Төмөнкү үзүндүгө таянып, биринчи катуу абалдагы түзүлүштү жана анын колдонулушун сүрөттөп бергиле.
Context:Электр энергиясы жөнүндө билим пайда болгонго чейин эле адамдар электр балыктарынын таасирин жакшы билишкен. 2750-жылга таандык байыркы египеттик тексттерде бул балыктар "Нил дарыясынын күркүрөгү" деп аталып, башка балыктардын "коргоочулары" катары сүрөттөлгөн. Электр балыктары миңдеген жылдардан кийин байыркы грек, рим жана араб табият таануучулары жана дарыгерлери тарабынан дагы бир жолу катталган. Байыркы убакта Плиний Улуу жана Скрибониус Ларгус сыяктуу жазуучулар электр тогу менен соккон балыктын жана электр нурларынын адамды дүүлүктүрө турган таасирин тастыкташкан. Ал эми гипотамия, баш оору сыяктуу ооруларга чалдыккандар электр балыктарына тийсе, оорусунан айыгып кетет деген үмүт менен дарыланып келишкен. Жер Ортолук деңиздин тегерегиндеги байыркы маданияттарда айрым буюмдарды, мисалы, бормазан таякчаларын мышыктын жүнүнөн сылап, алардын жүнүн сымал жеңил буюмдарды өзүнө тартып алса болорун билишкен. Талес Милетийский болжол менен б.з.ч. 600-жылдары статикалык электр жөнүндө байкоолорду жүргүзгөн, ал эми сүрүлүү магнит сыяктуу минералдарга карама-каршы келгендиктен, магнитти магнит катары пайда кылган. Магниттик күчтүн тартылуусуна ишенүү Талестин оюна туура келген эмес, бирок кийинчерээк илим магнетизм менен электр энергиясынын байланышын далилдеген. Бир талаштуу теорияга ылайык, парфяндар 1936-жылы табылган гальваникалык клеткага окшош Багдад батареясынын негизинде электр каптоо боюнча билимге ээ болушу мүмкүн, бирок артефакттин табияты электрдик болгондугу белгисиз. Ал эми англис окумуштуусу Уильям Гилберт 1600 - жылга чейин электр энергиясы менен магнетизмди кылдат изилдеп чыккан "Магнит жөнүндө" деген китебинде электр энергиясы менен коштолгон байланыштын натыйжасында пайда болгон статикалык электр энергиясын бурчту сүрүп чыгуудан пайда болгон статикалык электр энергиясынан айырмалап көрсөткөн. Ал жаңы латын сөзү electricus ("амберден" же "амберге окшош", электрон, грек сөзү "амбер") майда буюмдарды сүйрөгөндөн кийин өзүнө тартып турган касиетке байланыштуу ойлоп тапкан. Бул байланыш англис тилиндеги "электр" жана "электр энергиясы" деген сөздөрдүн пайда болушуна өбөлгө түзгөн. 17 жана 18-кылымдардын башында Ото фон Герике, Роберт Бойль, Стивен Грей жана К. Ф. ду Фей тарабынан дагы бир топ эмгектер жасалган. Кийинчерээк, 18 - кылымда, Бенджамин Франклин электр энергиясын кеңири изилдөөгө киришкен. 1752 - жылы июнь айында ал металл ачкычты сууланган желмогуз жиптин түбүнө бекитип, аны бороон-чапкын коркунучу алдындагы асманга учуруп жиберген. Ал ачкычтан колунун арткы бөлүгүнө секирген учкундар чагылгандын чын эле электрдик экенин көрсөткөн. Ошондой эле ал Лейден кумурасынын электр кубатын көп өлчөмдө сактоочу каражат катары, оң жана терс заряддарды камтыган электр кубаты катары парадоксалдуу көрүнгөн жүрүм-турумун түшүндүргөн. 1775-жылы Хью Уильямсон Королдук коомго электрик баканын соккулары боюнча бир катар эксперименттерди жүргүзгөнүн билдирген; ошол эле жылы хирург жана анатомик Джон Хантер балыктын электр органдарынын түзүлүшүн сүрөттөгөн. 1791-жылы Луиджи Гальвани биоэлектромагнетика илиминин ачылышын жарыялап, нейрондордун булчуңдарга сигнал берүүчү каражаты электр энергиясы экенин көрсөткөн. 1800 - жылы Алессандро Вольтанын цинк менен жезден жасалган батареясы илимпоздорго электромагниттик аппараттарга караганда электр энергиясынын ишенимдүү булагын берген. Электромагнетизмди, электрдик жана магниттик кубулуштардын биримдигин, Ханс Кристиан Орстед жана Андре-Мари Ампер 1819-1820-жылдары таанышкан. Майкл Фарадей 1821-жылы электр кыймылдаткычын ойлоп тапкан, ал эми Георг Ом 1827-жылы электр схемасын математикалык жактан талдаган. Электр жана магнетизм (жана жарык) Джеймс Клерк Максвелл тарабынан, айрыкча, 1861 жана 1862-жылдары "Физикалык күч сызыктары жөнүндө" эмгегинде тыгыз байланышта болгон. Ал эми 19-кылымдын аягында электр техникасы өнүккөн. Александр Грэм Белл, Отто Блати, Томас Эдисон, Галилео Феррарис, Оливер Хевисайд, Аньос Джедлик, Уильям Томсон, 1-барон Кельвин, Чарльз Алгернон Парсонс, Вернер фон Сименс, Жозеф Сван, Реджинальд Фессенден, Никола Тесла жана Жорж Уэстингхаус сыяктуу адамдар аркылуу электр энергиясы илимий кызыкчылыктан заманбап жашоо үчүн маанилүү куралга айланды. 1887-жылы Генрих Герц ультрафиолет нурлары менен жарыктандырылган электроддор электр учкундарын оңой пайда кыларын аныктаган. 1905 - жылы Альберт Эйнштейн фотоэлектрдик эффекттин эксперименталдык маалыматтарын жарык энергиясынын дискреттик кванттык топтомдордо электрондорду энергияга толтуруп алып жүрүүсүнүн натыйжасы деп түшүндүргөн макаласын жарыялаган. Бул ачылыш кванттык революцияга алып келди. Эйнштейнге 1921-жылы "фотоэлектрдик эффект жөнүндөгү мыйзамды ачкандыгы" үчүн физика боюнча Нобель сыйлыгы берилген. Фотоэлектрдик эффект күн панелдериндеги фотоэлементтерде да колдонулат. Биринчи катуу абалдагы түзүлүш "мышык муруту детектору" болгон, ал биринчи жолу 1900-жылдары радио кабылдагычтарда колдонулган. Мурутка окшогон зым катуу кристалл (мисалы, германий кристаллы) менен байланышта болуп, байланыш кошулмасынын эффектиси аркылуу радиосигналды аныктоо үчүн жайгаштырылат. Катуу абалдагы компонентте ток катуу элементтерге жана аны айландыруу жана күчөтүү үчүн атайын иштелип чыккан бирикмелерге гана чектелет. Агымдын агымын эки формада түшүнүүгө болот: терс заряддалган электрондор жана тешиктер деп аталган оң заряддалган электрондук жетишсиздиктер. Бул заряддар жана тешиктер кванттык физика терминдери менен түшүндүрүлөт. Курулуш материалы көбүнчө кристаллдык жарым өткөргүч болуп саналат. Ал эми катуу электрондук түзүлүштөр транзистор технологиясынын пайда болушу менен пайда болгон. Биринчи иштеп жаткан транзистор, германийге негизделген чекиттик-контакттуу транзистор, Джон Бардин жана Уолтер Хаузер Браттейн тарабынан 1947-жылы Белл лабораториясында ойлоп табылган, андан кийин 1948-жылы биполярдык туташуу транзистору пайда болгон.
Биринчи катуу абалдагы түзүлүш "мышык муруту детектору" болгон, ал биринчи жолу 1900-жылдары радио кабылдагычтарда колдонулган. Мурутка окшогон зым катуу кристалл (мисалы, германий кристаллы) менен байланышта болуп, байланыш кошулмасынын эффектиси аркылуу радиосигналды аныктоо үчүн жайгаштырылат.