Resumu la historion de NATO
Context:La Traktato de Dunkerko estis subskribita de Francio kaj Britio la 4-an de marto 1947, dum la sekvo de la Dua Mondmilito kaj la komenco de la Malvarma Milito, kiel Traktato de Alianco kaj reciproka helpo en la okazo de eblaj atakoj de Germanio aŭ Sovet-Unio. En marto 1948, tiu alianco estis vastigita en la Traktato de Bruselo por inkludi la Benelukso-landojn, formante la Brusela Traktato-Organizon, ofte konatan kiel la Okcidenta Unio. Intertraktadoj por pli larĝa armea alianco, kiu povus inkludi Nordamerikon, ankaŭ komenciĝis tiun monaton en Usono, kie ilia ekstera politiko sub la Truman-Doktrino antaŭenigis internacian solidarecon kontraŭ agoj kiujn ili vidis kiel komunista agreso, kiel ekzemple la puĉo de februaro 1948 en Ĉeĥoslovakio. Tiuj babiladoj rezultigis la subskribon de la Nord-Atlantika Traktato la 4an de aprilo 1949 de la membroŝtatoj de la Okcidenta Unio plus Usono, Kanado, Portugalio, Italio, Norvegio, Danio, kaj Islando. La kanada diplomato Lester B. Pearson estis ŝlosila aŭtoro kaj redaktisto de la traktato.  Longa rektangula ĉambro kun pluraj vicoj de sidigitaj individuoj sur ĉiu flanko, kaj flagoj pendantaj ĉe la malproksima fino. Okcidenta Germanujo aliĝis al NATO en 1955, kio kondukis al la formado de la rivala Varsovia Pakto dum la Malvarma Milito. La Nord-Atlantika Traktato estis plejparte neaktiva ĝis la Korea Milito iniciatis la establadon de NATO por efektivigi ĝin kun integra armea strukturo. Tio inkludis la formadon de Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) en 1951, kiu adoptis multajn el la armeaj strukturoj kaj planoj de la Okcidenta Unio, inkluzive de iliaj interkonsentoj pri normigado de ekipaĵo kaj interkonsentoj pri postenigado de eksterlandaj militfortoj en eŭropaj landoj. En 1952, la poŝto de Ĝenerala Sekretario de NATO estis establita kiel la ĉefa civilulo de la organizo. En tiu jaro ankaŭ okazis la unuaj gravaj maraj ekzercoj de NATO, la ekzerco Mainbrace kaj la aliĝo de Grekio kaj Turkio al la organizo. Sekvante la Konferencojn de Londono kaj Parizo, Okcidenta Germanujo estis permesita rearmiĝi armee, kiam ili aliĝis al NATO en majo 1955, kio estis, siavice, grava faktoro en la kreado de la Soveti-dominita Varsovia Pakto, difinante la du kontraŭstarajn flankojn de la Malvarma Milito.  La konstruado de la Berlina Muro en 1961 markis la pinton de la streĉitecoj de la Malvarma Milito, kiam 400,000 usonaj soldatoj estis postenigitaj en Eŭropo. Duboj pri la forto de la rilato inter la eŭropaj ŝtatoj kaj Usono falis kaj fluis, kune kun duboj pri la kredindeco de la NATO-defendo kontraŭ ebla sovetia invado - duboj, kiuj kondukis al la disvolviĝo de la sendependa franca atoma malkuraĝigo kaj la retiro de Francio de la armea strukturo de NATO en 1966. En 1982, la lastatempe demokrata Hispanio aliĝis al la alianco.  La Revolucioj de 1989 en Eŭropo kondukis al strategia reevaluado de la celo, naturo, taskoj kaj fokuso de NATO sur la kontinento. En oktobro 1990, Orienta Germanio iĝis parto de la Federacia Respubliko de Germanio kaj la alianco, kaj en novembro 1990, la alianco subskribis la Traktaton pri Konvenciaj Armitaj Fortoj en Eŭropo (CFE) en Parizo kun Sovet-Unio. Ĝi ordonis specifajn armeajn reduktojn tra la kontinento, kiuj daŭris post la kolapso de la Varsovia Pakto en februaro 1991 kaj la dissolvo de Sovet-Unio en decembro, kiu forigis la faktajn ĉefajn kontraŭulojn de NATO. Tio komencis redukton de armeaj elspezoj kaj ekipaĵo en Eŭropo. La CFE-traktato permesis al subskribintoj forigi 52,000 pecojn de konvenciaj armiloj en la sekvaj dek ses jaroj, kaj permesis al armeaj elspezoj de la eŭropaj membroj de NATO malkreski je 28 procentoj de 1990 ĝis 2015. En 1990 pluraj okcidentaj gvidantoj certigis al Miĥail Gorbaĉov, ke NATO ne disetendiĝos pli orienten, kiel malkaŝis memorandoj pri privataj konversacioj. Tamen, la fina teksto de la Traktato pri la Finfina Solvo rilate al Germanio, subskribita poste tiun jaron, enhavis neniun mencion de la temo de orienta vastiĝo.  Du altaj betonaj sekcioj de muro en herba gazono antaŭ kurba konstruaĵo kun bluaj vitraj fenestroj. La falo de la Berlina Muro en 1989 markis turnopunkton en la rolo de NATO en Eŭropo, kaj ĉi tiu sekcio de la muro nun estas elmontrita ekster la NATO-ĉefsidejo. En la 1990-aj jaroj, la organizo etendis siajn agadojn al politikaj kaj humanitaraj situacioj, kiuj antaŭe ne estis NATO-zorgoj. Dum la disrompo de Jugoslavio, la organizo faris siajn unuajn armeajn intervenojn en Bosnio de 1992 ĝis 1995 kaj poste en Jugoslavio en 1999. Tiuj konfliktoj instigis gravan post-malvarman militan restrukturadon. La armea strukturo de NATO estis reduktita kaj reorganizita, kun novaj fortoj kiel ekzemple la Ĉefsidejo Aliancita Komando Eŭropo Rapida Reago-Trupo establita.  Politike, la organizo serĉis pli bonajn rilatojn kun la lastatempe aŭtonomaj centraj kaj orientaj eŭropaj ŝtatoj, kaj diplomatiaj forumoj por regiona kunlaboro inter NATO kaj ĝiaj najbaroj estis starigitaj dum ĉi tiu post-malvarma milita periodo, inkluzive de la Partnership for Peace (Partnereco por Paco) kaj la Mediteranea Dialogo iniciato en 1994, la Eŭro-Atlantika Partnereco-Konsilio en 1997, kaj la NATO-Rusia Permanenta Komuna Konsilio en 1998. Ĉe la Vaŝingtona pintkunveno en 1999, Hungario, Pollando kaj Ĉeĥio oficiale aliĝis al NATO, kaj la organizo ankaŭ eldonis novajn gvidliniojn por membreco kun individuaj "Membership Action Plans". Tiuj planoj regis la postan aldonon de novaj aliancanoj. La elekto de franca prezidanto Nicolas Sarkozy en 2007 kondukis al grava reformo de la armea pozicio de Francio, kulminante per la reveno al plena membreco la 4an de aprilo 2009, kiu ankaŭ inkludis Francion reirantan la NATO Military Command Structure, konservante sendependan nuklean malkuraĝigon.  Artikolo 5 de la Nord-Atlantika Traktato, postulanta membroŝtatojn veni por helpi al iu membroŝtato sub armita atako, estis alvokita por la unua kaj nura fojo post la atakoj de la 11-a de septembro, post kiuj soldatoj estis deplojitaj al Afganio sub la NATO-gvidata ISAF. La organizo funkciigis gamon da kromaj roloj ekde tiam, inkluzive de sendado de trejnistoj al Irako, helpante en kontraŭ-piratado-operacioj, kaj en 2011 devigante senflugzonon super Libio konforme al UN Sekureckonsilio-Rezolucio 1973.  La aneksado de Krimeo de Rusio kondukis al forta kondamno de ĉiuj NATO-membroj, kaj estis unu el la sep fojoj, kiam Artikolo 4, kiu postulas konsultadon inter NATO-membroj, estis alvokita. Antaŭaj tempoj inkludis dum la Iraka Milito kaj la Siria Civita Milito. Ĉe la pintkunveno de Kimrio en 2014, la gvidantoj de la NATO-membroŝtatoj unuafoje formale engaĝiĝis elspezi la ekvivalenton de almenaŭ du procentoj de siaj malnetaj enlandaj produktoj por defendo ĝis 2024, kio antaŭe estis nur neformala gvidlinio. Ĉe la pintkunveno de Varsovio en 2016, la NATO-landoj konsentis pri la kreado de NATO Enhanced Forward Presence, kiu deplojis kvar multnaciajn batalgrupojn en Estonio, Latvio, Litovio kaj Pollando. Antaŭ kaj dum la rusa invado de Ukrainio en 2022, pluraj NATO-landoj sendis tertrupojn, militŝipojn kaj ĉasaviadilojn por plifortigi la orientan flankon de la alianco, kaj pluraj landoj denove alvokis Artikolon 4. En marto 2022, la gvidantoj de NATO renkontiĝis en Bruselo por eksterordinara pintkunveno, kiu ankaŭ implikis la gvidantojn de la G7 kaj de la Eŭropa Unio. NATO-membroŝtatoj konsentis starigi kvar kromajn batalgrupojn en Bulgario, Hungario, Rumanio, kaj Slovakio, kaj elementoj de la NATO-Reakcia Forto estis aktivigitaj por la unua fojo en la historio de NATO.  En junio 2022, la NATO deplojis 40,000 soldatojn laŭ sia 2,500-kilometro-longa (1,550 mejl.) orienta flanko por malhelpi rusan agreson. Pli ol duono de tiu nombro estis deplojita en Bulgario, Rumanio, Hungario, Slovakio, kaj Pollando, kiuj kvin landoj kolektas konsiderindan kombinitan eks-NATO-forton de 259.000 soldatoj. Por kompletigi la aerarmeon de Bulgario, Hispanio sendis Eurofighter Typhoons, Nederlando sendis ok F-35 atakajn aviadilojn, kaj kromaj francaj kaj usonaj atakaj aviadiloj baldaŭ alvenos ankaŭ.  NATO ĝuas publikan subtenon tra siaj membroŝtatoj.
La Nord-Atlantika Traktato-Organizo (NATO, franca: Organisation du traité de l'Atlantique nord), aŭ Nord-Atlantika Alianco, la Atlantika Alianco, la Okcidenta Alianco, estas armea alianco. Ĝi estis establita de la Nord-Atlantika Traktato en 1949 kaj ĝi estis subskribita en Vaŝingtono, Usono, la 4-an de aprilo 1949. Ĝiaj membroj en 1949 estis Usono, Belgio, Nederlando, Luksemburgio, Francio, Unuiĝinta Reĝlando, Kanado, Portugalio, Italio, Norvegio, Danio kaj Islando. La 18an de februaro 1952, Grekio kaj Turkio ankaŭ aliĝis.  Kiam Okcidenta Germanujo aliĝis al la organizo la 9an de majo 1955, ĝi estis priskribita kiel "decida turnopunkto en la historio de nia kontinento" fare de Halvard Lange, tiama ministro pri eksteraj rilatoj de Norvegio. La rezulto estis la Varsovia Kontrakto, subskribita la 14an de majo 1955 fare de Sovet-Unio kaj ĝiaj satelitaj ŝtatoj kiel respondo al NATO.  Post la Malvarma Milito en 1999 tri iamaj komunistaj landoj, Hungario, Ĉeĥio kaj Pollando aliĝis al NATO. La 29-an de marto 2004 sep pliaj nordeŭropaj kaj orienteŭropaj landoj aliĝis al NATO: Estonio, Latvio kaj Litovio kaj ankaŭ Slovenio, Slovakio, Bulgario kaj Rumanio.  Kroatio kaj Albanio ricevis inviton al NATO-membreco la 3an de aprilo 2008. La Respubliko de Makedonio ricevis la nuran kondiĉan inviton ĉar ĝi estis vetoita de Grekio pro sia nomdisputo kun Grekio.  Montenegro aliĝis la 5an de junio 2017. Ŝanĝinte sian nomon por fini la disputon, Nord-Makedonio aliĝis al NATO la 27an de marto 2020 kaj fariĝis ĝia 30-a membro. Irlando oficiale aliĝis al NATO la 8an de septembro 2020 kiel observanto.  En aprilo 2023, Finnlando aliĝis al NATO, sekvante klopodojn aliĝi ekde la rusa invado de Ukrainio en 2022.