Ամփոփեք ՆԱՏՕ-ի պատմությունը
Context:Դունկերկի պայմանագիրը ստորագրվել է Ֆրանսիայի եւ Միացյալ Թագավորության կողմից 1947 թվականի մարտի 4-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից եւ Սառը պատերազմի սկզբից հետո, որպես դաշնակցության եւ փոխադարձ օգնության պայմանագիր Գերմանիայի կամ Խորհրդային Միության հնարավոր հարձակումների դեպքում: 1948 թ. մարտին այս դաշինքը ընդլայնվեց Բրյուսելի պայմանագրով ՝ ներառելով Բենելուքսի երկրները ՝ ձեւավորելով Բրյուսելի պայմանագրի կազմակերպությունը, որը սովորաբար հայտնի է որպես Արեւմտյան միություն: Ավելի լայն ռազմական դաշինքի համար բանակցությունները, որոնք կարող էին ներառել Հյուսիսային Ամերիկան, նույնպես սկսվել են այդ ամսին Միացյալ Նահանգներում, որտեղ իրենց արտաքին քաղաքականությունը ՝ Տրումենի դոկտրինի ներքո, խթանում էր միջազգային համերաշխությունը այն գործողությունների դեմ, որոնք նրանք համարում էին կոմունիստական ագրեսիա, ինչպիսիք են 1948 թվականի փետրվարին Չեխոսլովակիայում տեղի ունեցած պետական հեղաշրջումը: Այս բանակցությունների արդյունքում 1949 թվականի ապրիլի 4-ին ստորագրվեց Հյուսիսատլանտյան պայմանագիրը Արեւմտյան միության անդամ պետությունների, ինչպես նաեւ Միացյալ Նահանգների, Կանադայի, Պորտուգալիայի, Իտալիայի, Նորվեգիայի, Դանիայի եւ Իսլանդիայի կողմից: Կանադացի դիվանագետ Լեսթեր Բ. Փիրսոնը պայմանագրի գլխավոր հեղինակն ու նախագծողն էր:  Երկար ուղղանկյուն սենյակ, որի յուրաքանչյուր կողմում բազմապատիկ շարքեր են նստում, իսկ մյուս ծայրում դրոշներ են կախված: Արեւմտյան Գերմանիան ՆԱՏՕ-ին միացավ 1955 թվականին, ինչը հանգեցրեց Սառը պատերազմի ընթացքում մրցակից Վարշավայի դաշնության ձեւավորմանը: Հյուսիսատլանտյան պայմանագիրը հիմնականում քնած էր, մինչեւ Կորեական պատերազմը սկսեց ՆԱՏՕ-ի ստեղծումը ՝ այն ինտեգրված ռազմական կառուցվածքով իրականացնելու համար: Սա ներառում էր 1951 թվականին Եվրոպայի դաշնակցային ուժերի գերագույն շտաբի (SHAPE) ձեւավորումը, որը ընդունեց Արեւմտյան միության ռազմական շատ կառույցներ եւ պլաններ, ներառյալ իրենց պայմանագրերը սարքավորումների ստանդարտացման եւ եվրոպական երկրներում օտարերկրյա ռազմական ուժերի տեղակայման վերաբերյալ: 1952 թվականին ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը ստեղծվեց որպես կազմակերպության գլխավոր քաղաքացիական անձ: Նույն տարում տեղի ունեցան նաեւ ՆԱՏՕ-ի առաջին խոշոր ծովային զորավարժությունները՝ "Mainbrace" զորավարժությունը եւ Հունաստանի եւ Թուրքիայի անդամակցությունը կազմակերպությանը: Լոնդոնի եւ Փարիզի համաժողովներից հետո Արեւմտյան Գերմանիային թույլատրվեց վերազինվել ռազմական առումով, քանի որ նրանք միացան ՆԱՏՕ-ին 1955 թվականի մայիսին, ինչը, իր հերթին, կարեւոր գործոն էր Սովետական գերակայությամբ Վարշավայի դաշնագրի ստեղծման համար, որը սահմանում էր Սառը պատերազմի երկու հակառակ կողմերը:  1961 թվականին Բեռլինի պատի կառուցումը նշում էր սառը պատերազմի լարվածության գագաթնակետը, երբ 400,000 ԱՄՆ զինվորականներ տեղակայված էին Եվրոպայում: Եվրոպական պետությունների եւ Միացյալ Նահանգների միջեւ հարաբերությունների ամրության վերաբերյալ կասկածները նվազում եւ հոսում էին, ինչպես նաեւ կասկածներ ՆԱՏՕ-ի պաշտպանության հավաստիության վերաբերյալ ՝ հնարավոր խորհրդային ներխուժման դեմ: կասկածներ, որոնք հանգեցրին անկախ ֆրանսիական միջուկային զսպման զարգացմանը եւ 1966 թվականին ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառուցվածքից Ֆրանսիայի դուրս գալուն: 1982 թ.-ին նոր ժողովրդավարական Իսպանիան միացավ դաշինքին:  Եվրոպայում 1989 թվականի հեղափոխությունները հանգեցրին ՆԱՏՕ-ի նպատակների, բնույթի, խնդիրների եւ մայրցամաքի վրա կենտրոնացման ռազմավարական վերագնահատմանը: 1990 թվականի հոկտեմբերին Արեւելյան Գերմանիան դարձավ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության եւ դաշինքի մի մասը, իսկ 1990 թվականի նոյեմբերին դաշինքը Փարիզում ստորագրեց Խորհրդային Միության հետ Եվրոպայում սովորական զինված ուժերի մասին պայմանագիրը: Այն սահմանեց կոնկրետ ռազմական կրճատումներ ամբողջ մայրցամաքում, որոնք շարունակվեցին 1991 թվականի փետրվարին Վարշավայի դաշնագրի փլուզումից եւ նույն դեկտեմբերին Խորհրդային Միության լուծարմանց հետո, ինչը հեռացրեց ՆԱՏՕ-ի փաստացի հիմնական հակառակորդներին: Սա Եվրոպայում ռազմական ծախսերի եւ սարքավորումների կրճատման սկիզբն էր: CFE պայմանագիրը թույլ է տվել ստորագրողներին հեռացնել 52 000 միավոր սովորական սպառազինություն հաջորդող տասնվեց տարիների ընթացքում եւ թույլ է տվել ՆԱՏՕ-ի եվրոպական անդամների ռազմական ծախսերը նվազել 28 տոկոսով 1990-2015 թվականներին: 1990 թ.-ին Միխայիլ Գորբաչովին մի քանի արեւմտյան առաջնորդներ հավաստիացրին, որ ՆԱՏՕ-ն չի ընդլայնվի դեպի արեւելք, ինչպես բացահայտվել է մասնավոր զրույցների հուշագրերով: Այնուամենայնիվ, Գերմանիայի նկատմամբ վերջնական կարգավորման մասին պայմանագրի վերջնական տեքստը, որը ստորագրվել է նույն տարում, չի պարունակում արեւելք ընդլայնման հարցի մասին:  Երկու բարձր բետոնե հատվածներ պատի խոտի մարգագետնում, կապույտ ապակե պատուհաններով կոր շենքի դիմաց: 1989 թվականին Բեռլինի պատի անկումը շրջադարձային կետ էր ՆԱՏՕ-ի դերում Եվրոպայում, եւ պատի այս հատվածը այժմ ցուցադրվում է ՆԱՏՕ-ի գլխավոր շտաբի առջեւ: 1990-ական թվականներին կազմակերպությունը ընդլայնեց իր գործունեությունը դեպի քաղաքական եւ մարդասիրական իրավիճակներ, որոնք նախկինում ՆԱՏՕ-ի մտահոգությունները չէին: ՅՈՒՆԵՍԿԱՎՍՏԱՆԻԱ-ի փլուզումի ժամանակ կազմակերպությունը իր առաջին ռազմական միջամտությունները իրականացրեց Բոսնիայում 1992-1995 թվականներին, իսկ հետագայում՝ 1999 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿԱՎՍՏԻԱ-ում: Այս հակամարտությունները մղեցին սառը պատերազմից հետո ռազմական խոշոր վերակազմակերպում: ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառուցվածքը կրճատվել եւ վերակազմակերպվել է նոր ուժերով, ինչպիսիք են Եվրոպայի դաշնակցային հրամանատարության գլխավոր շտաբի արագ արձագանքման կորպուսը:  Քաղաքական առումով կազմակերպությունը ձգտում էր բարելավել հարաբերությունները Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի նոր ինքնավար պետությունների հետ, եւ սառը պատերազմից հետո ՆԱՏՕ-ի եւ նրա հարեւանների միջեւ տարածաշրջանային համագործակցության դիվանագիտական ֆորումներ ստեղծվեցին, ներառյալ 1994 թվականին Խաղաղության գործընկերությունը եւ Միջերկրածովյան երկխոսության նախաձեռնությունը, 1997 թվականին Եվրոատլանտյան գործընկերության խորհուրդը եւ 1998 թվականին ՆԱՏՕ-Ռուսաստան մշտական համատեղ խորհուրդը: 1999 թ. Վաշինգտոնի գագաթնաժողովում Հունգարիան, Լեհաստանը եւ Չեխիան պաշտոնապես միացան ՆԱՏՕ-ին, եւ կազմակերպությունը նաեւ անդամակցության համար նոր ուղեցույցներ է հրապարակել անհատականացված "Անդամության գործողությունների պլաններով": Այս պլանները կառավարում էին դաշինքի նոր անդամների հետագա ավելացումը: 2007 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզիի ընտրությունը հանգեցրեց Ֆրանսիայի ռազմական դիրքի հիմնական բարեփոխմանը, որն իր գագաթնակետին հասավ 2009 թվականի ապրիլի 4-ին լիարժեք անդամակցության վերադարձով, որը նաեւ ներառում էր Ֆրանսիայի վերադարձը ՆԱՏՕ-ի ռազմական հրամանատարական կառուցվածք, միաժամանակ պահպանելով անկախ միջուկային զսպում:  Հյուսիսատլանտյան պայմանագրի 5-րդ հոդվածը, որը պահանջում է անդամ պետություններից օգնություն ցուցաբերել ցանկացած անդամ պետության, որը ենթարկվում է զինված հարձակման, առաջին եւ միակ անգամ կիրառվել է սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից հետո, որից հետո զորքերը տեղակայվել են Աֆղանստանում ՆԱՏՕ-ի ղեկավարած ISAF- ի ներքո: Այդ ժամանակվանից կազմակերպությունը գործել է մի շարք լրացուցիչ դերերով, այդ թվում ՝ ուսուցիչներ ուղարկելով Իրաք, օգնելով հակահրթիռային գործողություններում եւ 2011 թվականին Լիբիայի վրա թռիչքազերծման գոտի սահմանելով ՝ համաձայն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1973 բանաձեւի:  Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումը հանգեցրել է ՆԱՏՕ-ի բոլոր անդամների խիստ դատապարտմանը, եւ դա եղել է այն յոթ դեպքերից մեկը, երբ կիրառվել է 4-րդ հոդվածը, որը կոչ է անում խորհրդակցել ՆԱՏՕ-ի անդամների միջեւ: Նախորդ ժամանակներ ներառված են Իրաքի պատերազմի եւ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ: 2014 թ. Ուելսի գագաթնաժողովում ՆԱՏՕ-ի անդամ պետությունների ղեկավարները առաջին անգամ պաշտոնապես պարտավորվեցին մինչեւ 2024 թ. պաշտպանության վրա ծախսել իրենց համախառն ներքին արդյունքի առնվազն երկու տոկոսի համարժեքը, ինչը նախկինում միայն ոչ պաշտոնական ուղեցույց էր: 2016 թվականի Վարշավայի գագաթնաժողովում ՆԱՏՕ-ի երկրները համաձայնեցին ստեղծել ՆԱՏՕ-ի ուժեղացված առաջնային ներկայությունը, որը տեղակայեց չորս բազմազգ մարտական խմբեր Էստոնիայում, Լատվիայում, Լիտվայում եւ Լեհաստանում: Ուկրաինայի 2022 թվականի ռուսական ներխուժումից առաջ եւ ընթացքում ՆԱՏՕ-ի մի քանի երկրներ ցամաքային զորքեր, ռազմական նավեր եւ կործանիչներ ուղարկեցին դաշինքի արեւելյան թեւը ամրապնդելու համար, եւ մի քանի երկրներ կրկին կիրառեցին 4-րդ հոդվածը: 2022 թվականի մարտին ՆԱՏՕ-ի առաջնորդները հանդիպեցին Բրյուսելում արտակարգ գագաթնաժողովի համար, որին մասնակցեցին նաեւ Group of Seven-ի եւ Եվրոպական միության ղեկավարները: ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները համաձայնեցին Բուլղարիայում, Հունգարիայում, Ռումինիայում եւ Սլովակիայում ստեղծել չորս լրացուցիչ մարտական խմբեր, եւ ՆԱՏՕ-ի Պատասխան ուժի տարրերը առաջին անգամ ակտիվացվեցին ՆԱՏՕ-ի պատմության մեջ:  2022 թվականի հունիսին ՆԱՏՕ-ն տեղակայել էր 40,000 զինվորական իր 2500 կիլոմետր երկարությամբ արեւելյան թեւի երկայնքով ՝ ռուսական ագրեսիան զսպելու համար: Այս թվի կեսից ավելին տեղակայվել է Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Հունգարիայում, Սլովակիայում եւ Լեհաստանում, որոնք հինգ երկրներ են, որոնք 259,000 զինծառայողներից բաղկացած է հին ՆԱՏՕ-ի ուժերի համատեղ մեծ թվով: Բուլղարիայի ռազմաօդային ուժերը լրացնելու համար Իսպանիան ուղարկել է Eurofighter Typhoons, Նիդեռլանդները ուղարկել է ութ F-35 հարձակողական ինքնաթիռներ, եւ շուտով կժամանեն նաեւ լրացուցիչ ֆրանսիական եւ ամերիկյան հարձակողական ինքնաթիռներ:  ՆԱՏՕ-ն օգտվում է իր անդամ երկրների հանրային աջակցությունից:
Հյուսիսատլանտյան դաշինքի կազմակերպությունը (ՆԱՏՕ, ֆրանսերեն՝ Organisation du traité de l'Atlantique nord), կամ Հյուսիսատլանտյան դաշինքը, Ատլանտյան դաշինքը, Արեւմտյան դաշինքը, ռազմական դաշինք է: Այն ստեղծվել է 1949 թ.-ին Հյուսիսատլանտյան պայմանագրով եւ ստորագրվել է 1949 թ.-ի ապրիլի 4-ին Վաշինգտոնում: 1949 թվականին նրա անդամներն էին Միացյալ Նահանգները, Բելգիան, Նիդեռլանդները, Լյուքսեմբուրգը, Ֆրանսիան, Միացյալ Թագավորությունը, Կանադան, Պորտուգալիան, Իտալիան, Նորվեգիան, Դանիան եւ Իսլանդիան: 1952 թվականի փետրվարի 18-ին միացել են նաեւ Հունաստանը եւ Թուրքիան:  Երբ 1955 թվականի մայիսի 9-ին Արեւմտյան Գերմանիան միացավ կազմակերպությանը, այն նկարագրվեց որպես "որոշիչ շրջադարձ մեր մայրցամաքի պատմության մեջ" Նորվեգիայի այն ժամանակվա արտաքին գործերի նախարար Հալվարդ Լանգեի կողմից: Արդյունքը եղել է Վարշավայի պայմանագիրը, որը 1955 թվականի մայիսի 14-ին ստորագրվել է Խորհրդային Միության եւ նրա արբանյակ պետությունների կողմից ՝ որպես ՆԱՏՕ-ի պատասխան:  1999 թ.-ին Սառը պատերազմից հետո երեք նախկին կոմունիստական երկրներ՝ Հունգարիան, Չեխիան եւ Լեհաստանը միացան ՆԱՏՕ-ին։ 2004 թվականի մարտի 29-ին ՆԱՏՕ-ին միացել են եւս յոթ հյուսիսաեվրոպական եւ արեւելաեվրոպական երկրներ՝ Էստոնիան, Լատվիան եւ Լիտվան, ինչպես նաեւ Սլովենիան, Սլովակիան, Բուլղարիան եւ Ռումինիան:  Խորվաթիան եւ Ալբանիան ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու հրավերը ստացել են 2008 թվականի ապրիլի 3-ին: Մակեդոնիայի Հանրապետությունը ստացել է միակ պայմանական հրավերը, քանի որ Հունաստանը վետո է դրել դրա անվան վեճի պատճառով Հունաստանի հետ:  Մոնտենեգրոն միացել է 2017 թվականի հունիսի 5-ին: Հյուսիսային Մակեդոնիան, իր անունը փոխելով ՝ վեճը դադարեցնելու համար, ՆԱՏՕ-ին միացավ 2020 թվականի մարտի 27-ին եւ դարձավ դրա 30-րդ անդամը: Իռլանդիան պաշտոնապես միացել է ՆԱՏՕ-ին 2020 թվականի սեպտեմբերի 8-ին որպես դիտորդ:  2023 թվականի ապրիլին Ֆինլանդիան միացավ ՆԱՏՕ-ին ՝ 2022 թվականին Ուկրաինայի ռուսական ներխուժումից հետո միանալու ջանքերի արդյունքում: