I runga i te whiti e whai ake nei, whakaahuahia te taputapu tuuturu tuatahi me tona whakamahinga.
Context:I mua noa atu i te kitenga o te hiko, kua mōhio te tangata ki ngā pānga o te ika hiko. Ko ngā kuputuhi Ihipiana onamata mai i te 2750 BCE e kī ana i ēnei ika ko te "Thunderer of the Nile", ā, i whakaahuatia rātau hei "kaitiaki" o ētahi atu ika katoa. I pūrongotia anōtia ngā ika hiko e ngā mano tau i muri mai e ngā tohunga māori me ngā tākuta Kariki, Roma me Arapi o neherā. He maha nga kaituhi onamata, penei i a Pliny te Kaumatua me Scribonius Largus, i whakaatu i te paanga o te wiri hiko e tukuna ana e te ika hiko me nga hihi hiko, a i mohio ratou ka taea e taua wiri te haere i nga taonga kawe. Ko nga turoro e mate ana i nga mate penei i te gout, te mate mahunga ranei, i whakahaua kia pa ki te ika hiko i roto i te tumanako ka taea e te wiri kaha te whakaora ia ratou. I mohio nga ahurea onamata huri noa i te Mediterranean ko etahi taonga, penei i nga tokotoko o te amipere, ka taea te tarai ki te huruhuru o te ngeru hei kukume i nga taonga ngawari penei i nga huruhuru. I hanga e Thales o Miletus he raupapa o nga kitenga i runga i te hiko hiko huri noa i te 600 BCE, mai i te mea i whakapono ia ko te wiri i hanga i te amipere magnetic, i te rereketanga ki nga kohuke penei i te magnetite, kaore e hiahiatia te wiri. I hē a Thales i tana whakapono ko te kukume i ahu mai i tētahi pānga ā-maneta, engari i muri mai ka whakamātauria e te pūtaiao he hononga i waenganui i te ā-maneta me te hiko. E ai ki tetahi ariā tautohetohe, i mohio pea nga Parthians ki te electroplating, i runga i te kitenga o te Baghdad Battery i te tau 1936, e rite ana ki te pūtau galvanic, ahakoa kaore i te tino mohio mena he hiko te ahua o te taonga. He iti noa iho te pānga o te hiko ki te mātauranga mō ngā mano tau tae noa ki te 1600, i te wā i tuhituhi ai te kaipūtaiao Ingarihi a William Gilbert i a De Magnete, i āta tirotirohia ai e ia te hiko me te aukume, e wehewehe ana i te pānga o te kohatu whakairo mai i te hiko pūmau i hangaia mā te kōkiri i te amipere. I hangaia e ia te kupu New Latin electricus ("o te amipere" ranei "penei i te amipere", elektron, te kupu Kariki mo te "amipere") hei tohu i te taonga o te kukume i nga taonga iti i muri i te whiu. Na tenei hononga i puta ai nga kupu Ingarihi "hiko" me te "hiko", i puta tuatahi mai i roto i te tuhinga a Thomas Browne's Pseudodoxia Epidemica o 1646. Ko etahi atu mahi i whakahaerehia i nga rautau 17 me te timatanga o te rautau 18 e Otto von Guericke, Robert Boyle, Stephen Gray me C. F. du Fay. I te mutunga o te rau tau 18, i whakahaerehia e Benjamin Franklin he rangahau nui i roto i te hiko, i hokona e ia ana taonga hei utu mo tana mahi. I te marama o Hune 1752, e kiia ana kua whakauruhia e ia he ki whakarewa ki raro o te aho kite kua whakaitihia, a ka rere te kite i te rangi e whakawehi ana i te tupuhi. Ko te raupapa o ngā mānuka i peke mai i te kī ki te tuara o tōna ringa i whakaatu mai he hiko te āhua o te uira. I whakamārama hoki ia i te whanonga āhua kōaro o te ipu Leyden hei pūrere mō te rokiroki nui o te utu hiko i roto i ngā o te hiko e ngā o rua utu pai, me te kino I te tau 1775, i ripoata a Hugh Williamson ki te Royal Society mo nga whakamatautau i runga i nga pupuhi i tukuna e te angler hiko; i taua tau ano i whakaahuahia e te kairangahau me te anatomist John Hunter te hanganga o nga okana hiko o te ika. I te tau 1791, ka whakaputaina e Luigi Galvani tana kitenga o te bioelectromagnetics, e whakaatu ana ko te hiko te mea e whakawhitihia ai e nga neurons nga tohu ki nga uaua. Ko te pākahiko a Alessandro Volta o te tau 1800, i hangaia mai i ngā paparanga hurihuri o te konutea me te parahi, i whakarato i ngā pūtaiao ki tētahi pūtake pūngao hiko e tino pono ake ana i ngā mīhini hiko i whakamahia i mua. Ko te mōhiotanga o te hiko hiko, ko te kotahitanga o te hiko me te magnetic phenomena, he mea na Hans Christian Ørsted me André-Marie Ampère i te 1819-1820. I waihangatia e Michael Faraday te pūkaha hiko i te tau 1821, ā, i tātarihia e Georg Ohm te ara hiko i te tau 1827. Ko te hiko me te magnetism (me te marama) i tino honoa e James Clerk Maxwell, ina koa i roto i tana "On Physical Lines of Force" i te 1861 me te 1862.  Ahakoa i kite te rau tau 19 i te tere o te ahunga whakamua i roto i te pūtaiao hiko, ko te mutunga o te rau tau 19 ka kite i te ahunga whakamua nui rawa atu i roto i te hangarau hiko. Na roto i nga tangata penei i a Alexander Graham Bell, Ottó Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla me George Westinghouse, ka huri te hiko mai i te pākiki pūtaiao hei taputapu nui mo te oranga o nāianei. I te tau 1887, i kitea e Heinrich Hertz he māmā ake te hanga i ngā hiko hiko e whiti ana ki te hihi ultraviolet. I te tau 1905, ka whakaputaina e Albert Einstein tētahi pepa e whakamārama ana i ngā raraunga whakamātautau mai i te pānga photoelectric hei hua o te pūngao mārama e kawea ana i roto i ngā mōkihi ātaahua, e whakaoho ana i ngā irahiko. Nā tēnei kitenga i puta ai te hurihanga ā-ira. I whakawhiwhia a Einstein ki te Tohu Nobel mo te Pūkaha i te tau 1921 mo "tana kitenga i te ture o te pānga photoelectric". Ka whakamahia hoki te pānga photoelectric i roto i ngā pūtau whakaahua pērā i te kitea i roto i ngā pae solar. Ko te pūrere pūtāhui tuatahi, ko te "whakaaturanga ngutu ngutu", i whakamahia tuatahitia i te rau tau 1900 i roto i ngā kaiwhakawhiwhi reo irirangi. Ka whakanohoia he waea rite ki te whisker ki te whakapiri ngawari ki te karaihe pakari (penei i te karaihe germanium) ki te kite i tetahi tohu irirangi na te paanga o te hononga whakapiri. I roto i te wāhanga mārō-āhua, kei te whāiti te nāianei ki ngā huānga mārō me ngā pūhui i hangaia motuhake ki te whakawhiti me te whakanui i te reira. Ka taea te mārama i te rere o nāianei i roto i ngā āhua e rua: hei irahiko kawenga tōraro, me ngā ngoikoretanga irahiko kawenga tōraro e kiia nei ko ngā poka. E mōhiotia ana ēnei utunga me ngā poka i runga i ngā tikanga o te ahupūngao ira. Ko te rauemi hanga ko te nuinga o te wa he semiconductor tioata. I puta mai te hiko hiko-a-roto i te putanga mai o te hangarau transistor. Ko te transistor tuatahi e mahi ana, he transistor whakapiri-wāhi i runga i te germanium, i hangaia e John Bardeen me Walter Houser Brattain i Bell Labs i te 1947, i whai ake i te transistor hononga bipolar i te 1948.
Ko te pūrere pūtāhui tuatahi, ko te "whakaaturanga ngutu ngutu", i whakamahia tuatahitia i te rau tau 1900 i roto i ngā kaiwhakawhiwhi reo irirangi. Ka whakanohoia he waea rite ki te whisker ki te whakapiri ngawari ki te karaihe pakari (penei i te karaihe germanium) ki te kite i tetahi tohu irirangi na te paanga o te hononga whakapiri.