لەسەر بنەمای ئەم پەڕەیەی خوارەوە، یەکەم ئامێرە بە شێوەی سۆڵید ستەیت و بەکارهێنانی باس بکە.
Context:زۆر پێش ئەوەی زانیاری لەسەر کارەبا هەبێت، خەڵک ئاگاداری شۆکەکانی ماسی کارەبایی بوون. دەقەکانی میسری کۆن کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ٢٧٥٠ پ.ز ئاماژەیان بەم ماسییانە کردووە بە "دڕندەرەکەی نیل" و باسیان کردووە بە "پارێزەر"ی هەموو ماسییەکانی تر. ماسییە کارەباییەکان جارێکی تر هەزاران ساڵ دواتر لەلایەن سروشتناس و پزیشکە کۆنەکانی یۆنانی و ڕۆمانی و عەرەبیەوە ڕاگەیەندرا. چەند نووسەرێکی کۆن، وەک پلینی پیر و سکریبۆنیوس لارگوس، بەڵگەیان داوە لەسەر کاریگەریی بێهۆشکردنی شۆکەکانی کارەبا کە لەلایەن ماسی و تیشکە کارەباییەکانەوە دەدرێن، و دەیانزانی کە ئەو شۆکانە دەتوانن بە تەنە گەیێنەرەکانەوە بگوازرێنەوە. ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشییان هەبوو وەک گۆت یان سەرئێشە پێیان وترا ماسی کارەبایی دەستبکەن بە هیوای ئەوەی ئەو شڵەژانە بەهێزە بتوانێت چارەسەری بکات. کولتوورە دێرینەکانی دەوروبەری دەریای ناوەڕاست دەیانزانی کە هەندێک شت، وەکوو بەردی زەردەچەوە، دەتوانرێت بە پێستی پشیلەوە ڕەش بکرێتەوە بۆ راکێشانی شتگەلێکی سوک وەک پرچ. تالیس لە میلتۆس زنجیرەیەک سەرنجی لەسەر کارەبای ستاتیکی لە دەوروبەری ٦٠٠ پ.ز. دا، کە پێیوابوو ئەو کێشانە ئەمبەری کردووە بە موگناتیسی، بە پێچەوانەی کانزاکان وەک مەگناتیت، کە پێویستی بە تەڕکردن نییە. تالیس هەڵە بوو لە باوەڕیدا کە ڕاکێشانەکە بەهۆی کاریگەرییەکی موگناتیسییەوە بووە، بەڵام دواتر زانست پەیوەندییەکی لەنێوان موگناتیزم و کارەبا سەلماند. بەگوێرەی تیۆرییەکی مشتومڕاوی، لەوانەیە پارتییەکان زانیارییان هەبووە لە بواری کارەبایی، لەسەر بنەمای دۆزینەوەی باتری بەغدا لە ساڵی ١٩٣٦، کە هاوشێوەی خانەیەکی گالڤانیکیە، هەرچەندە دڵنیا نییە کە ئایا ئەو کارە هونەرییە لە سروشتدا کارەبایی بووە یان نا. کارەبا بۆ هەزاران ساڵ زیاتر لە حەسرەتێکی فکری دەمێنێتەوە تا ساڵی ١٦٠٠، کاتێک زانای ئینگلیزی ویلیام گیلبرت دی ماگنتێ نووسی، کە تێیدا لێکۆڵینەوەیەکی وردی لە کارەبا و ماگنیتزم کرد، جیاوازی کرد لە کاریگەری لوجستۆن لە کارەبای ستاتیک کە لە ڕێگەی فرین بە ئەمبەرەوە بەرهەم دێت. ئەو وشەی نوێی لاتینی (electricus) ی دروستکرد کە بریتییە لە (لە (ئەمبەر) یان (وەک (ئەمبەر) ، (ئیلیکترۆن) ، وشەی یۆنانی بۆ (ئەمبەر) بۆ ئاماژەدان بە تایبەتمەندی ڕاکێشانی تەنە بچووکەکان دوای ئەوەی دەسڕدرێن. ئەم پەیوەندییە بووە هۆی سەرهەڵدانی وشەی ئینگلیزی "کارەبا" و "کارەبا"، کە یەکەم جار لە چاپی کتێبی "Pseudodoxia Epidemica"ی تۆماس براون لە ساڵی ١٦٤٦دا دەرکەوت. کاری زیاتر لە سەدەی ١٧ و سەرەتای سەدەی ١٨ ئەنجام درا لەلایەن ئۆتۆ ڤۆن گێریک، ڕۆبێرت بۆیل، ستیڤن گری و سی ئێف دی فای. دواتر لە سەدەی ١٨دا، بێنجامین فرانکلین لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان لە کارەبا ئەنجامدا، و سامانەکانی فرۆشت بۆ ئەوەی پارەی کارەکەی دابین بکات. لە حوزەیرانی ١٧٥٢دا ناوبانگی ئەوەی هەیە کە کلیلێکی کانزایی بەستووە بە بنەوەی زنجیرێکی پەلکەفڕینی شێدارکراوەوە و پەلکەفڕینەکەی لە ئاسمانێکی ھەڕەشەی گەردەلوولەدا فڕیوە. زنجیرەیەک لە چرچەکان لە کلیلەکەوە بۆ پشتەوەی دەستەکەی دەریانخست کە بروسکە بە ڕاستی کارەبایی بووە لە سروشتدا. ھەروەھا ڕوونیکردەوە کە ھەڵسوکەوتی دیارە پارادۆکسانەی جۆزەکەی لایدن وەک ئامێرێک بۆ هەڵگرتنی بڕێکی زۆر بارگاوی کارەبایی لە ڕووی کارەباوە کە پێکھاتووە لە بارگاوی ئەرێنی و نەرێنی لە ساڵی ١٧٧٥، هیو ویلیامسن ڕاپۆرتێکی لەسەر زنجیرەیەک تاقیکردنەوەکانی بۆ کۆمەڵگای شاهانە بڵاوکردەوە لەسەر ئەو شۆکانەی کە لە لایەن زەلالەی کارەباییەوە دەدرێن؛ هەر لەو ساڵەدا جراح و ئەناتۆمیست جۆن هانتەر باسی لە پێکهاتەی ئەندامە کارەباییەکانی ماسی کرد. لە ساڵی ١٧٩١دا، لویجی گالڤانی دۆزینەوەی خۆی لە بواری بایۆ ئەلکترۆماگناتیسیدا بڵاوکردەوە، کە دەریخست کە کارەبا ئەو دەزگایەیە کە دەمارەکان سیگناڵی بۆ ماسولکەکان دەگوازنەوە. پاتریەکەی ئەلساندرۆ ڤۆڵتا لە ساڵی ١٨٠٠، کە لە چینەکانی زینک و مس دروستکراوە، سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوی وزەی کارەبای بۆ زانایان دابینکردووە لە ئامێرە کارەباییە ستاتیکییەکان کە پێشتر بەکاردەهێنران. ناسینی کارۆمەگناتیزم، یەکێتی دیاردەی کارەبایی و موگناتیسی، دەگەڕێتەوە بۆ هانس کریستیان ئۆرستێد و ئەندرێ ماری ئەمپێر لە ساڵی ١٨١٩-١٨٢٠. مایکڵ فارادای بزوێنەری کارەبایی لە ساڵی ١٨٢١ دا داهێنا و جۆرج ئۆم لە ساڵی ١٨٢٧ دا بە شێوەیەکی ماتماتیکی شیکاری بۆ بازنەی کارەبایی کرد. کارەبا و موگناتیزم (و ڕووناکی) بە تەواوی لەلایەن جەیمس کلارک ماکسڤێڵەوە بەستراونەتەوە، بەتایبەتی لە "سەر هێڵە فیزیاییەکانی هێز" لە ساڵی ١٨٦١ و ١٨٦٢. لە کاتێکدا سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم پێشکەوتنێکی خێرای لە زانستی کارەبادا بینی، کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم گەورەترین پێشکەوتن لە ئەندازیاری کارەبادا دەبینێت. لەڕێگەی کەسانێکی وەک ئەلێکساندەر گراهام بێڵ، ئۆتۆ بلاتی، تۆماس ئەدیسۆن، گالیلۆ فیراریس، ئۆلیڤەر هیڤیساید، ئانیۆس جەدلیک، ویلیام تۆمسن، یەکەم بارۆن کێلفین، چارڵز ئەلجەرنۆن پارسۆنز، ڤێرنەر ڤۆن سیمانز، جۆزیف سوان، ڕێجیناڵد فەسەندن، نیکۆلا تێسلا و جۆرج وێستینگهاوس، کارەبا لە کەرەستەیەکی زانستییەوە بۆ کەرەستەیەکی سەرەکی بۆ ژیانی مۆدێرن گۆڕدرا. لە ساڵی ١٨٨٧، هاینریش هێرتز ئەوەی دۆزییەوە کە ئەلیکترۆدەکان بە تیشکی سەروو ڕەنگی مۆر ڕووناک کراوەتەوە بە ئاسانی چرای کارەبایی دروست دەکەن. لە ساڵی ١٩٠٥دا، ئەلبێرت ئەنشتاین توێژینەوەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا زانیاری تاقیکاری لە کاریگەریی فۆتۆئێلێکتریکەوە ڕوونکراوەتەوە وەک دەرئەنجامی وزەی ڕووناکی کە لە پاکێتێکی کوانتایی جیاکراودا هەڵگیراوە، وزە بە ئەلیکترۆنەکان دەدات. ئەم دۆزینەوەیە بووە هۆی شۆڕشی کوانتەمی. ئاینشتاین خەڵاتی نۆبڵی فیزیای وەرگرت لە ساڵی ١٩٢١ بۆ "دۆزینەوەی یاسای کاریگەری فۆتۆئێکتریک". کاریگەریی فۆتۆئێکتریک لە فۆتۆسلەکاندا بەکاردەهێنرێت وەک ئەوەی لە پانێلەکانی خۆردا دەبینرێت. یەکەم ئامێری دۆخی ڕەق بریتی بوو لە "دیتێکتەری سمێڵی پشیلەکە" کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٠دا لە وەرگرەکانی ڕادیۆدا بەکارهێنرا. وایەرێکی هاوشێوەی سمێڵ بە کەمی دەخرێتە بەرکەوتنی کریستاڵێکی ڕەقەوە (وەک کریستاڵی جێرمانیۆم) بۆ دۆزینەوەی سیگناڵێکی ڕادیۆ لە ڕێگەی کاریگەری جێکەوتنی بەرکەوتنەوە. لە پێکهاتەیەکی ڕەقدا، کارەبا سنووردارە بە توخمە ڕەقەکان و پێکهاتەکان کە بە تایبەتی بۆ گۆڕین و بەهێزکردنیان دروستکراوە. ڕەوتی ئێستای دەکرێت بە دوو شێوە تێبگات: وەک کارەبای نەرێنی بارکراو، و وەک کەمی کارەبای ئەرێنی بارکراو کە پێی دەوترێت چاڵە. ئەم بارگەو کونانە لەڕووی فیزیای کوانتەمەوە تێدەگەن. ماددەی بیناسازی زۆرجار سیمیکۆندێکتەرێکی بلورینەیە. کارەبای دۆخی ڕەق لەگەڵ دەرکەوتنی تەکنەلۆژیای ترانزیستۆر هاتە سەر کار. یەکەم ترانزیستۆری کارپێکەر، ترانزیستۆرێکی خاڵی-پەیوەندی لەسەر بنەمای جێرمانیۆم، لەلایەن جۆن باردین و واڵتەر هاوسێر براتاینەوە لە تاقیگەکانی بێڵ لە ساڵی ١٩٤٧ دا داهێنرا، دواتر ترانزیستۆری جێکەوتنی دوو جەمسەری لە ساڵی ١٩٤٨ دا.
یەکەم ئامێری دۆخی ڕەق بریتی بوو لە "دیتێکتەری سمێڵی پشیلەکە" کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٠دا لە وەرگرەکانی ڕادیۆدا بەکارهێنرا. وایەرێکی هاوشێوەی سمێڵ بە کەمی دەخرێتە بەرکەوتنی کریستاڵێکی ڕەقەوە (وەک کریستاڵی جێرمانیۆم) بۆ دۆزینەوەی سیگناڵێکی ڕادیۆ بە کاریگەری جێکەوتنی بەرکەوتنی.