د لاندې برخې پر بنسټ د لومړي جامد حالت وسیله او د هغې کارول تشریح کړئ.
Context:د برېښنا په هکله د هر ډول پوهې له شتون څخه ډیر وخت مخکې، خلک د برېښنايي کبونو له خوا د شاکونو په اړه خبر وو. د 2750 ق م څخه د لرغوني مصري متنونو دا کبونه د "نیل د غرونو" په توګه یاد کړل ، او دوی یې د نورو ټولو کبونو "حمایت کونکي" په توګه تشریح کړل. د برېښنايي کبانو په اړه د لرغونو یوناني، رومي او عربي طبیعي پوهانو او ډاکټرانو له خوا زرګونه کاله وروسته بیا راپور ورکړل شو. څو لرغوني لیکوالانو، لکه پلیني لوی او سکریبونیوس لارګوس، د بریښنایی شاکونو د بې حسه کولو اغیزې په اړه تصدیق وکړ چې د بریښنایی کیټفش او بریښنایی وړانګو لخوا وړاندې کیږي ، او پوهیدل چې دا ډول شاکونه کولی شي د لیږدونکي شیانو په اوږدو کې سفر وکړي. ناروغانو ته چې د ګوت یا سر درد په څیر ناروغۍ لري لارښوونه شوې چې د بریښنایی کبونو لمس وکړي په دې هیله چې قوي ټکان به یې درملنه وکړي. د مدیترانې په شاوخوا کې لرغوني کلتورونه پوهیدل چې ځینې شیان ، لکه د امبر راډونه ، د پیشو د فر سره غوړیدلی شي ترڅو د پښو په څیر سپک شیان راجلب کړي. د میلیټس تالیس د 600 ق م په شاوخوا کې د سټیټیک بریښنا په اړه یو لړ مشاهدې وکړې ، له کوم څخه چې هغه باور لري چې friction د مګنیټیت په څیر منرالونو برعکس ، چې هیڅ غوړولو ته اړتیا نلري ، د امبر مقناطیسي رامینځته کوي. تالېس په دې باور کې غلط و چې جذب د مقناطیسي اغیزې له امله و، مګر وروسته ساینس به د مقناطیس او بریښنا ترمنځ اړیکه ثابته کړي. د یوې جنجالي تیورۍ له مخې ، پارټیان ممکن د بریښنایی پوښښ په اړه پوهه ولري ، د بغداد بیټرۍ په 1936 کې د کشف پراساس ، کوم چې د ګالوانیک حجرې سره ورته دی ، که څه هم دا ډاډه نده چې ایا دا مصنوعي توکي په طبیعت کې بریښنایی و. برېښنا به د زرګونو کلونو لپاره د فکري تجسس څخه لږ څه پاتې شي تر 1600 پورې ، کله چې انګلیسي ساینس پوه ویلیم ګیلبرټ De Magnete لیکلی ، په کوم کې چې هغه د بریښنا او مقناطیس په اړه محتاط مطالعه کړې ، د لوډسټون اغیز د جامد بریښنا څخه توپیر کوي چې د امبر په غوړولو سره تولید شوی. هغه د نوي لاتیني کلمې الیکټریکس ("د امبر" یا "لکه امبر" ، الیکټران ، د "امبر" لپاره یوناني کلمه) جوړه کړه ترڅو د وړو شیانو راجلبولو ملکیت ته اشاره وکړي. دا تړاو د انګلیسي کلمو "بریښنا" او "بریښنا" ته وده ورکړه ، کوم چې د لومړي ځل لپاره په 1646 کې د توماس براون په Pseudodoxia Epidemica کې چاپ شوی. نور کارونه په 17 او 18 پیړۍ کې د اوټو فون ګیرک ، رابرټ بویل ، سټیفن ګری او سی ایف ډیو فای لخوا ترسره شوي. په ۱۸ پیړۍ کې، بنیامین فرانکلین د بریښنا په برخه کې پراخه څیړنه وکړه، او د خپل کار د تمویل لپاره یې خپلې شتمنۍ وپلورلې. د 1752 په جون کې هغه د فلزي کیلي سره تړل شوی د فلزي کیلي سره تړل شوی او د طوفان ګواښ شوي اسمان کې الوتنه کړې. د کلي څخه د هغه د لاس شاته د سپکونو په ترتیب سره کود کول ښودلې چې رڼا په حقیقت کې په طبیعت کې بریښنایی وه. هغه د لویډن جار د ظاهري پارادوکس چلند هم تشریح کړ د بریښنا په شرایطو کې د بریښنا لوی مقدار ذخیره کولو لپاره د وسیلې په توګه چې دواړه مثبت او منفي چارجونه لري په 1775 کې ، هیو ویلیمسن د بریښنایی اییل لخوا چمتو شوي شاکونو په اړه د رائل سوسائټي ته د تجربو لړۍ راپور ورکړه؛ په ورته کال کې جراح او اناتومیست جان هنټر د کب د بریښنایی ارګانونو جوړښت تشریح کړ. په ۱۷۹۱ کال کې، لويجي ګالواني د بایو الیکټرومګنټيکس خپله کشف خپور کړ، چې په کې يې ثابته کړه چې برېښنا هغه وسيله ده چې له لارې يې عصبي حجرې عضلاتو ته سيګنالونه لېږدوي. د الیساندرو وولټا بیټرۍ ، یا وولټایک پایل ، د 1800 څخه ، د زنک او مسو متناوب پرتونو څخه جوړ شوی ، ساینس پوهانو ته د بریښنایی انرژي خورا معتبر سرچینه چمتو کړې چې دمخه کارول شوي بریښنایی ماشینونو څخه. د بریښنایی مقناطیس پیژندل ، د بریښنایی او مقناطیسي پیښو یووالی ، په 1819 1820 کې د هانس کریسټین اورسټیډ او انډری ماری امپیر لخوا دی. مایکل فارادی په ۱۸۲۱ کال کې د برېښنا موټور ایجاد کړ، او جورج اوم په ۱۸۲۷ کال کې د برېښنا مدار په ریاضیاتي توګه تحلیل کړ. بریښنا او مقناطیس (او ر lightا) په پای کې د جیمز کلرک ماکسول لخوا په ځانګړي ډول په 1861 او 1862 کې د هغه "د فزیکي کرښو په اړه" کې تړل شوي. پداسې حال کې چې د 19 پیړۍ په پیل کې د بریښنایی ساینس کې ګړندی پرمختګ لیدل شوی و ، د 19 پیړۍ په وروستیو کې به د بریښنایی انجینرۍ کې ترټولو لوی پرمختګ وګوري. د داسې خلکو له لارې لکه الیګزانډر ګراهام بیل ، اوټو بلاټي ، توماس اډیسن ، ګیلیلو فیراریس ، اولیور هیویسایډ ، انیوس جډلیک ، ویلیم تامسن ، لومړي بارون کیلوین ، چارلس الجرنن پارسنز ، ورنر فون سیمنز ، جوزف سوان ، ریګینالډ فیسنډن ، نیکولا ټیسلا او جورج ویسټینګ هاوس ، بریښنا د ساینسي تجسس څخه عصري ژوند لپاره اړین وسیلې ته واړوله. په ۱۸۸۷ کال کې، هاینریش هرتز کشف کړ چې د الټرا وایلیټ رڼا سره روښانه شوي الیکټروډونه په اسانۍ سره بریښنایی چمکۍ رامینځته کوي. په ۱۹۰۵ کال کې، البرټ انشټین یوه مقاله خپره کړه چې د فوتو الیکټریک اثر څخه تجربوي معلومات یې د رڼا انرژۍ پایله وه چې په جلا کوانټیز شوي بسته کې لیږدول کیږي، د بریښنا بریښنا. دا کشف د کوانټم انقلاب لامل شو. انشټین ته په ۱۹۲۱ کال کې د فزیک په برخه کې د نوبل جایزه ورکړل شوه "د هغه د فوټو الیکټریک اغیز قانون کشفولو لپاره". د فوټو الیکټریک اثر په فوټو سیلونو کې هم کارول کیږي لکه څنګه چې په لمریز پینلونو کې موندل کیدی شي. د جامد حالت لومړنی وسیله د "ګیټو ویسټر کشف کونکی" و چې لومړی یې په 1900 کې د راډیو اخیستونکو کې کارول شوی و. د ویسک په څیر تار د جامد کرسټال سره په اسانۍ سره په تماس کې ځای په ځای کیږي (لکه د جرمنیوم کرسټال) د تماس جنکشن اغیزې لخوا د راډیو سیګنال کشف کولو لپاره. په جامد حالت کې ، اوسنی د جامد عناصرو او مرکبونو پورې محدود دی چې په ځانګړي ډول د دې بدلولو او پیاوړتیا لپاره ډیزاین شوي. اوسنی جریان په دوه بڼو کې درک کیدی شي: لکه منفي چارج شوي الیکټرانونه، او د مثبت چارج شوي الیکټرانونو کمښتونه چې سوري بلل کیږي. دا چارجونه او سوري د کوانټم فزیک په اصطلاحاتو کې درک شوي دي. د ودانۍ مواد اکثرا یو کریسټال سیمی کنډکټر دی. د ټرانزیستور ټیکنالوژۍ په راڅرګندیدو سره د جامد حالت الیکټرانکس خپل ځان ته راغی. لومړی کاري ټرانزیسټور ، د جرمنیم پر بنسټ د ټکي تماس ټرانزیسټور ، په 1947 کې په بیل لابراتوارونو کې د جان بارډین او والټر هوسر بریټین لخوا اختراع شوی ، ورپسې په 1948 کې د دوه قطبي جنکشن ټرانزیسټور.
د جامد حالت لومړنی وسیله د "ګیټو ویسټر کشف کونکی" و چې لومړی یې په 1900 کې د راډیو اخیستونکو کې کارول شوی و. د ویسک په څیر تار د جامد کرسټال سره په اسانۍ سره په تماس کې ځای په ځای کیږي (لکه د جرمنیوم کرسټال) د تماس جنکشن اغیزې لخوا د راډیو سیګنال کشف کولو لپاره.