera takes a 4K video recording, it can use the storage on the phone rapidly.","Olardıń artqı kamerası iPhone tariyxında birinshi ret 4K video (3840×2160p) jazba ala aladı, sonday-aq FullHD (1920×1080p) videonı sekundına 30, 60 hám endi 120 kadr tezliginde túsire aladı, sońǵısı da iPhone tariyxında birinshi ret.[37][38] Kamera telefonnıń kóplegen sınshıları tárepinen jaqsı qabıl etildi.[39][40][41] Kamera 4K video jazba alǵanda, telefonnıń yadın tez paydalanadı."
The 16 gigabyte version of the phone was only capable of holding 40 minutes of 4K video (bit rate: 6 MB/s or 48 Mbit/s).[42],Telefonnıń 16 gigabaytlı versiyası tek 40 minutlıq 4K video saqlay aladı (bit tezligi: 6 MB/s yamasa 48 Mbit/s).[42]
Still photos with 6.5 megapixels (3412×1920) can be captured during video recording.[43],Video jazıw barısında 6.5 megapikselli (3412×1920) fotosúwretler de túsiriw múmkin.[43]
Storage,Yad
"The iPhone 6s and 6s Plus were originally offered in models with 16, 64, and 128 GB (14.9, 59.6 or 119.2 GiB) of internal storage.","iPhone 6s hám 6s Plus dáslep 16, 64 hám 128 GB (14.9, 59.6 yamasa 119.2 GiB) ishki yad kólemindegi modeller túrinde usınıldı."
"Following the release of iPhone 7 in September 2016, the 16 and 64 GB models were dropped and replaced by a new 32 GB (29.8 GiB) option.[44] Some of this storage space is used by preinstalled software, resulting in usable storage of 11.5, 27.5, 56.5 and 114 GiB.[45] For improved storage performance, iPhone 6s utilizes NVM Express (NVMe), resulting in a maximum average read speed of 1,840 megabytes per second.[4][46]","2016-jıldıń sentyabr ayında iPhone 7 shıǵarılǵannan keyin, 16 hám 64 GB modeller alıp taslanıp, jańa 32 GB (29.8 GiB) opciyası menen almastırıldı.[44] Bul yad kóleminiń bir bólegi aldın ornatılǵan baǵdarlamalar tárepinen paydalanıladı, nátiyjede qollanıwǵa bolatuǵın yad kólemi 11.5, 27.5, 56.5 hám 114 GiB boladı.[45] Yad isenimi jaqsılanıwı ushın, iPhone 6s NVM Express (NVMe) texnologiyasın qollanadı, bul sekundına 1,840 megabayt maksimal ortasha oqıw tezligin támiyinleydi.[4][46]"
Others,Basqalar
The iPhone 6s and 6s Plus are the first iPhones to feature Raise to Wake.[47],iPhone 6s hám 6s Plus modelleri Raise to Wake funkciyasın qollaǵan birinshi iPhone modelleri bolıp tabıladı.[47]
Software,Programmalıq támiynatı
"The iPhone 6s originally shipped with iOS 9; the operating system leverages the 3D Touch hardware to allow recognition of new gestures and commands, including ""peeking"" at content with a light touch and ""popping"" it into view by pressing harder,[32] and accessing context menus with links to commonly used functions within apps with harder presses on home screen icons.[32] The camera app's ""Retina Flash"" feature allows the display's brightness to be used as a makeshift flash on images taken with the front camera, while ""Live Photos"" captures a short video alongside each photo taken.[24][38]","iPhone 6s dáslep iOS 9 operaciyalıq sisteması menen shıǵarıldı; operaciyalıq sistema 3D Touch apparatlıq támiynatınan paydalanıp, jeńil basıw arqalı mazmundı «qaraw» hám qattıraq basıw arqalı onı tolıq kóriniske «shıǵarıw» sıyaqlı jańa ım-háreketler hám buyrıqlardı tanıp biliwge múmkinshilik beredi.[32] Sonday-aq, bas ekrandaǵı belgishelerdi qattıraq basıw arqalı qosımshalar ishindegi jiyi qollanılatuǵın funkciyalardıń kontekst menyusına kiriwge boladı.[32] Kamera qosımshasınıń «Retina Flash» funkciyası aldıńǵı kamera menen túsirilgen súwretlerde displeydiń jaqtılıǵın jasalma jaqtılıq sıpatında paydalanıwǵa múmkinshilik beredi, al «Live Photos» funkciyası hár bir túsirilgen fotosúwret penen birge qısqa video da jazıp aladı.[24][38]"
"The iPhone 6s, 6s Plus, and first-generation SE support iOS 12, which was first released on September 17, 2018.","iPhone 6s, 6s Plus hám birinshi áwlad SE modelleri 2018-jıldıń 17-sentyabrinde birinshi ret shıǵarılǵan iOS 12 versiyasın qollaydı."
"They also support iOS 13, unveiled on June 3, 2019, and was released to the public on September 19, 2019; as well as iOS 14, unveiled on June 22, 2020, and iOS 15, unveiled on June 7, 2021. These phones support most of the main features of iOS 13, including dark mode.",Olar jáne de 2019-jıldıń 3-iyunında járiyalanǵan hám 2019-jıldıń 19-sentyabrinde xalıqqa usınılǵan iOS 13 ti; sonday-aq 2020-jıldıń 22-iyuninde járiyalanǵan iOS 14 ti hám 2021-jıldıń 7-iyunında járiyalanǵan iOS 15 ti de qollaydı.
"Along with the iPhone SE, the 6s and 6s Plus are the oldest iPhones to support iOS 13, iOS 14 and iOS 15.","Bul telefonlar qarańǵı rejim qosıp alǵanda, iOS 13 tiń tiykarǵı funkciyalarınıń kópshiligin qollaydı. iPhone SE menen birge, 6s hám 6s Plus modelleri iOS 13, iOS 14 hám iOS 15 ti qollaytuǵın eń eski iPhone modelleri bolıp esaplanadı."
"On June 6, 2022, after iOS 16 was announced at the WWDC 2022, it was revealed that the iPhone 6s and 6s Plus along with the first-generation iPhone SE, iPhone 7, and iPhone 7 Plus will not be compatible with this new version of the operating system.[48]","2022-jıldıń 6-iyunında, WWDC 2022 de iOS 16 járiyalanǵannan keyin, iPhone 6s hám 6s Plus modelleriniń, sonday-aq birinshi áwlad iPhone SE, iPhone 7 hám iPhone 7 Plus modelleriniń operaciyalıq sistemanıń bul jańa versiyası menen úylesimli bolmaytuǵını málim boldı.[48]"
Reception,Qabıllaw
The iPhone 6s had a generally positive reception.,iPhone 6s ulıwma unamlı bahalandı.
"While performance and camera quality were praised by most reviewers, the addition of 3D Touch was liked by one critic for the potential of entirely new interface interactions, but disliked by another critic for not providing users with an expected intuitive response before actually using the feature.","Kópshilik sınshılar onıń ónimdarlıǵı hám kamera sapasın maqtaǵan bolsa da, 3D Touch funkciyasınıń qosılıwı haqqında pikirler hár qıylı boldı."
"The battery life was criticized, and one reviewer asserted that the phone's camera was not significantly better than the rest of the industry.","Bir sınshı onı pútkilley jańa interfeys tásirlesiwleri ushın imkaniyat sıpatında jaqtırsa, ekinshi bir sınshı bul funkciyanı iske túsiriwden aldın paydalanıwshılarǵa kútilgen intuitiv juwap bermegeni ushın unatpadı."
"The iPhone 6s set a new first-weekend sales record, selling 13 million models, up from 10 million for the iPhone 6 in the previous year.","Batareyanıń jumıs islew waqtı sınǵa ushıradı, al bir sınshı telefonnıń kamerası basqa óndiriwshilerdikinen ádewir jaqsı emes ekenin tastıyıqladı. iPhone 6s birinshi háptelik satılıw rekordın ornattı, 13 million dana satılıp, aldıńǵı jılı iPhone 6 ushın belgilengen 10 millionlıq kórsetkishten ozıp ketti."
"However, Apple saw its first-ever quarterly year-over-year decline in iPhone sales in the months after the launch, credited to a saturated smartphone market in Apple's biggest countries and a lack of iPhone purchases in developing countries.","Biraq, Apple kompaniyası ónimniń shıǵarılıwınan keyingi aylarda iPhone satılıwında birinshi márte jıllıq tómenlewdi kórdi, bul Apple kompaniyasınıń eń iri bazarlarında smartfon bazarınıń toyınǵanlıǵı hám rawajlanıp kiyatırǵan ellerde iPhone satıp alıwdıń tómenligi menen túsindirildi."
"Nilay Patel of The Verge in 2015 described the 6s, in particular the Plus model, as ""right now the best phone on the market. ...","2015-jılı The Verge basılımınıń jurnalisti Nilay Patel 6s, ásirese Plus modelin bılay sıpatladı: «Házirgi waqıtta bazardaǵı eń jaqsı telefon. ..."
,"3D Touch sıyaqlı funkciyanı engizip, onı pútkilley jańa interfeys paradigmaların dóretiwdi usınıs etetuǵın túrde isley alatuǵın basqa kompaniyalar joq, al basqa barlıq telefon óndiriwshileri Apple kameralarınıń nege sonsha turaqlı ekenin anıqlawı kerek, sonnan keyin ǵana olar haqıyqıy básekilese aladı.»[49]"
"There just aren't other companies that can roll out a feature like 3D Touch and make it work in a way that suggests the creation of entirely new interface paradigms, and every other phone maker needs to figure out exactly why Apple's cameras are so consistent before they can really compete.""[49] Samuel Gibbs of The Guardian commented that the phone ""has the potential to be the best smaller smartphone on the market, but its short battery life is deeply frustrating"" and described the camera as ""not leagues ahead of the competition anymore"".[50] Tom Salinger of The Register praised performance, noting that ""we're now using phones with the performance of current PCs"", but described 3D Touch as ""just a glorified vibrator"" and ""no good ... you still don't know quite what's going to happen until you try it"".[51] Ryan Smith and Joshua Ho of AnandTech awarded the iPhone 6s and 6s Plus its Editors' Choice Gold Award, based largely on the phone's performance and the addition of 3D Touch.[52]","The Guardian gazetasınıń jurnalisti Samuel Gibbs telefon haqqında: «Bul bazardaǵı eń jaqsı kishi smartfon bolıw potencialına iye, biraq onıń qısqa batareya ómiri tereń qáweterlendiredi» dep pikir bildirdi hám kameranı «endi básekileslerden ádewir alda emes» dep sıpatladı.[50] The Register basılımınıń jurnalisti Tom Selindjer ónimdarlıqtı maqtap: «Biz házirgi waqıtta házirgi kompyuterlerdiń ónimdarlıǵına iye telefonlardı paydalanıp atırmız» dep atap ótti, biraq 3D Touch ti «tek kórkem vibrator» hám «jaqsı emes ... onı qollanbaǵansha ne bolatuǵının haqıyqatında bilmeysiz» dep táriyipledi.[51] AnandTech saytınıń jurnalistleri Rayan Smit hám Djoshua Xo iPhone 6s hám 6s Plus ke tiykarınan telefonnıń ónimdarlıǵı hám 3D Touch tıń qosılıwına tiykarlanıp, ózleriniń Redaktorlar tańlawı Altın sıylıǵın berdi.[52]"
Sales,Satıwlar
"On the Monday following the iPhone 6s's launch weekend, Apple announced that they had sold 13 million models, a record-breaking number that exceeded the 10 million launch sales of the iPhone 6 in 2014.[53][54][55] In the months following the launch, Apple saw its first-ever quarterly year-over-year decline in iPhone sales,[56][57] attributed to a saturated smartphone market in Apple's biggest sales countries and consumers in developing countries not buying iPhones.[58]","iPhone 6s satıwǵa shıqqan hápteniń dúyshembi kúni Apple 13 million model satılǵanın járiyaladı, bul 2014-jılı iPhone 6 nıń 10 million danalıq satıw kórsetkishinen ozıp ketken rekordlıq san boldı.[53][54][55] Satıwǵa shıqqannan keyingi aylarda Apple birinshi márte iPhone satıwlarınıń jıllıq kórsetkishleriniń tómenlewin kórdi,[56][57] bul Apple dıń eń úlken satıw bazarlarındaǵı smartfon bazarınıń toyınǵanlıǵı hám rawajlanıp atırǵan ellerdegi tutınıwshılardıń iPhone satıp almawı menen baylanıstırıldı.[58]"
"As of 2019, the iPhone 6s has sold over 174.1 million units worldwide.[59][60][61][62]","2019-jılǵa kelip, iPhone 6s dúnya júzi boyınsha 174.1 millionnan aslam dana satıldı.[59][60][61][62]"
Release dates by region,Aymaqlar boyınsha satıwǵa shıǵarılǵan sáneler
"September 25, 2015","25-sentyabr, 2015-jıl"
Australia,Avstraliya
Canada,Kanada
China,Qıtay
France,Franciya
Germany,Germaniya
Hong Kong,Gonkong
Japan,Yaponiya
New Zealand,Jańa Zelandiya
Puerto Rico,Puerto-Riko
Singapore,Singapur
United Kingdom,Ullıbritaniya
United States,Amerika Qurama Shtatları
"October 9, 2015","9-oktyabr, 2015-jıl"
Andorra,Andorra
Austria,Avstriya
Belgium,Belgiya
Bosnia and Herzegovina,Bosniya hám Gercegovina
Bulgaria,Bolgariya
Croatia,Xorvatiya
Czechia,Chexiya
Denmark,Daniya
Estonia,Estoniya
Finland,Finlyandiya
Greece,Greciya
Greenland,Grenlandiya
Hungary,Vengriya
Iceland,Islandiya
Ireland,Irlandiya
Isle of Man,Men atawı
Italy,Italiya
Latvia,Latviya
Liechtenstein,Lixtenshteyn
Lithuania,Litva
Luxembourg,Lyuksemburg
Maldives,Maldiv atawlarınıń Respublikası
Mexico,Meksika
Monaco,Monako
Netherlands,Niderlandiya
Norway,Norvegiya
Poland,Polsha
Portugal,Portugaliya
Romania,Rumıniya
Russia,Rossiya
Slovakia,Slovakiya
Slovenia,Sloveniya
Spain,Ispaniya
Sweden,Shveciya
Switzerland,Shveycariya
Taiwan,Tayvan
"October 10, 2015","10-oktyabr, 2015-jıl"
Bahrain,Baxreyn
Jordan,Iordaniya
Kuwait,Kuveyt
Qatar,Qatar
Saudi Arabia,Sawd Arabstanı
United Arab Emirates,Birlesken Arab Ámirlikleri
"October 16, 2015","16-oktyabr, 2015-jıl"
India,Hindistan
Israel,Izrail
Kazakhstan,Qazaqstan
Macedonia,Makedoniya
Malaysia,Malayziya
Malta,Malta
Montenegro,Chernogoriya
South Africa,Qubla Afrika
Turkey,Túrkiya
"October 23, 2015","23-oktyabr, 2015-jıl"
Belarus,Belarus
Colombia,Kolumbiya
Guam,Guam
Moldova,Moldova
Serbia,Serbiya
South Korea,Qubla Koreya
Ukraine,Ukraina
"October 30, 2015","30-oktyabr, 2015-jıl"
Chile,Chili
Guatemala,Gvatemala
Thailand,Tailand
"November 6, 2015","6-noyabr, 2015-jıl"
Mauritius,Mavrikiy
Philippines,Filippin
"November 13, 2015","13-noyabr, 2015-jıl"
Brazil,Braziliya
Costa Rica,Kosta-Rika
"March 31, 2017","31-mart, 2017-jıl"
Indonesia,Indoneziya
Hardware issues,Apparatlıq támiynat máseleleri
Unexpected battery shutdowns,Kútilmegen batareya óshiriliwleri
"In November 2016, Apple announced that a ""very small number"" of iPhone 6s devices manufactured between September and October 2015 have faulty batteries that unexpectedly shut down.",2016-jıldıń noyabr ayında Apple kompaniyası 2015-jıldıń sentyabr hám oktyabr ayları aralıǵında óndirilgen «júdá az sandaǵı» iPhone 6s qurılmalarında kútilmegende óship qalatuǵın kemshilikli batareyalar bar ekenin járiyaladı.
"While Apple noted that the battery problems were ""not a safety issue"", it announced a battery replacement program for affected devices.","Apple bul batareya máseleleriniń «qáwipsizlik máselesi emes» ekenin atap ótse de, tásir etilgen qurılmalar ushın batareyanı almastırıw baǵdarlamasın járiyaladı."
"Customers with affected devices, which span ""a limited serial number range"", were able to check their device's serial number on Apple's website, and, if affected, receive a battery replacement for no cost at Apple Stores or authorized Apple Service Providers.[63][64][65]","Tásir etilgen qurılmaları bar tutınıwshılar, yaǵnıy «sheklengen seriya nomeri diapazonına» iye qurılmalar, Apple veb-saytında óz qurılmasınıń seriya nomerin tekserip kóriwi múmkin edi hám, eger tásir etilgen bolsa, Apple dúkanlarında yamasa ruqsat etilgen Apple xızmet kórsetiwshilerinde hesh qanday tólemsiz batareyanı almastırıp alıwı múmkin boldı."
"In December 2016, Apple revealed new details about the issue, stating that the affected devices contained a ""battery component that was exposed to controlled ambient air longer than it should have been before being assembled into battery packs"".[66][67]",2016-jıldıń dekabr ayında Apple bul másele haqqında jańa maǵlıwmatlardı ashıp berdi. Kompaniya tásir etilgen qurılmalarda «batareya toplamlarına jıynalmastan aldın kereginen kóbirek baqlanatuǵın qorshaǵan orta hawasına ushıraǵan batareya komponenti» bar ekenin málim etti.
Goal difference,Gol ayırmashılıǵı
"Goal difference, goal differential or points difference is a form of tiebreaker used to rank sport teams which finish on equal points in a league competition.","Gol ayırmashılıǵı, gol differencialı yamasa upay ayırmashılıǵı – liga jarıslarında birdey upay menen juwmaqlanǵan sport komandaların saralaw ushın qollanılatuǵın teńlikti sheshiwshi usıl."
"Either ""goal difference"" or ""points difference"" is used, depending on whether matches are scored by goals (as in ice hockey and association football) or by points (as in rugby union and basketball).",«Gol ayırmashılıǵı» yamasa «upay ayırmashılıǵı» oyınlar gollar menen (hokkey hám futboldaǵı sıyaqlı) yamasa upaylar menen (regbi hám basketboldaǵı sıyaqlı) bahalanatuǵınına baylanıslı qollanıladı.
Early example of goal average being used to compare the performances of football clubs (March 1885),Futbol klublarınıń óz-ara kórsetkishlerin salıstırıwda gol ortasha sanınıń qollanılıwınıń erte mısalı (1885-jıl mart)
"Goal difference is calculated as the number of goals scored in all league matches minus the number of goals conceded, and is sometimes known simply as plus–minus.",Gol ayırmashılıǵı barlıq liga matchlarında urılǵan gollar sanınan ótkizilgen gollar sanın alıp taslaw arqalı esaplanadı hám geyde ápiwayı ǵana «plyus–minus» dep ataladı.
"Goal difference was first introduced as a tiebreaker in association football, at the 1970 FIFA World Cup,[1] and was adopted by the Football League in England five years later.","Gol ayırmashılıǵı birinshi ret futbolda, 1970-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında teńlikti sheshiwshi usıl retinde engizilgen[1] hám bes jıldan keyin Angliyadaǵı Futbol Ligası tárepinen qabıl etilgen."
"It has since spread to many other competitions, where it is typically used as either the first or, after tying teams' head-to-head records, second tiebreaker.","Sol waqıttan berli ol basqa kóp jarıslarǵa tarqalǵan bolıp, ádette birinshi yamasa, komandalardıń óz-ara oyınlar nátiyjeleri teń bolǵannan keyin, ekinshi teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı."
"Goal difference is zero sum, in that a gain for one team (+1) is exactly balanced by the loss for their opponent (–1).","Gol ayırmashılıǵı nolge teń summa bolıp, bir komanda ushın payda (+1) olardıń qarsılası ushın joǵaltıw (–1) menen dál teńlesedi."
"Therefore, the sum of the goal differences in a league table is always zero (provided the teams have only played each other).","Sonlıqtan, liga kestesinde gol ayırmashılıqlarınıń qosındısı hámme waqıt nolge teń boladı (eger komandalar tek óz-ara oynaǵan bolsa)."
"Goal difference has often replaced the older goal average, or goal ratio.",Gol ayırmashılıǵı kóbinese burınǵı gol ortasha sanın yamasa gol qatnasın almastırǵan.
"Goal average is the number of goals scored divided by the number of goals conceded,[1] and is therefore a dimensionless quantity.",Gol ortasha sanı urılǵan gollar sanın ótkizilgen gollar sanına bólgennen keyin esaplanadı[1] hám sonlıqtan ol ólsemsiz shama bolıp esaplanadı.
"It was replaced by goal difference, which was thought to encourage more attacking play, encouraging teams to score more goals (or points) as opposed to defending against conceding.","Onı gol ayırmashılıǵı almastırdı, óytkeni ol kóbirek hújimshi oyındı xoshametleytuǵın, komandalardı gol ótkiziwden qorǵanıwdan góre kóbirek gol (yamasa upay) urıwǵa xoshametleytuǵın dep esaplanǵan."
"However goal average is still used as a tiebreaker in Australia, where it is referred to as ""percentage"".","Biraq, gol ortasha sanı házirgi waqıtta da Avstraliyada «procent» dep atalıp, teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı."
"This is calculated as points scored divided by points conceded, and then multiplied by 100.[2]","Bul urılǵan upaylardı ótkizilgen upaylarǵa bólip, keyin 100 ge kóbeytiw arqalı esaplanadı.[2]"
"If two or more teams' total points scored and goal differences are both equal, then often goals scored is used as a further tiebreaker, with the team scoring the most goals winning.[1] After this a variety of other tiebreakers may be used.","Eger eki yamasa onnan kóp komandanıń ulıwma urılǵan upayları hám gol ayırmashılıqları teń bolsa, kóbinese urılǵan gollar sanı qosımsha teńlikti sheshiwshi usıl retinde qollanıladı, eń kóp gol urǵan komanda jeńimpaz boladı."
,Bunnan keyin hár qıylı basqa teńlikti sheshiwshi usıllar qollanılıwı múmkin.
Goal difference v. goal average,Gol ayırmashılıǵı hám gol ortasha sanı
Goal average was replaced by goal difference due to the former's encouragement of lower-scoring games.,"Gol ortasha sanı, aldınǵısınıń az gol urılǵan oyınlardı xoshametlegenligi sebepli gol ayırmashılıǵı menen almastırıldı."
"For example, a team that scores 70 while conceding 40 would have a lesser goal average (1.750) than another team that scores 69 while conceding 39 (1.769).","Mısalı, 70 gol urıp 40 gol ótkizgen komanda gol ortasha sanı boyınsha (1.750) 69 gol urıp 39 gol ótkizgen basqa komandadan (1.769) tómenirek kórsetkishke iye boladı."
"Or, for the team that has scored 70 while conceding 40, conceding another would reduce the goal average by 0.043 (to 1.707), whereas scoring another would increase it by only 0.025 (to 1.775), making not conceding much more important than scoring again.","Yamasa, 70 gol urıp 40 gol ótkizgen komanda ushın, qosımsha bir gol ótkiziw gol ortasha sanın 0.043 ke azaytadı (1.707 ge shekem), al basqa bir gol urıw onı tek 0.025 ke ósiredi (1.775 ge shekem), bul gol ótkizbewdi qaytadan gol urıwdan ádewir áhmiyetlirek etedi."
"The opposite effect occurs when the number of goals scored is less than the number of goals conceded, with goal difference encouraging more defensive play for teams in relegation battles.","Kerisinshe nátiyje urılǵan gollar sanı ótkizilgen gollar sanınan az bolǵanda payda boladı, bunda gol ayırmashılıǵı ligadan túsiw ushın gúresken komandalar ushın kóbirek qorǵanıwshı oyındı xoshametleydi."
Consider a team that scores 10 while conceding 20.,10 gol urıp 20 gol ótkizgen komandanı qarap kóreyik.
"Under goal difference, an extra goal scored cancels out an extra goal conceded.","Gol ayırmashılıǵı boyınsha, qosımsha urılǵan gol qosımsha ótkizilgen goldı biykarlaydı."
"However, under goal average, an extra goal would increase the goal average by 0.05, while conceding would reduce it by only 0.024.","Biraq, gol ortasha sanı boyınsha, qosımsha bir gol gol ortasha sanın 0.05 ke ósiredi, al gol ótkiziw onı tek 0.024 ke azaytadı."
"Another issue with goal average is that, if a team has conceded no goals (e.g. England in the 1966 FIFA World Cup Group 1), the value cannot be calculated, as division by zero is undefined.","Gol ortasha sanınıń basqa bir mashqalası sonda, eger komanda gol ótkizbegen bolsa (mısalı, Angliya 1966-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı 1-toparında), onıń mánisin esaplap bolmaydı, sebebi nolge bóliw anıqlanbaǵan."
Titles decided on goal difference,Gol ayırmashılıǵı boyınsha sheshilgen chempionatlar
Netherlands top-flight,Niderlandiya joqarı divizionı
"2007, PSV Eindhoven and Ajax","2007-jıl, PSV Eyndxoven hám Ayaks"
"Heading into the final day of the 2006–07 Eredivisie season, three teams were still in contention to win the title, and with it a guaranteed place in the 2007–08 UEFA Champions League.","2006–07-jılǵı Eredivizie máwsiminiń sońǵı kúni aldınan, úsh komanda ele de chempionlıq ushın gúreste edi hám onıń menen birge 2007–08-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasına kepillikli orınǵa iye bolıwǵa talasatuǵın edi."
"PSV, looking to win their third straight league title, was the only one of the three to play its final match at home, against Vitesse Arnhem.","Óziniń úshinshi ret qatarınan liga chempionlıǵın utıwdı maqset etken PSV, úsh komandadan jalǵız óziniń sońǵı matchın úyde, Vitesse Arnheymge qarsı oynaytuǵın edi."
"Ajax, looking to win their first title since 2004, traveled to Willem II, while AZ faced Excelsior looking to win its first league title since 1981, after finishing in the top three in the previous two seasons.","2004-jıldan berli birinshi ret chempionlıq ataqtı jeńip alıwǵa kelgen Ayaks Villem II ge qarsı saparǵa shıqtı, al AZ, aldınǵı eki máwsimde kúshli úshlikke kirgennen keyin, 1981-jıldan berli birinshi liga chempionlıǵın jeńip alıwǵa umtılıp Ekselsior menen ushırastı."
"These final matches were played on April 29, 2007.",Bul sońǵı matchlar 2007-jıl 29-aprelde oynaldı.
"AZ struggled against Excelsior (who would have to go through a relegation play-off after the end of the game) as they played almost 72 minutes of the match with only 10 men, as goalkeeper Boy Waterman was red-carded in the 18th minute.","AZ Ekselsiorǵa qarsı qıyınshılıq penen oynadı (oyın juwmaqlanǵannan keyin ligadan túsiw pley-offına shıǵıwǵa májbúr bolǵan), sebebi olar matchtıń derlik 72 minutın tek 10 oyınshı menen oynadı, dárwazaman Boy Vaterman 18-minutta qızıl kartochka aldı."
"AZ came from behind twice, with Danny Koevermans tying the match in the 70th minute with his 22nd goal of the season.","AZ eki ret esapta artta qalıp ketti, Denni Kovermans máwsimdegi 22-golı menen 70-minutta esaptı teńlestirdi."
AZ had a chance to take the lead after its numerical disadvantage was leveled as Excelsior's Rene van Dieren was sent off for yellow card accumulation.,"Ekselsiorlı Rene van Dieren sarı kartochkalardı jıynaǵanı ushın maydannan shıǵarılǵanlıqtan, AZ óziniń san jaǵınan kemshiligi teńleskenen keyin esapta alǵa shıǵıw múmkinshiligine iye boldı."
AZ never took advantage and a goal from Johan Voskamp in the 90th minute gave Excelsior a shock 3–2 win.[1],AZ bul múmkinshilikten paydalana almadı hám Yoxan Voskamptıń 90-minutta urǵan golı Ekselsiorǵa kútilmegen 3–2 esabında jeńisti alıp keldi.[1]
"Meanwhile, in Tilburg, Ajax took the lead in the 18th minute with a goal from Urby Emanuelson.","Sol waqıtta, Tilburgta Ayaks Urbi Emanuelsonnıń golı menen 18-minutta esapta alǵa shıqtı."
Ajax added a second goal in the 69th minute as Klaas-Jan Huntelaar scored his 21st goal of the season.[1],"Ayaks 69-minutta ekinshi golın qostı, Klaas-Yan Xuntelaar máwsimdegi 21-golın urdı.[1]"
"Meanwhile, PSV scored twice in the first 10 minutes, but gave up a goal three minutes later and led only 2–1 at half-time.","Sol waqıtta, PSV dáslepki 10 minutta eki márte gol urdı, biraq úsh minuttan soń bir gol jiberip aldı hám birinshi taymda tek 2–1 esabı menen aldında boldı."
"In the second half, Ibrahim Afellay scored in the 58th minute before another goal from Jefferson Farfan made the score 4–1 to PSV.[1]","Ekinshi taymda Ibragim Afellay 58-minutta gol urdı, keyin Djefferson Farfannıń jáne bir golı PSV esabın 4–1 ge jetkerdi.[1]"