NATO-nun tarixini ümumiləşdirin
Context:Dunkirk müqaviləsi, Fransa və Birləşmiş Krallıq tərəfindən 4 mart 1947-ci ildə, İkinci Dünya Müharibəsi və Soyuq Müharibənin başlanğıcı zamanı, Almaniya və ya Sovet İttifaqının mümkün hücumları halında müttəfiqlik və qarşılıqlı yardım müqaviləsi olaraq imzalanmışdır. 1948-ci ilin martında bu ittifaq Brüssel müqaviləsində genişlənərək Benilüks ölkələrini əhatə etdi və ümumiyyətlə Qərb Birliyi olaraq bilinən Brüssel Müqaviləsi Təşkilatını qurdu. Şimali Amerikaya daxil ola biləcək daha geniş bir hərbi ittifaq üçün danışıqlar, Truman Doktrinası altında xarici siyasətinin, Çexoslovakiyadakı 1948 -ci ilin fevral dövlət çevrilişi kimi kommunist təcavüzü kimi gördüyü hərəkətlərə qarşı beynəlxalq həmrəyliyi təşviq etdiyi Birləşmiş Ştatlarda da həmin ay başladı. Bu danışıqlar, 4 aprel 1949-cu ildə Qərbi Birliyin üzv dövlətləri, habelə ABŞ, Kanada, Portuqaliya, İtaliya, Norveç, Danimarka və İslandiya tərəfindən Şimali Atlantika Müqaviləsinin imzalanması ilə nəticələndi. Kanada diplomatı Lester B. Pearson müqavilənin əsas müəllifi və tərtibçisi idi.  Hər tərəfdə bir neçə sıra oturan şəxslər və uzaq ucunda asılı bayraqlar olan uzun bir düzbucaqlı bir otaq. Qərbi Almaniya 1955-ci ildə NATO-ya qoşuldu, bu da Soyuq Müharibə dövründə rəqib Varşava Paktının yaranmasına səbəb oldu. Şimali Atlantika Müqaviləsi, Koreya müharibəsi onu inteqrasiya olunmuş hərbi quruluşla həyata keçirmək üçün NATO-nun yaradılmasına başlayanadək, əsasən yuxuda idi. Buna 1951 -ci ildə Qərbi Birliyin bir çox hərbi quruluşunu və planlarını, o cümlədən avadanlıqların standartlaşdırılması və Avropa ölkələrində xarici hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi ilə bağlı razılaşmalarını qəbul edən Müttəfiq Güclərin Avropada Ali Qərargahının (SHAPE) qurulması daxildir. 1952-ci ildə NATO-nun baş katibi vəzifəsi təşkilatın baş mülki şəxs kimi təsis edildi. Həmin il həmçinin NATO-nun ilk böyük dəniz təlimləri olan "Mainbrace" təlimi və Yunanıstanın və Türkiyənin təşkilata üzvlüyünə şahidlik etdi. London və Paris konfranslarından sonra, Qərbi Almaniyanın hərbi cəhətdən silahlanmasına icazə verildi, çünki onlar 1955 -ci ilin may ayında NATO -ya qoşuldular, bu da Sovetlərin üstünlük təşkil etdiyi Varşava Paktının yaradılmasında əsas amil oldu. Soyuq müharibənin iki qarşı tərəfi.  1961-ci ildə Berlin divarının tikintisi, 400.000 ABŞ əsgərinin Avropada yerləşdiyi Soyuq Müharibə gərginliyinin zirvəsini qeyd etdi. Avropa dövlətləri ilə Birləşmiş Ştatlar arasındakı əlaqələrin möhkəmliyi ilə bağlı şübhələr, NATO-nun gələcək sovet işğalına qarşı müdafiəsinin etibarlılığı ilə bağlı şübhələrlə birlikdə - müstəqil Fransız nüvə qoruyucusunun inkişafına və Fransanın 1966-cı ildə NATO-nun hərbi strukturundan çıxmasına səbəb olan şübhələrlə birlikdə azalıb. 1982-ci ildə yeni demokratik İspaniya müttəfiqliyə qoşuldu.  Avropada 1989-cu il inqilabları NATO-nun məqsədinin, təbiətinin, vəzifələrinin və qitəyə yönəlməsinin strateji yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb oldu. 1990-cı ilin oktyabrında Şərqi Almaniya Almaniya Federativ Respublikasının və ittifaqın bir hissəsi oldu və 1990-cı ilin noyabrında ittifaq Parisdə Sovet İttifaqı ilə Avropada Konvensional Silahlı Qüvvələr haqqında Müqavilə (CFE) imzaladı. 1991-ci ilin fevralında Varşava Müqaviləsinin süqutundan və həmin dekabrda Sovet İttifaqının dağılmasından sonra davam edən və NATO-nun de-fakto əsas düşmənlərini aradan qaldırdıqdan sonra qitədə xüsusi hərbi azaldılmaları əmr etdi. Bu, Avropada hərbi xərclərin və avadanlıqların azaldılmasına səbəb oldu. CFE müqaviləsi, imzalayanlara sonrakı on altı ildə 52.000 ədəd adi silahı çıxarmağa və NATO-nun Avropa üzvlərinin hərbi xərclərini 1990-cı ildən 2015-ci ilə qədər 28 faiz azaltmağa imkan verdi. 1990-cı ildə bir neçə Qərb lideri Mixail Qorbaçova NATO-nun daha şərqə genişlənməyəcəyinə dair zəmanət verdilər. Bununla birlikdə, həmin ilin sonlarında imzalanmış Almaniya ilə əlaqədar Yekun Həlli Müqaviləsinin yekun mətnində şərqə doğru genişlənmə məsələsinə heç bir qeyd edilməmişdir.  Mavi şüşə pəncərələri olan əyri bir binanın qarşısında ot çəmənində bir divarın iki hündür beton hissəsi. 1989-cu ildə Berlin divarının yıxılması NATO-nun Avropadakı rolunda dönüş nöqtəsi oldu və divarın bu hissəsi indi NATO qərargahının xaricində nümayiş etdirilir. 1990-cı illərdə təşkilat fəaliyyətini NATO-nun əvvəllər narahat olmadığı siyasi və humanitar vəziyyətlərə qədər genişləndirdi. Yuqoslaviyanın parçalanması zamanı təşkilat 1992-1995-ci illərdə Bosniyada və daha sonra 1999-cu ildə Yuqoslaviyada ilk hərbi müdaxilələrini həyata keçirdi. Bu münaqişələr Soyuq Müharibədən sonrakı böyük bir hərbi yenidən qurulmaya səbəb oldu. NATO-nun hərbi quruluşu azaldıldı və yenidən təşkil edildi, Qərargah Müttəfiq Komandanlığı Avropa Sürətli Reaksiya Korpusu kimi yeni qüvvələr quruldu.  Siyasi cəhətdən təşkilat yeni müstəqil Mərkəzi və Şərqi Avropa dövlətləri ilə daha yaxşı əlaqələr qurmağa çalışdı və NATO ilə qonşuları arasında regional əməkdaşlıq üçün diplomatik forumlar quruldu Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə, o cümlədən 1994-cü ildə Sülh üçün Tərəfdaşlıq və Aralıq dənizi dialoqu təşəbbüsü, 1997-ci ildə Avro-Atlantik Tərəfdaşlıq Şurası və 1998-ci ildə NATO-Rusiya Daimi Birgə Şurası. 1999-cu ildə Vaşinqtonda keçirilən sammitdə Macarıstan, Polşa və Çexiya rəsmi olaraq NATO-ya qoşuldu və təşkilat fərdi "Membership Action Plans" ilə üzvlük üçün yeni təlimatlar verdi. Bu planlar sonradan yeni ittifaq üzvlərinin əlavə edilməsini tənzimlədi. 2007-ci ildə Fransa prezidenti Nikolas Sarkozinin seçilməsi Fransanın hərbi mövqeyində əsaslı bir islahata səbəb oldu və 4 aprel 2009-cu ildə tam üzvlüyə qayıdışı ilə nəticələndi.  Şimali Atlantika müqaviləsinin üzv dövlətlərdən silahlı hücuma məruz qalan hər hansı bir üzv dövlətin köməyinə gəlməyi tələb edən 5-ci maddəsi, ilk və yeganə dəfə 11 sentyabr hücumlarından sonra, NATO-nun rəhbərlik etdiyi ISAF altında Əfqanıstana qoşun yerləşdirildikdən sonra tətbiq edildi. Təşkilat o vaxtdan bəri İraqa təlimçilər göndərmək, piratçılığa qarşı əməliyyatlara kömək etmək və 2011-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1973-cü qətnaməsinə uyğun olaraq Liviya üzərində uçuş qadağan zonasının tətbiq edilməsi də daxil olmaqla bir sıra əlavə rollar oynayıb.  Rusiyanın Krımın ilhaqı bütün NATO üzvləri tərəfindən sərt qınanılmasına səbəb oldu və NATO üzvləri arasında məsləhətləşməyə çağıran 4-cü maddənin tətbiq olunduğu yeddi dəfədən biri oldu. Əvvəlki dövrlər İraq müharibəsi və Suriya vətəndaş müharibəsi dövründə də daxil idi. 2014-cü ildə Uels zirvə görüşündə NATO üzvü olan ölkələrin liderləri ilk dəfə olaraq 2024-cü ilə qədər ümumi daxili məhsullarının ən azı iki faizinə bərabər miqdarda müdafiəyə xərcləməyi rəsmi olaraq öhdələrinə götürdülər ki, bu da əvvəllər yalnız qeyri-rəsmi bir qayda idi. 2016-cı ildə Varşava sammitində NATO ölkələri, Estoniya, Latviya, Litva və Polşada dörd çoxmillətli batalyon ölçüsündə döyüş qrupunu yerləşdirən NATO Gücləndirilmiş İrəli Varlığının yaradılması barədə razılığa gəldilər. 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən əvvəl və dövründə bir neçə NATO ölkəsi ittifaqın şərq cinahını gücləndirmək üçün quru qoşunları, hərbi gəmilər və döyüş təyyarələri göndərdi və bir neçə ölkə yenidən 4-cü maddəyə istinad etdi. 2022-ci ilin martında NATO liderləri Brüsseldə yeddi ölkə qrupunun və Avropa İttifaqının liderlərinin də iştirak etdiyi fövqəladə zirvə görüşü üçün bir araya gəldilər. NATO üzvü olan dövlətlər Bolqarıstan, Macarıstan, Rumıniya və Slovakiyada dörd əlavə döyüş qrupu qurmaq barədə razılığa gəldilər və NATO-nun tarixində ilk dəfə olaraq NATO-nun reaksiya qüvvələrinin elementləri aktivləşdirildi.  2022-ci ilin iyun ayından etibarən NATO, Rusiya təcavüzünü dayandırmaq üçün 2500 kilometr uzunluğunda (1,550 mil) Şərq qanadı boyunca 40.000 əsgər yerləşdirdi. Bu sayın yarıdan çoxu Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Slovakiya və Polşada yerləşdirilib, bu beş ölkə 259.000 əsgərdən ibarət əhəmiyyətli bir keçmiş NATO qüvvəsini birləşdirir. Bolqarıstanın Hərbi Hava Qüvvələrini tamamlamaq üçün İspaniya Eurofighter Typhoons göndərdi, Hollandiya səkkiz F-35 hücum təyyarəsi göndərdi və əlavə Fransız və ABŞ hücum təyyarələri də tezliklə gələcəkdir.  NATO üzv ölkələri arasında ictimai dəstəyə malikdir.
Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO, Fransızca: Organisation du traité de l'Atlantique nord) və ya Şimali Atlantika İttifaqı, Atlantik İttifaqı, Qərb İttifaqı hərbi bir ittifaqdır. 1949-cu ildə Şimali Atlantika Müqaviləsi ilə yaradılmış və 4 aprel 1949-cu ildə ABŞ-ın Vaşinqtonda imzalanmışdır. 1949-cu ildə üzvləri ABŞ, Belçika, Hollandiya, Lüksemburq, Fransa, Birləşmiş Krallıq, Kanada, Portuqaliya, İtaliya, Norveç, Danimarka və İslandiya idi. 18 fevral 1952-ci ildə Yunanıstan və Türkiyə də qoşuldu.  Qərbi Almaniyanın 9 may 1955-ci ildə təşkilata qoşulması, Norveçin o vaxtkı xarici işlər naziri Halvard Lange tərəfindən "qitəmimizin tarixində həlledici bir dönüş nöqtəsi" olaraq təsvir edildi. Nəticə 14 may 1955-ci ildə Sovet İttifaqı və onun peyk dövlətləri tərəfindən NATO-ya cavab olaraq imzalanmış Varşava Paktı idi.  1999-cu ildə Soyuq müharibədən sonra üç keçmiş kommunist ölkə - Macarıstan, Çexiya və Polşa NATO-ya qoşuldu. 29 Mart 2004-cü ildə daha yeddi Şimali Avropa və Şərqi Avropa ölkəsi NATO-ya qoşuldu: Estoniya, Latviya və Litva, həmçinin Sloveniya, Slovakiya, Bolqarıstan və Rumıniya.  Xorvatiya və Albaniya 3 aprel 2008-ci ildə NATO üzvlüyünə dəvət aldılar. Makedoniya Respublikası Yunanıstanla ad mübahisəsi səbəbindən Yunanıstan tərəfindən veto qoyulduğu üçün yeganə şərti dəvət aldı.  Monteneqro 5 iyun 2017-ci ildə qoşuldu. Mübahisəni sona çatdırmaq üçün adını dəyişdirdikdən sonra Şimali Makedoniya 27 mart 2020-ci ildə NATO-ya qoşuldu və onun 30-cu üzvü oldu. İrlandiya rəsmi olaraq 8 sentyabr 2020-ci ildə müşahidəçi kimi NATO-ya qoşuldu.  Finlandiya, 2022-ci ildə Ukraynanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra qoşulmaq üçün səylər göstərdikdən sonra 2023-cü ilin aprelində NATO-ya qoşuldu.