Déan achoimre ar stair NATO
Context:Shínigh an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe Conradh Dunkirk ar an 4 Márta 1947, i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda agus tús an Chogaidh Fuar, mar Chonradh Comhghuaillíochta agus Cúnamh Frithpháirteach i gcás ionsaithe féideartha ón nGearmáin nó ón Aontas Sóivéadach. I mí an Mhárta 1948, leathnaíodh an comhghuaillíocht seo i gConradh na Bruiséile chun tíortha Benelux a chur san áireamh, ag cruthú Eagraíocht Chonartha na Bruiséile, ar a dtugtar an tAontas an Iarthair go coitianta. Thosaigh cainteanna maidir le comhghuaillíocht mhíleata níos leithne, a d'fhéadfadh Meiriceá Thuaidh a áireamh, an mhí sin sna Stáit Aontaithe freisin, áit a raibh a mbeartas eachtrach faoi Theagasc Truman ag cur le dlúthpháirtíocht idirnáisiúnta i gcoinne gníomhartha a chonaic siad mar ionsaí cumannach, mar shampla coup d'état Feabhra 1948 sa tSeiceaslóvaic. Mar thoradh ar na cainteanna seo síníodh Conradh an Atlantaigh Thuaidh an 4 Aibreán 1949 ag ballstáit an Aontais Thiar móide na Stáit Aontaithe, Ceanada, an Phortaingéil, an Iodáil, an Iorua, an Danmhairg agus an Íoslainn. Ba é Lester B. Pearson, taidhleoir Cheanada, príomh-údar agus dréachtóir an chonartha.  Seomra fada ceartchearnach le sraitheanna iomadúla daoine ina suí ar gach taobh, agus bratacha ag crochadh ar an taobh eile. Chuaigh an Ghearmáin Thiar isteach sa NATO i 1955, rud a d'fhág go ndearnadh Comhaontú Warszawa a bhí ina iomaitheoir a fhoirmiú le linn an Chogaidh Fuar. Bhí Conradh an Atlantaigh Thuaidh ina luí go mór go dtí gur chuir Cogadh na Cóiré tús le bunú NATO chun é a chur i bhfeidhm le struchtúr míleata comhtháite. Áiríodh leis seo bunú Ard-Chúirteanna Cumhachtaí Comhghuaillithe na hEorpa (SHAPE) i 1951, a ghlac go leor de struchtúir agus pleananna míleata an Aontais Thiar, lena n-áirítear a gcomhaontuithe maidir le trealamh caighdeánaithe agus comhaontuithe maidir le fórsaí míleata eachtracha a shuíomh i dtíortha Eorpacha. Sa bhliain 1952, bunaíodh post Ard-Rúnaí NATO mar phríomh-shaoránach na heagraíochta. Sa bhliain sin, rinneadh an chéad mhórthionscadal muirí NATO, Exercise Mainbrace agus aontaíodh an Ghréig agus an Tuirc leis an eagraíocht. Tar éis Chomhdhálacha Londain agus Pháras, ceadaíodh don Ghearmáin Thiar armú míleata a dhéanamh, agus iad ag dul isteach san NATO i mí na Bealtaine 1955, rud a bhí, ina dhiaidh sin, ina fhachtóir mór i gcruthú Chomhaontú Warszawa faoi cheannas na Sóivéide, ag cur síos ar an dá thaobh frithpháirteach den Chogadh Fuar.  Ba é tógáil Bhalla na Beirlín i 1961 an t-ardú i teannas an Chogaidh Fuar, nuair a bhí 400,000 trúpa SAM lonnaithe san Eoraip. Bhí amhras ann faoi neart an chaidrimh idir na stáit Eorpacha agus na Stáit Aontaithe, chomh maith le amhras faoi chreidiúnacht cosanta NATO i gcoinne ionradh Sóivéadach ionchasach - amhras a d'fhág go bhforbrófaí cosc núicléach neamhspleách na Fraince agus gur tharraing an Fhrainc siar ó struchtúr míleata NATO i 1966. Sa bhliain 1982, chuaigh an Spáinn nua-dhaonlathach leis an gcomhghuaillíocht.  Mar thoradh ar Réabhlóid 1989 san Eoraip rinneadh athmheas straitéiseach ar chuspóir, ar nádúr, ar chúraimí agus ar fhócas NATO ar an mór-roinn. I mí Dheireadh Fómhair 1990, tháinig an Ghearmáin Thoir mar chuid de Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine agus den chomhghuaillíocht, agus i mí na Samhna 1990, shínigh an comhghuaillíocht an Conradh ar Fhorsaí Armtha Caidineacha san Eoraip (CFE) i bPáras leis an Aontas Sóivéadach. Chuir sé laghduithe ar mhíleataí sonracha ar fud na mór-roinne, a lean ar aghaidh tar éis titim Chomhaontú Warszawa i mí Feabhra 1991 agus díscaoileadh an Aontais Shóivéadaigh i mí na Nollag sin, rud a chuir deireadh le príomh-adversaries NATO de facto. Thosaigh sé seo le laghdú ar chaiteachas agus ar threalamh míleata san Eoraip. Cheadaigh conradh CFE do shínitheoirí 52,000 píosa armála traidisiúnta a bhaint sna sé bliana déag ina dhiaidh sin, agus cheadaigh sé do chaiteachas míleata chomhaltaí Eorpacha NATO laghdú 28 faoin gcéad ó 1990 go 2015. I 1990 thug roinnt ceannairí Thiar ráthaíochtaí do Mikhail Gorbachev nach méadódh NATO níos faide soir, mar a nochtadh trí mheabhráin de chomhráite príobháideacha. Mar sin féin, níor luaitear sa téacs deiridh den Chonradh ar an Socrú Deiridh maidir leis an nGearmáin, a síníodh níos déanaí sa bhliain sin, an cheist maidir le leathnú siar.  Dhá chuid arda cóncréite de bhalla i bhfásach féir os comhair foirgneamh cuartha le fuinneoga gloine gorma. Bhí titim Balla Bheirlín i 1989 mar phointe casadh i ról NATO san Eoraip, agus tá an chuid seo den bhalla ar taispeáint anois lasmuigh de cheanncheathrú NATO. Sna 1990idí, leathnaigh an eagraíocht a chuid gníomhaíochtaí go dtí cásanna polaitiúla agus daonnúla nach raibh mar ábhar imní NATO roimhe seo. Le linn d'fhás Iúgslaiv, rinne an eagraíocht a chéad idirghabhálacha míleata sa Bhoisnia ó 1992 go 1995 agus níos déanaí sa Iúgslaiv i 1999. Spreag na coinbhleachtaí seo athstruchtúrú mór míleata tar éis an Chogaidh Fuar. Laghdaíodh struchtúr míleata na NATO agus athródh sé, agus bunaíodh fórsaí nua mar an Corps Réamhghníomhaithe Luath na hArd-Chúirte na hEorpa Allied Command.  Go polaitiúil, d'iarr an eagraíocht caidrimh níos fearr leis na stáit nua-aonair Mheán-Eorpacha agus Oirthear na hEorpa, agus bunaíodh fóraim taidhleoireachta le haghaidh comhar réigiúnach idir NATO agus a chomharsana le linn na tréimhse seo tar éis an Chogaidh Fuar, lena n-áirítear an Comhpháirtíocht le haghaidh Síochána agus tionscnamh Idirphlé na Meánmhara i 1994, an Chomhairle Comhpháirtíochta Euro-Atlantach i 1997, agus an Chomhairle Chomhpháirteach Buan NATO-Rúisis i 1998. Ag cruinniú mullaigh Washington 1999, chuaigh an Ungáir, an Pholainn, agus Poblacht na Seice go hoifigiúil le NATO, agus d'eisigh an eagraíocht treoirlínte nua maidir le ballraíocht le "Pleananna Gníomhaíochta Ballraíochta" aonair. Rialaigh na pleananna seo an cur isteach ina dhiaidh sin ar bhaill nua den chomhghuaillíocht. Mar thoradh ar thoghchán Uachtarán na Fraince Nicolas Sarkozy i 2007 rinneadh athchóiriú mór ar sheasamh míleata na Fraince, a tháinig chun cinn leis an bhfilleadh go ballraíocht iomlán ar an 4 Aibreán 2009, a chuimsigh an Fhrainc freisin ag filleadh ar Struchtúr Príomhoide Míleata na NATO, agus réitigh núicléach neamhspleách á choimeád aige.  Cuireadh Airteagal 5 de Chonradh an Atlantaigh Thuaidh, a cheanglaíonn ar bhallstáit teacht ar chabhair d'aon bhallstát atá faoi ionsaí armtha, i bhfeidhm den chéad uair agus den chéad uair amháin tar éis ionsaithe an 11 Meán Fómhair, agus ina dhiaidh sin cuireadh trúpaí i bhfeidhm san Afganastáin faoi ISAF faoi stiúir NATO. Tá raon róil bhreise ag an eagraíocht ó shin, lena n-áirítear oilithreoirí a sheoladh go hIaráice, cúnamh a thabhairt d'oibríochtaí frith-piratóireacht, agus i 2011 limistéar gan eitilt a fhorfheidhmiú thar an Libia i gcomhréir le Rún 1973 de Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe.  D'fhág go ndearna na baill uile den NATO cáineadh láidir ar cheangal na Crimea ag an Rúis, agus bhí sé ar cheann de na seacht n-uaireanta a cuireadh Airteagal 4, a ghlaonn ar chomhairliúchán i measc bhaill den NATO, i bhfeidhm. Amanna roimhe sin san áireamh le linn Chogadh na hIaráice agus Cogadh Cathartha na Siria. Ag cruinniú mullaigh 2014 i gCeanada, gheall ceannairí ballstáit NATO go foirmiúil den chéad uair go gcaithfeadh siad comhionannas dhá faoin gcéad ar a dtáirgí inmheánacha iomlána ar chosaint faoi 2024, rud nach raibh ach treoirlíne neamhfhoirmiúil roimhe sin. Ag cruinniú mullaigh Warsaw 2016, chomhaontaigh tíortha NATO ar Gháinneacht Fheabhsaithe NATO a chruthú, a chuir ceithre ghrúpa cathrach ilnáisiúnta de mhéid bataillín in Eistéin, sa Laitvia, sa Liotuáin, agus sa Pholainn. Roimh agus le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin i 2022, chuir roinnt tíortha NATO trúpaí talún, longa cogaidh agus aerárthaí comhraic chun taobh thoir an chomhghuaillíochta a threisiú, agus d'iarr tíortha éagsúla Airteagal 4 arís. I mí an Mhárta 2022, bhuail ceannairí NATO sa Bhruiséil le haghaidh cruinniú mullaigh urghnách a raibh ceannairí Ghrúpa na Seacht agus an Aontais Eorpaigh páirteach ann freisin. D'aontaigh ballstáit NATO ceithre ghrúpa cathrach breise a bhunú sa Bhulgáir, san Ungáir, sa Rómáin, agus sa tSlóvaic, agus cuireadh eilimintí de Fhoras Freagartha NATO i ngníomh den chéad uair i stair NATO.  I mí an Mheithimh 2022, chuir NATO 40,000 trúpa ar feadh a 2,500 ciliméadar ar fad (1,550 míle) taobh thoir chun ionsaí na Rúise a chosc. Tá níos mó ná leath den líon seo imscaradh sa Bhulgáir, sa Rómáin, san Ungáir, sa tSlóvaic, agus sa Pholainn, a bhfuil 259,000 saighdiúir iomlánacha ag na cúig thír sin a bhí mar bhall den OTAN roimhe. Chun forlíonadh a dhéanamh ar Air Force na Bulgáire, chuir an Spáinn Eurofighter Typhoons, chuir an Ísiltír ocht aerárthach ionsaithe F-35, agus tiocfadh aerárthach ionsaithe breise na Fraince agus na Stát Aontaithe go luath freisin.  Tá tacaíocht phoiblí ag NATO ar fud a bhallstáit.
Is comhghuaillíocht mhíleata í an Eagraíocht Chonartha an Atlantaigh Thuaidh (NATO, Fraincis: Organisation du traité de l'Atlantique nord), nó Comhghuaillíocht an Atlantaigh Thuaidh, Comhghuaillíocht an Atlantaigh, Comhghuaillíocht an Iarthair. Bunaíodh é le Conradh an Atlantaigh Thuaidh i 1949 agus síníodh é i Washington, DC, na Stáit Aontaithe, an 4 Aibreán, 1949. Ba iad na Stáit Aontaithe, an Bheilg, an Ísiltír, Lucsamburg, an Fhrainc, an Ríocht Aontaithe, Ceanada, an Phortaingéil, an Iodáil, an Iorua, an Danmhairg agus an Íoslainn a bhí ina gcomhaltaí sa bhliain 1949. Ar 18 Feabhra 1952, chuaigh an Ghréig agus an Tuirc isteach freisin.  Nuair a chuaigh an Ghearmáin Thiar isteach san eagraíocht an 9 Bealtaine 1955 tuairiscíodh é mar "pointe claonta cinntitheach i stair ár mór-roinne" ag Halvard Lange, Aire Gnóthaí Eachtracha na hIorua ag an am. Ba é toradh an Chomhaontaithe Warszawa, a shínigh an tAontas Sóivéadach agus a stáit satailíte an 14 Bealtaine 1955 mar fhreagra ar NATO.  Tar éis an Chogaidh Fuar i 1999 chuaigh trí thír a bhí ina gcoimisiúnaigh roimhe seo, an Ungáir, Poblacht na Seice, agus an Pholainn, isteach sa NATO. An 29 Márta 2004 chuaigh seacht dtír eile ó Thuaisceart na hEorpa agus ó Oirthear na hEorpa isteach san NATO: an Eastóin, an Laitvia agus an Liotuáin agus an tSlóivéin, an tSlóvaic, an Bhulgáir agus an Rómáin freisin.  Fuair an Chróit agus an Albáin cuireadh chun ballraíocht sa NATO an 3 Aibreán 2008. Fuair Poblacht na Macadóine an t-aon cuireadh coinníollach toisc go ndearna an Ghréig víotu air mar gheall ar a díospóid ainm leis an nGréig.  Chuaigh an Montainéagró isteach ar an 5 Meitheamh 2017. Tar éis dó a ainm a athrú chun deireadh a chur leis an díospóid, chuaigh an Macadóin Thuaidh isteach san NATO an 27 Márta 2020 agus tháinig sé ina 30ú ball. Chuaigh Éire isteach go hoifigiúil i NATO an 8 Meán Fómhair 2020 mar bhreathnóir.  I mí Aibreáin 2023, chuaigh an Fhionlainn le NATO, tar éis iarrachtaí a bheith páirteach ó ionradh na Rúise ar an Úcráin i 2022.