وتارێک بنووسە دەربارەی ئەوەی کە ئایا ڕێوشوێنەکانی سیاسەتی کۆرۆنا سوودی هەیە بۆ کۆمەڵگا یان نا
دوای نزیکەی دوو ساڵ لە پەتای کۆڤید-١٩ و داخستنیەکی تر، زۆرێک لە خەڵکی هۆڵەندا بێئارام دەبن و بێزارن لە سنوورەکان. بەگوێرەی Rijksoverheid، ژمارەی تۆمارکراو 74,000 حاڵەت لە هۆڵەندا پشتڕاستکرایەوە لە 28 ی کانوونی دووەم، لەگەڵ تەنها دە داخڵکردنی ICU یان مردنی پەیوەندی بە کۆرۆناوە (<unk> تووشبوون - حاڵەتەکانی پشتڕاستکراو<unk>، 2022). ئەمە مشتومڕێک دروست دەکات: ئایا حکومەت دەبێت بەردەوام بێت لە جێبەجێکردنی ئەم ڕێکارانە یان نا؟ بۆ ئەوەی وەڵامێک بدۆزرێتەوە، دەبێت سەرەتا مرۆڤ لە ڤایرۆسەکە تێبگات و چۆنیەتی بڵاوبوونەوەی، پاشان دیبەیتەکە لە ڕوانگەی سیاسی، ئەخلاقی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە تاوتوێ بکات. یەکەم حاڵەتی ڕاگەیەنراوی SARS-CoV-2، کە دەبێتە هۆی نەخۆشی COVID-19، لە 31ی کانوونی یەکەمی 2019 بوو (" نەخۆشی کۆرۆنا"، 2022) ، و کاردانەوەی زنجیرەی ناسەقامگیری سیاسی لە سەرانسەری جیهاندا دەستپێکرد. ئەوەی سەرەتا وەک پەتایەک لە ناو وڵاتی چین دەستی پێکرد لە ماوەی چەند مانگێکدا گەیشتە نزیکەی هەموو وڵاتانی جیهان. لە 20 ساڵی ڕابردوودا، زۆرێک لە وڵاتان توشی ڤایرۆسی پەیوەندیدار بە کۆڤید-19 وەک سارس بوون. بە هۆی ئەزموونی پێشوو، دەستبەجێ ڕێکاری گونجاویان گرتەبەر. بۆ نموونە، چین لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی پەتاکەوە زیاتر لە ١١٠ هەزار حاڵەتی توشبوونی تۆمار نەکردووە، هەرچەندە ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ١.٥ ملیارد کەسە (Worldometer, 2022). لەگەڵ ئەوەشدا، وڵاتێکی کەمتر سەقامگیر لە ڕووی سیاسییەوە، وەک تورکیا، کەمتر ئامادەکراو بوو و لە 12 ملیۆن حاڵەتدا توشی نەخۆشییەکە بوو، هەرچەندە ژمارەی دانیشتوانەکەی 85 ملیۆن کەس بوو. ڤایرۆسەکە زۆر بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە بەهۆی میکانیزمی گواستنەوەی هەواوە. ئەگەر کەسێک لە نزیک کەسی تووشبوو بێت، هەناسەی هەڵگری ڤایرۆسەکە لەوانەیە هەڵگری ڤایرۆسەکە بێت و لەلایەن کەسانی تەندروستەوە هەناسە بدرێت. دانانی دەمامک و دوورکەوتنەوە لە کەسانی تووشبوو لە بڵاوکردنەوەی تەنۆلکەی ڤایرۆسەکە بۆ دەوروبەری کەسانی تەندروست. لەگەڵ ئەوەشدا، لەو وڵاتانەی کە ڕێوشوێنەکان جێبەجێ نەکراون، بەرزبوونەوەیەکی گەورە لە حاڵەتی مردنی زیاد لە پێویستدا هەبووە. گۆڕانی نوێی ئۆمیکرۆن دەردەکەوێت کە لانیکەم 20 جار خێراتر بڵاو دەبێتەوە لە جۆری بنەڕەتی بەهۆی 30 گۆڕانی (Grossman and Stahel, 2022). خۆشبەختانە، زۆر کەمتر کوشندەیە چونکە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی پەلاماری شانەی سییەکان نادات (Zimmer and Ghorayshi, 2021). هەروەها دەکرێت لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە تەحلیل لە قەدەغەکردنی کۆرۆنا بکرێت: ئایا دەبێت ڕێوشوێنەکانی کۆرۆنا کەم بکەینەوە هەرچەندە ئەگەر ئەمە بکرێت لەوانەیە ژیانی زیاتر بخاتە مەترسییەوە؟ لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، کۆرۆنا ڤایرۆس ڕێژەی مردنی ٠.٥١% بووە. ئەمە بەراورد بە ڤایرۆسەکانی تری کۆئەندامی هەناسەدان وەک ئەنفلۆنزا، کە ڕێژەی مردنەکەی لە ٠.٠١%یە، بەراورد دەکرێت. کۆڤید-١٩ بەشێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر گرووپە لاوازەکان هەیە، وەک ئەوانەی کە نەخۆشی تەندروستیی بنەڕەتییان هەیە وەک شەکرە، قەڵەوی، یان نەخۆشییە خۆپارێزییەکان. ئەمە بەتایبەت راستە بۆ کەسانی بەساڵاچوو، لەبەر زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی تەندروستی و هەروەها سیستەمی بەرگری کە لەگەڵ تەمەندا خراپ دەبێت. ڤایرۆسی کۆرۆنا کۆئەندامی هەناسەی سەرەوەی تووش دەکات، بە سییەکانەوە. دەچێتە ناو خانەکان و فەرمانی پێ دەدات کە کۆپی ڤایرۆسەکە دروست بکەن. ئەو خانەیە دواتر دەشکێت و کۆپی نوێی ڤایرۆسەکە دەنێرێت بۆ خانەکانی تر. لە کۆتاییدا، ئەگەر کاردانەوەی بەرگری کاریگەر نەبێت، نەخۆشەکە بەهۆی زیانی سییەکانەوە دەمرێت، بەتایبەتی لەگەڵ جۆرەکانی کۆڤید-19 پێش جۆری ئۆمیکرۆن. لە کاتی داخستن، کەمترین پەیوەندی مرۆڤ هەیە، کە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە خاو دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێگریکردن لە پەیوەندی کۆمەڵایەتی کاریگەری وێرانکەرەکانی خۆی هەیە. بۆ نموونە، لە ماوەی داخستنی وڵاتدا زیاتر لە ٢.٥ ملیۆن منداڵ مەترسیی دواکەوتنیان لەسەر فێربوون هەبوو (<unk>Jongeren<unk> 2021') (" پەروەردە و کۆڤید-١٩"، ٢٠٢٢). جگە لەوە، بەگوێرەی چاودێری تەندروستی OSF، <unk> تێکڕای سەردانی هەفتانە بۆ بەشی فریاکەوتن بۆ گومان لە هەوڵی خۆکوشتن لە نێوان کچانی گەنجدا زیاتر لە 50% بەرزبووەوە لە هەمان ماوەی ساڵێک لەمەوبەر<unk> ( چاودێری تەندروستی OSF، 2021). هەر بۆیە، هەرچەندە ژیانی زیاتر دەخاتە مەترسییەوە، بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی زیاتر بۆ ئەوانەی لە گرووپی مەترسی دان، مرۆڤ دەتوانێت بە سەلامەتی کۆمەڵگا بکاتەوە و خۆکوشتن و کەمئەندامی فێربوون لە گەنجاندا ڕێگری بکات. جگە لەوەش، ڤاکسینەکان دەتوانن لە سەرەتاوە ڕێگری بکەن لە زیانی گەورە بە شانەکان. لە ڕوانگەی کۆمەڵگەییەوە، کۆرۆنا ڤایرۆس سەلماندیوە کە "کێشەیەکی لێکدابڕاو"ە، کە هەندێک کەس بەرەو ڕەتکردنەوەی ڤاکسین دەبات. زۆرێک لە هاووڵاتیان خۆیان لە وەرگرتنی ڤاکسین دەپارێزن بەبێ ئەوەی بە ڕاستی لێکەوتەکانی تێبگەن. دوو جۆری ڤاکسین هەیە: mRNA و ڤێکتەری ڤایرۆسی. ڤاکسینی mRNA COVID-19 یەکەم ڤاکسینی mRNA بوو کە لە ناو خەڵکدا بەکارهێنرا. ڤاکسینەکانی mRNA RNA لە ناو لیپیددا هەیە کە یارمەتی RNA دەدات بچێتە ناو خانە. ڕیبۆزۆمەکان ئەر.ن.ا دەخوێننەوە و ڕێنمایی خانەکان دەکەن بۆ دروستکردنی هەمان پرۆتینی تەوژمی وەک SARS-CoV-2. لەش دواتر دەناسێت کە پرۆتینەکانی کۆڕۆنا داگیرکەرن و دژە تەن دروست دەکات بۆ لەناوبردنیان. بە بەراورد، ڤاکسینی ڤێکتەری ڤایرۆسی کۆپیەکی بێ زیان لە ڤایرۆسەکە دادەنێ کە هەمان دی ئێن ئەی پرۆتینی سپایکی تێدایە، کە دەبێتە هۆی ئەوەی سیستمی بەرگریی لەش هێرش بکاتە سەر و بیریان بخاتەوە. بۆ هەردوو جۆری ڤاکسینەکان، خانەکانی بی ی بیرەوەری بەردەوام دەبن لە دروستکردنی دژە تەن لە حاڵەتێکدا کە کەسەکە تووشی ڤایرۆسی ڕاستەقینە بێت لە داهاتوودا. بەگوێرەی دکتۆر ستاهێل، <unk> ئۆمیکرۆن ئەوەندە گۆڕاوە کە لە ڕووی ئەنتیبادییەکانی ڤاکسینەوە کەمتر هاوڕێیەتی هەیە بۆ ناسینی، بۆیە، وەڵامەکە دەرزی بەهێزکەرە، چونکە تۆ ڤایرۆسەکە بەسەر دەبەیت بە بڕی وەڵامدانەوەی بەرگری تەنانەت ئەگەر یەکسانبوونێکی تەواو نەبێت<unk> (Grossman and Stahel, 2022). بەم شێوەیە، ژەمە سەرەتاییەکانی ڤاکسین و، لەم دواییانەدا، دەرزی پشکنەر ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە ڕێگریکردن لە هەوکردن، بەڵام گرنگتر لە کەمکردنەوەی ئەگەری نەخۆشیی سەخت و مردن. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەی نوێ دەریانخستووە کە بەرگریی کاریگەر دەتوانێت لە ماوەی شەش مانگدا نەمێنێت، کە پێویستی بە وەرگرتنی ژەمی ساڵانە دەکات، هاوشێوەی ئەنفلۆنزا (دۆکلیف). 13.6%ی دانیشتوانی سەروو 18 ساڵ ڕەتیدەکەنەوە ڤاکسین وەربگرن، بەتایبەت لەبەر بێ متمانەیی بە حکومەت (ڤاکسیناسیۆن ڤاکسیناسیۆنەکانی کۆڤید-19، 2022). ئەمە کاریگەرییەکانی بەرگریی کۆمەڵە سنوردار دەکات، چەمکێک کە ئەگەر ژمارەی پێویست لە خەڵک ڤاکسین بکرێن ڤایرۆسەکە چیتر ناتوانێت بڵاوبێتەوە بەهۆی ئەوەی هەموو ئامانجەکان بەرگرییان هەیە. لە کۆتاییدا، دەبێت بیر لە کاریگەریە ئابورییەکانی داخستن بکەینەوە. داخستنەکە بوو بە هۆی بێکارییەکی گەورە، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی لە پیشەسازی گەشت و گوزاردا کاردەکەن. بۆ نموونە، بەگوێرەی کۆڕبەندی ئابووری جیهانی، ١١٤ ملیۆن کەس لە ساڵی ٢٠٢٠دا کارەکانیان لەدەستداوە (Richter, 2021). جگە لەمە، داخستنی وڵاتان لە سەرانسەری جیهاندا بووە هۆی لەدەستدانی 3.2 تریلیۆن یۆرۆ لە داهاتی کار. تەنانەت لەگەڵ کاریگەرییە ئابوورییە وێرانکەرەکاندا، دەبێت بیر لەو ڕاستییە بکەینەوە کە ژیان دەخاتە مەترسییەوە کاتێک ڕێکاری گونجاو بۆ کۆرۆنا ناگیرێتەبەر. بەگوێرەی NPR، نزیکەی 488 هێندەی ژمارەی حاڵەتەکان لە چین دەبوو ئەگەر ڕێکاری پێویست نەگیرابایە بەر، بەمەش ملیۆنەها ژیان ڕزگار دەکرا (Beaubien, 2020). لە کۆتاییدا، بە ڕەچاوکردنی کۆڤید-19 لە ڕوانگەی سیاسی، ئەخلاقی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە، من گەیشتوومەتە ئەو ئەنجامەی کە هەرچەندە ڤایرۆسەکە زۆر پەتایی و کوشندەیە بۆ هەندێک گرووپ، بەڵام داخستنەکان تەنها چارەسەرێکی کاتییە. داخستن تەنها سودبەخشە بۆ کۆمەڵگاکەمان کاتێک ڕێژەی مەرگی زیاد لە پێویست دەست دەکات بە بەرزبوونەوە. بۆیە، بە گرتنەبەری ڕێوشوێن لە سەرەتاوە، وڵاتان دەتوانن بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە سنووردار بکەن. بۆ نموونە، شەش مانگی خایاند تا لەبەرکردنی دەمامک وەک ڕێوشوێنێکی گونجاو سەیر کرا. وەک لە یەکەم داخستنیشدا دەرکەوت، دەیان هەزار کەس کارەکانیان لەدەستدا و زیاتر لە 2.5 ملیۆن منداڵ ناچاربوون لە هۆڵەندا لە دوورەوە فێرببن ("Jongeren"، 2021). بەم شێوەیە، بە گرتنەبەری ڕێوشوێنەکان لە کاتی خۆیدا و ئامادەبوون، پێویست ناکات کەسێک بچێتە داخستنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر حاڵەتی مردن زیادەڕۆیی بکات، شایانیەتی جێبەجێکردنی ڕێژەیەکی گونجاو لە ڕێوشوێنەکانی کۆرۆنا.