Futu fasal dǝga wuzǝna dǝn, awo do solid-state ye buro salakye dǝ bayanna sǝdǝna kuru faidatǝnzǝ dǝ.
Context:Loktu ngәwu kawu ilmu konnuye mbejiyen, am soye sәkәna kәmbu konnuye dәga. Kitawuwa Egyptbe kureye zaman 2750 BCE lan bowotində shima "Thunderer of the Nile" lan bowotində, kuru sandiya bayantəgə ""shi doni bənyiwa gade so'a nzəkawo"" lan. Kǝska konnuye dǝ waltǝ bayanzana ngawo saa duwu kadaye lan, malǝmwa alagǝwa Greekbe-a, Romanbe-a, Arabicbe-a kuru liitabe-a. Kitawuwuwuwa kureye kada, alamanna Pliny the Elder-a Scribonius Largus-a, awo shiro electric shocks gultinmadəye shiro electric catfish-a electric rays-a suwudə, kuru sandiye tawadəro electric shocks sandidə awowa laa kalkallo gojinma so'a lejin. Am kwasuwa jili gout-a au kǝrmai-a lan kwasuwa sadin ma so dә kәmbu konnuye sәraana sandiya sәdәna, alama duno kәmbu dәye sandiya kәlzәyin ro. Adawa kureye karǝngǝ Mediterranean be dǝye awowa laa, jili amber be lan, katti tiyibe so'a gǝrtin awowa konnube jili feathers so'a gǝrjin. Thales of Miletusye awowa ngəwuso kəla static electricityben saa 600 BCE lan sədənadə, shiye kasatsəna kəla awoa amberbe magneticdəga tədəna dəga, awoa sandima mineral jili magnetite a gade, sandidəwo ngaltəgə baaro məradətəna. Thales dǝ kalkal gǝnyi suro kasatsǝgǝdǝ shima dalil magnetic effect ye dǝro, amma ilmu kimiyabe ngawo dǝn alaka kate magnetism-a electricity-a dǝga tawatsǝyin. Dawari ilmube gashiptəgəbe ladən, shi Parthiansdə waneye ilmu electroplatingbe mbejiwo, kəla 1936lan Baghdad Battery dəga təbandənadən, shi doni galvanic cell-a samənzəna, sonyayi tawadəro awo shimadə awo konnube-a. Electricity dә kәla kәrmaye gana laa ro waljin saa duwu kadaro, hatta saa 1600 lan, sa ilmuwu kimiyabe Englandbe William Gilbertye De Magnete ruwowono lan, shi doni electricity-a magnetism-a ngәlaro kulashi sәdәna lan, lodestone effect dәga static electricity amber zaksәna dәga gadezәna. Shiye kalima Latinbe bəlin electricus ("amma amberbe" au "alamanna amberbe", elektron, kalima Greekbe "amber" ro walzəna) shidoni awoa sənana suwudə ngawo səkənan. Kǝndaram shimadǝ shima kalima tǝlam Englishbe "electric" kuru "electricity" dǝga suwudǝ, sandidǝ buro salaklan suro kitawu Thomas Brownebe Pseudodoxia Epidemica 1646lan ruwozana. Cidawa gade suro karnu kən 17th-a badiyaram karnu kən 18th-a dən Otto von Guericke-a, Robert Boyle-a, Stephen Gray-a kuru C. F. du Fay-a ye sadəna. Ngawo karnu 18th belan, Benjamin Franklinye kulashi kura-kura suro konnuye lan sәdәna, karewanzәye so dә zuwuna cidanzә ro kungәna sәdә nankaro. Suro kәntagә Junebe saa 1752 lan shiye kauri do kareye dәye cidi ro kәlzәgәna suro kәrye shiro kite gultin dәn kuru kәrye dәye kәrye dәye suro samiye dәn fәrәsәna dәn. Kǝla-kǝla lan fǝrǝgǝlǝdǝ kǝla key-dǝyen kǝnza cidanzǝbe dǝro gǝrtǝnzǝdǝ tawadǝro konnu konnuye sǝkǝ. Kuru shiye bayanna sǝdǝna kǝla haldo Leyden jarbe dǝga kǝla awo laa kura kura konnu konnuye kǝltǝbe dǝga wuzǝna kǝla konnu konnube dǝga kuru konnuwa konnube-a kuru konnuwa konnube-a. Suro saa 1775, Hugh Williamsonye Royal Society ro bayanna sadəna kəla jarabi laa kəla electric eelbe suwudənadəben; saa adəben surgeon kuru anatomist John Hunterye fasal jiliwa electricbe kəmoduwuben bayanna sədəna. Suro saa 1791 lan, Luigi Galvaniye awo'a bioelectromagnetics lan səbandənzə'a bakkono, awo'a fəlejinna dən shi konnuye awo'a doni neurons so'a muskuloso'a signal'a suwudində shima konnu konnuye. Batterye Alessandro Voltabe, au pile voltaicbe, saa 1800 lan, shiro zinc-a copper-a gade-gade lan cetando, ilmuwu kimiyabe soye kareya konnube zauro tawadə'a suwudəna injin eletrostatic buroye faidatain də'a kozana. Shi electromagnetism dəga asutə, nəm tilo electric a kuru magnetic phenomena a, Hans Christian Ørsted a kuru André-Marie Ampère a saa 1819<unk>1820 lan. Michael Faradayye moto konnuye suro saa 1821 lan asuzana, kuru Georg Ohmye konkomin konnuye suro saa 1827 lan konkomin. Electricity-a magnetism-a (kuru konnu-a) James Clerk Maxwell-a, musammanno suro "On Physical Lines of Force" nzǝyen saa 1861 -a 1862 -a lan, tawatkata. Badiyaram karnu kǝn 19th be dǝn fuwutǝ nzundu electrical science be dǝ zaumaro fuwuzǝna, karnu kǝn 19th be dǝn fuwutǝ kura nzundu electrical be dǝga wuzǝna. Am jili jili Alexander Graham Bell a, Otto Bláthy a, Thomas Edison a, Galileo Ferraris a, Oliver Heaviside a, Ányos Jedlik a, William Thomson a, 1st Baron Kelvin a, Charles Algernon Parsons a, Werner von Siemens a, Joseph Swan a, Reginald Fessenden a, Nikola Tesla a kuru George Westinghouse a, konnu konnuye sha ilmu kimiyabe zaumaro hangal gənazəna suro kareya faida kəndaram zamanbe ro. Suro saa 1887 lan, Heinrich Hertz ye electrodes do nur ultraviolet ye lan fəletəna ma də, konnu konnuye sǝtandin. Suro saa 1905, Albert Einsteinbe kakkadi laa bayanna cin kəla bayanna ngaltəbe fotoelectric effectbedəga bayanna cina kəla shi duno konnube duno kalkallo walzənaben suro awowa sənana kadaben, duno electronsbe suwudin. Futu asutә adә shima quantum revolution ro suwudәna. Einstein ro 1921 lan, Nobel Prize in Physics dә sha suwudәna "shara fotoelectric effectye fando nankaro". Fotoelectric effect də fotocells lan faidatin alamanna solar panels lan. "Sandi solid-statebe buro salakyedə shima ""cat's-whisker detector"" buro salaklan faidatəna suro saa 1900s lan suro radio receiversben". Waya donyi kǝrǝmbǝl jili dǝ kambo soro kǝltin (alamanna germanium crystal) ro sakkin alama radioye dǝga asutu kǝltin dǝlan. Suro awoa duno-a dunowa-a lan, kərmaidə awoa dunowa-a kəltə-a ro karzəna, sandi doni taganas maro fasaltə-a dunowa-a sədinro. Futu kərmabedə futu indi lan asutəyin: electrons doni konnu gana-a, kuru awowa doni konnu gana-a lan bowotiyin bowotiyin. Charge-a hole-a anyi sha quantum physics lan asutin. Kare garbedə ngəwusoro crystalline semiconductor. Solid-state electronics də awowa ngəla ro walzəna sau nzundu transistorbe suwudənadən. Transistor buro salakye cidajinma, germanium-based point-contact transistor, John Bardeen-a Walter Houser Brattain-a Bell Labs-lan 1947lan suwudəna, transistor bipolar junctionye 1948lan.
"Sandi solid-statebe buro salakyedə shima ""cat's-whisker detector"" buro salaklan faidatəna suro saa 1900s lan suro radio receiversben". Waya donyi kǝrǝngǝ-samǝn dǝ kǝske lan kǝla crystal dunowa (alamanna germanium crystal) ro sakkin, alama radioye dǝga asutu kǝla contact junction ye dǝlan.