Dîroka NATOyê bi kurtasî binirxînin
Context:Peymana Dunkirkê di 4'ê Adara 1947'an de, di dema piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn û destpêka Şerê Sar de, ji aliyê Fransa û Brîtanyayê ve, wekî Peymana Hevpeymanî û Alîkarîya Hevbeş di bûyera êrîşên muhtemel ên Almanyayê an Yekîtiya Sovyetan de hate îmzekirin. Di Adara 1948an de, ev tifaq di Peymana Brukselê de hate berfirehkirin ku welatên Benelux jî tê de cîh bigirin, Rêxistina Peymana Brukselê ava kirin, ku bi gelemperî wekî Yekîtiya Rojava tê zanîn. Gotûbêjên ji bo hevpeymaneke leşkerî ya berfirehtir, ku dikare Amerîkaya Bakur jî tê de were, di wê mehê de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî dest pê kir, ku siyaseta wan a derve di bin Doktrîna Truman de hevgirtina navneteweyî li dijî kiryarên ku wan wekî êrîşên komînîst dîtin, wekî darbeya şibata 1948 li Çekoslovakya pêşxistin. Ev danûstandin di 4'ê Nîsana 1949'an de bi îmzekirina Peymana Bakurê Atlantîkê ji hêla dewletên endam ên Yekîtiya Rojava û her wiha DYA, Kanada, Portekîz, Îtalya, Norwêc, Danîmarka û Îslandayê pêk hatin. Dîplomatê Kanadî Lester B. Pearson nivîskarê sereke û nivîskarê peymana bû.  Odeyeke dirêj a rastgoyî bi gelek rêzên kesên rûniştinê li her aliyekî, û alayên li dawiya dûr ve girêdayî ye. Almanyaya Rojava di sala 1955'an de tevlî NATO'yê bû, ku di dema Şerê Sar de bû sedema damezrandina Peymana Varşovayê ya hevrik. Peymana Bakurê Atlantîkê heta ku Şerê Koreyê destpêkirina NATO-yê destpêkir ku ew bi avahiyek leşkerî ya yekpare pêk bîne. Ev di nav de avakirina Serkirdeya Bilind a Hêzên Hevpeymanan a Ewropayê (SHAPE) di 1951 de, ku gelek ji struktur û planên leşkerî yên Yekîtiya Rojava wergirtin, di nav de peymana wan a li ser standardkirina alav û peymanên li ser bicihkirina hêzên leşkerî yên biyanî li welatên Ewropayê. Di sala 1952'an de, postê Sekreterê Giştî yê NATO'yê wekî serokê sivîl a rêxistinê hate avakirin. Di wê salê de yekemîn gerîlayên NATO'yê yên mezin, gerîlayên Mainbrace û tevlîbûna Yunanistan û Tirkiyê ya rêxistinê bûn. Piştî Konferansên London û Parîsê, Almanyaya Rojava destûr hat dayîn ku ji nû ve çekên leşkerî werbigire, ji ber ku ew di Gulana 1955'an de tevlî NATO'yê bûn, ku ew jî, bi xwe re, faktoreke sereke di afirandina Peymana Warsawê ya bi serdestiya Sovyetê de bû, ku her du aliyên dijber ên Şerê Sar diyar kirin.  Avakirina dîwarê Berlînê di sala 1961an de, bilindbûna girjîya Şerê Sar nîşan da, dema ku 400,000 leşkerên Amerîkî li Ewrûpayê hatin bicihkirin. Gumanên li ser xurtbûna têkiliyên di navbera dewletên Ewropayê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de herikîn û herikîn, li gel gumanên li ser bawerîdarbûna parastina NATOyê li hemberî êrîşeke Sovyetê ya pêşbîn - gumanên ku bûn sedema pêşxistina parastina navokî ya serbixwe ya Fransayê û vekişîna Fransayê ji avahiya leşkerî ya NATOyê di sala 1966'an de. Di sala 1982'an de, Îspanya ya nû demokratîk tevlî hevpeymanê bû.  Şoreşên 1989'an li Ewropayê bûn sedema nirxandina stratejîk a armanc, xwezayê, erkên NATO'yê û bala xwe dan ser parzemînê. Di Cotmeha 1990'an de, Almanyaya Rojhilat bû beşek ji Komara Federal a Almanyayê û tifaqa, û di Mijdara 1990'an de, tifaqa Peymana Hêzên Çekdar ên Kevneşopî li Ewropayê (CFE) li Parîsê bi Yekîtiya Sovyetan re îmze kir. Ew daxwaza kêmkirina leşkerî ya taybet li seranserî parzemînê kir, ku piştî hilweşandina Peymana Warsawê di Sibata 1991 de û hilweşandina Yekîtiya Sovyetan di wê Berfanbarê de, ku dijberên sereke yên NATOyê hilweşand. Vê yekê dest bi kêmkirina mesrefên leşkerî û alavên li Ewropayê kir. Peymana CFE destûr da ku îmzavan 52,000 perçeyên çekên kevneşopî di şeş salan de rakin, û destûr da ku xercên leşkerî ji hêla endamên Ewropayê yên NATOyê ve ji sedî 28 ji 1990 heta 2015 kêm bibe. Di sala 1990'an de ji aliyê çend rêberên rojavayî ji Mikhail Gorbachev re piştrastkirin hatin dayîn ku NATO dê zêdetir li rojhilatê berfireh nebe, wekî ku ji aliyê memoranduma hevdîtinên taybet ve hate eşkerekirin. Lêbelê, di teksta dawî ya Peymana Lihevkirina Dawî ya li ser Almanyayê de, ku di heman salê de hatibû îmza kirin, tu behsa pirsa berfirehkirina rojhilatê nehatibû kirin.  Du beşên betonê yên bilind ên dîwarê di çîçekê de li ber avahîyekî curved bi pencereyên camê şîn. Bûyera Dîwarê Berlînê di sala 1989'an de bû xala guhertinê di rola NATO'yê de li Ewropayê, û ev beşa dîwarê niha li derveyî navenda NATO'yê tê nîşandan. Di salên 1990'an de, rêxistinê çalakiyên xwe li rewşên siyasî û mirovahî berfireh kirin ku berê nebûbûn balkêşiya NATOyê. Di dema Parçebûna Yûgoslaviyayê de, rêxistinê yekemîn mudaxeleyên xwe yên leşkerî li Bosniya ji 1992 heta 1995 û piştre Yûgoslaviyayê di 1999 de pêk anîn. Van pevçûnan ji bo veguherîna leşkerî ya mezin a piştî Şerê Sar bû. Strûktûra leşkerî ya NATO'yê hat qutkirin û ji nû ve hat organîzekirin, bi hêzên nû yên wekî Serfermandariya Hevpeyman a Ewropa ya Bersiva Lezgîn a Serfermandariyê.  Di warê siyasî de, rêxistinê hewl da ku têkiliyên baştir bi dewletên nû yên xweser ên Ewropa Navîn û Rojhilat re çêbikin, û forumên dîplomatîk ji bo hevkariya herêmî di navbera NATO û cîranên wê de di vê dema piştî Şerê Sar de hatin avakirin, di nav de Hevkarî ji bo Aştiyê û destpêşxeriya Diyaloga Deryaya Navîn di sala 1994 de, Konseya Hevkariyê ya Euro-Atlantik di sala 1997 de, û Konseya Hevbeş a Daîmî ya NATO-Rûsya di sala 1998 de. Di hilcivîna Washingtonê ya 1999an de, Macaristan, Polonya û Komara Çek bi fermî tevlî NATOyê bûn, û rêxistinê her wiha rêbernameyên nû yên endamtîyê bi "Planên Çalakiyên Endamtîyê" yên takekesî belav kirin. Van planan piştre zêdekirina endamên nû yên hevpeymanê birêve birin. Hilbijartina Serokê Fransayê Nicolas Sarkozy di sala 2007'an de bû sedema reformeke mezin a helwesta leşkerî ya Fransayê, ku bi vegera endamtiya bi temamî di 4'ê Nîsana 2009'an de bi dawî bû, ku her wiha Fransayê vegerand avahiya fermandariya leşkerî ya NATO'yê, di heman demê de parastina xurtkirina nukleerî ya serbixwe.  Xala 5'an ya peymana Bakurê Atlantîkê, ku ji dewletên endam dixwaze ku alîkariya her dewleteke endam bike ku rastî êrîşeke çekdarî hatiye, cara yekemîn û tenê piştî êrîşên 11'ê Îlonê hat bikaranîn, piştî ku leşker li Afganistanê di bin kontrola ISAF ya bi pêşengtiya NATO'yê de hatin belavkirin. Rêxistinê ji wê demê ve gellek rolên din jî pêk anîn, di nav de şandina perwerdekaran bo Iraqê, alîkarî di operasyonên dij-piratîyê de, û di 2011an de cîbicîkirina herêma bêfirînê li ser Lîbyayê li gorî biryara Konseya Ewlekariya NY ya 1973.  Aneksasyona Rûsyayê ya Krîmê bû sedema şermezarkirina tund ji aliyê hemû endamên NATO'yê ve, û yek ji heft caran bû ku Lijneya 4, ku bang li şêwirmendiya di navbera endamên NATO'yê de dikir, hatiye bikaranîn. Demên berê di dema Şerê Iraqê û Şerê Navxweyî yê Sûriyê de jî di nav de bûn. Di hilcivîna Wales a 2014'an de, rêberên dewletên endamên NATO'yê bi awayekî fermî soz dan ku cara yekemîn heta 2024'an li gor berjewendîya herî kêm du ji sedê berhemên navxweyî yên giran li ser berevanîyê xerc bikin, ku berê tenê rêbernameyeke nefermî bû. Di hilcivîna Warsaw ya 2016'an de, welatên NATOyê li ser avakirina NATO Enhanced Forward Presence li hev kirin, ku çar komên şer ên pirneteweyî yên li Estonia, Latvia, Lithuania, û Poland belav kirin. Berî û di dema dagirkirina Rûsyayê ya Ukrayna ya 2022'an de, çend welatên NATOyê hêzên erdê, gemîyên şer û balafirên şer şandin da ku firîngeha rojhilat a tifaqê xurt bikin, û gelek welatan careke din madeya 4'an bi kar anî. Di Adara 2022an de, rêberên NATOyê li Brukselê kom bûn ji bo hilcivîneke bêhempa ku rêberên Koma Heft û Yekîtiya Ewropayê jî beşdar bûn. Dewletên endamên NATOyê lihev kirin ku çar komên şer ên din li Bulgaristan, Macaristan, Romanya û Slovakya ava bikin, û hêmanên Hêzên Bersivdayîna NATOyê cara yekem di dîroka NATOyê de hatin aktîvkirin.  Ji Hezîrana 2022an ve, NATOyê 40,000 leşker li ser dirêjahiya 2,500 kîlometre (1.550 mil) li aliyê rojhilat belav kiribû ku êrîşên Rûsyayê asteng bike. Zêdetirî nîvê vê hejmarê li Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Slovakya, û Polonya hatine belavkirin, ku ev pênc welat hêzeke berbiçav a hevbeş ya berê ya NATO ya 259,000 leşkeran kom dikin. Ji bo zêdekirina Hêza Hewayî ya Bulgaristanê, Îspanya Eurofighter Typhoon şand, Hollanda heşt firokên êrîşa F-35 şand, û firokên êrîşa din ên Fransî û Amerîkî jî dê zû werin.  NATO li seranserî welatên endam piştgiriya raya giştî dike.
Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê (NATO, French: Organisation du traité de l'Atlantique nord), an jî Tifaqa Bakurê Atlantîkê, Tifaqa Atlantîkê, Tifaqa Rojava, tifaqa leşkerî ye. Ew di 1949an de bi Peymana Bakurê Atlantîkê hate damezrandin û ew li Washington, DC, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di 4ê Nîsana 1949an de hate îmzekirin. Endamên wê di sala 1949an de, Amerîka, Belçîka, Hollanda, Luksemburg, Fransa, Brîtanya, Kanada, Portekîz, Îtalya, Norwêc, Danîmarka û Îzlanda bûn. Di 18ê Sibata 1952an de Yunanistan û Tirkiye jî tevlî bûn.  Dema ku Almanyaya Rojava di 9ê Gulana 1955an de tevlî rêxistinê bû, Halvard Lange, Wezîrê Derve yê Norwêcê wê demê, ew wek "qonaxa veguherîna dîrokê ya parzemîna me" binav kir.  Piştî Şerê Sar di sala 1999'an de sê welatên berê yên komunîst, Macaristan, Komara Çek û Polonya tevlî NATO'yê bûn. Di 29ê Adara 2004an de heft welatên din ên Bakur û Rojhilatê Ewropayê tevlî NATOyê bûn: Estonya, Letonya û Lîtvanya û her wiha Slovenya, Slovakya, Bulgaristan û Romanya.  Xirvatistan û Albanyayê di 3ê Nîsana 2008ê de vexwendina endamtîya NATOyê wergirt. Komara Makedonyayê tenê vexwendina şertî wergirt ji ber ku ji aliyê Yunanistanê ve ji ber nakokiya navê wê bi Yunanistanê ve hate veto kirin.  Montenegro di 5'ê Hezîrana 2017'an de tevlî bû. Piştî guhertina navê xwe ji bo bidawîkirina nakokiyê, Bakurê Makedonya di 27ê Adara 2020an de tevlî NATOyê bû û bû endama 30emîn. Îrlanda di 8ê Îlona 2020an de bi awayekî fermî tevlî NATOyê bû.  Di Nîsana 2023'an de, Fînlanda tevlî NATO'yê bû, piştî hewldanên tevlîbûnê ji dema dagirkeriya Rûsyayê ya 2022'an a Ukrayna ve.