НАТОнун тарыхын кыскача баяндап бергиле
Context:Дюнкерк келишимине Франция менен Улуу Британия 1947-жылы 4-мартта, Экинчи дүйнөлүк согуштун аягында жана суук согуштун башталышында, Германия же Советтер Союзу тарабынан кол салуулар болгон учурда бири-бирине жардам берүү жана союздашуу келишими катары кол коюшкан. 1948-жылдын март айында Брюссель келишими менен бул альянс Бенилюкс өлкөлөрүн кошуп, Брюссель келишими уюмун түзүп, жалпысынан Батыш Биримдиги деп аталган. Түндүк Американы да камтыган кеңири аскердик альянс жөнүндө сүйлөшүүлөр ошол айда Кошмо Штаттарда да башталган, анда алардын Трумэн доктринасы боюнча тышкы саясаты эл аралык тилектештикти коммунисттик агрессия катары көргөн иш-аракеттерге, мисалы, 1948-жылдын февралындагы Чехословакиядагы мамлекеттик төңкөрүшкө каршы өнүктүрүлгөн. Бул сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында 1949-жылдын 4-апрелинде Батыш Биримдигинин мүчө-мамлекеттери, ошондой эле Америка Кошмо Штаттары, Канада, Португалия, Италия, Норвегия, Дания жана Исландия Түндүк Атлантика Келишимине кол коюшкан. Канадалык дипломат Лестер Б. Пирсон келишимдин негизги автору жана долбоорун түзгөн.  Катар-катар отургандар отурган узун төрт бурчтуу бөлмө, ар бир тарабында желектер илинип турат. Батыш Германия НАТОго 1955-жылы кошулган. Түндүк Атлантика Келишими негизинен Корея согушу башталганга чейин иштебей турган. 1951-жылы Европадагы союздаш державалардын жогорку штабы (SHAPE) түзүлгөн, ал Батыш Биримдигинин көптөгөн аскердик структураларын жана пландарын, анын ичинде жабдууларды стандартташтыруу жана чет өлкөлүк аскер күчтөрүн Европа өлкөлөрүнө жайгаштыруу боюнча келишимдерди кабыл алган. 1952-жылы НАТОнун башкы катчысы уюмдун башкы жарандык кызматкери болуп дайындалган. Ошол эле жылы НАТОнун биринчи ири деңиз машыгуусу, "Mainbrace" машыгуусу жана Греция менен Түркиянын уюмга кошулуусу болгон. Лондон жана Париж конференцияларынан кийин Батыш Германияга аскердик жактан кайра куралданганга уруксат берилди, анткени алар 1955-жылдын май айында НАТОго кошулушкан, бул өз кезегинде Советтер Союзунун үстөмдүгүндө болгон Варшава келишиминин түзүлүшүндө негизги фактор болгон.  1961-жылы Берлин дубалынын курулушу, 400,000 АКШ аскерлери Европага жайгаштырылганда, суук согуштун чокусу болгон. Европа мамлекеттери менен Америка Кошмо Штаттарынын ортосундагы мамилелердин бекемдигине күмөн саноолор улам көбөйүп, НАТОнун келечектеги советтик баскынчылыкка каршы коргонуусунун ишенимдүүлүгүнө күмөн саноолор менен бирге - Франциянын өз алдынча ядролук коркутуу күчүн өнүктүрүүгө жана Франциянын НАТОнун аскердик түзүмүнөн 1966-жылы чыгарылышына алып келген күмөн саноолор. 1982-жылы жаңы демократияга ээ болгон Испания да бул альянска кошулган.  1989-жылдагы Европадагы революциялар НАТОнун максаты, табияты, милдеттери жана континентке болгон көңүлүн стратегиялык жактан кайрадан баалоого алып келди. 1990-жылдын октябрь айында Чыгыш Германия Германия Федеративдик Республикасынын жана альянстын курамына кирген, ал эми 1990-жылдын ноябрь айында альянс Советтер Союзу менен Парижде Европадагы кадимки куралдуу күчтөр жөнүндө келишимге кол койгон. 1991-жылдын февралындагы Варшава келишиминин кыйрашынан жана декабрь айында Советтер Союзунун таркашынан кийин НАТОнун негизги каршылаштарын жок кылган соң, континенттеги аскердик кыскартууларды жүргүзүүнү буйруган. Бул Европадагы аскердик чыгымдарды жана техниканы кыскартуунун башталышы болгон. CFE келишимине кол койгондорго кийинки он алты жыл ичинде 52 миң даана кадимки курал-жарактарды алып салууга уруксат берилди жана НАТОнун европалык мүчөлөрүнүн аскердик чыгымдары 1990-жылдан 2015-жылга чейин 28 пайызга төмөндөдү. 1990-жылы Батыштын бир нече лидерлери Михаил Горбачевго НАТОнун чыгышка кеңейбей тургандыгы тууралуу кепилдик беришкен. Бирок ошол эле жылдын аягында Германияга карата түзүлгөн келишимде чыгышка карай кеңейтүү маселеси тууралуу эч нерсе айтылган эмес.  Көк айнек терезелери бар ийилген имараттын алдындагы чөп менен топурактагы дубалдын эки бийик бетон бөлүгү. 1989-жылы Берлин дубалынын кулашы НАТОнун Европадагы ролунда бурулуш болгон. Дубалдын бул бөлүгү азыр НАТОнун башкы кеңсесинин сыртында турат. 1990-жылдары уюм өзүнүн ишмердүүлүгүн мурда НАТОнун ишине кирбеген саясий жана гуманитардык кырдаалдарга жайылткан. Югославиянын бөлүнүшү учурунда уюм 1992-1995-жылдары Боснияда, кийинчерээк 1999-жылы Югославияда алгачкы аскердик интервенциясын жүргүзгөн. Бул чыр-чатактар суук согуштан кийинки аскердик реструктуризациянын негизин түзгөн. НАТОнун аскердик түзүмү кыскартылып, кайра уюштурулуп, Европадагы Союздук Команданын ыкчам реакциялык корпусу сыяктуу жаңы күчтөр түзүлгөн.  Саясий жактан алганда, уюм жаңы автономиялуу Борбордук жана Чыгыш Европа мамлекеттери менен жакшы мамилелерди түзүүнү көздөгөн, ал эми НАТО менен анын коңшулары ортосундагы регионалдык кызматташтык үчүн дипломатиялык форумдар салкын согуштан кийинки мезгилде түзүлгөн, анын ичинде Тынчтык үчүн өнөктөштүк жана 1994-жылы Жер Ортолук деңиз диалогу демилгеси, 1997-жылы Евро-Атлантикалык өнөктөштүк кеңеши жана 1998-жылы НАТО-Россия туруктуу биргелешкен кеңеши. 1999-жылы Вашингтондо өткөн саммитте Венгрия, Польша жана Чехия НАТОго расмий түрдө кошулуп, уюм ошондой эле мүчөлүк үчүн жаңы көрсөтмөлөрдү жекелештирилген "мүчөлүк иш-аракеттер пландары" менен чыгарды. Бул пландар кийинчерээк жаңы альянс мүчөлөрүнүн кошулуусун жөнгө салган. 2007-жылы Франциянын президенти Николя Саркозинин шайланышы Франциянын аскердик позициясынын олуттуу реформасына алып келди, анын туу чокусу 2009-жылдын 4-апрелинде толук мүчөлүккө кайтып келүү менен аяктады, анын ичинде Франция НАТОнун аскердик командалык структурасына кошулуп, өз алдынча өзөктүк коркутууну сактап калган.  Түндүк Атлантикалык келишимдин 5-беренесине ылайык, мүчө мамлекеттер куралдуу кол салууларга дуушар болгон ар бир мүчө мамлекетке жардам көрсөтүүгө милдеттүү. 11-сентябрдагы кол салуулардан кийин биринчи жана жалгыз жолу колдонулган, андан кийин НАТОнун жетекчилиги астында ISAF аскерлери Ооганстанга жөнөтүлгөн. Андан бери уюм кошумча ролдорду аткарып келет, анын ичинде Иракка машыктыруучуларды жөнөтүү, пираттыкка каршы операцияларга көмөктөшүү жана 2011-жылы БУУнун Коопсуздук Кеңешинин 1973-резолюциясына ылайык Ливиянын үстүнөн учууга тыюу салынган аймакты күчөтүү.  Орусиянын Крымды аннексиялашы НАТОнун бардык мүчөлөрүнүн катуу айыптоосуна алып келди жана НАТОнун мүчөлөрүнүн ортосундагы консультацияларга чакырган 4-статьянын колдонулушунун жети учурларынын бири болду. Буга чейин Ирак согушу жана Сириядагы жарандык согуш учурунда. 2014-жылы Уэльстеги саммитте НАТОго мүчө мамлекеттердин лидерлери биринчи жолу 2024-жылга чейин коргонууга ички дүң продуктунун жок дегенде эки пайызын жумшоого милдеттенме алышкан. 2016-жылы Варшавадагы саммитте НАТО өлкөлөрү НАТОнун күчөтүлгөн алдыңкы катышуусун түзүү жөнүндө макулдашышкан, ал Эстонияда, Латвияда, Литвада жана Польшада төрт көп улуттуу батальон өлчөмүндөгү согуштук топторду жайгаштырган. 2022-жылы Орусиянын Украинага кол салуусу алдында жана учурунда, НАТОнун бир нече өлкөлөрү альянстын чыгыш капталын чыңдоо үчүн кургактык аскерлерин, аскер кемелерин жана истребителдерин жөнөтүшкөн жана бир нече өлкөлөр кайрадан 4-беренени колдонушкан. 2022-жылдын март айында НАТОнун лидерлери Брюсселде жети өлкөнүн тобунун жана Европа Биримдигинин лидерлери катышкан өзгөчө саммитке чогулушту. НАТОго мүчө мамлекеттер Болгария, Венгрия, Румыния жана Словакияда кошумча төрт согуштук топ түзүүгө макул болушту жана НАТОнун тарыхында биринчи жолу НАТОнун Жооп берүүчү Күчтөрүнүн элементтери иштей баштады.  2022-жылдын июнь айына карата НАТО орус агрессиясын токтотуу үчүн 2500 чакырымдык чыгыш капталына 40 000 аскер жайгаштырган. Бул сандын жарымынан көбү Болгария, Румыния, Венгрия, Словакия жана Польшада жайгаштырылган. Болгариянын аба күчтөрүн толуктоо үчүн Испания Eurofighter Typhoons учактарын, Нидерланд сегиз F-35 чабуул учактарын жөнөттү, ошондой эле жакында Франция менен АКШнын кошумча чабуул учактары келет.  НАТОго мүчө мамлекеттердин баары колдоо көрсөтөт.
Түндүк Атлантика Келишими Уюму (НАТО, French: Organisation du traité de l'Atlantique nord), же Түндүк Атлантика Альянсы, Атлантика Альянсы, Батыш Альянсы, аскердик альянс болуп саналат. Ал 1949-жылы Түндүк Атлантика келишиминин негизинде түзүлгөн жана 1949-жылдын 4-апрелинде АКШнын Вашингтон шаарында кол коюлган. 1949-жылы анын мүчөлөрү болуп Америка Кошмо Штаттары, Бельгия, Нидерланд, Люксембург, Франция, Бириккен Королдук, Канада, Португалия, Италия, Норвегия, Дания жана Исландия болгон. 1952-жылдын 18-февралында Греция менен Түркия да кошулат.  Батыш Германия 1955-жылдын 9-майында уюмга кошулганда, Норвегиянын ошол кездеги тышкы иштер министри Халвард Ланге аны "биздин континенттин тарыхындагы чечүүчү бурулуш" деп мүнөздөгөн. Натыйжада 1955-жылдын 14-майында Советтер Союзу жана анын сателлит мамлекеттери тарабынан НАТОго жооп катары кол коюлган Варшава келишими түзүлгөн.  1999-жылы муздак согуш аяктагандан кийин мурдагы коммунисттик үч өлкө: Венгрия, Чех Республикасы жана Польша НАТОго кошулган. 2004-жылдын 29-мартында НАТОго дагы жети өлкө - Эстония, Латвия жана Литва, ошондой эле Словения, Словакия, Болгария жана Румыния кошулган.  Хорватия жана Албания НАТОго мүчөлүккө чакырууну 2008-жылдын 3-апрелинде алышкан. Македония Республикасы гана шарттуу чакыруу алган, анткени Греция менен анын аты талашка байланыштуу Греция вето койгон.  Черногория 2017-жылдын 5-июнунда кошулган. Талаш-тартышты токтотуу үчүн атын өзгөртүп, Түндүк Македония 2020-жылдын 27-мартында НАТОго кошулуп, анын 30-мүчөсү болду. Ирландия НАТОго 2020-жылдын 8-сентябрында байкоочу катары расмий түрдө кошулган.  2023-жылдын апрелинде Финляндия НАТОго 2022-жылы Орусиянын Украинага кол салуусунан кийин кошулуу аракеттеринен кийин кошулган.