Коронавирустук саясаттагы чаралар коомго пайдалуубу же жокпу деген темада эссе жазыңыз
COVID-19 пандемиясынын дээрлик эки жылдан кийин жана дагы бир кулпулоодон кийин, Нидерландиянын көптөгөн тургундары тынчсызданып, чектөөлөрдөн чарчап калышты. Rijksoverheid маалыматына ылайык, 28-январда Нидерландда рекорддук 74,000 учур тастыкталды, болгону он гана коронавируска байланыштуу ICUго кабыл алынды же каза болду (<unk>Infections- Confirmed Cases<unk>, 2022). Бул болсо өкмөт бул чараларды мындан ары да күчөтө береби же жокпу деген талаш-тартышты туудурат. Жообун табуу үчүн, адегенде вирусту жана анын кантип жайылып жатканын түшүнүү керек, анан саясий, этикалык, социалдык жана экономикалык көз караштар боюнча талкууну карап чыгуу керек. COVID-19 илдетин пайда кылган SARS-CoV-2 вирусунун биринчи учуру 2019-жылдын 31-декабрында катталган ("Коронавирус илдети", 2022), ал дүйнө жүзү боюнча саясий туруксуздуктун чынжырлуу реакциясын баштады. Кытайда эпидемия башталгандан бир нече айдын ичинде эле дүйнө жүзүндөгү дээрлик бардык өлкөлөргө жайылып кеткен. Акыркы 20 жылда көптөгөн өлкөлөр SARS сыяктуу Covid-19га байланыштуу вирустардан жабыркаган. Мурунку тажрыйбадан улам алар дароо тийиштүү чараларды көрүшкөн. Мисалы, Кытайда пандемия башталгандан бери 110,000ден ашык учур катталган эмес, бирок калкынын саны дээрлик 1,5 миллиардга жетет (Worldometer, 2022). Бирок, саясий жактан туруктуулугу төмөн Түркия сыяктуу мамлекеттер анчалык деле даяр эмес жана 85 миллион калкы бар болгонуна карабастан, 12 миллион жуктургандардан жабыркаган. Вирус аба аркылуу жугуу механизминин жардамы менен тез жайылат. Эгерде оорулуу адамга жакын болсо, анда анын дем алуусу вирусту алып жүрүшү мүмкүн жана аны дени сак адамдар дем алса болот. Беткап кийүү жана аралыкты сактоо инфекцияга чалдыккан адамдардын вирустук бөлүкчөлөрдү дени сак адамдардын айланасына жайылтуусун алдын алууга жардам берет. Бирок чаралар колдонулбаган өлкөлөрдө өлүмдүн саны кескин көбөйдү. Жаңы omicron варианты 30 мутациянын натыйжасында алгачкы штаммга караганда 20 эсе ылдамыраак жайылып жатат (Grossman and Stahel, 2022). Бактыга жараша, ал өтө аз өлүмгө алып келет, анткени анын алгачкы стадияларында өпкө тканына кол салбайт (Zimmer and Ghorayshi, 2021). Коронавирустук чектөөлөрдү этикалык көз караш менен да талдоого болот: биз коронавирустук чараларды төмөндөтүшүбүз керекпи, бирок бул көп өмүрдү тобокелге салышы мүмкүнбү? 2021-жылдын 28-январына карата коронавирустун өлүмгө учурашынын көрсөткүчү 0,51%. Бул башка респиратордук вирустарга салыштырмалуу жогору, мисалы, грипптин өлүмүнүн көрсөткүчү 0,01%ды түзөт. COVID-19 диабет, семирүү же аутоиммундук оорулар сыяктуу негизги ден-соолук шарттары бар адамдар сыяктуу алсыз топторго таасирин тийгизет. Бул, айрыкча, карыларга тиешелүү, анткени алардын ден соолугу начарлап, иммундук системасы да начарлайт. Коронавирус өпкөнү кошо алганда жогорку дем алуу жолдорун жуктурат. Ал клеткаларга кирип, аларды вирустун көчүрмөлөрүн жасоого мажбурлайт. Андан соң клетка жарылып, вирустун жаңы көчүрмөлөрүн башка клеткаларга жөнөтөт. Акыр-аягы, эгерде натыйжалуу иммундук реакция болбосо, бейтап өпкөсү жабыркагандыктан өлөт, айрыкча COVID-19дун Omicron вариантына чейинки штаммдары менен. Коопсуздук режими учурунда адамдар менен байланыш өтө аз, бул вирустун жайылышын жайлатат. Анткен менен алар менен пикирлешүүдөн качуунун кесепети да жаман. Мисалы, карантин учурунда 2,5 миллиондон ашуун бала билим алууда артта калуу коркунучунда болгон (<unk>Jongeren<unk> 2021') ("Билим берүү жана COVID-19", 2022). Мындан тышкары, OSF Healthcare маалыматына ылайык, <unk>Жаш кыздар арасында суицидге аракет кылгандыгы үчүн тез жардам бөлүмүнө орточо жумалык баруулар бир жыл мурунку ушул эле мезгилге салыштырмалуу 50% жогорулаган<unk> (OSF Health Care, 2021). Ошентип, көпчүлүк өмүрлөр тобокелге салынса дагы, тобокел тобундагыларга кошумча чараларды көрүү менен, коомду коопсуз кайра ачуу жана жаштардын суициддерин жана үйрөнүү жөндөмүнүн начарлашын алдын алуу мүмкүн. Андан сырткары, вакциналар ткандардын катуу жабыркашына да бөгөт коё алат. Коомдук көз караштан алганда, коронавирус <unk>бөлүнүп-жарылуу маселеси<unk> болуп, кээ бир адамдарды вакцинадан баш тартууга түртүп жатат. Көптөгөн жарандар эмдөөдөн баш тартып жатышат, бирок алардын кесепеттерин толук түшүнүшпөйт. Вакциналардын эки түрү бар: мРНК жана вирустук вектор. mRNA COVID-19 вакцинасы жалпы коомчулукка колдонулган биринчи mRNA вакцинасы болгон. mRNA вакциналарында РНК клеткага кирүүгө жардам берген липиддердин ичинде РНК бар. Рибосомалар РНКны окушат жана клеткаларга SARS-CoV-2 сыяктуу эле шишик протеиндерин жасоого көрсөтмө беришет. Андан кийин организм коронавирустук протеиндердин баскынчылар экенин билип, аларды жок кылуу үчүн антителолорду жаратат. Ал эми вирус таратуучу вакциналар вирустун зыянсыз көчүрмөсүн ошол эле шишик протеининин ДНКсы менен кошо иммун системасына киргизип, ага кол салууга жана аны эстеп калууга түрткү берет. Вакцинанын эки түрү тең, эс тутумундагы В клеткалары, эгерде адам келечекте чыныгы вируска дуушар болсо, антителолорду түзүүнү улантат. Доктор Стахелдин айтымында, <unk>Омикрон ушунчалык мутацияга учурагандыктан, аны тааныган вакцинанын антителолоруна караганда анчалык деле жакын эмес, ошондуктан, жооп - бул бустердик укол, анткени сиз вирусту иммундук жооптун көлөмү менен басып кетесиз, эгерде идеалдуу дал келүү болбосо дагы<unk> (Гросман жана Стахел, 2022). Ошентип, вакцинанын баштапкы дозасы жана, жакында, кошумча дозасы инфекциянын алдын алууда маанилүү ролду ойнойт, бирок андан да маанилүүсү, оор оорунун жана өлүмдүн коркунучун азайтууда. Бирок жаңы изилдөөлөр көрсөткөндөй, иммунитет алты айдын ичинде жоголуп кетет, ошондуктан гриппке окшош вакцинаны жыл сайын ичүү зарыл (Даклефф). 18 жаштан жогорку калктын 13,6% эмдөөдөн баш тартышат, негизинен өкмөткө ишенбөөчүлүккө байланыштуу (Вакцинация COVID-19 вакцинациясы, 2022). Бул топтук иммунитеттин таасирин чектейт, эгерде жетиштүү сандагы адамдар эмделсе, вирустун жайылышы мүмкүн эмес, анткени бардык буталар иммунитетке ээ. Акырында, карантиндин экономикалык кесепеттерин эске алуу керек. Коопсуздук чаралары, айрыкча, саякат индустриясында иштегендер үчүн жумушсуздукту жаратты. Мисалы, дүйнөлүк экономикалык форумдун маалыматына ылайык, 2020-жылы 114 миллион адам жумушсуз калган (Richter, 2021). Мындан тышкары, бүткүл дүйнө жүзү боюнча кулпулоо 3,2 триллион евро эмгек кирешесинин жоголушуна алып келди. Экономикалык кесепеттерге карабастан, коронавируска каршы тийиштүү чаралар көрүлбөсө, адамдардын өмүрү коркунучта экендигин эске алуу керек. NPR маалыматына ылайык, эгерде жетиштүү чаралар көрүлбөсө, Кытайда оорулардын саны болжол менен 488 эсе көп болмок, ошондуктан миллиондогон адамдардын өмүрү сакталмак (Beaubien, 2020). Жыйынтыктап айтканда, COVID-19га саясий, этикалык, социалдык жана экономикалык көз караш менен карап, менин бүтүмүмүм бул: вирус өтө жугуштуу жана белгилүү бир топторго өлүмгө алып келиши мүмкүн, ошентсе дагы, кулпулоо убактылуу гана чечим. Коомго карантин өтө көп өлүмдөрдөн кийин гана пайдалуу. Ошондуктан өлкөлөр вирустун жайылышына бөгөт коюу үчүн эртерээк чара көрө алышат. Мисалы, беткап кийүү жарактуу чара катары таанылганга чейин алты ай өттү. Биринчи карантинде байкалгандай, он миңдеген адамдар жумушунан айрылып, 2,5 миллиондон ашуун бала Нидерландда аралыктан билим алууга аргасыз болушкан ("Jongeren", 2021). Ошондуктан алдын ала чара көрүү жана даярдык көрүү менен карантинге баруунун зарылдыгы жок. Бирок, эгер өлүмдөр өтө көп боло баштаса, анда коронавирустук чаралардын пропорционалдуу өлчөмүн колдонууга туура келет.