ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ဆိုင်ရာ မူဝါဒများက လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွက် အကျိုးရှိသည်၊ မရှိသည်ကို ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်ရေးပါ။
COVID-19 ကပ်ရောဂါဖြစ်ပွားပြီး နှစ်နှစ်နီးပါးအကြာတွင် နောက်တစ်ကြိမ်ထပ်မံ Lockdown ချလိုက်ပြီးနောက် နယ်သာလန်နိုင်ငံတစ်ဝှမ်းရှိ လူအများအပြားသည် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ စိတ်မသက်မသာဖြစ်ကာ ငြီးငွေ့နေကြသည်။ Rijksoverheid ၏ အဆိုအရ နယ်သာလန်တွင် ဇန်နဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် စံချိန်တင်ဖြစ်ပွားမှု ၇၄၀၀၀ ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်နှင့် ဆက်စပ်သော ICU ဝင်ရောက်မှု သို့မဟုတ် သေဆုံးမှု ၁၀ ခုသာ ရှိခဲ့သည် (Infections- Confirmed Cases, 2022) ။ ဤသည်မှာ အစိုးရသည် ဤအစီအစဉ်များကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်သင့်သည်ဖြစ်စေ၊ မဆောင်ရွက်သင့်သည်ဖြစ်စေ၊ အဖြေတစ်ခု ဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက် ဗိုင်းရပ်စ်နှင့် ၎င်းပျံ့နှံ့ပုံကို နားလည်ရန်နှင့် နိုင်ငံရေး၊ ကျင့်ဝတ်၊ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး ရှုထောင့်မှ ဆွေးနွေးမှုကို စဉ်းစားရန် လိုအပ်သည်။ COVID-19 ရောဂါကို ဖြစ်စေသော SARS-CoV-2 ၏ ပထမဆုံး အစီရင်ခံမှုသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ("Coronavirus ရောဂါ၊ ၂၀၂၂") က ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု၏ ကွင်းဆက်တုံ့ပြန်မှုကို အစပြုခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်တွင်းမှာ ကပ်ရောဂါတစ်ခုအဖြစ် စတင်ခဲ့တဲ့ ဒီရောဂါဟာ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတိုင်းကို လအနည်းငယ်အတွင်းမှာ ရောက်ရှိသွားခဲ့တယ်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၂၀ အတွင်း SARS ကဲ့သို့သော COVID-19 နှင့် ဆက်စပ်သော ဗိုင်းရပ်စ်များကြောင့် နိုင်ငံများစွာ ထိခိုက်ခဲ့ရသည်။ အရင်အတွေ့အကြုံကြောင့် သင့်လျော်တဲ့ အရေးယူမှုတွေကို ချက်ချင်းလုပ်ခဲ့တယ်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ တရုတ်နိုင်ငံသည် လူဦးရေ ၁.၅ ဘီလီယံနီးပါးရှိသော်လည်း ကပ်ရောဂါစကတည်းက ရောဂါဖြစ်ပွားသူ ၁၁၀,၀၀၀ ထက်မပိုခဲ့ပါ။ (Worldometer, 2022) ဒါပေမဲ့ တူရကီလို နိုင်ငံရေး တည်ငြိမ်မှု ပိုနည်းတဲ့ နိုင်ငံက ပြင်ဆင်မှု ပိုနည်းပြီး လူဦးရေ ၈၅ သန်းရှိတာတောင် ရောဂါဖြစ်မှု ၁၂ သန်း ခံစားရတယ်။ ဗိုင်းရပ်စ်ဟာ လေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်မှုကြောင့် လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့ပါတယ်။ ရောဂါကူးစက်ခံထားရသူ တစ်ဦးအနီးတွင် ရှိနေပါက ကူးစက်ခံထားရသူ၏ အသက်ရှူထုတ်မှုသည် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကို သယ်ဆောင်နိုင်ပြီး ကျန်းမာသော လူများက ရှူသွင်းနိုင်သည်။ နှာခေါင်းစည်း တပ်ဆင်ခြင်းနှင့် အကွာအဝေးကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ရောဂါကူးစက်ခံရသူများသည် ကျန်းမာသော လူများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ဗိုင်းရပ်စ်အမှုန်များ ပျံ့နှံ့ခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးပါသည်။ သို့သော်လည်း အရေးယူဆောင်ရွက်ချက်များ မဆောင်ရွက်ခဲ့သော နိုင်ငံများတွင် အလွန်အကျွံ သေဆုံးမှုသည် ကြီးမားစွာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ Omicron မျိုးကွဲအသစ်သည် ၎င်း၏ ဗီဇပြောင်းမှု ၃၀ ကြောင့် မူလမျိုးကွဲထက် အနည်းဆုံး အဆ ၂၀ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ပျံ့နှံ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည် (Grossman and Stahel, 2022) ။ ကံကောင်းစွာဖြင့် ၎င်းသည် အဆုတ်တစ်သျှူးကို အစောပိုင်းအဆင့်များတွင် တိုက်ခိုက်ခြင်းမရှိသောကြောင့် သေဆုံးမှုလည်း နည်းပါးသည်။ (Zimmer and Ghorayshi, 2021) ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ကန့်သတ်ချက်များကို လူ့ကျင့်ဝတ် ရှုထောင့်မှလည်း ဆန်းစစ်နိုင်ပါသည်- ဒီလိုလုပ်ခြင်းဖြင့် အသက်အန္တရာယ် ပိုများလာနိုင်သော်လည်း ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ကန့်သတ်ချက်များကို လျှော့ချသင့်ပါသလား။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် သေဆုံးမှုနှုန်းသည် ၀.၅၁% ရှိသည်။ ဒါက တုပ်ကွေးလို အခြား အသက်ရှူလမ်းကြောင်း ဗိုင်းရပ်စ်တွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ရင် အတော်မြင့်မားပါတယ်၊ ဒါက သေပျောက်မှုနှုန်း ၀.၀၁% ရှိတယ်။ COVID-19 သည် ဆီးချို၊ အဝလွန်ခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါများကဲ့သို့သော အခြေခံကျန်းမာရေးအခြေအနေများရှိသူများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သော အုပ်စုများကို အချိုးမကျစွာ ထိခိုက်စေသည်။ အသက်ကြီးလာတာနဲ့အမျှ ကိုယ်ခံစွမ်းအားစနစ်ကျဆင်းလာတာကြောင့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေတွေ ပိုမိုများပြားလာတာကြောင့် အသက်ကြီးသူတွေမှာ ပိုမိုပြင်းထန်တဲ့ရောဂါဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်သည် အဆုတ်အပါအဝင် အထက်ပိုင်း အသက်ရှူလမ်းကြောင်းများကို ကူးစက်သည်။ ဆဲလ်တွေထဲကို ဝင်ရောက်ပြီး သူတို့ကို ဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ မိတ္တူတွေ ဖန်တီးဖို့ အမိန့်ပေးပါတယ်။ နောက်တော့ ဆဲလ်က ပွင့်ထွက်ပြီး ဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ ကော်ပီအသစ်တွေကို အခြားဆဲလ်တွေဆီ ပို့ပေးပါတယ်။ နောက်ဆုံးတွင် ထိရောက်သော ကိုယ်ခံအားတုံ့ပြန်မှုမရှိပါက လူနာသည် အဆုတ်ပျက်စီးမှုကြောင့် သေဆုံးသွားမည်ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် Omicron မျိုးကွဲမတိုင်မီ COVID-19 မျိုးကွဲများတွင် သေဆုံးသွားမည်ဖြစ်သည်။ ပိတ်ဆို့မှုအတွင်း လူသားအနီးကပ်ထိတွေ့မှု အနည်းဆုံးရှိပြီး ဗိုင်းရပ်စ်ပျံ့နှံ့မှုကို နှေးစေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးကို တားဆီးတာဟာ ၎င်းကိုယ်ပိုင် ဆိုးရွားတဲ့ အကျိုးဆက်တွေရှိပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ပိတ်ပင်မှုအတွင်း ကလေး ၂.၅ သန်းကျော်သည် သင်ယူမှုနောက်ကျကျန်ရစ်နိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိခဲ့သည် (<unk>Jongeren<unk> 2021') ("Education and COVID-19", 2022) ။ ထို့အပြင် OSF Healthcare ၏ အဆိုအရ၊ "မိန်းကလေးငယ်များအကြား မိမိကိုယ်ကို သတ်သေရန် ကြိုးပမ်းမှုရှိသည်ဟု သံသယရှိသည့်အတွက် အရေးပေါ်ဌာနသို့ အပတ်စဉ် ပျမ်းမျှ သွားရောက်မှုသည် ယခင်နှစ်က အလားတူ ကာလနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၅၀% ကျော် တိုးလာခဲ့သည်" (OSF Health Care, 2021) ။ ဒီလိုနဲ့ ပိုများတဲ့ အသက်တွေ စွန့်စားနေပေမဲ့ ဘေးမကင်းတဲ့ အုပ်စုထဲက လူတွေအတွက် အပို အစီအမံတွေချမှတ်ခြင်းအားဖြင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ဘေးကင်းစွာ ပြန်ဖွင့်နိုင်ပြီး လူငယ်တွေကြားမှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတ်သေတာနဲ့ သင်ယူမှု ချို့ယွင်းတာကို တားဆီးနိုင်ပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ကာကွယ်ဆေးတွေက တစ်ရှူးတွေကို အဓိက ထိခိုက်မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကနေ ကာကွယ်ပေးပါတယ်။ လူမှုရေးရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်သည် "ကွဲပြားခြားနားသော ပြဿနာ" တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီး လူအချို့ကို ကာကွယ်ဆေး မထိုးရန် တွန်းအားပေးနေသည်။ နိုင်ငံသားအများအပြားသည် အကျိုးဆက်များကို အမှန်တကယ် နားမလည်ဘဲ ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်းမှ ရှောင်ရှားနေကြသည်။ ကာကွယ်ဆေး နှစ်မျိုးရှိပါတယ်- mRNA နဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကူးစက်တဲ့ ကာကွယ်ဆေးပါ။ mRNA COVID-19 ကာကွယ်ဆေးသည် အများပြည်သူတွင် အသုံးပြုသော ပထမဆုံး mRNA ကာကွယ်ဆေးဖြစ်သည်။ mRNA ကာကွယ်ဆေးများတွင် RNA ကို ဆဲလ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ရန် ကူညီသည့် lipid အတွင်းတွင် RNA ရှိသည်။ ရိုင်ဘိုဇုန်းများသည် RNA ကို ဖတ်ရှုပြီး SARS-CoV-2 ကဲ့သို့ပင် ဆဲလ်များကို ပိုက်ပရိုတင်းများ ထုတ်လုပ်ရန် ညွှန်ကြားသည်။ ခန္ဓာကိုယ်သည် Corona spike ပရိုတိန်းများသည် ကျူးကျော်သူများဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြုပြီး ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးရန် ပဋိပစ္စည်းများကို ဖန်တီးသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေနဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကူးစက်တဲ့ ကာကွယ်ဆေးတွေက တူညီတဲ့ ဆူးချွန် ပရိုတိန်း DNA နဲ့အတူ ဘေးကင်းတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှုကို ထည့်သွင်းပေးတယ်။ ဒါကို တိုက်ခိုက်ပြီး မှတ်မိစေဖို့ ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို အစပျိုးပေးတာပါ။ ကာကွယ်ဆေးအမျိုးအစား နှစ်မျိုးစလုံးအတွက်၊ မှတ်ဉာဏ် B ဆဲလ်တွေဟာ အနာဂတ်မှာ လူတစ်ဦးဟာ ဗိုင်းရပ်စ်အစစ်နဲ့ ထိတွေ့မှုခံရနိုင်ရင် ပဋိပစ္စည်းတွေ ထုတ်လုပ်ပေးနေဦးမှာပါ။ ဒေါက်တာ Stahel ၏အဆိုအရ Omicron သည်ပြောင်းလဲသွားပြီး ၎င်းကိုအသိအမှတ်ပြုသောကာကွယ်ဆေးမှ ပဋိပစ္စည်းများအရ ပိုမိုနီးစပ်မှုနည်းပါးသွားသည်၊ ထို့ကြောင့် အဖြေမှာ အားဖြည့်ဆေးထိုးခြင်းဖြစ်သည်၊ အကြောင်းမှာ သင့်တွင် အံဝင်ခွင်ကျမှုမရှိသော်လည်း ကိုယ်ခံအားတုံ့ပြန်မှုပမာဏဖြင့် ဗိုင်းရပ်စ်ကို လွှမ်းမိုးသွားမည်ဖြစ်သည် (Grossman and Stahel, 2022) ။ ထို့ကြောင့် မူလကာကွယ်ဆေးပမာဏနှင့် လတ်တလောတွင် ထပ်ဆောင်းထိုးနှံမှုသည် ရောဂါကူးစက်မှုကို ကာကွယ်ရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍက ပါဝင်ပြီး ပို၍အရေးကြီးသည်မှာ ပြင်းထန်သော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှင့် သေဆုံးမှုအန္တရာယ်ကို လျှော့ချပေးခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း သုတေသနအသစ်များအရ ထိရောက်သော ကိုယ်ခံအားသည် ခြောက်လအတွင်း ပျောက်ကွယ်သွားနိုင်သဖြင့် တုပ်ကွေးရောဂါနှင့် ဆင်တူသော နှစ်စဉ်ကာကွယ်ဆေးထိုးပေးရန် လိုအပ်လာသည် (Doucleff) ။ ၁၈ နှစ်အထက် လူဦးရေ၏ ၁၃.၆% သည် ကာကွယ်ဆေးထိုးရန် ငြင်းဆန်ကြပြီး အဓိကအားဖြင့် အစိုးရအပေါ် မယုံကြည်မှုကြောင့်ဖြစ်သည် (<unk>ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်း COVID-19 ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်း<unk>, 2022) ။ ဤသည်မှာ အုပ်စုလိုက်ကာကွယ်မှု၏ သက်ရောက်မှုကို ကန့်သတ်ပေးသည်၊ ဤသဘောတရားမှာ လုံလောက်သော လူများအား ကာကွယ်ဆေး ထိုးနှံထားပါက ပစ်မှတ်များအားလုံးမှာ ကိုယ်ခံအားရှိသည့်အတွက် ဗိုင်းရပ်စ်သည် ပျံ့နှံ့နိုင်တော့မည်မဟုတ်ပါ။ နောက်ဆုံးတွင်၊ လူတစ်ဦးသည် ပိတ်သိမ်းခြင်း၏ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်များကို စဉ်းစားရန် လိုအပ်သည်။ လော့ဒေါင်းသည် အလုပ်လက်မဲ့များကို ကြီးမားစွာ ဖြစ်စေခဲ့သည်၊ အထူးသဖြင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတွင် လုပ်ကိုင်နေသူများအတွက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ်၏ အဆိုအရ၊ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း လူပေါင်း ၁၁၄ သန်း အလုပ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ lockdown များသည်လည်း ခန့်မှန်းခြေ ယူရို ၃ ဒသမ ၂ ထရီလီယံ အလုပ်သမားဝင်ငွေ ဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ စီးပွားရေးကို ထိခိုက်စေတဲ့ အကျိုးဆက်တွေ ရှိနေတာတောင် သင့်လျော်တဲ့ ကိုရိုနာ အရေးယူမှုတွေ မဆောင်ရွက်တဲ့အခါ အသက်တွေ အန္တရာယ်ရှိတယ်ဆိုတာကို စဉ်းစားဖို့လိုပါတယ်။ NPR ၏ အဆိုအရ တရုတ်နိုင်ငံတွင် မလုံလောက်သော အစီအမံများ ချမှတ်ခဲ့ပါက ရောဂါဖြစ်ပွားသူ အရေအတွက်၏ ၄၈၈ ဆခန့် ရှိခဲ့မည်ဖြစ်ကာ သန်းနှင့်ချီသော အသက်များ ကယ်တင်နိုင်ခဲ့မည်ဖြစ်ကြောင်း (Beaubien, 2020) ဆိုသည်။ နိဂုံးချုပ်၍ COVID-19 ကို နိုင်ငံရေး၊ ကျင့်ဝတ်၊ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး မှန်ဘီလူးများမှ ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ဗိုင်းရပ်စ်သည် အချို့သော အုပ်စုများအတွက် အလွန်ကူးစက်လွယ်ပြီး သေစေနိုင်သော်လည်း လော့ဒေါင်းများမှာ ယာယီ ဖြေရှင်းနည်းများသာ ဖြစ်သည်ဟု ကျွန်ုပ် ကောက်ချက်ချပါသည်။ အသေအပျောက်နှုန်း မြင့်တက်လာတာနဲ့ lockdown လုပ်တာဟာ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို အကျိုးပြုတယ်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံများက စောစောစီးစီး အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ဗိုင်းရပ်စ်ပျံ့နှံ့မှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။ ဥပမာ၊ နှာခေါင်းစည်း တပ်ခြင်းဟာ လက်တွေ့ကျတဲ့ အရေးယူမှုတစ်ခုအဖြစ် မမြင်ရခင် ခြောက်လကြာခဲ့တယ်။ ပထမဦးဆုံးသော lockdown တွင်တွေ့ရသည့်အတိုင်း၊ လူပေါင်းသောင်းချီ အလုပ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ကလေး ၂.၅ သန်းကျော်သည် နယ်သာလန်တွင် အဝေးသင်ကြားမှု ("Jongeren", 2021) ကို လုပ်ခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့်၊ အချိန်မီ အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ထားခြင်းအားဖြင့်၊ တစ်ဦးဦးသည် သီးသန့်ထားရှိရန် မလိုအပ်ပါ။ သို့သော်လည်း၊ သေဆုံးမှုသည် အလွန်အကျွံဖြစ်လာပါက ကိုရိုနာအဆင့်အတန်းကို အချိုးကျအစီအစဉ်များဖြင့် အကောင်အထည်ဖော်သင့်သည်။