Korona siyasəti tədbirlərinin cəmiyyətə faydalı olub-olmaması haqqında məqalə yazın
Təxminən iki il COVID-19 pandemiyası və daha bir bağlanmadan sonra, Hollandiya ətrafında bir çox insan narahat və məhdudiyyətlərdən bezdi. Rijksoverheidin məlumatına görə, Hollandiyada 28 yanvar tarixində rekord sayda 74 000 yoluxma təsdiqləndi, yalnız on koronavirusla əlaqəli SİU-ya qəbul və ya ölüm (<unk>İnfeksiyalar - təsdiqlənmiş hallar<unk>, 2022). Bu, mübahisəyə səbəb olur: hökumət bu tədbirləri tətbiq etməyə davam etməlidir, yoxsa yox? Cavab vermək üçün əvvəlcə virusu və onun necə yayıldığını başa düşmək lazımdır, sonra mübahisəni siyasi, etik, sosial və iqtisadi perspektivlərdən nəzərdən keçirmək lazımdır. COVID-19 xəstəliyinə səbəb olan SARS-CoV-2-in ilk qeydə alınan halı 31 dekabr 2019-cu il tarixində ("Koronavirus xəstəliyi", 2022) qeydə alınıb və bu, dünya miqyasında siyasi qeyri-sabitliyin zəncirvari reaksiyasına səbəb olub. Çində epidemiya kimi başlayan xəstəlik bir neçə ay ərzində dünyanın demək olar ki, bütün ölkələrinə yayılmışdı. Son 20 ildə bir çox ölkə SARS kimi COVID-19 ilə əlaqəli viruslardan təsirləndi. Əvvəlki təcrübəyə əsasən onlar dərhal müvafiq tədbirlər görüblər. Məsələn, Çində pandemiyanın başlanğıcından bəri 110.000-dən çox hal qeydə alınmayıb, baxmayaraq ki, demək olar ki, 1,5 milyard əhalisi var (Worldometer, 2022). Bununla birlikdə, Türkiyə kimi siyasi cəhətdən daha az sabit bir ölkə daha az hazırlıqlı idi və 85 milyon əhalisi olmasına baxmayaraq 12 milyon hadisədən əziyyət çəkdi. Virus hava ilə ötürülmə mexanizmi sayəsində çox sürətlə yayılır. Birinin yoluxmuş bir şəxsin yaxınlığında olması, daşıyıcının nəfəslənməsi virusu daşıya bilər və sağlam şəxslər tərəfindən nəfəs alına bilər. Maska taxmaq və məsafə saxlamaq yoluxmuş şəxslərin virus hissəciklərini sağlam insanların yaxınlığına yaymasına mane olur. Bununla birlikdə, tədbirlərin tətbiq edilmədiyi ölkələrdə həddindən artıq ölüm hallarında böyük bir artım var idi. Yeni omikron variantının 30 mutasiyası səbəbindən orijinal ştammdan ən azı 20 dəfə daha sürətli yayıldığını sübut edir (Grossman və Stahel, 2022). Xoşbəxtlikdən, daha az ölümcüldür, çünki erkən mərhələlərində ağciyər toxumasına hücum etmir (Zimmer və Ghorayshi, 2021). Koronavirus məhdudiyyətlərini etik baxımdan da təhlil etmək olar: daha çox həyatı təhlükəyə atsa da, koronavirus tədbirlərini azaltmalı mıyıq? 28 yanvar 2021-ci il tarixinə olan məlumata görə, koronavirusun ölüm nisbəti 0.51% təşkil edir. Bu, ölüm nisbəti 0, 01% olan qrip kimi digər tənəffüs virusları ilə müqayisədə nisbətən yüksəkdir. COVID-19 diabet, piylənmə və ya otoimmün xəstəliklər kimi əsas sağlamlıq vəziyyəti olan insanlar kimi həssas qruplara qeyri-proporsional təsir göstərir. Bu, xüsusilə yaşlılarda doğrudur, çünki sağlamlıq vəziyyətlərinin artması və yaşla immunitet sisteminin pisləşməsi. Koronavirus yuxarı tənəffüs yollarını, o cümlədən ağciyərləri yoluxdurur. O, hüceyrələrə daxil olur və onlara virusun nüsxələrini yaratmağı əmr edir. Sonra hüceyrə açılır və virusun yeni nüsxələrini digər hüceyrələrə göndərir. Nəhayət, effektiv immunitet reaksiyası olmadıqda, xəstə ağciyər zədələnməsi səbəbindən, xüsusən də Omicron variantından əvvəl COVID-19 ştammları ilə həlak olacaqdır. Qapalı vəziyyət zamanı virusun yayılmasını yavaşlatan minimal insan təması olur. Lakin, sosial əlaqələrin qarşısının alınması özünün dağıdıcı təsirlərinə malikdir. Məsələn, təxirəsalınma dövründə 2,5 milyondan çox uşağın öyrənmədə geri qalma riski var idi (<unk>Jongeren<unk> 2021') ("Təhsil və COVID-19", 2022). Bundan əlavə, OSF Healthcare-ə görə, "Gənc qızlar arasında intihar cəhdinə şübhəli bilinən təcili yardım şöbəsinə həftəlik orta ziyarətlər bir il əvvəlki eyni dövrlə müqayisədə 50%-dən çox artmışdır" (OSF Health Care, 2021). Beləliklə, daha çox həyatın təhlükə altında olmasına baxmayaraq, risk qrupuna daxil olanlar üçün əlavə tədbirlər görərək, cəmiyyəti təhlükəsiz şəkildə yenidən aça və gənclərdə intihar və öyrənmə qüsurlarının qarşısını ala bilər. Bundan əlavə, peyvəndlər toxumalara baş verən böyük zərərin qarşısını ala bilər. Cəmiyyət baxımından, koronavirus bəzi insanları peyvənddən imtina etməyə məcbur edən bir "parçalanma məsələsi" olduğunu sübut etdi. Bir çox vətəndaşlar nəticələrini dərk etmədən peyvənd olunmaqdan çəkinirlər. İki növ peyvənd var: mRNA və viral vektor. mRNA COVID-19 peyvəndi, ümumi ictimaiyyətdə istifadə edilən ilk mRNA peyvəndi idi. mRNA peyvəndlərində RNA-nın hüceyrəyə daxil olmasına kömək edən lipidlərin içərisində RNA var. Ribosomlar RNT-ni oxuyur və hüceyrələrə SARS-CoV-2 ilə eyni pik zülalları hazırlamağı tapşırır. Bədən daha sonra Corona spike zülallarının işğalçı olduğunu tanıyır və onları məhv etmək üçün antikorlar yaradır. Müqayisədə, virus vektoru peyvəndləri, immunitet sisteminin ona hücum etməsinə və yadda saxlamasına səbəb olan eyni spike protein DNT ilə virusun zərərsiz bir nüsxəsini yerləşdirir. Hər iki növ peyvənd üçün, yaddaş B hüceyrələri, gələcəkdə insanın real virusa məruz qalması halında antikorlar yaratmağa davam edəcəkdir. Dr. Stahelin sözlərinə görə, <unk>Omicron o qədər mutasiya keçirib ki, onu tanıyan peyvənddən gələn antikorlar baxımından daha az afinitetə malikdir, buna görə də cavab gücləndirici vurğudur, çünki mükəmməl bir uyğunluq olmasa da, immunitet cavabının miqdarı ilə virusa üstünlük verəcəksiniz<unk> (Grossman və Stahel, 2022). Beləliklə, orijinal peyvənd dozaları və son zamanlar təkrar dozalar infeksiyaların qarşısının alınmasında, lakin daha da əhəmiyyətlisi ağır xəstəlik və ölüm riskinin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Bununla birlikdə, yeni tədqiqatlar göstərdi ki, effektiv immunitet altı ay ərzində tükənə bilər, bu da qripə bənzər illik dozalar almaq məcburiyyətindədir (Doucleff). 18 yaşdan yuxarı əhalinin 13,6% -i, əsasən hökumətə etimadsızlıq səbəbindən peyvənd olunmaqdan imtina edir (<unk>Vaccinations COVID-19 vaccinations<unk>, 2022). Bu, kifayət qədər insanın peyvənd olunması halında virusun yayılmasının mümkün olmayacağı bir konsepsiya olan sürət immunitetinin təsirlərini məhdudlaşdırır. Nəhayət, bağlanmanın iqtisadi təsirlərini nəzərə almaq lazımdır. Qapalı vəziyyət, xüsusən də səyahət sənayesində çalışanlar üçün böyük işsizlikə səbəb oldu. Məsələn, Dünya İqtisadi Forumuna görə, 2020-ci ildə 114 milyon insan işini itirdi (Richter, 2021). Bundan əlavə, bütün dünyada kilidlənmələr təxminən 3,2 trilyon avro əmək gəlirinin itirilməsinə səbəb oldu. Təsirli iqtisadi təsirlərə baxmayaraq, müvafiq koronavirus tədbirləri görülmədikdə həyatın təhlükə altında qaldığını nəzərə almaq lazımdır. NPR-ə görə, kifayət qədər tədbirlər görülməsəydi, Çində təxminən 488 dəfə daha çox hal olardı, beləliklə milyonlarla həyat xilas edildi (Beaubien, 2020). Sonda, COVID-19-u siyasi, etik, sosial və iqtisadi baxımdan nəzərdən keçirərək, nəticəyə gəldim ki, virus yüksək yoluxucu və müəyyən qruplara qarşı ölümcül olsa da, bağlamalar yalnız müvəqqəti həll yollarıdır. Qapalı vəziyyət cəmiyyətimiz üçün yalnız həddindən artıq ölüm nisbəti artmağa başladıqda faydalıdır. Buna görə də ölkələr erkən tədbirlər görərək virusun yayılmasını məhdudlaşdıra bilərlər. Məsələn, maska taxmağın həyata keçirilə bilən bir tədbir kimi qəbul edilməsinə altı ay vaxt lazım idi. Birinci blokadada göründüyü kimi, on minlərlə insan işini itirdi və 2,5 milyondan çox uşaq Hollandiyada distant təlim keçməli oldu ("Jongeren", 2021). Beləliklə, vaxtında tədbirlər görərək və hazırlıqlı olmaqla, birinə kilidlənməyə ehtiyac yoxdur. Ancaq ölümlər həddindən artıq olmağa başlasa, nisbi miqdarda korona tədbirlərinin tətbiq edilməsinə dəyər.