دارە بەردینەکە چییە؟
Context:دارێکی بەردبارانکراو، کە بە دارێکی بەردبارانکراو ناسراوە (لە یۆنانی کۆنەوە πέτρα بە واتای 'بەرد' یان 'بەرد'; بە واتایی 'دار گۆڕا بۆ بەرد') ، ئەو ناوەیە کە دەدرێت بە جۆرێکی تایبەتی دارە بەردبارانکراوەکە، پاشماوەی بەردبارانکراوەکانی ڕووەکی سەرزەوی. بەردبوون دەرەنجامی درەختێک یان ڕووەکێکی درەختە وەکوو بەرد لە ڕێگەی پرۆسەیەکی مینرالیزاسیۆنەوە کە زۆرجار پێرمینرالیزاسیۆن و جێگرەوەی لەخۆ دەگرێت. ئەو ماددە ئۆرگانیکانەی کە دیواری خانەکان پێکدەهێنن بە کانزاکان (زۆربەیان سیلیکا لە شێوەی ئۆپاڵ، کالسیدۆنی، یان کوارتز) دووبارە کراونەتەوە. لە ھەندێک حاڵەتدا، پێکھاتەی بنەڕەتیی تۆکی سەتڵەکە لەوانەیە بەشێکی پارێزراو بێت. بە پێچەوانەی فۆسیلە ڕووەکییەکانی تر، کە بە شێوەیەکی نموونەیی دەرکەوتە یان پەستانن، دارە بەردینەکە نوێنەرایەتییەکی سێ ڕەهەندی ماددەی ئۆرگانیکی ئەسڵییە.  پرۆسەی بەردبوون لە ژێر زەویدا ڕوودەدات، کاتێک دارەکە لە ئاو یان خۆڵی گڕکانیدا دەشاردرێتەوە. بوونی ئاو بەردەستبوونی ئۆکسجین کەمدەکاتەوە کە ڕێگری دەکات لە تێکچوونی ئیرۆبی لەلایەن بەکتریا و قارچەکانەوە. ئاوێکی پڕ لە کانزاکان کە بە ناو رسوماتەکاندا دەڕوات لەوانەیە ببێتە هۆی پرمینێرالیزاسیۆن، کە ڕوودەدات کاتێک کانزاکان لە چارەسەردا دەڕژێنەوە و ناوەوەی خانەکان و شوێنە بەتاڵەکانی تر پڕدەکەنەوە. لە کاتی گۆڕینی، دیواری خانەکانی ڕووەک وەک مۆدێلێک بۆ مینرالیزاسیۆن کار دەکەن. پێویستە هاوسەنگی هەبێت لەنێوان هەرەسهێنانی سێڵولۆز و لیگنین و مێنرالی بۆ ئەوەی وردەکارییەکانی خانەکان بە دڵسۆزی بپارێزرێن. زۆربەی ماددە ئۆرگانییەکان زۆرجار تێکدەچن، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک لە لیگنینەکە دەمێنێتەوە. سیلیکا لە شێوەی ئۆپاڵ-A، دەتوانێت بە خێرایی لە داردا بچێتە ناو ژینگەی کانی گەرم. لەگەڵ ئەوەشدا، دارە بەردینەکە زۆرتر پەیوەستە بە درەختەکان کە لە ناو خۆڵەمێشی دانە وردەکانی دێلتا و دەشتایی لافاو یان لاهاری گڕکان و جێگای خۆڵەمێشی دا نێژراون. دارستانێک کە ئەو ماددەیە بە بەرد بوون ناسراوە بە دارستانێکی بە بەرد بوون.
دارێکی بەردین یەکێکە لە فۆسیلەکان، ئەو ڕووەکەیە کە بەشی ناوەوەی بە بەرد گۆڕدراوە بە هۆی پەستان و لێدانەوە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ