Go ya ka temana e latelago, hlalosa sedirišwa sa pele sa go šoma ka matla le go dirišwa ga sona.
Context:Kgale pele ga ge go ka ba le tsebo le ge e le efe ka mohlagase, batho ba be ba tseba ka go tšhošwa ke dihlapi tša mohlagase. Mangwalo a bogologolo a Baegipita ao a ngwadilwego ka 2750 B.C.E. a be a bolela ka dihlapi tše e le "Thunder of the Nile", gomme a di hlalosa e le "bašireletši" ba dihlapi tše dingwe ka moka. Dihlapi tša mohlagase di ile tša begwa gape ka morago ga nywaga e dikete ke ditsebi tša tlhago le dingaka tša Bagerika ba bogologolo, Baroma le ma-Arabia. Bangwadi ba mmalwa ba bogologolo, ba bjalo ka Pliny yo Mogolo le Scribonius Largus, ba ile ba hlatsela mafelelo a go idibatša ao a tlišwago ke go bethwa ka mohlagase ke hlapi ya katse ya mohlagase le mahlasedi a mohlagase, gomme ba be ba tseba gore go bethwa mo go bjalo go be go ka phatlalala go bapa le dilo tše di nago le mohlagase. Balwetši bao ba bego ba e-na le malwetši a bjalo ka gout goba go opša ke hlogo ba be ba laelwa gore ba kgome dihlapi tšeo di nago le mohlagase ka kholofelo ya gore go šišinyega mo go matla go be go tla ba fodiša. Ditšo tša bogologolo tša go dikologa Mediterranean di be di tseba gore dilo tše itšego, tše bjalo ka dithupa tša amber, di be di ka gwagwaletšwa ka boya bja katse go gogela dilo tše bohwefo tše bjalo ka mafofa. Thales wa Miletus o ile a dira lelokelelo la dinyakišišo ka mohlagase wa go se šuthe mo e ka bago ka 600 B.C.E., go tšwa go seo a bego a dumela gore thulano e dirile gore amber e be le makenete, ka go fapana le dimenerale tše bjalo ka magnetite, yeo e bego e sa nyake go gašanywa. Thales o be a fošitše ge a be a dumela gore kgogedi e be e le ka baka la matla a makenete, eupša ka morago thutamahlale e be e tla hlatsela kgokagano magareng ga matla a makenete le mohlagase. Go ya ka kgopolo e nngwe yeo go ngangišanwago ka yona, go ka direga gore ma-Parthe a be a tseba ka go tšhela ditšhipi ka tšhipi, go ithekgile ka go utollwa ka 1936 ga Battery ya Baghdad, yeo e swanago le sele ya galvanic, gaešita le ge go sa kgonthišege ge e ba selo seo se dirilwego ka diatla e be e le sa mohlagase. Mohlagase o be o tla dula e le selo seo se sa tsebjego ka nywaga-kete e mentši go ba go fihla ka 1600, ge rathutamahlale wa Leisemane William Gilbert a be a ngwala De Magnete, yeo go yona a ilego a dira nyakišišo e tseneletšego ka mohlagase le makenete, a hlaola mafelelo a lefsika la go betla go mohlagase o sa šikinyegego wo o tšweletšwago ke go phaphatha amber. O ile a hlama lentšu la Selatine se Sefsa e lego electricus ("ya amber" goba "go swana le amber", elektron, e lego lentšu la Segerika bakeng sa "amber") go šupa go seka sa go goga dilo tše dinyenyane ka morago ga go kgangwa. Kgokagano ye e ile ya tšweletša mantšu a Seisemane a "motlakase" le "motlakase", ao a ilego a tšwelela la mathomo ka go gatišwa ka pukung ya Thomas Browne ya Pseudodoxia Epidemica ya 1646. Mošomo o oketšegilego o ile wa dirwa lekgolong la bo-17 la nywaga le mathomong a lekgolo la bo-18 la nywaga ke Otto von Guericke, Robert Boyle, Stephen Gray le C. F. du Fay. Ka morago lekgolong la bo-18 la nywaga, Benjamin Franklin o ile a dira nyakišišo e tseneletšego ka mohlagase, a rekiša dithoto tša gagwe go lefelela modiro wa gagwe. Ka June 1752 go bolelwa gore o ile a kgomaretša senotlelo sa tšhipi ka tlase ga thapo ya khayiti yeo e nago le meetse gomme a fofiša khayiti leratadimeng leo le bego le le kotsing ya ledimo. Mothaladi o latelanago wa dikgabo tša mollo tšeo di bego di fofa go tloga selotlelong go ya mokokotlong wa seatla sa gagwe o bontšhitše gore ruri legadima le be le e-na le matla a mohlagase. O ile a ba a hlalosa boitshwaro bjo bo bonagalago e le bjo bo ganetšanago bja nkgokolo ya Leyden e le sedirišwa sa go boloka ditekanyo tše dikgolo tša mohlagase go ya ka mohlagase wo o bopšago ke ditekanyo tše di nepagetšego le tše di fošagetšego Ka 1775, Hugh Williamson o ile a bega lelokelelo la diteko go Royal Society mabapi le ditšhitišo tšeo di newago ke sekoro sa mohlagase; ngwageng wona woo ngaka ya go bua le setsebi sa tša mmele John Hunter o ile a hlalosa sebopego sa ditho tša mohlagase tša hlapi. Ka 1791, Luigi Galvani o ile a gatiša kutollo ya gagwe ya bioelectromagnetics, a bontšha gore mohlagase e be e le sedirišwa seo ka sona ditšhika tša megalatšhika di fetišetšago melaetša go mešifa. Bateri ya Alessandro Volta ya ka 1800, yeo e bego e dirilwe ka go šiedišana ga mekgobo ya zinki le koporo, e ile ya nea bo-rathutamahlale mothopo o ka botwago kudu wa matla a mohlagase go feta metšhene ya mohlagase yeo e bego e dirišwa pele. Go lemogwa ga electromagnetism, e lego botee bja ditiragalo tša mohlagase le tša makenete, go dirwa ke Hans Christian Ørsted le André-Marie Ampère ka 1819<unk>1820. Michael Faraday o ile a hlama motšhene wa mohlagase ka 1821, gomme Georg Ohm o ile a hlahloba modikologo wa mohlagase ka tsela ya dipalo ka 1827. Mohlagase le makenete (le seetša) di ile tša kgokaganywa ka mo go feletšego ke James Clerk Maxwell, kudu-kudu ka go "On Physical Lines of Force" ya gagwe ka 1861 le 1862.  Gaešita le ge mathomong a lekgolo la bo-19 la nywaga go be go bile le tšwelopele e akgofilego ya thutamahlale ya tša mohlagase, mafelelong a lekgolo la bo-19 la nywaga go be go tla ba le tšwelopele e kgolo kudu ya boentšeneare bja tša mohlagase. Ka batho ba go swana le Alexander Graham Bell, Ottó Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla le George Westinghouse, mohlagase o ile wa fetoga go tloga go go ba selo sa go makatša sa thutamahlale go ya go go ba sedirišwa sa bohlokwa bophelong bja sebjalebjale. Ka 1887, Heinrich Hertz o ile a utolla gore di-electrode tšeo di bonegetšwego ka seetša sa ultraviolet di tšweletša tlhase ya mohlagase gabonolo kudu. Ka 1905, Albert Einstein o ile a gatiša lengwalo leo le hlalositšego tsebišo ya teko ya mafelelo a seetša e le mafelelo a matla a seetša ao a rwalwago ka diphuthelwana tše di arogantšwego tša quantum, tšeo di neago di-electron matla. Go utollwa mo go ile gwa lebiša phetogong ya quantum. Einstein o ile a newa Sefoka sa Nobel sa tša Thutamahlale ka 1921 ka baka la "go utolla ga gagwe molao wa matla a mohlagase". Mafelelo a mohlagase a dirišwa gape le ka diseleng tša di-photocell tše bjalo ka tšeo di ka hwetšwago ka diphanele tša letšatši. Sedirišwa sa pele sa go šoma ka matla a magolo e bile "seka-tshepediši sa ditedu tša katse" seo se ilego sa dirišwa la mathomo ka bo-1900 ditheetšing tša radio. Terata yeo e swanago le ditedu e tsenywa ganyenyane ka gare ga kristale e tiilego (yeo e swanago le kristale ya germanium) gore go lemogwe seka sa radio ka mafelelo a kgokaganyo ya kgokaganyo. Ka gare ga karolo ya boemo bjo bo tiilego, mohlagase o lekanyeditšwe go dikarolo tše tiilego le metswako yeo e hlametšwego ka mo go kgethegilego go o fetoša le go o matlafatša. Go ela ga mohlagase go ka kwešišwa ka ditsela tše pedi: e le dielektrone tše di nago le tefo e fošagetšego, le e le mafokodi a dielektrone tše di nago le tefo e nepagetšego ao a bitšwago mašoba. Ditefišo tše le mašoba di kwešišwa go ya ka quantum physics. Gantši sedirišwa sa go aga ke semiconductor ya kristale. Thekinolotši ya elektroniki ya boemo bjo bo tiilego (solid-state electronics) e ile ya thoma go tuma ka go tšwelela ga thekinolotši ya transistor. Transistara ya mathomo yeo e šomago, e lego transistara ya ntlha-kgokagano yeo e theilwego go germanium, e ile ya hlangwa ke John Bardeen le Walter Houser Brattain kua Bell Labs ka 1947, ya latelwa ke transistor ya sebopego sa bipolar ka 1948.
Sedirišwa sa pele sa go šoma ka matla a magolo e bile "seka-tshepediši sa ditedu tša katse" seo se ilego sa dirišwa la mathomo ka bo-1900 ditheetšing tša radio. Terata yeo e swanago le ditedu e tsenywa ganyenyane ka gare ga kristale e tiilego (yeo e swanago le kristale ya germanium) gore go lemogwe seka sa radio ka mafelelo a kgokaganyo ya kgokaganyo.