Stèidhichte air an earrann a leanas, mìnich a' chiad inneal stàite cruaidh agus a chleachdadh.
Context:Fada mus robh eòlas sam bith air dealan ann, bha daoine mothachail mu bhuaidhean bho iasg dealain. Bha teacsaichean seann-Eiphitich a' dol air ais bho 2750 RC a' toirt iomradh air na h-iasgaidhean sin mar "Thunderer of the Nile", agus a' toirt iomradh orra mar "dìonadairean" nan iasg eile uile. Chaidh iasg dealain aithris a-rithist mìleanan às deidh sin le seann luchd-nàdarra agus dotairean Ghrèagach, Ròmanach agus Arabach. Dh'aithnich grunn sgrìobhadairean seann, leithid Pliny an t-Seann agus Scribonius Largus, mu bhuaidh numbing de bhuaidhean dealain a tha air an toirt seachad le catfish dealain agus gealan dealain, agus bha fios aca gum faodadh leithid de bhuaidhean siubhail air feadh nithean a tha a 'giùlan. Chaidh euslaintich le tinneasan leithid gout no ceann-cinn a stiùireadh gus grèim fhaighinn air iasg dealain ann an dòchas gum faodadh an crathadh cumhachdach an leigheas. Bha fios aig seann chultaran timcheall air a' Mheadhan-thìreach gum b' urrainn do rudan sònraichte, leithid stacan de ambar, a bhith air an crathadh le feur cat gus nithean aotrom mar eudach a thàladh. Rinn Thales de Miletus sreath de bheachdachaidhean air dealan-stàtaig mu 600 RC, às an do chreid e gun do rinn frasadh ambar magnetach, an taca ri mèinnearan mar magnetite, nach robh feum air a bhith a 'briseadh. Bha Thales ceàrr ann a bhith a 'creidsinn gu robh an tarraing air sgàth buaidh magnetach, ach bhiodh saidheans nas fhaide air adhart a' dearbhadh ceangal eadar magnetism agus dealan. A rèir teòiridh connspaideach, is dòcha gun robh eòlas aig na Parthians air electroplating, stèidhichte air lorg 1936 air Bataraidh Baghdad, a tha coltach ri cealla galvanic, ged nach eil e cinnteach an robh an artefact dealain ann an nàdar. Cha robh dealan ach na iongantas inntleachdail airson mìltean de bhliadhnaichean gus an 1600, nuair a sgrìobh an neach-saidheans Beurla Uilleam Gilbert De Magnete, anns an do rinn e sgrùdadh faiceallach air dealan agus maighneadachd, a 'dèanamh eadar-dhealachadh eadar buaidh lodestone agus dealan stàtaig a chaidh a thoirt a-mach le bhith a' frasadh ambar. Thog e an fhacal Latanach Ùr electricus ("de ambar" no "mar ambar", elektron, am facal Grèigeach airson "ambar") gus iomradh a thoirt air an oighreachd a bhith a 'tarraing nithean beaga às deidh dhaibh a bhith air am frasadh. Thug an co-cheangal seo às do na faclan Beurla "electric" agus "electricity", a nochd an toiseach ann an clò-bhualadh ann an Pseudodoxia Epidemica aig Thomas Browne ann an 1646. Chaidh tuilleadh obair a dhèanamh anns an 17mh agus tràth san 18mh linn le Otto von Guericke, Robert Boyle, Stephen Gray agus C. F. du Fay. Nas fhaide air adhart anns an 18mh linn, rinn Benjamin Franklin rannsachadh farsaing air dealan, a' reic a sheilbh gus a chuid obrach a mhaoineachadh. Anns an Ògmhios 1752 tha cliù air a bhith air iuchair meatailt a cheangal ri bonn sreang dràibhear damped agus a 'fàgail an dràibhear ann an speur a bha a' bagairt nèamh. Sheall sreath de spàrran a 'leumadh bhon iuchair gu cùl a làmh gu robh an dealan gu dearbh dealain ann an nàdar. Mhìnich e cuideachd an giùlan paradoxical a tha coltach ri jar Leyden mar inneal airson stòradh suimean mòra de luchd dealain a thaobh dealain a 'toirt a-steach cosgais adhartach agus àicheil Ann an 1775, thug Hugh Williamson aithisg air sreath de dheuchainnean don Chomuinn Rìoghail air na buaidhean a thug an eala dealain; an aon bhliadhna sin mhìnich an sgian agus an anatomist John Hunter structar organ dealain na h-iasg. Ann an 1791, dh'fhoillsich Luigi Galvani a lorg air bioelectromagnetics, a' sealltainn gur e dealan am meadhan leis a bheil neurons a' dol seachad air comharran chun na fèithean. Thug bataraidh Alessandro Volta, no stail bholtaic, ann an 1800, a chaidh a dhèanamh le sreathan de shinnc is copair air an tionndadh, stòr lùth dealain nas earbsaiche do luchd-saidheans na na h-innealan electrostatic a bha air an cleachdadh roimhe. Tha aithneachadh electromagnetism, aonachd nan feartan dealain agus magnetach, air sgàth Hans Christian Ørsted agus André-Marie Ampère ann an 1819<unk>1820. Thog Mìcheal Faraday am motair dealain ann an 1821, agus rinn Georg Ohm anailis matamataigeach air a' chuaird dealain ann an 1827. Chaidh dealan agus maighneadachd (agus solas) a cheangal gu cinnt le Seumas Clerk Maxwell, gu sònraichte anns an "On Physical Lines of Force" aige ann an 1861 agus 1862.  Fhad's a bha na tràth 19mh linn air adhartas luath fhaicinn ann an saidheans dealain, bhiodh an deireadh 19mh linn a' faicinn an adhartas as motha ann an innleadaireachd dealain. Tro dhaoine mar Alexander Graham Bell, Ottó Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla agus George Westinghouse, thionndaidh dealan bho ùidh saidheansail gu bhith na inneal riatanach airson beatha an latha an-diugh. Ann an 1887, lorg Heinrich Hertz gu bheil electrodes air an soillseachadh le solas ultraviolet a 'cruthachadh sparks dealain nas fhasa. Ann an 1905, dh'fhoillsich Albert Einstein pàipear a mhìnich dàta deuchainneach bhon bhuaidh photoelectric mar thoradh air lùth solais a bhith air a ghiùlan ann am pacaidean quantized discrete, a 'toirt lùth do electrons. Thug an lorg seo gu reothadh quantum. Chaidh Duais Nobel ann am Fiosaigs a bhuileachadh air Einstein ann an 1921 airson "a lorg air lagh buaidh photoelectric". Tha buaidh photoelectric cuideachd air a chleachdadh ann an photocells mar a lorgar ann am pannalan grèine. B 'e a' chiad inneal stàite cruaidh an "deiteadair cat-whisker" a chaidh a chleachdadh an toiseach anns na 1900an ann an glacairean rèidio. Tha sreang coltach ri whisker air a chuir gu h-ìosal ann an conaltradh le criostail cruaidh (leithid criostail germanium) gus comharra rèidio a lorg leis a 'bhuaidh co-cheangal conaltraidh. Ann an co-phàirt stàite cruaidh, tha an sruth air a chuingealachadh ri eileamaidean cruaidh agus cumaidhean a chaidh a dhealbhadh gu sònraichte gus atharrachadh agus àrdachadh. Faodar sruthadh sruthadh a thuigsinn ann an dà chruth: mar electrons air an cosg gu àicheil, agus mar easbhaidhean electron air an cosg gu deimhinneach ris an canar toll. Thathas a' tuigsinn na cosgaisean agus na tuill sin ann an teirmean fiosaigs quantum. Tha an stuth togail gu tric na leth-sheòlaire criostalach. Thàinig dealanachdan stàite cruaidh a-steach leis an teicneòlas transistor a nochdadh. Chaidh a' chiad thransiostair obrach, transiostair puing-conaltraidh stèidhichte air germanium, a chruthachadh le John Bardeen agus Walter Houser Brattain aig Bell Labs ann an 1947, air a leantainn leis an t-transiostair cnap-starra dà-phuing ann an 1948.
B 'e a' chiad inneal stàite cruaidh an "deiteadair cat-whisker" a chaidh a chleachdadh an toiseach anns na 1900an ann an glacairean rèidio. Tha sreang coltach ri whisker air a chuir gu h-ìosal ann an conaltradh ri criostail cruaidh (leithid criostail germanium) gus comharra rèidio a lorg leis a 'bhuaidh co-cheangal conaltraidh.