Ampiasao ity andinin-teny manaraka ity mba hilazana ny fitaovana voalohany sy ny fampiasana azy.
Context:Efa ela be talohan'ny nahafantarana ny herinaratra ny olona no nahalala ny momba ny trondro mandeha amin'ny herinaratra. Ny soratra ejipsiana fahiny tamin'ny taona 2750 talohan'i Kristy dia nanonona ireo trondro ireo ho toy ny "Thunderer of the Nile", ary nanoritsoritra azy ireo ho "mpiaro" ny trondro hafa rehetra. Nanoratra momba ny trondro mandeha amin'ny herinaratra indray ny Grika sy ny Romanina fahiny, ary ny mpahay zavaboary sy ny dokotera Arabo, an'arivony taona tatỳ aoriana. Maro ny mpanoratra fahiny, toa an'i Pline Zokiolona sy Scribonius Largus, no nanamarina ny fiantraikan'ny fikorontanan'ny herinaratra avy amin'ny hazandrano sy ny taratra elektrika, ary fantany fa afaka mivezivezy amin'ny zavatra mitondra herinaratra ny fikorontanan'ny herinaratra. Nasaina nikasika trondro mandeha amin'ny herinaratra ny marary voan'ny aretin-kibo na aretin'andoha, mba hanasitranana azy ireo. Fantatry ny kolontsaina fahiny tany amin'ny faritr'i Mediterane fa azo asiana volom-borona ny zavatra sasany, toy ny tsorakazo vita amin'ny amber, mba hisarihana zavatra maivana toy ny volom-borona. Nanao fanamarihana maromaro momba ny herinaratra mijanona i Thales avy any Mileto, tamin'ny taona 600 T.K. tany ho any, ka nino izy fa ny fikororohana no nahatonga ny ambara ho lasa andriamby, mifanohitra amin'ny mineraly toy ny magnetite, izay tsy mila fikororohana. Diso i Thales raha nino fa vokatry ny herin'ny andriamby ilay fisintonana, saingy nanaporofo ny siansa tatỳ aoriana fa misy ifandraisany ny herin'ny andriamby sy ny herinaratra. Araka ny teoria iray mampiady hevitra, ny Parthians dia mety nanana fahalalana momba ny electroplating, mifototra amin'ny fahitana ny Battery Baghdad tamin'ny taona 1936, izay mitovy amin'ny sela galvanic, na dia tsy azo antoka aza raha toa ka elektrika ny zava-kanto. Tsy dia nahagaga ny olona ny herinaratra nandritra ny an'arivony taona, mandra-pahatongan'ny taona 1600, rehefa nanoratra ny De Magnete ilay mpahay siansa anglisy William Gilbert. Nianatra tsara momba ny herinaratra sy ny herin'ny andriamby izy tao, ka nanavaka ny herinaratra avy amin'ny vato voajanahary sy ny herinaratra mijanona avy amin'ny fikosehana ambara. Izy no namorona ny teny latinina vaovao hoe electricus ("amin'ny ambara" na "tahaka ny ambara", elektron, teny grika midika hoe "ambara") mba hilazana ny fananana manintona zavatra kely rehefa voahosihosy. Izany no nahatonga ny teny anglisy hoe "electrique" sy "électricité", izay nivoaka voalohany tao amin'ny bokin'i Thomas Browne, tamin'ny 1646, hoe Pseudodoxia Epidemica. Nisy asa hafa nataon'i Otto von Guericke, Robert Boyle, Stephen Gray ary C. F. du Fay tamin'ny taonjato faha-17 sy ny fiandohan'ny taonjato faha-18. Nanao fikarohana be dia be momba ny herinaratra i Benjamin Franklin, tamin'ny taonjato faha-18, ary namidiny ny fananany mba hamatsiana ny volany. Voalaza fa nametaka lakilen'ny vy teo amin'ny faran'ny kofehin'ny voromailala iray izy, tamin'ny Jona 1752, ary nanidina an'ilay voromailala teny amin'ny habakabaka izay niharan'ny tafiotra. Hita tamin'ny fiverimberenan'ny tselatra avy teo amin'ilay fanalahidy ka hatrany amin'ny lamosiny fa tena mandeha amin'ny herinaratra izy io. Nohazavainy ihany koa ny fihetsika toa mifanohitra amin'ny mahazatra amin'ny siny Leyden ho toy ny fitaovana fitehirizana herinaratra be dia be amin'ny resaka herinaratra misy fiampangana tsara sy ratsy Tamin'ny 1775, nilaza tamin'ny Royal Society i Hugh Williamson, fa nanao andrana maromaro momba ny dona ateraky ny voromahery herinaratra. Tamin'io taona io ihany, dia nofaritan'i John Hunter, mpandidy sady mpahay anatomia, ny firafitry ny taova herinaratra ao amin'ilay trondro. Tamin'ny 1791, dia navoakan'i Luigi Galvani ny zavatra hitany momba ny bioélectromagnétique, izay mampiseho fa ny herinaratra no fitaovana itondran'ny neurone famantarana any amin'ny hozatra. Nanome loharanom-pahefana azo antoka kokoa ho an'ny mpahay siansa noho ny milina elektrostatika nampiasaina taloha, ny bateria na ny bateria voltaique noforonin'i Alessandro Volta, tamin'ny 1800, izay vita tamin'ny zinc sy varahina miovaova. Ny fankatoavana ny herinaratra, ny firaisan'ny fisehoan-javatra elektrika sy magnetika, dia noho ny Hans Christian Ørsted sy André-Marie Ampère tamin'ny 1819<unk>1820. I Michael Faraday no namorona ny motera elektrika tamin'ny 1821, ary i Georg Ohm no nandinika ny fizotry ny herinaratra tamin'ny 1827. Ny herinaratra sy ny herinaratra (sy ny hazavana) dia nifandray tanteraka tamin'i James Clerk Maxwell, indrindra tao amin'ny "On Physical Lines of Force" tamin'ny 1861 sy 1862.  Na dia nandroso haingana aza ny siansa momba ny herinaratra tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19, dia ny injeniera momba ny herinaratra no nandroso be indrindra tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-19. Tamin'ny alalan'ny olona toa an'i Alexander Graham Bell, Otto Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla ary George Westinghouse, niova ny herinaratra avy amin'ny fahalianana ara-tsiansa ho lasa fitaovana ilaina amin'ny fiainana maoderina. Hitan'i Heinrich Hertz, tamin'ny 1887, fa mora kokoa ny mamorona tselatra elektrika rehefa misy jiro manimba. Tamin'ny 1905, namoaka taratasy i Albert Einstein izay nanazava ny angon-drakitra fanandramana avy amin'ny fiantraikan'ny photoélectrique ho vokatry ny hazavana entin'ny hazavana entina amin'ny fonosana quantized discrete, manome hery ny elektrôna. Nitarika ny revolisiona momba ny angovo (quantum) izany. Nahazo ny Loka Nobel momba ny Fizika i Einstein tamin'ny 1921, noho ny "nahitany ny lalàn'ny herinaratra azo avy amin'ny hazavana". Ampiasaina ao amin'ny foton-jiro ihany koa ny vokatra azo avy amin'ny hazavana, toy ny hita ao amin'ny takelaka masoandro. Ny fitaovana voalohany amin'ny endrika matanjaka dia ny "mpikaroka volombava saka" nampiasaina voalohany tamin'ny taona 1900 tao amin'ny mpandray radio. Misy tariby toy ny volombava napetraka kely eo amin'ny kristaly mafy (toy ny kristaly germanium) mba hamantarana ny onjam-peo amin'ny alalan'ny fifandraisana junction vokany. Ao amin'ny singa mafy orina, voafetra amin'ny singa mafy sy ny fitambaran-javatra natao manokana hanovana sy hanamafisana azy ny ankehitriny. Azo takarina amin'ny endriny roa ny fikorianan'ny onja ankehitriny: amin'ny endrika elektronika voampanga ratsy, ary amin'ny endrika tsy fahampian'ny elektronika voampanga tsara antsoina hoe lavaka. Ireo fiampangana sy lavaka ireo dia takatra amin'ny alalan'ny fizika quantum. Matetika ny fitaovana fanorenana dia semiconductor kristaly. Nipoitra ny elektronika amin'ny endrika matanjaka rehefa nipoitra ny teknolojia transistor. Ny transistor miasa voalohany, transistor mifototra amin'ny germanium, dia noforonin'i John Bardeen sy Walter Houser Brattain tao amin'ny Bell Labs tamin'ny 1947, narahin'ny transistor bipolar junction tamin'ny 1948.
Ny fitaovana voalohany amin'ny fanjakana mafy dia ny "mpikaroka volombava saka" nampiasaina voalohany tamin'ny taona 1900 tao amin'ny mpandray radio. Misy tariby toy ny volombava napetraka kely eo amin'ny kristaly mafy (toy ny kristaly germanium) mba hamantarana ny onjam-peo amin'ny alalan'ny fifandraisana junction vokany.