Samantekt á sögu NATO
Context:Dunkirk-samningurinn var undirritaður af Frakklandi og Bretlandi 4. mars 1947, í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar og í upphafi kalda stríðsins, sem samning um band og gagnkvæma aðstoð í tilviki hugsanlegra árásar Þýskalands eða Sovétríkjanna. Í mars 1948 var þessu bandalagi stækkað í Brussel-samningnum til að taka við Benelux-löndunum og mynda Brussel-samningssamtök, almennt þekkt sem Western Union. Samræður um víðtækara hernaðarbandalag, sem gæti falið í sér Norður-Ameríku, hófust einnig sama mánuð í Bandaríkjunum, þar sem utanríkisstefna þeirra undir Truman-kenningunni stuðlaði að alþjóðlegri samstöðu gegn aðgerðum sem þeir sáu sem kommúnistaárás, svo sem valdaráninu í Tékkóslóvakíu í febrúar 1948. Þessi viðræður leiddu til undirritunar Norður-Atlantshafsbandalagsins þann 4. apríl 1949 af aðildarríkjum Vesturríkjanna auk Bandaríkjanna, Kanada, Portúgal, Ítalíu, Noregs, Danmerkur og Íslands. Kanadíski diplómatinn Lester B. Pearson var lykilhöfundur og ritstjóri samningsins.  Langur ferhyrningur herbergi með mörgum röðum af sitjandi einstaklingum á hvorri hlið og fána sem hanga í hinum enda. Vestur-Þýskaland gekk til liðs við NATO árið 1955, sem leiddi til stofnunar andstæðinganna í Varsjábandalaginu í kalda stríðinu. Norður-Atlantshafssamningurinn var að mestu leyti sofandi þar til Kóreustríðið hóf stofnun NATO til að framkvæma hann með samþættri hernaðarbyggingu. Þar á meðal var stofnaður æðsti höfuðstöðvar bandamannveldanna í Evrópu (SHAPE) árið 1951, sem tók upp margar af hernaðarlegum mannvirkjum og áætlunum Vesturríkisbandalagsins, þar á meðal samninga þeirra um staðlaða búnað og samninga um stöðu erlendra hersins í Evrópu. Árið 1952 var embætti aðalritara NATO komið á fót sem yfirmaður almennings í samtökunum. Á sama ári voru einnig fyrstu stórar hafræfingar NATO, æfing Mainbrace og aðild Grikklands og Tyrklands að samtökunum. Eftir ráðstefnurnar í London og París fékk Vestur-Þýskaland leyfi til að herbúa sig, þar sem það gekk í NATO í maí 1955, sem var aftur einn af helstu þáttum í sköpun Varsjábandalagsins sem var undir stjórn Sovétríkjanna og skilgreindi báðar andstæðar hliðar kalda stríðsins.  Uppbygging Berlínarmúrsins árið 1961 markaði hámark spennu í kalda stríðinu, þegar 400.000 bandarískir hermenn voru staðsettir í Evrópu. Efasemdir um styrk sambands evrópskra ríkja og Bandaríkjanna urðu og urðu, ásamt efasemdum um trúverðugleika varnar NATO gegn hugsanlegum innrás Sovétríkjanna - efasemdir sem leiddu til þróunar sjálfstæðra franska kjarnorku afskráningar og afturköllun Frakklands úr hernaðarbyggingu NATO árið 1966. Árið 1982 gekk nýdemókratalegt Spánn í bandalagið.  Þjóðhreyfingar 1989 í Evrópu leiddu til stefnumótandi endurskoðunar á tilgangi, eðli, verkefnum og áherslu NATO á heimsálfuna. Í október 1990 varð Austur-Þýskaland hluti af Bandalagssýskalandi Þýskalands og bandalaginu, og í nóvember 1990 skrifaði bandalagið undir samninginn um hefðbundin vopnher í Evrópu (CFE) í París með Sovétríkjunum. Það skipaði sérstakar hernaðarlækkanir um alla heimsálfu, sem héldu áfram eftir hrun Varsjársamningsins í febrúar 1991 og upplausn Sovétríkjanna í desember, sem fjarlægði de facto helstu andstæðinga NATO. Þetta hóf niðurdráttur í hernaðarútgjöldum og búnaði í Evrópu. CFE samningurinn leyfði undirritendum að fjarlægja 52.000 stykki af hefðbundnum vopnum á næstu sextán árum og leyfði hernaðarútgjöldum evrópskra aðildarfélaga NATO að minnka um 28 prósent frá 1990 til 2015. Árið 1990 gáfu nokkrir leiðtogar Vesturlanda Mikhail Gorbachev vissu fyrir því að NATO myndi ekki stækka lengra austur, eins og fram kemur í minnisblöðum um einkaviðræður. En í endanlegu texta samningsins um endanlega uppgjör vegna Þýskalands, sem undirritaður var síðar sama ár, var ekki minnst á útvíkkun austur.  Tveir háir steypuþættir af vegg á grasagarði fyrir framan boginn byggingu með bláum glergluggum. Fall Berlínarmúrsins árið 1989 markaði tímamót í hlutverki NATO í Evrópu, og þessi hluti múrsins er nú sýndur fyrir utan höfuðstöðvar NATO. Á níunda áratugnum stækkaði samtökin starfsemi sína í pólitískar og mannúðarsamstæður sem áður höfðu ekki verið áhyggjuefni NATO. Á meðan Júgóslavíu brotnaði, framkvæmdi samtökin fyrstu hernaðaraðgerðir sínar í Bosníu frá 1992 til 1995 og síðar Júgóslavíu árið 1999. Þessar átök voru ástæða fyrir mikilli hernaðarlegri endurskipulagningu eftir kalda stríðið. Hernaðarbygging NATO var skorin niður og endurskipulagð með nýjum öflum eins og höfuðstöðvum Allied Command Europe Rapid Reaction Corps.  Á pólitísku sviði leit samtökin að betri samskiptum við ný sjálfstæð ríki Mið- og Austur-Evrópu og voru stofnaðir diplómatískir vettvangar fyrir svæðisbundin samstarf milli NATO og nágranna þess í tímabilinu eftir kalda stríðið, þar á meðal samstarf um friðinn og viðfangsefni um samræður um Miðjarðarhafið árið 1994, Evrópa-Atlantshafssambandsráðið árið 1997 og stöðuga sameiginlega ráðið NATO-Rússland árið 1998. Á Washington-ráðstefnunni árið 1999 gengu Ungverjar, Pólverjar og Tékkland opinberlega í NATO og samtökin gáfu einnig út nýjar leiðbeiningar um aðild með einstaklingsbundnum "aðildaráætlunum". Þessar áætlanir stjórnuðu nýjum aðildarfélögum í bandalaginu. Kosning franska forseta Nicolas Sarkozy árið 2007 leiddi til mikillar umbóta á hernaðarstöðu Frakklands, sem náði hámarki með endurkomu til fullgildra aðildar þann 4. apríl 2009, sem einnig fól í sér að Frakkland komst aftur í hernaðarstjórn NATO, en varðveitti sjálfstætt kjarnorku afskráningu.  5. gr. Norður-Atlantshafssamningsins, sem krefst aðildarríkja til að koma til aðstoðar aðildarríkja sem verður fyrir vopnuðum árásum, var beitt í fyrsta og eina skiptið eftir árásirnar 11. september, eftir sem hermenn voru sendir til Afganistan undir stjórn NATO-leiðtoga ISAF. Skipulagið hefur gegnt ýmsum viðbótarhlutverkum síðan þá, þar á meðal að senda þjálfara til Írak, aðstoða við aðgerðir gegn sjóræningjum og árið 2011 framfylgja flugbanasvæði yfir Líbíu í samræmi við ályktun Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna 1973.  Aðild Rússlands að Krím leiddi til harðrar fordæmingar allra aðildarríkja NATO, og var eitt af sjö sinnum sem grein 4, sem kallar á samráð meðal aðildarríkja NATO, hefur verið beitt. Fyrri tímabil voru í Írakstríðinu og Sýrlensku borgarastríðinu. Á Wales-ráðstefnunni árið 2014 skuldbundu leiðtogar aðildarríkja NATO formlega sig í fyrsta sinn til að eyða sem nemur að minnsta kosti tveimur prósentum af vergri landsframleiðslu þeirra í varnarmál fyrir árið 2024, sem áður hafði aðeins verið óformleg leiðbeining. Á Varsjá-ráðstefnunni árið 2016 samþykktu NATO-lönd að stofna NATO Enhanced Forward Presence, sem setti fjórar fjölþjóðlegar herflokka í Estlandi, Lettlandi, Litháen og Póllandi. Fyrir og meðan á rússnesku innrásinni í Úkraínu árið 2022 stóð, sendu nokkrir NATO-ríki landhermenn, herskip og orrustuþotur til að styrkja austurhlið bandalagsins og mörg lönd kölluðu aftur á 4. gr. Í mars 2022 hittust leiðtogar NATO í Brussel í undantekningarfund þar sem leiðtogar G7 og Evrópusambandsins tóku einnig þátt. Aðildarríki NATO samþykktu að stofna fjóra viðbótarherflokka í Búlgaríu, Ungverjalandi, Rúmeníu og Slóvakíu og hluti viðbragðsaðgerða NATO var virkjaður í fyrsta skipti í sögu NATO.  Í júní 2022 hafði NATO sent 40.000 hermenn meðfram 2.500 km löngum austurhlið sínum til að sporna við rússneskri árás. Meira en helmingur þessara manna hefur verið sendur til Búlgaríu, Rúmeníu, Ungverjalands, Slóvakíu og Póllands, en í þessum fimm löndum eru talsverðir 259.000 hermenn sem voru áður í NATO. Spánn sendi Eurofighter Typhoons til Búlgaríu, Hollandi sendu átta F-35 árásarflugvélar og fleiri frönsk og bandarísk árásarflugvélar komu fljótlega.  NATO nýtur stuðnings almennings í öllum aðildarríkjum sínum.
Norður-Atlantshafsbandalag (e. North Atlantic Treaty Organization, NATO, frönsku: Organisation du traité de l'Atlantique nord), eða Norður-Atlantshafsbandalag, Atlantshafsbandalag, Vesturbandalag, er hernaðarbandalag. Það var stofnað með Norður-Atlantshafsbandalaginu árið 1949 og það var undirritað í Washington, DC, Bandaríkjunum, 4. apríl 1949. Meðlimir þess árið 1949 voru Bandaríkin, Belgía, Holland, Lúxemborg, Frakkland, Bretland, Kanada, Portúgal, Ítalía, Noregur, Danmörk og Ísland. Þann 18. febrúar 1952 gengu Grikkland og Tyrkland einnig að.  Þegar Vestur-Þýskaland gekk til liðs við samtökin 9. maí 1955 var það lýst sem "ákveðjandi tímamót í sögu heimsálfunnar okkar" af Halvard Lange, utanríkisráðherra Noregs á þeim tíma. Niðurstaðan var Varsjá-samningurinn, sem undirritaður var 14. maí 1955 af Sovétríkjunum og gervitunglalöndum þeirra sem svar við NATO.  Eftir kalda stríðið árið 1999 gengu þrjú fyrrverandi kommúnista ríki, Ungverjaland, Tékklandi og Póllandi, í NATO. Þann 29. mars 2004 gengu sjö fleiri Norður- og Austur-Evrópulönd í NATO: Eistland, Lettland og Litháen og einnig Slóvenía, Slóvakía, Búlgaría og Rúmenía.  Króatía og Albanía fengu boð um aðild að NATO þann 3. apríl 2008. Lýðveldi Makedóníu fékk eina skilyrta boð vegna þess að Grikkland setti víta vegna nafnaskilmála þess við Grikkland.  Svartfjall gekk til liðs við þann 5. júní 2017. Eftir að hafa breytt nafni sínu til að ljúka deilunni gekk Norður-Makedónía í NATO þann 27. mars 2020 og varð 30. aðili þess. Írland gekk opinberlega til liðs við NATO þann 8. september 2020 sem áhorfandi.  Í apríl 2023 gekk Finnland til liðs við NATO, í kjölfar tilrauna til að ganga til liðs við NATO eftir innrás Rússlands í Úkraínu árið 2022.