Кадом муҳимтар аст, табиат ё тарбия?
Муҳокимаи "Табиат ба муқобили тарбия" то он даме, ки одамон тавонистанд фикрҳои мураккабро баррасӣ кунанд, вуҷуд дошт. Баҳс дар бораи он, ки оё табиат (намуди ботинии он, муносибат ё тамоюли он) ё тарбияи он (муҳофизати он, таълимот ё шароит) дар бораи он, ки онҳо дар ҳаёти калонсолон кӣ ё чӣ мешаванд, бештар масъул аст.  Дар аксари ҳолатҳо инсон маҳсули шароит (таълим) ҳисобида мешавад. Муносибати мо бо шахсоне, ки баъдтар дар ҳаёт ба воя мерасем, ба таври назаррас таъсир мерасонад. Аммо, ин на он қадар сиёҳ ва сафед аст. Намунаҳои бешумори кӯдаконе ҳастанд, ки дар шароити ниҳоят душвор таваллуд шудаанд, ки ба аъзоёни хуб ва аъзоёни саҳми баланд дар ҷомеа табдил ёфтаанд.  Дар натиҷа, ба гумон аст, ки табиат омили қавӣ аст, новобаста аз тарбия (муҳити атроф), ки дар он шахс ба воя расидааст. Охир, ҳеҷ кафолате вуҷуд надорад, ки касе, ки дар хонаводаи бадрафторӣ ба воя расидааст, худаш ҳам ба дигарон бадрафторӣ мекунад. Пас оё табиат муҳимтар аст?  Мушкили ин баҳс дар он аст, ки ҳеҷ як шахс бо шахси дигар яксон нест. Озмоишҳо барои муайян кардани самаранокии табиат дар муқоиса бо тарбия душвор аст. На танҳо аз нуқтаи назари ҳуқуқи инсон, балки иловатан аз нуқтаи назари тағйирёбанда. Дар асл, дар табиати инсон тағйирёбандаҳои зиёде барои назорат мавҷуданд, ки ҳар гуна назорат ба унсури тарбия номувозинат хоҳад буд.  Ҳангоми баррасии ин савол, муҳим аст эътироф кардан, ки психологияи инкишоф ҳанӯз дар марҳилаҳои аввали худ қарор дорад ва фаҳмидани он, ки ҳам табиат ва ҳам тарбия омилҳои зарурии инкишофи инсон мебошанд.