NATO tarixi haqida qisqacha maʼlumot bering
Context:Dunkirk shartnomasi 1947 yil 4 martda Fransiya va Buyuk Britaniya tomonidan Ikkinchi jahon urushi va Sovuq urush boshlanishidan so'ng, Germaniya yoki Sovet Ittifoqi tomonidan hujumlar sodir bo'lgan taqdirda ittifoq va o'zaro yordam shartnomasi sifatida imzolangan. 1948-yil mart oyida ushbu ittifoq Bryussel shartnomasida Benelux mamlakatlarini o'z ichiga olgan holda kengaytirildi va Bryussel shartnomasi tashkiloti, odatda G'arbiy ittifoq deb nomlanadi. Shimoliy Amerikani o'z ichiga olishi mumkin bo'lgan kengroq harbiy ittifoq bo'yicha muzokaralar shu oyda Qo'shma Shtatlarda ham boshlangan, u erda ularning Truman doktrinasi bo'yicha tashqi siyosati kommunistik tajovuz deb hisoblangan harakatlarga, masalan, 1948 yil fevral oyidagi Chexoslovakiyadagi davlat to'ntarishiga qarshi xalqaro birdamlikni targ'ib qilgan. Ushbu muzokaralar natijasida 1949 yil 4 aprelda G'arbiy Ittifoqning a'zo davlatlari va Qo'shma Shtatlar, Kanada, Portugaliya, Italiya, Norvegiya, Daniya va Islandiya tomonidan Shimoliy Atlantika shartnomasi imzolandi. Kanadalik diplomat Lester B. Pirson ushbu shartnoma muallifi va loyihasining asosiy muallifi edi.  Uzoq to'rtburchakli xona, har bir tomonda bir nechta qatorda o'tirgan shaxslar va oxirida bayroqlar osib qo'yilgan. G'arbiy Germaniya 1955 yilda NATOga a'zo bo'ldi, bu esa Sovuq urush paytida raqobatchi Varshava pakti shakllanishiga olib keldi. Shimoliy Atlantika shartnomasi asosan Koreya urushi NATOni tashkil etishni boshlagunga qadar, uni integratsiyalashgan harbiy tuzilma bilan amalga oshirish uchun uyqusida edi. Bu 1951 yilda G'arbiy Ittifoqning ko'plab harbiy tuzilmalari va rejalarini, shu jumladan jihozlarni standartlashtirish to'g'risidagi kelishuvlarini va xorijiy harbiy kuchlarni Evropa mamlakatlarida joylashtirish to'g'risidagi kelishuvlarni qabul qilgan Ittifoqning Yevropa Ittifoqining oliy shtab-kvartirasini (SHAPE) tashkil etishni o'z ichiga olgan. 1952 yilda NATO Bosh kotibi lavozimi tashkilotning eng katta fuqarosi sifatida o'rnatildi. O'sha yili, shuningdek, NATOning birinchi yirik dengiz mashqlari, "Mainbrace" mashqlari va Gretsiya va Turkiya tashkilotga a'zo bo'lgan. London va Parij konferensiyalaridan so'ng, G'arbiy Germaniyaga 1955 yil may oyida NATOga a'zo bo'lganligi sababli harbiy jihatdan qayta qurollanishga ruxsat berildi, bu esa sovetlar hukmronlik qilgan Varshava pakti yaratilishida asosiy omil bo'lib, Sovuq urushning ikki qarama-qarshi tomonini belgilab berdi.  1961-yilda Berlin devori qurilishi Sovuq urushda 400 ming AQSh askari Yevropada joylashgan bo'lganda, keskinliklarning eng yuqori nuqtasi bo'lgan. Yevropa davlatlari va Qo'shma Shtatlar o'rtasidagi munosabatlarning mustahkamligi haqidagi shubhalar sovet hujumidan NATO mudofaasi ishonchliligi haqidagi shubhalar bilan bir qatorda, 1966 yilda mustaqil frantsuz yadroviy to'sqinligini rivojlantirishga va Frantsiyaning NATO harbiy tuzilmasidan chiqishiga olib kelgan shubhalar bilan birga o'sib bordi. 1982 yilda yangi demokratik Ispaniya ittifoqqa qo'shildi.  1989-yildagi Yevropadagi inqiloblar NATOning maqsadi, tabiati, vazifalari va qit'aga qaratilganligini strategik qayta baholashga olib keldi. 1990 yil oktyabr oyida Sharqiy Germaniya Germaniya Federativ Respublikasi va ittifoqqa a'zo bo'ldi va 1990 yil noyabr oyida ittifoq Parijda Sovet Ittifoqi bilan Evropaning an'anaviy qurolli kuchlari to'g'risidagi shartnomani imzoladi. U butun qit'ada harbiy kuchlarni qisqartirishni buyurdi, bu 1991 yil fevral oyida Varshava pakti qulashi va o'sha yilning dekabr oyida Sovet Ittifoqi tarqaganidan so'ng davom etdi, bu esa NATOning asosiy dushmanlarini olib tashladi. Bu Yevropadagi harbiy xarajatlar va uskunalarni kamaytirishni boshladi. CFE shartnomasi imzolovchilarga keyingi o'n olti yil ichida 52 mingta an'anaviy qurol-yarog'ini olib tashlashga va NATOning Evropa a'zolarining harbiy xarajatlarini 1990 yildan 2015 yilgacha 28 foizga kamaytirishga imkon berdi. 1990 yilda bir nechta G'arb yetakchilari Mixail Gorbachevga NATO Sharqga kengaymaydi, deb ishontirishdi, bu shaxsiy suhbatlar memorandumlari orqali ayon bo'ldi. Biroq, shu yil oxirida imzolangan Germaniyaga nisbatan yakuniy kelishuv to'g'risidagi shartnomaning yakuniy matnida sharq tomonga kengayish masalasiga hech qanday eslatib o'tilmagan.  Ko'k shisha derazalar bilan egri bino oldida o'tli o'tda devorning ikkita baland beton qismlari. 1989-yildagi Berlin devorining qulashi NATOning Yevropadagi rolini o'zgartirdi va devorning bu qismi endi NATO bosh qarorgohi tashqarisida namoyish etilmoqda. 1990-yillarda tashkilot o'z faoliyatini NATOga tegishli bo'lmagan siyosiy va gumanitar vaziyatlarga kengaytirdi. Yugoslaviyaning parchalanishi paytida tashkilot 1992 yildan 1995 yilgacha Bosniyada va keyinchalik 1999 yilda Yugoslaviyada o'zining birinchi harbiy aralashuvlarini o'tkazdi. Ushbu mojarolar Sovuq urushdan keyingi harbiy tarkibni qayta tashkil etishga sabab bo'ldi. NATOning harbiy tuzilishi qisqartirilib, qayta tashkil etildi va Qo'shma Ittifoq Qo'mondonligi Yevropa tezkor reaksiya korpusi kabi yangi kuchlar tashkil etildi.  Siyosiy jihatdan tashkilot yangi avtonom bo'lgan Markaziy va Sharqiy Evropa davlatlari bilan munosabatlarni yaxshilashga intilgan va Sovuq urushdan keyingi davrda NATO va uning qo'shnilari o'rtasida mintaqaviy hamkorlik uchun diplomatik forumlar tashkil etilgan, shu jumladan 1994 yilda Tinchlik uchun sheriklik va O'rta er dengizi muloqoti tashabbusi, 1997 yilda Yevropa-Atlantika sheriklik kengashi va 1998 yilda NATO-Rossiya doimiy qo'shma kengashi. 1999-yilda Vashingtonda bo'lib o'tgan sammitda Vengriya, Polsha va Chexiya rasman NATOga a'zo bo'lishdi va tashkilot a'zolik uchun yangi ko'rsatmalarni individual "a'zolik harakat rejalari" bilan chiqardi. Ushbu rejalar ittifoqning yangi a'zolarini qo'shishni boshqargan. 2007 yilda Fransiya prezidenti Nikolas Sarkozy saylanishi Frantsiyaning harbiy pozitsiyasida katta islohotlarga olib keldi, bu 2009 yil 4 aprelda to'liq a'zolikka qaytish bilan yakunlandi, shu jumladan Frantsiya NATO harbiy qo'mondonlik tuzilmasiga qaytdi, mustaqil yadroviy qo'rqitishni saqlab qoldi.  Shimoliy Atlantika shartnomasining 5-moddasi, a'zo davlatlardan qurolli hujumga duchor bo'lgan har qanday a'zo davlatga yordam berishni talab qiladi, 11 sentyabr hujumlaridan keyin birinchi va yagona marta qo'llanildi, shundan so'ng qo'shinlar Afg'onistonga NATO boshchiligidagi ISAF ostida joylashtirildi. O'shandan beri tashkilot bir qator qo'shimcha vazifalarni bajargan, shu jumladan, Iroqqa o'qituvchilarni yuborish, qaroqchilikka qarshi operatsiyalarga yordam berish va 2011-yilda BMT Xavfsizlik Kengashining 1973-sonli qaroriga muvofiq Liviya ustida parvozlarni taqiqlash zonasini amalga oshirish.  Rossiyaning Qrimni qo'lga kiritishi NATOning barcha a'zolari tomonidan qat'iy qoralashga olib keldi va NATO a'zolari o'rtasida maslahatlashuvga chaqiruvchi 4-modda qo'llanilgan yetti holatdan biri bo'ldi. Avvalgi davrlar, shu jumladan, Iroq urushi va Suriya fuqarolar urushi davrida. 2014 yil Uelsdagi sammitda NATOga a'zo davlatlar rahbarlari birinchi marta 2024 yilgacha mudofaaga yalpi ichki mahsulotining kamida ikki foiziga teng miqdorda mablag' sarflashga rasman va'da berishdi, ilgari bu faqat norasmiy ko'rsatma edi. 2016 yilgi Varshava sammitida NATO mamlakatlari Estoniya, Latviya, Litva va Polshada to'rtta ko'p millatli batalyon darajasidagi jangovar guruhlarni joylashtirgan NATO kuchaytirilgan oldingi mavjudligini tashkil etishga rozi bo'lishdi. 2022-yilda Rossiya Ukrainaga hujum qilishidan oldin va davomida bir nechta NATO mamlakatlari ittifoqning sharqiy qanotini mustahkamlash uchun quruqlik qo'shinlari, harbiy kemalar va jangchi samolyotlarni yubordilar va bir nechta mamlakatlar yana 4-moddani qo'llab-quvvatladilar. 2022-yil mart oyida NATO yetakchilari Brükselda G7 va Yevropa Ittifoqi yetakchilari ishtirok etgan favqulodda sammitda uchrashdi. NATOga a'zo davlatlar Bolgariya, Vengriya, Ruminiya va Slovakiyada to'rtta qo'shimcha jangovar guruhlar tashkil etishga rozi bo'lishdi va NATOning tarixida birinchi marta NATO javob kuchining elementlari faollashtirildi.  2022 yil iyun oyiga kelib, NATO Rossiya tajovuzkorligini to'xtatish uchun 2500 kilometr uzoqlikdagi sharqiy qanot bo'ylab 40 ming askarni joylashtirdi. Ushbu sonning yarmidan ko'pi Bolgariya, Ruminiya, Vengriya, Slovakiya va Polshada joylashtirilgan, bu besh mamlakat 259,000 nafar sobiq NATO qo'shinlarini yig'moqda. Bolgariyaning havo kuchlarini to'ldirish uchun Ispaniya Eurofighter Typhoon samolyotlarini yubordi, Niderlandiya sakkiz F-35 hujum samolyotini yubordi va qo'shimcha frantsuz va AQSh hujum samolyotlari ham tez orada keladi.  NATO o'z a'zo davlatlarida jamoatchilik tomonidan qo'llab-quvvatlanadi.
Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti (NATO, frantsuzcha: Organisation du traité de l'Atlantique nord), yoki Shimoliy Atlantika ittifoqi, Atlantika ittifoqi, G'arbiy ittifoq, harbiy ittifoqdir. U 1949 yilda Shimoliy Atlantika shartnomasi bilan tashkil etilgan va u 1949 yil 4 aprelda AQShning Vashington shahrida imzolangan. 1949 yilda uning a'zolari AQSh, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Fransiya, Birlashgan Qirollik, Kanada, Portugaliya, Italiya, Norvegiya, Daniya va Islandiya edi. 1952 yil 18 fevralda Gretsiya va Turkiya ham qo'shildi.  1955 yil 9 mayda G'arbiy Germaniya tashkilotga a'zo bo'lganida, Norvegiyaning o'sha paytdagi tashqi ishlar vaziri Halvard Lange uni "qit'amiz tarixidagi hal qiluvchi burilish nuqtasi" deb ta'riflagan. Natija sifatida 1955 yil 14 mayda Sovet Ittifoqi va uning satellit davlatlari tomonidan NATOga javob sifatida imzolangan Varshava pakti imzolangan.  1999-yilda Sovuq urush tugaganidan so'ng, sobiq kommunistik uchta mamlakat - Vengriya, Chexiya va Polsha NATOga a'zo bo'ldilar. 2004-yil 29-martda yana yetti Shimoliy va Sharqiy Yevropa mamlakati NATOga qo'shildi: Estoniya, Latviya va Litva, shuningdek, Sloveniya, Slovakiya, Bolgariya va Ruminiya.  Xorvatiya va Albaniya NATOga a'zolik taklifiga 2008-yil 3-aprelda ega bo'ldilar. Makedoniya Respublikasi yagona shartli taklifni qabul qildi, chunki uning nomi Gretsiya bilan nizo tufayli Gretsiya tomonidan veto qilingan.  2017 yil 5 iyunda Qrimga qo'shildi. Shimoliy Makedoniya 2020 yil 27 martda NATOga qo'shildi va uning 30-a'zosi bo'ldi. Irlandiya 2020-yil 8-sentabrda NATOga kuzatuvchi sifatida rasman qo'shildi.  2023 yil aprel oyida Finlyandiya NATOga qo'shildi.