באזירט אויף דעם פאלגענדע פּאַסירונג, באַשרייַבן די ערשטע סאָליד-שטאַט מיטל און זייַן נוצן.
Context:לאנג איידער מע האָט געקענט וויסן וועגן עלעקטרע, האָבן מענטשן שוין געוווּסט וועגן די שטויסן פֿון עלעקטרישע פֿישן. אוראַלטע עגיפּטישע טעקסטן, וואָס זענען דאַטירט מיט 2750 בע"ה, האָבן זיך אָפּגערופֿן צו די פֿישן ווי די "טאָנדערער פֿון דעם ניל", און זיי באַשרײַבט זיי ווי די "שוץ־פֿישן" פֿון אַלע אַנדערע פֿישן. עלעקטרישע פישן זענען ווידער באריכטעט געווארן מיט טויזנטער יאָרן שפּעטער דורך אלטע גריכישע, רוימישע און אַראַבישע נאַטוראַליסטן און דאקטוירים. עטלעכע אוראַלטע שרײַבער, ווי פּליניוס דער עלטערער און סקריבאָניוס לאַרגוס, האָבן באַווײַזן די נאַרע ווירקונג פֿון עלעקטרישע שאקן, וואָס ווערן איבערגעגעבן דורך עלעקטרישע קאַטשעס און עלעקטרישע שטראַלן, און זיי האָבן געוווּסט אַז אַזעלכע שאקן קענען פֿאָרן צוזאמען דורכפירנדיקע אָביעקטן. פּאַטיענץ מיט חולאתן ווי גאָוט אָדער קאָפּווייטיק זענען געווען אָנגעשטעלט צו רירן עלעקטריק פֿיש אין דער האָפענונג אַז דער שטאַרק זעץ וואָלט זיי געהיילט. אוראַלטע קולטורן אַרום די מעדיטערראַנעאַן האָבן געוווּסט, אַז געוויסע חפצים, ווי למשל שטעקן פֿון אַמבער, קען מען ראַשן מיט קאַץ־פֿעלער, כּדי צוציִען לייכטע חפצים ווי פֿעדער. טאַלעס פֿון מילעטוס האָט אַרום 600 תּקופֿה געטאָן אַ סעריע באַמערקונגען וועגן סטאַטישן עלעקטרע, פֿון וועלכן ער האָט געגלויבט, אַז די רײַבונג האָט געמאַכט אַמבער מאַגנעטיק, אין קאַנטראַסט צו מינעראַלן ווי מאַגנעטיט, וואָס האָט נישט געדאַרפֿט קיין ראַבינג. טאַלעס האָט נישט גערעכט געגלייבט, אַז די אַטראַקציע איז געווען צוליב אַ מאַגנעטישע ווירקונג, אָבער שפּעטער האָט די וויסנשאַפֿט באַווײַזן אַ פֿאַרבינדונג צווישן מאַגנעטיזם און עלעקטרע. לויט אַ קאָנטראָווערסיאַל טעאָריע, די פּאַרטהיאַנס קען האָבן וויסן פון ילעקטראָפּלייטינג, באזירט אויף די 1936 אַנטדעקונג פון די באַגדאַד באַטאַרייע, וואָס ריזעמבאַלז אַ גאַלוואַניק צעל, כאָטש עס איז ומזיכער צי די אַרטאַפאַקט איז געווען עלעקטריקאַל אין נאַטור. עלעקטריציטעט איז געבליבן אַ ביסל מער ווי אַן אינטעלעקטואַלער נייגעריגקייט במשך פֿון טויזנטער יאָר ביז 1600, ווען דער ענגלישער וויסנשאַפֿטלער וויליאם גילבערט האָט געשריבן De Magnete, אין וועלכן ער האָט דורכגעפֿירט אַן אָפּגעהיטער שטודיע פֿון עלעקטריציטעט און מאַגנעטיזם, און אונטערשיידן דעם ווירקונג פֿונעם ליידזשאַסטאָנע פֿון סטאַטישן עלעקטריציטעט, וואָס ווערט געשאפן דורך ראַבינג אַמבער. ער האָט געשאַפֿן דאָס נײַע לאַטײַניש וואָרט electricus ("פֿון אַמבער" אָדער "ווי אַמבער", elektron, דאָס גריכישע וואָרט פֿאַר "אַמבער") צו אָפּשיקן צו דעם אייגנשאַפֿט צו צוציען קליינע חפצים נאָך דעם ווי מען ראַבט זיי. די ענגלישע ווערטער "עלעקטריק" און "עלעקטריציטעט" זענען געגרינדעט ווי אַ רעזולטאַט פֿון דער פֿאַרבינדונג, און זיי זענען צום ערשטן מאָל געדרוקט געוואָרן אין טאָמאַס בראַונעס פּסעודאָדאָקסיאַ עפּידעמיקאַ פֿון 1646. נאָך מער אַרבעט איז געווען דורכגעקאָכט אין דעם 17טן און פרי 18טן יאָרהונדערט דורך אָטאָ פון געריק, ראבערט בויל, סטעפען גריי און C. F. דו פיי. שפּעטער, אין דעם 18טן יאָרהונדערט, האָט בענדזשאַמין פֿראַנקלין דורכגעפֿירט אַ ברייטע פאָרשונג אין עלעקטרע, און פֿאַרקויפֿט זײַנע פֿאַרמעגן, כּדי צו פֿינאַנצן זײַן אַרבעט. אין יוני 1752 האָט ער, ווי מע זאָגט, אַטאַטשט אַ מעטאַלער שליסל צו דער דנאָ פֿון אַ באַוווממטערטער קייטן־שטריקל, און דערפֿון געפֿלויגן דעם קייט אין אַ הימל, וווּ עס האָט געטראָפֿן אַ שטורעם. אַ סאַקסעסיע פון ספּראַקס דזשאַמפּטינג פון די שליסל צו די צוריק פון זיין האַנט געוויזן אַז בליץ איז טאַקע עלעקטריקאַל אין נאַטור. ער האָט אויך דערקלערט די פּאַראַדאָקסישע אויפֿפֿירונג פֿון דער לעידענער גאַר, ווי אַ מיטל פֿאַר סטאָרינג גרויסע סומעס עלעקטרישע טשאַרדזש אין טערמינען פֿון עלעקטרע, וואָס באַשטייט פֿון פּאַזאַטיווע און נעגאַטיווע טשאַרדז. אין 1775 האָט יו וויליאַמסאָן איבערגעגעבן דער רויאַלער געזעלשאַפֿט אַ סעריע עקספּערימענטן וועגן די שאקן וואָס די עלעקטרישע עגל גיט; אין דעם זעלבן יאָר האָט דער כירורג און אַנאַטאָמיסט דזשאָן האַנטער באַשרײַבט די סטרוקטור פון די עלעקטרישע אָרגאַנען פון דעם פיש. אין 1791 האָט לויגי גאַלוואַני פֿאַרעפֿנטלעכט זײַן אַנטדעקונג פֿון ביאָ־עלעקטראָמאַגנעטיק, און באַווײַזן, אַז עלעקטרע איז דער מיטל דורך וועלכן נויראָנען פֿאַרשיקן סיגנאַלן צו די מוסקלען. אַלעססאַנדראָ וואָלטאַ'ס באַטאַרייע, אָדער וואָלטישע פּילע, פֿון 1800, געמאַכט פֿון אָלטערנייענדיקע שיכטן פון צינק און קופּער, האָט צוגעשטעלט וויסנשאַפֿטלער מיט אַ מער פאַרלאָזלעך מקור פון עלעקטרישע ענערגיע ווי די עלעקטראָסטאַטישע מאשינען וואָס זענען געוויינט געוואָרן ביז אַהער. די אנערקענונג פון עלעקטראָמאַגנעטיזם, די אחדות פון עלעקטרישע און מאַגנעטישע דערשיינונגען, איז רעכט צו הענס קריסטיאַן אָרסטעד און אַנדרע-מאַרי אַמפּער אין 1819-1820. מייקל פֿאַראַדעי האָט דערפינט דעם עלעקטרישן מאָטאָר אין 1821, און דזשאָרג אָם האָט אין 1827 מאַטעמאַטיקאַלי אַנאַליזירט דעם עלעקטרישן קרייַז. עלעקטרע און מאַגנעטיזם (און ליכט) זענען דעפיניטיוועלי פארבונדן דורך דזשיימס קלערק מאַקסוועל, אין באַזונדער אין זיין "אויף פיזיש שורות פון קראַפט" אין 1861 און 1862.  בשעת די אָנהייב פֿונעם 19טן יאָרהונדערט איז געשווינד פֿאָרגעקומען אין דער עלעקטרישער וויסנשאַפֿט, איז די ענדע פֿונעם 19טן יאָרהונדערט געווען די גרעסטע פּראָגרעס אין דער עלעקטרישער אינזשעניריע. דורך אַזעלכע מענטשן ווי אַלעקסאַנדער גראַהאַם בעל, אָטטאָ בלאַטהי, טאָמאַס עדיסאָן, גאַלילעאָ פֿעראַריס, אָליווער העוויסייד, אַניאָס דעדליק, וויליאַם טאָמסאָן, דער ערשטער באַראָן קעלווין, טשאַרלעס אַלדזשערנאָן פּאַרסאָנס, ווערנער וואָן סימעןס, דזשאָסעף סוואַן, רעגינאַלד פעססענדען, ניקאָלאַ טעסלאַ און דזשאָרדזש וועסטינגהאַוס, איז עלעקטריציטעט פֿון אַ וויסנשאפטלעכע נייַגעריקייט געוואָרן אַ וויכטיקער געצייַג פֿאַרן מאָדערנעם לעבן. אין 1887 האָט היינריך הערץ אַנטדעקט, אַז עלעקטראָדן, וואָס זענען דערלייכט מיט אַלטראַווייאַליטע ליכט, שאַפֿן גרינגער עלעקטרישע שפּרינגען. אין 1905 האָט אַלבערט איינשטיין פֿאַרעפֿנטלעכט אַ פּאַפּיר וואָס האָט דערקלערט עקספּערימענטאַלע דאַטן פֿון דעם פֿאָטאָעלעקטרישן ווירקונג ווי דער רעזולטאַט פֿון ליכט־ענערגיע וואָס ווערט געטראגן אין דיסקרעטע קוואַנטיזירטע פּאַקעטן, וואָס ענערגיזירן עלעקטראָנען. די אַנטדעקונג האָט געפֿירט צו דער קוואַנטום־רעוואָלוציע. איינשטיין האָט באַקומען דעם נאָבעל־פּריז אין פֿיזיק אין 1921 פֿאַר "זייער אַנטדעקונג פֿונעם געזעץ פֿונעם פאָטאָעלעקטריקן ווירקונג". דער פאָטאָעלעקטרישער עפעקט ווערט אויך געניצט אין פאָטאָצעלער, ווי למשל אין זונ־פּאַנעלן. דער ערשטער סאָליד-סטאַט מיטל איז געווען דער "קאַט ס ווהאַסקער דיטעקטאָר" ערשטער געניצט אין די 1900 ס אין ראַדיאָ ריסיווערס. א ווישער-ווי דראָט איז לייגט לייטלי אין קאָנטאַקט מיט אַ האַרט קריסטאַל (אַזאַ ווי אַ דזשערמאַניום קריסטאַל) צו דעטעקט אַ ראַדיאָ סיגנאַל דורך די קאָנטאַקט דזשונקשאַן ווירקונג. אין אַ סאָליד-שטאַט קאָמפּאָנענט, די קראַנט איז קאַנפיינד צו סאָליד עלעמענטן און קאַמפּאַונדז ענדזשאַנירט ספּאַסיפיקלי צו באַשטימען און אַמפּליפיצירן עס. דער שטראָם־פֿליס קען מען פֿאַרשטיין אין צוויי פֿאָרמען: ווי נעגאַטיוו־קאַרגירטע עלעקטראָנען, און ווי פּאָזיטיוו־קאַרגירטע עלעקטראָנען־דיפֿיסיטיעס, וואָס ווערן גערופֿן האָלעס. די טשאַרדזשאַז און האָלעס זענען פֿאַרשטאַנען אין טערמינען פון קוואַנטום פיזיק. דער בנין מאַטעריאַל איז רובֿ אָפט אַ קריסטאַללינע סעמיקאַנדאַקטער. מיט דער אויפֿקום פֿון דער טראַנסיסטאָר־טעקנאָלאָגיע האָט זיך די סאָליד־סטאַט־עלעקטראָניקס באַוויזן. דער ערשטער אַרבעט טראַנזיסטאָר, אַ דזשערמאַניום-באזירט פונט-קאָנטאַקט טראַנזיסטאָר, איז געווען ינווענטאַד דורך John Bardeen און Walter Houser Brattain אין בעל לאַבס אין 1947, נאכגעגאנגען דורך די ביפּאָלער דזשונקשאַן טראַנזיסטאָר אין 1948.
דער ערשטער סאָליד-סטאַט מיטל איז געווען דער "קאַט ס ווהאַסקער דיטעקטאָר" ערשטער געניצט אין די 1900 ס אין ראַדיאָ ריסיווערס. א ווישער-ווי דראָט איז לייגט לייטלי אין קאָנטאַקט מיט אַ סאָליד קריסטאַל (אַזאַ ווי אַ דזשערמאַניום קריסטאַל) צו דעטעקט אַ ראַדיאָ סיגנאַל דורך די קאָנטאַקט דזשונקשאַן ווירקונג.