סאַמערייז די געשיכטע פון נאַטאָ
Context:דער דונקערקער חוזה איז אונטערגעשריבן געווארן דורך פראנקרייך און די פאראייניגטע קעניגרייך דעם 4טן מערץ 1947, אין די נאכפאלג פון דער צווייטער וועלט מלחמה און די אנהייב פון דער קאלטער מלחמה, אלס א חוזה פון אליאנס און קעגנצייַטיקער הילף אין פאל פון מעגליכע אטאקעס פון דייטשלאנד אדער פון דער סאוועטן פארבאנד. אין מערץ 1948 איז די אַליאַנס געוואָרן פֿאַרברייטערט מיטן ברוסלעסער חוזה, כּדי צו אַרײַנננעמען די בענעלוקס־לענדער, און געגרינדעט די ברוסלעסער חוזה־אָרגאַניזאַציע, וואָס איז געוויינטלעך באַקאַנט ווי די מערבֿדיקע יוניאַן. די שמועסן וועגן אַ ברייטער מיליטערישער אַליאַנס, וואָס קען אַרײַננעמען צפֿון־אַמעריקע, האָבן זיך אָנגעהויבן דעם חודש אויך אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, וווּ זייער אויסערן־פּאָליטיק אונטער דער טרומאַנער דאָקטרינע האָט פּראַמאָוטיד אינטערנאַציאָנאַלע סאָלידאַרישקייט קעגן אַקשאַנז וואָס זיי האָבן באַטראַכט ווי אַ קאָמוניסטישע אַגרעסיע, ווי למשל דעם קאָוטש־דאַט אין טשעכאָסלאָוואַקיע אין פעברואר 1948. די דאָזיקע שמועסן האָבן געבראַכט די אונטערשריפֿט פֿונעם צפֿון־אַטלאַנטיקן אָפּמאַך דעם 4טן אַפּריל 1949 דורך די מיטגליד־שטאַטן פֿון דער מערבֿדיקער פֿאַרבאַנד און די פֿאַראייניקטע שטאַטן, קאַנאַדע, פּאָרטוגאַל, איטאליע, נאָרוועגיע, דענמאַרק און יסעלאַנד. דער קאַנאַדישער דיפּלאָמאַט לעסטער ב. פּירסאָן איז געווען אַ הויפּט מחבר און דראַפטער פֿון דעם אָפּמאַך.  אַ לאַנגער רעקטאַנגגיאַלער צימער מיט מערערע ראָוז פֿון געזעסענע מענטשן אויף יעדער זייַט, און פֿלאַגס הענגען אין די ווײַטערע עק. מערב־דײַטשלאַנד האָט זיך באַטייליקט אין נאַטאָ אין 1955, וואָס האָט געפֿירט צו דער פֿאָרמירונג פֿונעם רייוואַלן וואַרשעווער פּאַקט בעת דער קאַלטער מלחמה. דער צפֿון־אַטלאַנטישער חוזה איז געווען אין גרעסטן טייל אומגעשלעפּט ביז דער קאָרעיִשער מלחמה האָט אָנגעהויבן די גרינדונג פֿון נאַטאָ, כּדי צו דורכפירן דעם חוזה מיט אַן אינטעגרירטע מיליטערישע סטרוקטור. דאָס האָט אַרײַנגערעכנט די באַשטעטיקונג פֿון דער העכסטער הויפּטקוואַרטיר פֿון די אַליירטע מאַכט אין אייראָפּע (SHAPE) אין 1951, וואָס האָט אָנגענומען אַ סך פֿון די מיליטערישע סטרוקטורן און פּלענער פֿון דער מערבֿ־פֿאַרבאַנד, אַרײַנגערעכנט זייערע אַגרימאַנץ וועגן נאָרמאַלן עקוויפּמענט און אַגרימאַנץ וועגן סטאַציאָנירן פרעמדע מיליטערישע כּוחות אין אייראָפּעיִשע לענדער. אין 1952 איז געגרינדעט געוואָרן דער פּאָסטן פֿון סעקרעטאַר־גענעראַל פֿון נאַטאָ, ווי דער הויפּט־ציווילער פֿון דער אָרגאַניזאַציע. דאָס יאָר האָט אויך געזען די ערשטע הויפּט נאַטאָ מאַריטימע עקסערסייזיז, עקסערסייזיז מאַינבראַסע און די אַקסעשאַן פון גריכנלאנד און טערקיי צו דער אָרגאַניזאַציע. נאָך די לאָנדאָן און פּאַריז קאָנפֿערענצן, האָט מען דערלויבט מערב־דײַטשלאַנד זיך צו באַזייַטיקן מיליטעריש, ווײַל זיי האָבן זיך באַטייליקט אין נאַטאָ אין מײַ 1955, וואָס איז געווען, אין גאַנצן, אַ הויפּט פֿאַקטאָר אין דער שאַפונג פֿון דעם סאָוועטיש־דאָמינירטן וואַרשע־פּאַקט, וואָס האָט אָפּגעטיילט די צוויי קעגנשטעליקער זײַטן פֿון דער קאַלטער מלחמה.  דער בוי פֿון דער בערלינער וואַנט אין 1961 האָט געצייכנט אַ העכסט אין די שפּאַנונג פֿון דער קאַלטער מלחמה, ווען 400,000 אַמעריקאַנער טרופּעס זענען געווען סטיישאַנד אין אייראָפּע. די צווייפלען וועגן די שטאַרקייט פון די שייכות צווישן די אייראפעישע שטאַטן און די פאַרייניקטע שטאַטן זענען געווען און זענען געווען, צוזאַמען מיט צווייפלען וועגן די קרעדיביליטי פון די נאַטאָ פאַרטיידיקונג קעגן אַ פּראַספּעקטיוו סאָוועטיש ינוואַזיע - צווייפלען וואָס געפֿירט צו דער אַנטוויקלונג פון די זעלבסטשטענדיק פראנצויזיש נוקלעאַר דיטערראַנט און די צוריקציען פון פֿראַנקרייַך פון די מיליטעריש סטרוקטור פון נאַטאָ אין 1966. אין 1982 האָט זיך די נײַע דעמאָקראַטישע שפּאַניע באַטייליקט אין דער אַליאַנס.  די רעוואָלוציעס פֿון 1989 אין אייראָפּע האָבן געפֿירט צו אַ סטראַטעגישע איבערבליקונג פֿון נאַטאָ'ס ציל, נאַטור, טאַסקס, און פאָקוס אויף דעם קאָנטינענט. אין אקטאבער 1990, איז מזרח דייטשלאנד געווארן א טייל פון דער פעדעראלע רעפובליק פון דייטשלאנד און די אליאנץ, און אין נאוועמבער 1990, האט די אליאנץ אונטערגעשריבן דעם באהאנדלונג אויף קאנווענשנעלער ארמירטע כוחות אין אייראפע (CFE) אין פאריז מיט דער סאוועטן פארבאנד. עס האָט אָנגעשטעלט ספּעציפֿישע מיליטערישע רעדוקציעס איבערן קאָנטינענט, וואָס האָט זיך ממשיך געווען נאָך דעם צוזאמענבראָכן פֿון דער וואַרשעווער פּאַקט אין פֿעברואַר 1991 און דער צעשטערונג פֿון דער סאָוועטישער פֿאַרבאַנד דעם דעצעמבער, וואָס האָט אַוועקגענומען די דע פאַקטאָ הויפּט קעגנערס פֿון נאַטאָ. דאָס האָט אָנגעהויבן אַ אַראָפּצונעמען פֿון מיליטערישע אויסגאַסן און עקוויפּמענט אין אייראָפּע. דער CFE־טראַטאַט האָט דערלויבט די אונטערשריבער צו אַראָפּנעמען 52,000 פּיעסעס פון קאַנווענשאַנאַלע געווער אין די ווייַטערדיקע זעכצן יאָר, און האָט דערלויבט די מיליטערישע אויסגאבעס דורך די אייראפעישע מיטגלידער פון דער נאטאָ צו פאַרקלענערן מיט 28 פּראָצענט פון 1990 צו 2015. אין 1990 האָבן עטלעכע מערבֿדיקע פֿירער צוגעזאָגט מיכאַיל גורבאַטשעוו, אַז די נאַטאָ וועט זיך נישט פֿאַרברייטערן ווײַטער צו מזרח, ווי עס איז באַװײַזן געװאָרן אין מעמאָוראַנדן פֿון פּריוואַטע שמועסן. אָבער, דער לעצטער טעקסט פֿונעם חוזה וועגן דער לעצטער באַגרינדונג אין שײַכות מיט דײַטשלאַנד, וואָס איז אונטערגעשריבן געוואָרן שפּעטער אין יענעם יאָר, האָט נישט דערמאָנט קיין ענין פֿון דער עקספּאַנסיע צו מזרח.  צוויי הויכע באַטאָנען סעקשאַנז פון אַ וואַנט אין אַ גראָז לאָנקע אין פראָנט פון אַ קערווד בנין מיט בלוי-גלאַס פֿענצטער. דער פֿאַל פֿון דער בערלינער וואַנט אין 1989 האָט געצייכנט אַ ווענדן־פּונקט אין דער ראָלע פֿון נאַטאָ אין אייראָפּע, און דער דאָזיקער טייל פֿון דער וואַנט איז איצט אַרויסגעוויזן אַרויס פֿון נאַטאָ־הענטקוואַרטיר. אין די 1990ער יאָרן, האָט די אָרגאַניזאַציע פֿאַרברייטערט אירע אַקטיוויטעטן אין פּאָליטישע און הומאַניטאַרישע סיטואַציעס, וואָס זענען פֿריִער נישט געווען אַ נאַטאָ־זאָרג. בעשאַס די צעשיידונג פון יוגאסלאוויע, די אָרגאַניזאַציע געפירט אויס זייַן ערשטער מיליטעריש ינטערווענשאַנז אין באָסניאַ פון 1992 צו 1995 און שפּעטער יוגאסלאוויע אין 1999. די דאָזיקע קאָנפֿליקטן האָבן געפֿירט אַ גרויסע מיליטערישע רעסטרוקטוראַציע נאָך דער קאַלטער מלחמה. די מיליטערישע סטרוקטור פון נאטא איז געווען צונויפגעריסן און רעאָרגאניזירט, מיט נייע קרעפטן ווי די הויפטקווארטיר פון די אליאירטע קאמאנד אייראפע ראַפּיד רעאקציע קארפּס.  פּאָליטיש, די אָרגאַניזאַציע געזוכט בעסער באַציונגען מיט די נייַ אָטאַנאַמאַס סענטראַל און מזרח אייראפעישע שטאַטן, און דיפּלאַמאַטיק פאָרומס פֿאַר רעגיאָנאַל קוואַפּעריישאַן צווישן נאַטאָ און זייַן שכנים זענען געגרינדעט בעשאַס דעם פּאָסטן-קאָולד מלחמה צייַט, אַרייַנגערעכנט די פּאַרטנערשיפּ פֿאַר שלום און די מעדיטערראַנעאַן דיאַלאָג איניציאַטיוו אין 1994, די עוראָ-אַטלאַטיק פּאַרטנערשיפּ קאָונסיל אין 1997, און די נאַטאָ-רוסלאַנד פּערמאַנאַנט דזשוינט קאָונסיל אין 1998. אויף דעם וואַשינגטאָן שפּיץ אין 1999 האָבן אונגאַרן, פּוילן און די טשעכישע רעפּובליק זיך אָפֿיציעל באַטייליקט מיט דער נאַטאָ, און די אָרגאַניזאַציע האָט אויך אַרויסגעגעבן נײַע גיידליינז פֿאַר מיטגלידערשאַפֿט מיט יחידלעכע "מיטגלידערשאַפֿט־אַקציע־פּלאַנען". די דאָזיקע פּלענער האָבן געהאַלטן די נאָך צוגאַנג פֿון נײַע אַליאַנס־מיטגלידער. די וואַלן פון פראנצויזיש פּרעזידענט ניקאָלאַ סאַרקאָזי אין 2007 געפֿירט צו אַ הויפּט רעפאָרם פון פראנקרייך ס מיליטעריש שטעלע, קאַלמינירייטינג מיט די צוריקקומען צו פול מיטגלידערשאַפט אויף 4 אפריל 2009, וואָס אויך אַרייַנגערעכנט פֿראַנקרייַך רייינדזשינג די נאַטאָ מיליטעריש באַפֿעל סטרוקטור, בשעת מיינטיינינג אַ פרייַ נוקלעאַר דיטעראַנט.  אַרטיקל 5 פֿון דער צפֿון־אַטלאַנטישער אָפּמאַך, וואָס פֿאָדערט פֿון די מיטגליד־שטאַטן צו קומען צו הילף פֿון יעדע מיטגליד־שטאַט וואָס ווערט אונטערגעשטעלט אַ געוואַפנטן באַפאַלן, איז געווען געווענדט צום ערשטן און איינציקן מאָל נאָך די 11טן סעפּטעמבער־אַטאַקן, נאָך וועלכע טרופּעס זענען אַרויפֿגעשלאָסן געוואָרן אין אַפגאניסטאַן אונטער דער נאַטאָ־געפֿירטער ISAF. די ארגאניזאציע האט אפערירט א ריי פון עקסטערע ראלעס זינט דעמאלטס, אריינגערעכנט שיקן טריינערס צו איראק, צו העלפן אין קעגן-פיראטי אפעראציעס, און אין 2011 אינפארסירן א נאו-פליי זאָנע איבער ליביע אין לויט מיט די UN סעקוריטי קאונסיל רעזאלוציע 1973.  רוסלאַנדס אַנעקשאַן פון די קרימעאַ האָט געפֿירט צו אַ שטאַרק פאַרדאַמונג דורך אַלע נאַטאָ מיטגלידער, און איז געווען איינער פון די זיבן מאָל אַז אַרטיקל 4, וואָס רופט פֿאַר באַראַטונג צווישן נאַטאָ מיטגלידער, איז געווען ינוואָוקט. פריערדיקע צייטן אַרייַנגערעכנט בעשאַס די יראַק מלחמה און סיריאַן בירגער מלחמה. אין דער שפּיץ פון וואַלעס אין 2014, די פירער פון די נאַטאָ מיטגליד שטאַטן פאָרמאַלי באגאנגען פֿאַר די ערשטער מאָל צו פאַרברענגען די עקוויוואַלענט פון בייַ מינדסטער צוויי פּראָצענט פון זייער ברוטאָ דינער פּראָדוקטן אויף פאַרטיידיקונג דורך 2024, וואָס ביז אַהער איז געווען בלויז אַן ינפאָרמאַל גיידליין. אין דעם 2016 וואַרשעווער שפּיץ, נאַטאָ לענדער מסכים אויף די שאַפונג פון נאַטאָ ענכאַנסט פאָרוואָרד פּרעזענסע, וואָס דיפּלויד פיר מולטינאַציאָנאַלע באַטאַלליאָן-סייזד באַטאַלגרופּס אין עסטאָניאַ, לאַטוויאַ, ליטע, און פוילן. איידער און בעשאַס דער רוסישער ינוואַזיע אין אוקריינא אין 2022, האָבן עטלעכע נאַטאָ לענדער געשיקט באָדן טרופּס, וואַרששיפּס און פייטער ערקראַפטן צו פֿאַרשטאַרקן די מזרח פלינק פון די אַליאַנסע, און קייפל לענדער האָבן ווידער אויפגענומען אַרטיקל 4. אין מערץ 2022, האָבן די נאַטאָ־לידער זיך באַגעגנט אין בריסל פֿאַר אַן אויסערגעוויינלעכער שפּיץ, וואָס האָט אויך באַטייליקט די פירער פֿון דער גרופּע פֿון זיבן און פֿון דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד. נאַטאָ מיטגליד שטאַטן מסכים צו פאַרלייגן פיר נאָך באַטאַלגראַופּס אין בולגאַריאַ, אונגארן, רומעניע, און סלאָוואַקיאַ, און עלעמענטן פון די נאַטאָ ענטפער פאָרס זענען אַקטיווייטיד פֿאַר די ערשטער מאָל אין נאַטאָ ס געשיכטע.  אין יוני 2022, האט נאט"א אפגעשטעלט 40,000 טרופּס צוזאמען איר 2,500-קילאמעטער-לענג (1,550 מייל) מזרח פלינק צו אפהאלטן רוסישע אַגרעסיע. מער ווי האַלב פֿון דעם צאָל זענען באַשטעטיקט געוואָרן אין בולגאַריע, רומעניע, אונגאַרן, סלאָוואַקיע און פּוילן, וואָס פֿינף לענדער האָבן אַ היפּש קאָמבינאַטעד געוועזענער נאַטאָ־קוואַליטעט פֿון 259,000 טרופּעס. כּדי צו פֿאַרבעסערן בולגאַריעס לופט־קאָמפעניע, האָט ספּאַין געשיקט יוראָפֿיטער טייפֿונעס, האָט האָלאַנד געשיקט אַכט F-35 באַפאַלן־לופט־קאַמפּאַניעס, און נאָך פֿראַנצויזישע און אַמעריקאַנער באַפאַלן־לופט־קאַמפּאַניעס וואָלטן באַלד אויך אָנקומען.  נאַטאָ געניצט עפנטלעך שטיצן איבער זייַן מיטגליד שטאַטן.
די צפון־אטלאנטישע בונד־ארגאניזאציע (נאטא, פראנצויזיש: Organisation du traité de l'Atlantique nord), אדער צפון־אטלאנטישע אליאנץ, די אטלאנטישע אליאנץ, די מערבדיקע אליאנץ, איז א מיליטערישע אליאנץ. עס איז געגרינדעט געוואָרן דורך דעם צפֿון־אַטלאַנטיקן אָפּמאַך אין 1949 און עס איז אונטערגעשריבן געוואָרן אין וואַשינגטאָן, די סי, פֿאַראייניקטע שטאַטן, דעם 4טן אַפּריל 1949. אירע מיטגלידער אין 1949 זענען געווען די פֿאַראייניקטע שטאַטן, בעלגיע, די נעטהערלאַנדס, לוקסעמבאָרג, פֿראַנקרייַך, די פֿאַראייניקטע מלכות, קאַנאַדע, פּאָרטוגאַל, איטאליע, נאָרוועגיע, דענמאַרק און יסעלאַנד. דעם 18טן פֿעברואַר 1952 האָבן זיך אויך באַטייליקט גריכנלאנד און טערקיי.  ווען מערב דייַטשלאַנד האָט זיך באַטייליקט אין דער אָרגאַניזאַציע דעם 9טן מײַ 1955 איז דאָס באַשרײַבט געוואָרן ווי "אַ באַשטימנדיקער טערנינג-פּונקט אין דער געשיכטע פֿון אונדזער קאָנטינענט" דורך האַלוואַרד לאַנגע, דער דעמאָלטיקער אויסערן־מיניסטער פֿון נאָרוועגיע. דער רעזולטאַט איז געווען דער וואַרשעווער פּאַקט, אונטערגעשריבן דעם 14טן מײַ 1955 דורך דער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד און זײַנע סאַטעליט־שטאַטן ווי אַ ענטפֿער צו דער נאַטאָ.  נאָך דער קאַלטער מלחמה אין 1999 האָבן זיך דרײַ געוועזענע קאָמוניסטישע לענדער, אונגאַרן, די טשעכישע רעפּובליק און פּוילן, באַטייליקט אין נאַטאָ. דעם 29סטן מערץ 2004 האָבן זיך נאָך זיבן צפֿון־אייראָפּעיִשע און מיזרח־אייראָפּעיִשע לענדער צוגעגאַנגען צו נאַטאָ: עסטאָניע, לאַטוויע און ליטע, און אויך סלאָוועניע, סלאָוואַקיע, בולגאַריע און רומעניע.  קראָאַטיאַ און אַלבאַניאַ באקומען נאַטאָ מיטגלידערשאַפט פאַרבעטונג אויף 3 אפריל 2008. די רעפּובליק פון מאַסעדאָניאַ באקומען די בלויז קאַנדישאַנאַל פאַרבעטונג ווייַל עס איז געווען וועטאָעד דורך גריכנלאנד ווייַל פון זייַן נאָמען ויכוח מיט גריכנלאנד.  מאָנטענעגראָ איז אַטשיווד אויף 5 יוני 2017. נאכן טוישן זיין נאמען צו ענדיגן דעם מחלוקת, האט צפון מאקעדאניע זיך איינגעשריבן אין נאטא דעם 27סטן מערץ 2020 און איז געווארן איר 30סטער מיטגליד. אירלאנד איז אפיציעל צוגעגאנגען צו נאטא דעם 8טן סעפטעמבער 2020 אלס א באמערקער.  אין אפריל 2023, איז פֿינלאַנד באַטייליקט געוואָרן אין נאַטאָ, נאָך די השתדלות זיך צו באַטייליקן זינט דער רוסישער ינוואַזיע אין אוקריינא אין 2022.