အောက်ပါအချက်များကို အခြေခံ၍ ပထမဦးဆုံးသော solid-state device နှင့် ၎င်း၏ အသုံးအနှုန်းကို ဖော်ပြပါ။
Context:လျှပ်စစ်ဆိုတာ ပေါ်မလာခင် အချိန်အတော်ကြာကတည်းက လူတွေဟာ လျှပ်စစ်ငါးတွေကြောင့် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရတာကို သိခဲ့ကြပါတယ်။ ဘီစီ ၂၇၅၀ ကတည်းက ကျမ်းပြုစုထားတဲ့ ရှေးဟောင်း အီဂျစ် စာသားတွေမှာ ဒီငါးတွေကို "နေလ မြစ်ရဲ့ မိုးကြိုးပစ်သူ"လို့ ရည်ညွှန်းကာ အခြားငါးအားလုံးရဲ့ "ကာကွယ်သူတွေ" အဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားတယ်။ လျှပ်စစ် ငါးတွေဟာ နှစ်ထောင်ချီ ကြာအပြီးမှာ ရှေးခေတ် ဂရိ၊ ရောမနဲ့ အာရပ် သဘာဝပညာရှင်တွေနဲ့ ဆရာဝန်တွေဆီကနေ ထပ်ပြီး အစီရင်ခံခံခဲ့တာပါ။ Pliny the Elder နဲ့ Scribonius Largus တို့လို ရှေးခေတ်စာရေးဆရာတော်တွေဟာ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လင်းနို့နဲ့ မီးရောင်ခြည်ကို သုံးပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးမှုကို သက်သာစေကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးမှုတွေဟာ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပို့ဆောင်နိုင်တဲ့ အရာများမှတဆင့် ပျံ့နှံ့နိုင်တာ သူတို့ သိခဲ့ကြတယ်။ ခေါင်းကိုက်တာ၊ ကျောက်ကပ်ရောင်တာ ခံစားနေရသူတွေကို လျှပ်စစ်ဓာတ်ရှိတဲ့ ငါးကို ထိဖို့ ညွှန်ကြားထားတယ်။ မြေထဲပင်လယ်ဝန်းကျင်က ရှေးခေတ် ယဉ်ကျေးမှုတွေက ကြောင်မွေးနဲ့ ပွတ်တိုက်လို့ရတဲ့ ကန္တာရ ကြိုးတွေလို အချို့အရာတွေ အမွေးလို ပေါ့ပါးတဲ့ အရာတွေကို ဆွဲဆောင်နိုင်တာ သိကြတယ်။ ဘီစီ ၆၀၀ လောက်မှာ Miletus က Thales က တည်ငြိမ်တဲ့ လျှပ်စစ်ကို လေ့လာမှုတစ်တွဲလုပ်ခဲ့ပြီး ပွတ်တိုက်မှုက သံလိုက်လိုမဟုတ်ပဲ ပွတ်တိုက်မှုမလိုအပ်တဲ့ သံလိုက်သတ္တုလို သတ္တုတွေနဲ့မတူဘဲ ကန္တာရကို သံလိုက်ဖြစ်စေတယ်လို့ ယုံကြည်ခဲ့တယ်။ Thales က ဆွဲငင်အားက သံလိုက် သက်ရောက်မှုကြောင့်လို့ မယုံကြည်ခဲ့ပေမဲ့ နောက်ပိုင်းမှာ သိပ္ပံပညာက သံလိုက်နဲ့ လျှပ်စစ်အကြား ဆက်စပ်မှုကို သက်သေထူပြခဲ့တယ်။ အငြင်းပွားဖွယ် သီအိုရီတစ်ခုအရ ပါသီယန်းတွေဟာ ၁၉၃၆ ခုနှစ်က ဂယ်ဗာနစ် ဆဲလ်တစ်ခုနဲ့ ဆင်တူတဲ့ ဘဂ္ဂဒက် ဘက်ထရီကို ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံပြီး လျှပ်စစ်အလွှာလွှာပြုလုပ်ခြင်းရဲ့ အသိပညာရှိခဲ့လောက်ပေမဲ့ ဒီလက်ရာဟာ သဘာဝအရ လျှပ်စစ်ဆန်လားဆိုတာ မသေချာပါဘူး။ လျှပ်စစ်ဟာ ၁၆၀၀ ခုနှစ်အထိ နှစ်ထောင်ချီပြီး ဉာဏ်ပညာရဲ့ ဆန်းကြယ်မှု သက်သက်ပဲဖြစ်ခဲ့ပြီး အင်္ဂလိပ်သိပ္ပံပညာရှင် William Gilbert က Magnete ကိုရေးသားခဲ့တယ်။ အဲဒီစာထဲမှာ လျှပ်စစ်နဲ့ သံလိုက်အားကို အသေအချာ လေ့လာထားတယ်။ အမ်ဘာကို ပွတ်တိုက်ပေးခြင်းဖြင့် ပေါ်လာတဲ့ တည်ငြိမ် လျှပ်စစ်နဲ့ lodestone အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ခွဲခြားထားတယ်။ သူဟာ New Latin စကားလုံး electricus ကို ("အမ်ဘာ" သို့မဟုတ် "အမ်ဘာလို" ၊ ဂရိစကားလုံး "အမ်ဘာ" အတွက် အီလက်ထရွန်) ကို ကြိတ်ပြီးနောက် အရာဝတ္ထုငယ်လေးတွေကို ဆွဲဆောင်တဲ့ ဂုဏ်သတ္တိကို ရည်ညွှန်းဖို့ ထွင်ခဲ့တယ်။ ဒီဆက်စပ်မှုက ၁၆၄၆ မှာ Thomas Browne ရဲ့ Pseudodoxia Epidemica မှာ ပထမဆုံး ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့တဲ့ အင်္ဂလိပ်စကားလုံး "လျှပ်စစ်" နဲ့ "လျှပ်စစ်" ကို မွေးဖွားပေးခဲ့တယ်။ ၁၇ ရာစုနဲ့ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်းမှာ Otto von Guericke၊ Robert Boyle၊ Stephen Gray နဲ့ C. F. du Fay တို့က နောက်ထပ်လေ့လာမှုတွေပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှာ Benjamin Franklin က လျှပ်စစ်ဓာတ်အားမှာ ကြီးမားတဲ့ သုတေသနတွေ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး သူ့လက်ရာအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့ဖို့ သူ့ပစ္စည်းတွေကို ရောင်းခဲ့တယ်။ ၁၇၅၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သူဟာ သံမဏိသော့ကို စိုစွတ်နေတဲ့ လင်းယုန်ကြိုးရဲ့ အောက်ခြေမှာ တပ်ဆင်ခဲ့ပြီး မုန်တိုင်းနဲ့ ခြိမ်းခြောက်ခံနေရတဲ့ ကောင်းကင်မှာ လင်းယုန်ကို ပျံသန်းခဲ့တယ်လို့ သိရပါတယ်။ လျှပ်စီးလက်တာဟာ လျှပ်စစ်ဖြစ်တာကို သော့ကနေ သူ့လက်ရဲ့ ကျောဘက်အထိ ခုန်ဆွသွားတဲ့ လျှပ်စစ်မီးတွေရဲ့ ဆက်တိုက်ဖြစ်စဉ်က ပြသခဲ့တယ်။ သူဟာ Leyden jar ရဲ့ ဝိရောဓိဖြစ်ဖွယ် အပြုအမူကို လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို အပြုနဲ့ အပျက်သဘော အားများတဲ့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပမာဏ အများအပြားကို သိုလှောင်တဲ့ ကိရိယာအဖြစ် ရှင်းပြခဲ့တယ်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် Hugh Williamson က လျှပ်စစ်မြီးညှင်းမှ ပေးသော shock များအပေါ် စမ်းသပ်မှုတစ်တွဲကို Royal Society သို့ အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင်ပင် ခွဲစိတ်ဆရာဝန်နှင့် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင် John Hunter က ငါး၏ လျှပ်စစ်အင်္ဂါများ၏ တည်ဆောက်ပုံကိုဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၇၉၁ မှာ Luigi Galvani က သူ့ရဲ့ ဇီဝလျှပ်စစ်သံလိုက်ရဲ့ တွေ့ရှိချက်ကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး နူရွန်းတွေက ကြွက်သားတွေကို အချက်ပြမှုကို ပို့ပေးတဲ့ ကြားခံစနစ်က လျှပ်စစ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့တယ်။ [စာမျက်နှာ ၂၃ ပါ လေးထောင့်ကွက်/ရုပ်ပုံ] လျှပ်စစ်နဲ့ သံလိုက်ဖြစ်ရပ်တွေရဲ့ စည်းလုံးမှုဖြစ်တဲ့ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဝါဒကို ၁၈၁၉-၁၈၂၀ မှာ Hans Christian Ørsted နဲ့ André-Marie Ampère တို့က အသိအမှတ်ပြုခဲ့တာပါ။ ၁၈၂၁ မှာ Michael Faraday က လျှပ်စစ်မော်တာ တီထွင်ခဲ့ပြီး ၁၈၂၇ မှာ Georg Ohm က လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းကို သင်္ချာနည်းနဲ့ စိစစ်ခဲ့တယ်။ လျှပ်စစ်နဲ့ သံလိုက်အား (အလင်း) ကို James Clerk Maxwell က ၁၈၆၁ နဲ့ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွေမှာ သူ့ရဲ့ "On Physical Lines of Force" မှာ အတိအကျ ချိတ်ဆက်ထားတယ်။ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမှာ လျှပ်စစ် သိပ္ပံပညာဟာ လျင်မြန်စွာ တိုးတက်လာခဲ့ပေမဲ့ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှာတော့ လျှပ်စစ် အင်ဂျင်နီယာပညာဟာ အကြီးမားဆုံး တိုးတက်မှုကို မြင်လာရမှာပါ။ Alexander Graham Bell, Ottó Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla နဲ့ George Westinghouse တို့လို လူတွေက လျှပ်စစ်ကို သိပ္ပံဆိုင်ရာ စိတ်ဝင်စားမှုကနေ ခေတ်သစ်ဘဝအတွက် မရှိမဖြစ် ကိရိယာအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့တယ်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်မှာ Heinrich Hertz က ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်နဲ့ လင်းစေတဲ့ အီလက်ထရွန်တွေဟာ လျှပ်စစ်မီးပွားတွေကို ပိုလွယ်ကူစွာ ဖန်တီးနိုင်တာ တွေ့ရှိခဲ့တယ်။ ၁၉၀၅ မှာ Albert Einstein က ဓာတ်ပုံသတ္တိကြွ သက်ရောက်မှုရဲ့ စမ်းသပ်မှု အချက်အလက်တွေကို လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အီလက်ထရွန်တွေကို စွမ်းအင်ဖြည့်ပေးတဲ့ သီးခြား ကွမ်တမ် သယ်ဆောင်ထားတဲ့ စွမ်းအင်အထုပ်ငယ်တွေအဖြစ် ထုတ်ဖော်ပြသတဲ့ စာတမ်းတစ်စောင် ထုတ်ဝေခဲ့တယ်။ ဒီတွေ့ရှိမှုက ကွမ်တမ် တော်လှန်ရေးဆီ ဦးတည်စေခဲ့တယ်။ အိုင်းစတိုင်းကို ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ရူပဗေဒ နိုဘယ်လ်ဆုကို "အလင်းလျှပ်စစ် သက်ရောက်မှုနိယာမ"ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအတွက် ချီးမြှင့်ခဲ့ပါသည်။ အလင်းလျှပ်စစ် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို နေရောင်ခြည်စု ဆဲလ်များတွင် တွေ့နိုင်သည့် photocells များတွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ပထမဦးဆုံး ပုံသေကားချပ် ကိရိယာက "ကြောင်မုတ်ဆိတ် ရှာဖွေစက်"ပါ၊ ၁၉၀၀ ပြည့်လွန် နှစ်များမှာ ရေဒီယို လက်ခံစက်များမှာ ပထမဆုံး သုံးခဲ့တယ်။ ရေဒီယိုအချက်ပြမှုကို ထိတွေ့ဆက်သွယ်မှုအကျိုးသက်ရောက်မှုမှတဆင့် သိရှိနိုင်စေရန် ကြမ်းတမ်းသော ပုံဆောင်ခဲ (ဂျာမန်နီယမ်ပုံဆောင်ခဲ) နှင့် အနည်းငယ် ထိတွေ့ရန် မုတ်ဆိတ်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ဝိုင်ယာကြိုးကို ထည့်သွင်းထားသည်။ တောင့်တင်းတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုမှာ လျှပ်စီးက တောင့်တင်းတဲ့ ဒြပ်စင်တွေနဲ့ ပေါင်းစပ်မှုတွေမှာသာ ကန့်သတ်ထားတယ်။ ဒါကို ပြောင်းဖို့နဲ့ အားဖြည့်ဖို့ သီးသန့် ပုံစံထုတ်ထားတာပါ။ လျှပ်စီးစီးကြောင်းကို ပုံစံနှစ်ခုနဲ့ သိနိုင်ပါတယ်- လျှပ်မဓာတ်ဆောင်ထားတဲ့ အီလက်ထရွန်တွေအဖြစ်၊ ပြီးတော့ အပြုသဘော ဓာတ်ဆောင်တဲ့ အီလက်ထရွန် ချို့တဲ့မှုတွေလို့ ခေါ်တဲ့ အပေါက်တွေအဖြစ်ပါ။ ဒီဓါတ်အားစုတွေနဲ့ အပေါက်တွေကို ကွမ်တမ်ရူပဗေဒ ရှုထောင့်ကနေ နားလည်နိုင်ပါတယ်။ ဆောက်လုပ်ရေး ပစ္စည်းက မကြာခဏတော့ ပုံဆောင်ခဲ တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းပါ။ solid-state electronics ဟာ ထရန်စစ္စတာ နည်းပညာ ပေါ်လာခြင်းနဲ့အတူ ပေါ်လွင်လာခဲ့တယ်။ ပထမဦးဆုံးအလုပ်လုပ်သော ထရန်စစ္စတာသည် ဂျာမန်နီယမ်အခြေပြု point-contact ထရန်စစ္စတာဖြစ်ပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် Bell Labs မှ John Bardeen နှင့် Walter Houser Brattain တို့ကတီထွင်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် bipolar junction ထရန်စစ္စတာ နောက်လိုက်ခဲ့သည်။
ပထမဦးဆုံး ပုံသေကားချပ် ကိရိယာက "ကြောင်မုတ်ဆိတ် ရှာဖွေစက်"ပါ၊ ၁၉၀၀ ပြည့်လွန် နှစ်များမှာ ရေဒီယို လက်ခံစက်များမှာ ပထမဆုံး သုံးခဲ့တယ်။ ရေဒီယိုအချက်ပြမှုကို ထိတွေ့ဆက်သွယ်မှုအကျိုးသက်ရောက်မှုမှတဆင့် သိရှိနိုင်စေရန် ကြမ်းတမ်းသော ပုံဆောင်ခဲ (ဂျာမန်နီယမ်ပုံဆောင်ခဲ) နှင့် အနည်းငယ် ထိတွေ့ရန် မုတ်ဆိတ်ပုံဆောင်ခဲကို ထားရှိသည်။