Kọ akitiyan nipa boya awọn igbese eto imulo corona jẹ anfani si awujọ tabi rara
Lẹ́yìn nǹkan bí ọdún méjì tí ààrùn COVID-19 ti gbòde kan àti ìsúná mìíràn, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn káàkiri Netherlands ni kò ní ìbàlẹ̀ ọkàn mọ́, tí àwọn ìkálọ́wọ́kò náà sì ti sú wọn. Ní ìbámu pẹ̀lú Rijksoverheid, iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn náà tó 74,000 ni wọ́n jẹ́rìí sí ní Netherlands ní January 28th, pẹ̀lú àwọn mẹ́wàá péré tí wọ́n wọ ICU tí ó ní í ṣe pẹ̀lú corona tàbí tí wọ́n kú (<unk>Infections- Confirmed Cases<unk>, 2022). Èyí ló wá gbé àríyànjiyàn dìde: ṣé ó yẹ kí ìjọba máa bá a lọ láti máa fi àwọn ìlànà yìí sílò àbí kò yẹ kó rí bẹ́ẹ̀? Láti lè ṣe ìdáhùn sí ìbéèrè yìí, èèyàn gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ lóye kòkòrò náà àti bí ó ṣe ń tàn kálẹ̀, lẹ́yìn náà, ó yẹ̀wò àríyànjiyàn náà láti ojú ìwòye ìṣèlú, ìwà rere, àwùjọ àti ọrọ̀ ajé. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ ti SARS-CoV-2, tí ó ń fa àrùn COVID-19, wáyé ní December 31, 2019 ("àrùn Coronavirus", 2022), ó sì bẹ̀rẹ̀ ìgbésẹ̀ tí ó fa àìdánilójú ìṣèlú jákèjádò ayé. Láàárín oṣù díẹ̀, àrùn tó bẹ̀rẹ̀ nílẹ̀ Ṣáínà ti tàn dé gbogbo orílẹ̀-èdè tó wà láyé. Láàárín ogún ọdún tó kọjá, ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè ni kòkòrò àrùn tó ní í ṣe pẹ̀lú Covid-19 bíi SARS ti ṣàkóbá fún. Nítorí ìrírí tí wọ́n ti ní tẹ́lẹ̀, wọ́n gbé ìgbésẹ̀ tó yẹ ní kíá mọ́sá. Fún àpẹrẹ, China kò ní àwọn àìsàn tó lé ní 110,000 láti ìgbà tí àrùn náà ti bẹ̀rẹ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ní àwọn ènìyàn tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó bílíọ̀nù 1.5 (Worldometer, 2022). Àmọ́, orílẹ̀-èdè tí kò fi bẹ́ẹ̀ ní ìfọkànbalẹ̀ nínú òṣèlú, bíi Turkey, kò múra sílẹ̀ tó bẹ́ẹ̀, ó sì jìyà látàrí àwọn àìsàn mílíọ̀nù méjìlá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èèyàn mílíọ̀nù márùndínláàádóje ló ń gbé ibẹ̀. Kòkòrò náà ń tàn kálẹ̀ ní kíákíá nítorí ọ̀nà tó ń gbà tàn kálẹ̀ nínú afẹ́fẹ́. Bí ẹnìkan bá wà nítòsí ẹni tó ní àrùn náà, ẹ̀fúùfù tí ẹni tó ní àrùn náà ń mí jáde lè gbé kòkòrò àrùn náà, àwọn tí kò ní àrùn náà sì lè mí i wọ̀. Fífi àbò bojú àti pípa àlàfo mọ́ máa ń dènà kí àwọn tó ní kòkòrò náà má ṣe tan àwọn èròjà kòkòrò náà sínú àyíká àwọn èèyàn tí ara wọn dá ṣáṣá. Àmọ́, láwọn orílẹ̀-èdè tí wọn ò ti mú àwọn ìlànà náà ṣẹ, ńṣe ni iye àwọn tó ń kú nítorí pé wọ́n ń lo oògùn olóró ń pọ̀ sí i. Àdàkọ omicron tuntun náà ti ń fi hàn pé ó ń tàn kálẹ̀ ní ó kéré tán ní ìlọ́po ogún ju àdàkọ ìpilẹ̀ṣẹ̀ lọ nítorí ọ̀ọ̀gbọ̀n ìyípadà rẹ̀ (Grossman and Stahel, 2022). A dúpẹ́ pé, kò fi bẹ́ẹ̀ pa èèyàn nítorí pé kò kọlu àwọn ohun tó wà nínú ẹ̀dọ̀fóró nígbà tó bá ṣì wà ní ìpele àkọ́kọ́ (Zimmer and Ghorayshi, 2021). Ẹnìkan tún lè ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn òfin coronavirus láti ojú ìwòye ìwà rere: ṣé ó yẹ kí a dín àwọn ìlànà coronavirus kù bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ṣíṣe bẹ́ẹ̀ lè fi ẹ̀mí púpọ̀ sí i sínú ewu? Lati ọjọ 28 Oṣu Kini ọdun 2021, coronavirus ni oṣuwọn iku ti 0.51%. Èyí ga gan-an ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn kòkòrò àrùn tí ó máa ń fa àìlera ara bíi ìfúnpá, èyí tí ó ní iye ikú tí ó jẹ́ 0.01%. Àrùn COVID-19 máa ń ṣàkóbá fún àwọn àwùjọ tí ara wọn le, bíi àwọn tí àìsàn kan ń bá fínra bíi àtọ̀gbẹ, ìsanra jọ̀kọ̀tọ̀, tàbí àwọn àrùn tí ara wọn kò lè dáàbò bò. Èyí ṣe pàtàkì gan-an fún àwọn arúgbó, nítorí àìlera wọn tó ń pọ̀ sí i àti bí agbára ìdènà àrùn wọn ṣe ń dín kù bí wọ́n ṣe ń dàgbà. Àrùn coronavirus máa ń kọlu àwọn ọ̀nà atẹgun òkè, títí kan àwọn ẹ̀dọ̀fóró. Ó máa ń wọ inú àwọn sẹ́ẹ̀lì, á sì sọ fún wọn pé kí wọ́n ṣe ẹ̀dà kòkòrò náà. Lẹ́yìn náà, sẹ́ẹ̀lì náà á ṣí sílẹ̀, á sì máa fi àwọn ẹ̀dà tuntun kòkòrò àrùn náà ránṣẹ́ sí àwọn sẹ́ẹ̀lì mìíràn. Ní àsẹ̀yìnwá àsẹ̀yìnbò̀, bí kò bá sí ìdáhùn ààbò ara tó gbéṣẹ́, aláìsàn náà yóò kú nítorí ìpalára ẹ̀dọ̀fóró, pàápàá pẹ̀lú àwọn àbùdá COVID-19 ṣáájú oríṣi Omicron. Ní àkókò tí wọ́n ti fi ààtò náà pa mọ́, àwọn èèyàn kì í fi bẹ́ẹ̀ bá ara wọn da nǹkan kan, èyí sì máa ń dín ìtànkálẹ̀ àrùn náà kù. Àmọ́ ṣá o, dídènà ìbákẹ́gbẹ́pọ̀ ní àwọn àbájáde búburú tirẹ̀. Bí àpẹẹrẹ, lákòókò ìsínnílé, ó lé ní mílíọ̀nù méjì ààbọ̀ àwọn ọmọdé tó wà nínú ewu dídi ẹni tí kò lè kẹ́kọ̀ọ́ (<unk>Jongeren<unk> 2021') ("Education and COVID-19", 2022). Ní àfikún sí èyí, gẹ́gẹ́ bí OSF Healthcare ṣe sọ, <unk>Iye àwọn ìbẹ̀wò ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ sí ẹ̀ka pàjáwìrì fún ìdánwò ìfọ̀mí ara ẹni tí a fura sí láàrin àwọn ọmọdébìnrin ti pọ̀ ju 50% lọ láti àkókò kan náà ní ọdún kan sẹ́yìn<unk> (OSF Health Care, 2021). Nítorí náà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ̀mí àwọn èèyàn púpọ̀ sí i ló wà nínú ewu, nípa gbígbé àwọn ìgbésẹ̀ àfikún fún àwọn tó wà nínú àwùjọ tí ewu ń bẹ, èèyàn lè dáàbò bo àwùjọ padà, kí ó sì dènà ìpara-ẹni àti àìlera kíkọ́ni láàárín àwọn ọ̀dọ́. Láfikún sí i, àwọn oògùn àjẹsára lè dènà ìpalára ńláǹlà fún àwọn ohun ara. Láti ojú ìwòye àwùjọ, coronavirus ti fi hàn pé ó jẹ́ <unk>àríyànjiyàn tó ń pín àwọn èèyàn níyà<unk>, èyí tó mú kí àwọn kan kọ̀ láti gba abẹ́rẹ́ àjẹsára. Ọ̀pọ̀ aráàlú ló ń yẹra fún gbígba abẹ́rẹ́ àjẹsára láìmọ àwọn àbájáde rẹ̀. Àwọn oríṣi àjẹsára méjì ló wà: mRNA àti àjẹsára tó ń gbé kòkòrò àrùn. Àjẹsára mRNA COVID-19 ni àjẹsára mRNA àkọ́kọ́ tí wọ́n lò fún àwọn aráàlú. Àjẹsára mRNA ní RNA nínú àwọn èròjà lípídì tí ó máa ń ran RNA lọ sí inú sẹẹli. Àwọn ribosomes máa ń ka RNA tí wọ́n sì máa ń sọ fún àwọn sẹ́ẹ̀lì láti ṣe àwọn èròjà protein tó jọ ti SARS-CoV-2. Ara lẹ́yìn náà mọ̀ wípé àwọn protein Corona spike jẹ́ àwọn oníjàgídíjàgan tí wọ́n sì ń dá àwọn egbòogi láti pa wọ́n run. Ní ìfiwéra, àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tó ń gbé kòkòrò àrùn wọlé máa ń fi ẹ̀dà kòkòrò àrùn tí kò léwu sínú ara wọn, tí DNA tí ó ní nínú èròjà protein náà bá jọra, èyí sì máa ń mú kí ètò ìdènà àrùn gbógun tì í, kí ó sì rántí rẹ̀. Fún àwọn oríṣi àjẹsára méjèèjì, àwọn sẹ́ẹ̀lì B ìrántí yóò máa bá a lọ láti ṣe àwọn èròjà tó ń dènà àrùn bí ẹni náà bá kó àrùn náà gan-an lọ́jọ́ iwájú. Gẹgẹbi Dokita Stahel, <unk>Omicron ti yipada pupọ pe o ni ifamọra diẹ sii ni awọn ofin ti awọn egboogi-egboogi lati inu ajesara ti o mọ ọ, nitorinaa, nitorinaa, idahun ni shot booster, nitori iwọ yoo bori ọlọjẹ pẹlu iye idahun ajẹsara paapaa ti ko ba si ibaramu pipe<unk> (Grossman ati Stahel, 2022). Nípa báyìí, àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí wọ́n fi ṣe àkọ́kọ́ àti, láìpẹ́ yìí, àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí wọ́n fi ṣe àfikún ṣe ipa pàtàkì nínú dídènà àwọn àrùn, àmọ́ èyí tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú dídènà ewu àìsàn líle koko àti ikú. Àmọ́ ṣá o, àwọn ìwádìí tuntun ti fi hàn pé agbára ìdènà àrùn tó gbéṣẹ́ lè dín kù láàárín oṣù mẹ́fà, èyí tó mú kó pọn dandan láti gba ìwọ̀n àjẹsára lọ́dọọdún, bíi ti àrùn gágá (Doucleff). 13.6% ti awọn olugbe ti o ju ọdun 18 lọ kọ lati gba ajesara, ni akọkọ nitori aifọkanbalẹ ninu ijọba (<unk>Awọn ajesara ajesara COVID-19 <unk>, 2022). Eyi ṣe idiwọn awọn ipa ti ajesara agbo, imọran kan ninu eyiti ti o ba jẹ pe awọn eniyan to to ni ajesara, ọlọjẹ naa kii yoo ni anfani lati tan kaakiri nitori gbogbo awọn ibi-afẹde ti ko ni arun. Níkẹyìn, a gbọ́dọ̀ ronú nípa àwọn àbájáde tó máa jẹ́ lórí ètò ìṣúnná owó. Àdánwò náà fa àìríṣẹ́ṣe tó pọ̀, pàápàá fún àwọn tó ń ṣiṣẹ́ nídìí ètò ìrìnàjò. Fún àpẹrẹ, gẹ́gẹ́ bí àjọ ètò ọrọ̀ ajé àgbáyé ṣe sọ, èèyàn mílíọ̀nù 114 pàdánù iṣẹ́ wọn ní ọdún 2020 (Richter, 2021). Pẹlupẹlu, awọn titiipa kaakiri agbaye tun fa ikuna ti o to 3.2 trilionu owo ilẹ yuroopu ni owo oya iṣẹ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àbájáde tó ń ba ètò ọ̀rọ̀ ajé jẹ́, ó yẹ kí ẹnì kan ronú nípa bí ẹ̀mí àwọn èèyàn ṣe wà nínú ewu nígbà tí wọn kò bá ṣe àwọn ìgbésẹ̀ tó yẹ lórí ààrùn náà. Ní ìbámu pẹ̀lú NPR, ó ṣeé ṣe kí iye àwọn tó ní àrùn náà ní China jẹ́ ìlọ́po 488 bí wọn kò bá ṣe àwọn ìgbésẹ̀ tó pọ̀ tó, nípa bẹ́ẹ̀, àràádọ́ta mílíọ̀nù ẹ̀mí ni wọn ì bá gbà là (Beaubien, 2020). Ní paríparí, nípa ríronú lórí COVID-19 láti ojú ọ̀nà ìṣèlú, ìwà rere, àwùjọ àti ètò ọrọ̀ ajé, mo parí èrò sí pé bó tilẹ̀ jẹ́ pé kòkòrò náà ń ranni gan-an, ó sì ń pa àwọn àwùjọ kan, ìsínní ààbò kò ju ojútùú fúngbà díẹ̀ lọ. Ìdákẹ́kùn yóò ṣe àwùjọ wa láǹfààní nígbà tí iye àwọn tó ń kú bá ti ń pọ̀ sí i. Nítorí náà, bí àwọn orílẹ̀-èdè bá tètè gbé ìgbésẹ̀, wọ́n lè dín bí àrùn náà ṣe ń tàn kálẹ̀ kù. Bí àpẹẹrẹ, ó gba oṣù mẹ́fà kí wọ́n tó rí i pé ó ṣeé ṣe láti máa lo àpò abójú. Gẹgẹ bi a ti ri ni titiipa akọkọ, ẹgbẹẹgbẹrun awọn eniyan padanu iṣẹ wọn ati diẹ sii ju awọn ọmọde miliọnu 2.5 ni lati ṣe ẹkọ latọna jijin ni Netherlands ("Jongeren", 2021). Nítorí náà, nípa gbígbé ìgbésẹ̀ lásìkò àti mímúra sílẹ̀, kò sídìí fún kíkó ara ẹni sínú ìdènà. Sibẹsibẹ, ti iku ba bẹrẹ lati di pupọ, o tọ lati fi agbara mu iye ti o baamu ti awọn igbese corona.