مێژووی ناتۆ کورت بکەرەوە
Context:پەیماننامەی دانکیرک لەلایەن فەڕەنسا و بەریتانیاوە لە ٤ی ئازاری ١٩٤٧ واژۆ کرا، لە ماوەی دوای جەنگی جیهانی دووەم و سەرەتای جەنگی سارد، وەک پەیماننامەی هاوپەیمانی و هاوکاریی هاوبەش لە ئەگەری ئەگەری هێرشی ئەڵمانیا یان یەکێتی سۆڤیەت. لە مارسی ١٩٤٨دا، ئەم هاوپەیمانییە لە پەیمانی برۆکسلدا فراوانکرا بۆ ئەوەی وڵاتانی بنێلکس لەخۆبگرێت، کە ڕێکخراوی پەیمانی برۆکسل پێکدەهێنن، کە بە گشتی ناسراوە بە یەکێتی ڕۆژئاوا. وتووێژەکان بۆ هاوپەیمانێتییەکی سەربازی فراوانتر، کە دەتوانێت ئەمریکای باکووریش لەخۆبگرێت، هەر لەو مانگەدا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەستیپێکرد، کە سیاسەتی دەرەوەیان لەژێر فێرکاری تروماندا هاندانی یەکگرتوویی نێودەوڵەتی دەکرد دژی ئەو کارانەی بە دەستدرێژی کۆمۆنیستییان دەزانی، وەک کودەتای شوباتی ١٩٤٨ لە چیکۆسلۆڤاکیا. ئەم وتووێژانە بووە هۆی واژۆکردنی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی لە ٤ی نیسانی ١٩٤٩ لەلایەن وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ڕۆژئاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، پورتوگال، ئیتالیا، نەرویج، دانمارک و ئایسلەندا. دیپلۆماتی کەنەدی لێستەر بی پیرسۆن نووسەرێکی سەرەکی و داڕێژەری پەیماننامەکە بوو.  ژوورێکی درێژ و چوارگۆشە لەگەڵ چەند ڕیزێکی دانیشتوو لە هەر لایەک و ئاڵای هەڵواسراو لە کۆتایی. ئەڵمانیای ڕۆژئاوا لە ساڵی ١٩٥٥ پەیوەندی بە ناتۆوە کرد، کە بووە هۆی دروستبوونی پەیمانی وارشۆ لە ماوەی جەنگی سارددا. پەیماننامەی باکووری ئەتڵەسی تاڕادەیەکی زۆر خەوتبوو تا جەنگی کۆریا دامەزراندنی ناتۆی دەستپێکرد بۆ جێبەجێکردنی بە پێکهاتەیەکی سەربازیی یەکخراو. ئەمە پێکھێنانی سەرکردایەتی باڵای هێزە ھاوپەیمانەکانی ئەوروپا (SHAPE) لە ساڵی ١٩٥١ دەگرێتەوە، کە زۆرێک لە پێکھاتە و پلانی سەربازیی یەکێتی ڕۆژئاوای گرتەوە، لەوانە ڕێککەوتنەکانی لەسەر ستانداردکردنی کەلوپەل و ڕێککەوتنەکانی لەسەر جێگیرکردنی ھێزە سەربازییە بیانییەکان لە وڵاتانی ئەوروپادا. لە ساڵی ١٩٥٢ پۆستی سکرتێری گشتی ناتۆ دامەزرا وەک سەرۆکی مەدەنی ڕێکخراوەکە. لەو ساڵەدا یەکەمین مانۆڕی گەورەی دەریایی ناتۆ ئەنجامدرا، مانۆڕی مینبرەیس و پەیوەندی یۆنان و تورکیا بە ڕێکخراوەکەوە. لەدوای کۆنگرەکانی لەندەن و پاریس، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا ڕێگەی پێدرا کە چەکداری بکاتەوە، کاتێک لە مانگی ئایاری ١٩٥٥ دا بەشداری لە ناتۆ کرد، کە ئەمەش هۆکارێکی سەرەکی بوو لە دروستکردنی پەیمانی وارشۆ بە دەسەڵاتی سۆڤیەت، کە دوو لایەنی دژبەری جەنگی سارد دیاریکرد.  دروستکردنی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٦١دا بەرزترین ئاستی گرژییەکانی جەنگی سارد بوو، کاتێک ٤٠٠ هەزار سەربازی ئەمریکی لە ئەوروپا جێگیربوون. گومانەکان لەسەر بەهێزی پەیوەندییەکانی نێوان دەوڵەتانی ئەوروپی و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەڵدەوەشێنران و هەڵدەوەشێنران، لەگەڵ گومانەکان لەسەر متمانەی بەرگریی ناتۆ لەدژی هێرشێکی سوڤیەتیی چاوەڕوانکراو - گومانەکان کە بوونە هۆی پەرەپێدانی بەرگریی ئەتۆمی سەربەخۆی فەرەنسا و کشانەوەی فەرەنسا لە پێکهاتەی سەربازی ناتۆ لە ساڵی ١٩٦٦. لە ١٩٨٢ دا ئیسپانیای تازە دیموکراتیک چووە ناو ئەو هاوپەیمانێتییەوە.  شۆڕشەکانی ١٩٨٩ لە ئەورووپا بوونە هۆی دووبارە هەڵسەنگاندنی ستراتیژی بۆ مەبەست و سروشت و ئەرکەکانی ناتۆ و تەرکیزی لەسەر کیشوەرەکە. لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٠، ئەڵمانیای خۆرهەڵات بوو بە بەشێک لە کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا و هاوپەیمانێتییەکە، لە تشرینی دووەمی ١٩٩٠، هاوپەیمانێتییەکە پەیماننامەی لەسەر هێزە چەکدارە باوەکان لە ئەوروپا (CFE) لە پاریس لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت واژۆ کرد. ئەم پەیماننامەیە کەمکردنەوەی سەربازی دیاریکراوی لە سەرانسەری کیشوەرەکە دەستنیشانکرد، کە بەردەوام بوو لە دوای ڕووخانی پەیماننامەی وارشۆ لە شوباتی ١٩٩١ و هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە کانوونی یەکەمی ١٩٩١، کە نەیارانی سەرەکیی ناتۆی لە ناوبرد. ئەمە بوو سەرەتای کەمکردنەوەی خەرجی سەربازی و کەلوپەلی سەربازی لە ئەوروپا. پەیماننامەی CFE ڕێگە بە واژۆکەرانی دا کە ٥٢،٠٠٠ پارچە چەکی باو لە شازدە ساڵی داهاتوودا لابەرن، و ڕێگە بە خەرجی سەربازی ئەندامانی ئەوروپی ناتۆ دا کە لە ساڵی ١٩٩٠ بۆ ٢٠١٥ بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم ببێتەوە. لە ساڵی ١٩٩٠دا دڵنیایی لە لایەن چەند سەرکردەیەکی ڕۆژئاواییەوە درا بە میخائیل گۆرباچۆڤ کە ناتۆ فراوانتر نابێت بۆ ڕۆژهەڵات، وەک لە یاداشتەکانی گفتوگۆی تایبەتدا دەرکەوت. لەگەڵ ئەوەشدا، دەقی کۆتایی پەیماننامەی ڕێککەوتنی کۆتایی سەبارەت بە ئەڵمانیا، کە دواتر لە هەمان ساڵدا واژۆ کرا، هیچ ئاماژەیەک بە پرسی فراوانبوون بەرەو ڕۆژهەڵات نەدا.  دوو بەشی کۆنکرێتی بەرز لە دیوارێک لە چیمەنێک لە بەردەم بینایەکی چەماوەیی بە پەنجەرەی شین. روخانی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٨٩دا خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە ڕۆڵی ناتۆدا لە ئەوروپا، و ئەم بەشە لە دیوارەکە ئێستا لە دەرەوەی بارەگای ناتۆ نمایش کراوە. لە ساڵانی ١٩٩٠دا، ڕێکخراوەکە چالاکییەکانی فراوان کرد بۆ بارودۆخی سیاسی و مرۆیی کە پێشتر نیگەرانی ناتۆ نەبووە. لە کاتی جیابوونەوەی یۆگسلاڤیا، ڕێکخراوەکە یەکەم دەستێوەردانی سەربازیی خۆی لە بۆسنیا لە ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٥ و دواتر یۆگسلاڤیا لە ساڵی ١٩٩٩ ئەنجامدا. ئەم ململانێیانە هاندەر بوون بۆ ڕێکخستنەوەی سەربازی دوای جەنگی سارد. پێکهاتەی سەربازیی ناتۆ کەمکرایەوە و ڕێکخرا، لەگەڵ هێزە نوێیەکان وەک فەرماندەیی سەرکردایەتیی هاوپەیمانان لە ئەوروپا کۆپی کاردانەوەی خێرا دامەزرا.  لەڕووی سیاسییەوە، ڕێکخراوەکە هەوڵی دا پەیوەندییەکی باشتر لەگەڵ دەوڵەتانی تازە سەربەخۆیی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا دروست بکات، هەروەها کۆڕو کۆڕبەندیی دیپلۆماسی بۆ هاوکاریی ناوچەیی لەنێوان ناتۆ و دراوسێکانی لە ماوەی دوای جەنگی سارددا دامەزرا، لەوانە هاوبەشیی بۆ ئاشتی و دەستپێشخەریی دیالۆگی دەریای ناوەڕاست لە ساڵی ١٩٩٤، ئەنجومەنی هاوبەشیی ئەورۆ ئەتڵەسی لە ساڵی ١٩٩٧، و ئەنجومەنی هەمیشەیی هاوبەشی ناتۆ- ڕوسیا لە ساڵی ١٩٩٨. لە لوتکەی واشنتۆنی ١٩٩٩دا، هەنگاریا، پۆڵەندا، و کۆماری چیکی بە فەرمی چوونە ناو ناتۆ، هەروەها ڕێکخراوەکە ڕێنمایی نوێی بۆ ئەندامێتی دەرکرد بە "پلانی کاری ئەندامێتی" تاکەکەسی. ئەم پلانانە حوکمی زیادکردنی دوایین ئەندامانی هاوپەیمانێتی نوێ بوون. ھەڵبژاردنی سەرۆکی فەرەنسا نیکۆلا سارکۆزی لە ساڵی ٢٠٠٧دا بووە ھۆی چاکسازییەکی گەورە لە پێگەی سەربازی فەرەنسا، کە گەیشتە لوتکە بە گەڕانەوەی بۆ ئەندامێتی تەواو لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٩، کە ھەروەھا بەشداریکردنی فەرەنسا لە پێکھاتەی فەرماندەیی سەربازیی ناتۆدا، لە کاتێکدا پارێزگاری لە ھێزێکی ئەتۆمی سەربەخۆ دەکات.  ماددەی ٥ی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی، کە داوا لە وڵاتانی ئەندام دەکات کە بچنە یارمەتی هەر وڵاتێکی ئەندام کە ڕووبەڕووی هێرشێکی چەکداری ببێتەوە، بۆ یەکەم جار و تەنها جار دوای هێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر، کە دوای ئەوە سەربازەکان لە ژێر سەرپەرشتی هێزەکانی ئاساف بە سەرپەرشتی ناتۆدا ڕەوانەی ئەفغانستان کران، بەکارهێنرا. ڕێکخراوەکە لەو کاتەوە کۆمەڵێک ڕۆڵی دیکەی هەبووە، لەوانە ناردنی ڕاهێنەر بۆ عێراق، یارمەتیدانی ئۆپەراسیۆنەکانی دژە دزەکاری، و لە ساڵی ٢٠١١دا سەپاندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین بەسەر لیبیا بەگوێرەی بڕیارنامەی ١٩٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.  داگیرکردنی کریمیا لە لایەن روسیاوە بووە هۆی ئیدانەی توندی هەموو ئەندامانی ناتۆ، و یەکێک بوو لە حەوت جار کە ماددەی ٤ کە داوای ڕاوێژکاری لە نێوان ئەندامانی ناتۆ دەکات، بەکارهێنراوە. جارانی پێشوو لە کاتی جەنگی عێراق و جەنگی ناوخۆی سوریادا. لە لوتکەی ویڵزی ٢٠١٤دا، سەرکردەکانی وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ بۆ یەکەمجار بە فەرمی پابەندبوون بە خەرجکردنی بەرامبەر بە لانیکەم دوو لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتیی خۆیان بۆ بەرگری تا ساڵی ٢٠٢٤، کە پێشتر تەنها ڕێنماییەکی نافەرمی بوو. لە لوتکەی وارشۆ لە ساڵی ٢٠١٦، وڵاتانی ناتۆ ڕێکەوتن لەسەر دروستکردنی ئامادەبوونی پێشەوەی بەهێزکراوی ناتۆ، کە چوار گرووپی شەڕی زۆر نەتەوەیی لە ئیستۆنیا، لاتڤییا، لیتوانیا و پۆڵەندا بڵاوکردەوە. پێش و لە کاتی ھێرشی ڕووسیای ٢٠٢٢ بۆ ئۆکرانیا، چەند وڵاتێکی ناتۆ ھێزەکانی سەر زەوی و کەشتی جەنگی و فڕۆکەی جەنگییان نارد بۆ بەهێزکردنی باڵی ڕۆژهەڵاتی ھاوپەیمانێتیەکە، و چەندین وڵات جارێکی تر ماددەی ٤یان ھێنا. لە ئازاری 2022دا، سەرکردەکانی ناتۆ لە برۆکسل کۆبوونەوە بۆ لوتکەیەکی نائاسایی کە سەرکردەکانی گروپی حەوت و یەکێتی ئەورووپاش تێیدا بەشداربوون. وڵاتانی ئەندامی ناتۆ ڕێکەوتن لەسەر دامەزراندنی چوار گرووپی شەڕی دیکە لە بولگاریا، هەنگاریا، ڕۆمانیا، و سلۆڤاکیا، و بەشەکانی هێزی وەڵامدانەوەی ناتۆ بۆ یەکەمجار لە مێژووی ناتۆدا چالاک کران.  لە حوزەیرانی ٢٠٢٢، ناتۆ ٤٠ ھەزار سەربازی لە درێژایی ٢٥٠٠ کیلۆمەتری درێژ (١٥٥٠ میل) فلانکی خۆرهەڵاتی بڵاوکردەوە بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی ڕوسیا. زیاتر لە نیوەی ئەم ژمارەیە لە بولگاریا، ڕۆمانیا، هەنگاریا، سلۆڤاکیا، و پۆڵەندا جێگیرکراون، کە ئەم پێنج وڵاتە هێزێکی بەرچاویان کۆکردۆتەوە کە پێشتر ئەندامی ناتۆ بوون بە 259,000 سەرباز. بۆ زیادکردنی هێزی ئاسمانی بولگاریا، ئیسپانیا فڕۆکەی Eurofighter Typhoon ی نارد، هۆڵەندا هەشت فڕۆکەی هێرشی F-35 ی نارد، و فڕۆکەی هێرشی دیکەی فەرەنسی و ئەمریکیش بەم زووانە دەگات.  ناتۆ پشتیوانی گشتی لە وڵاتانی ئەندامیدا هەیە.
ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ، فەڕەنسی: Organisation du traité de l'Atlantique nord) ، یان ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی، ھاوپەیمانی ئەتڵەسی، ھاوپەیمانی ڕۆژئاوایی، ھاوپەیمانییەکی سەربازییە. لە لایەن پەیمانی باکووری ئەتڵەسیەوە لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزرا و لە واشنتن، دی سی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ٤ی نیسانی ١٩٤٩ واژۆ کرا. ئەندامەکانی لە ساڵی ١٩٤٩ بریتی بوون لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەلجیکا، هۆڵەندا، لوکسەمبورگ، فەڕەنسا، بەریتانیا، کەنەدا، پۆرتوگال، ئیتالیا، نەرویج، دانمارک و ئایسلەندا. لە ١٨ی شوباتی ١٩٥٢، یۆنان و تورکیاش بەشدارییان کرد.  کاتێک ئەڵمانیای ڕۆژئاوا لە ٩ی ئایاری ١٩٥٥ پەیوەندی بە ڕێکخراوەکەوە کرد، بە " خاڵێکی وەرچەرخەری یەکلاکەرەوە لە مێژووی کیشوەرەکەمان" وەسف کرا لەلایەن هالڤارد لانگ، وەزیری دەرەوەی نەرویج لەو کاتەدا. ئەنجامەکەی پەیمانی وارشۆ بوو، کە لە ١٤ی ئایاری ١٩٥٥ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت و دەوڵەتانی سەتەلایتەوە واژۆ کرا وەک وەڵامێک بۆ ناتۆ.  دوای جەنگی سارد لە ساڵی ١٩٩٩ سێ وڵاتی کۆمۆنیستی پێشوو، هەنگاریا، کۆماری چیکی و پۆڵەندا چوونە ناو ناتۆ. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٤ حەوت وڵاتی تری باکووری ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا چوونە ناو ناتۆ: ئیستۆنیا، لاتڤییا و لیتوانیا و هەروەها سلۆڤێنیا، سلۆڤاکیا، بولگاریا و ڕۆمانیا.  کرۆاتیا و ئەلبانیا لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٨ دا بانگهێشتی ئەندامێتی لە ناتۆیان وەرگرت. کۆماری مەکدۆنیا تاکە بانگهێشتی مەرجدار وەرگرت چونکە لەلایەن یۆنانەوە ڤیتۆی لەسەر کرابوو بەهۆی ناکۆکی ناوەکەی لەگەڵ یۆنان.  مۆنتینیگرۆ لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧ بەشداری کرد. دوای گۆڕینی ناوی بۆ کۆتایی هێنان بە ناکۆکییەکە، باکوری مەکدۆنیا لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٢٠ پەیوەندی بە ناتۆوە کرد و بوو بە ٣٠ەمین ئەندامی. ئیرلەندا بە فەرمی لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ وەک چاودێرێک چووە ناو ناتۆوە.  لە نیسانی ٢٠٢٣، فینلاند چووە ناو ناتۆ، دوای هەوڵەکان بۆ بەشداریکردن لە ساڵی ٢٠٢٢ لە هێرشی ڕوسیا بۆ ئۆکرانیا.