Sumaryoha ang kasaysayan sa NATO
Context:Ang Kasabotan sa Dunkirk gipirmahan sa Pransiya ug sa United Kingdom niadtong 4 Marso 1947, human sa Gubat sa Kalibotan II ug sa pagsugod sa Cold War, isip usa ka Kasabotan sa Alliance ug Mutual Assistance sa kaso sa posibleng mga pag-atake sa Alemanya o sa Unyon Sobyet. Sa Marso 1948, kining alyansa gipadako diha sa Tratado sa Brussels aron apil ang mga nasod sa Benelux, nga nagporma sa Brussels Treaty Organization, nga kasagarang nailhan ingong Western Union. Ang mga panag-istoryahanay alang sa mas halapad nga alyansa sa militar, nga mahimong maglakip sa Amihanang Amerika, nagsugod usab nianang bulana sa Tinipong Bansa, diin ang ilang palisiya sa gawas sa nasud ilalom sa Truman nga Doktrina nagpasiugda sa internasyonal nga panaghiusa batok sa mga lihok nga ilang nakita ingong agresiyon sa komunista, sama sa Pebrero 1948 coup d'état sa Czechoslovakia. Kining maong mga panaghisgot miresulta sa pagpirma sa North Atlantic Treaty niadtong Abril 4, 1949 sa mga membro nga nasod sa Western Union ug sa Tinipong Bansa, Canada, Portugal, Italya, Norway, Denmark, ug Iceland. Ang diplomatong Canadiano nga si Lester B. Pearson maoy usa ka pangunang awtor ug tigdisenyo sa maong kasabotan.  Usa ka taas nga rektanggulo nga lawak nga may daghang hanay sa mga tawo nga naglingkod sa matag kilid, ug mga bandila nga nagbitay sa tumoy. Ang Kasadpang Alemanya misulod sa NATO niadtong 1955, nga misangpot sa pagporma sa kaatbang nga Warsaw Pact panahon sa Gubat nga Bugnaw. Ang North Atlantic Treaty sa dakong bahin wala molihok hangtod nga ang Gubat sa Korea misugod sa pagtukod sa NATO aron ipatuman kini uban ang usa ka nahiusang istruktura sa militar. Kini naglakip sa pagporma sa Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) sa 1951, nga nagpadapat sa daghang mga istruktura ug mga plano sa militar sa Kasadpang Unyon, lakip ang ilang mga kasabotan bahin sa pag-standard sa mga kagamitan ug mga kasabotan bahin sa pagbutang sa langyaw nga mga puwersa militar sa mga nasod sa Uropa. Sa 1952, ang katungdanan sa Sekretaryo Heneral sa NATO natukod ingong pangunang sibilyan sa organisasyon. Nianang tuiga nakita usab ang unang dagkong pag-ehersisyo sa NATO sa dagat, ang Exercise Mainbrace ug ang pag-apil sa Gresya ug Turkey sa organisasyon. Human sa mga Komperensiya sa London ug Paris, ang Kasadpang Alemanya gitugotan sa pag-armado pag-usab sa militar, samtang sila miapil sa NATO niadtong Mayo 1955, nga maoy, sa baylo, usa ka dakong hinungdan sa paglalang sa Pakta sa Warsaw nga gidominar sa Sobyet, nga naghubit sa duha ka kaatbang nga mga daplin sa Cold War.  Ang pagtukod sa Berlin Wall niadtong 1961 nagtimaan sa kinatas-an sa mga tensiyon sa Gubat nga Bugnaw, sa dihang 400,000 ka sundalo sa T.B. ang nagbarog sa Uropa. Ang mga pagduhaduha bahin sa kalig-on sa relasyon tali sa mga nasod sa Uropa ug sa Tinipong Bansa mikaylap ug mikaylap, duyog sa mga pagduhaduha bahin sa pagkamatinumanon sa depensa sa NATO batok sa posibleng pag-atake sa Sobyet <unk> mga pagduhaduha nga mitultol sa pag-ugmad sa independente nga Pranses nga nukleyar nga pagpugong ug sa pag-atras sa Pransiya gikan sa militar nga gambalay sa NATO niadtong 1966. Sa 1982, ang bag-ong demokratikanhong Espanya miapil sa alyansa.  Ang mga Rebolusyon sa 1989 sa Uropa misangpot sa usa ka estratehikong pagtimbang-timbang pag-usab sa katuyoan, kinaiya, mga buluhaton, ug pag-focus sa NATO sa kontinente. Sa Oktubre 1990, ang Sidlakang Alemanya nahimong bahin sa Federal Republic of Germany ug sa alyansa, ug sa Nobyembre 1990, ang alyansa mipirma sa Treaty on Conventional Armed Forces sa Uropa (CFE) sa Paris uban sa Unyon Sobyet. Kini nagmando sa espesipikong mga pagkunhod sa militar sa tibuok kontinente, nga nagpadayon human sa pagkahugno sa Warsaw Pact niadtong Pebrero 1991 ug sa pagbungkag sa Unyon Sobyet niadtong Disyembre, nga nagwagtang sa de facto nga pangunang mga kaaway sa NATO. Kini misugod sa pagkunhod sa militar nga paggasto ug mga kagamitan sa Uropa. Ang kasabotan sa CFE nagtugot sa mga tigpirma sa pagwagtang ug 52,000 ka piraso sa naandang mga hinagiban sa misunod nga 16 ka tuig, ug nagtugot sa militar nga paggasto sa mga membro sa NATO sa Uropa nga mous-os sa 28 porsiyento gikan sa 1990 hangtod sa 2015. Sa 1990 ang mga pasalig gihatag sa ubay-ubayng mga lider sa Kasadpan kang Mikhail Gorbachev nga ang NATO dili molapad pa sa sidlakan, sumala sa gipadayag sa mga memorandum sa pribadong mga panag-estoryahay. Bisan pa niana, ang kataposang teksto sa Tratado bahin sa Katapusan nga Pagkasulbad Bahin sa Alemanya, nga gipirmahan sa ulahing bahin nianang tuiga, wala maghisgot sa isyu sa pagpalapad paingon sa sidlakan.  Duha ka tag-as nga kongkreto nga seksiyon sa usa ka paril diha sa usa ka balili nga tanaman sa atubangan sa usa ka baluktot nga tinukod nga may asul nga mga bintana sa bildo. Ang pagkapukan sa Berlin Wall niadtong 1989 nagtimaan ug dakong kausaban sa papel sa NATO sa Uropa, ug kining seksiyon sa paril karon gipakita sa gawas sa hedkuwarter sa NATO. Sa katuigang 1990, ang organisasyon nagpadako sa mga kalihokan niini ngadto sa politikanhong mga kahimtang ug sa tawhanong mga kahimtang nga wala kaniadto sa NATO kabalaka. Panahon sa Pagbungkag sa Yugoslavia, ang organisasyon mihimo sa iyang unang mga interbensyon sa militar sa Bosnia gikan sa 1992 ngadto sa 1995 ug sa ulahi sa Yugoslavia sa 1999. Kining maong mga panag-away maoy nagtukmod sa dakong pag-usab sa militar human sa Gubat nga Bugnaw. Ang militar nga estruktura sa NATO gipakunhod ug giorganisar pag-usab, uban ang bag-ong mga puwersa sama sa nakaestablisar sa Headquarters Allied Command Europe Rapid Reaction Corps.  Sa politikal nga bahin, ang organisasyon nagtinguha sa mas maayo nga relasyon sa bag-ong autonomo nga mga estado sa Sentral ug Sidlakang Uropa, ug ang mga diplomatiko nga forum alang sa rehiyonal nga kooperasyon tali sa NATO ug sa mga silingan niini gitukod sa panahon niining post-Cold War nga yugto, lakip ang Partnership for Peace ug ang Mediterranean Dialogue nga inisyatibo sa 1994, ang Euro-Atlantic Partnership Council sa 1997, ug ang NATO-Russia Permanent Joint Council sa 1998. Sa 1999 nga summit sa Washington, ang Hungary, Poland, ug ang Czech Republic opisyal nga miapil sa NATO, ug ang organisasyon nag-isyu usab ug bag-ong mga lagda alang sa pag-apil uban sa indibiduwal nga "Mga Plano sa Paglihok Alang sa Pag-apil". Kining mga planoha nagmando sa sunod nga pagdugang sa bag-ong mga membro sa alyansa. Ang pagpili sa Pranses Presidente Nicolas Sarkozy sa 2007 misangpot sa usa ka dakong reporma sa militar nga posisyon sa Pransiya, nga mitultol sa pagbalik sa bug-os nga pag-apil sa 4 Abril 2009, nga naglakip usab sa Pransiya pag-usab sa NATO Military Command Structure, samtang nagpabilin sa usa ka independente nga nuclear deterrent.  Ang Artikulo 5 sa North Atlantic nga kasabotan, nga nagkinahanglan sa mga membro nga mga nasod sa pagtabang sa bisan unsa nga membro nga estado nga gipasakop sa usa ka armadong pag-atake, gigamit sa unang ug bugtong panahon human sa Septyembre 11 mga pag-atake, human sa diin ang mga tropa gipatrabaho ngadto sa Afghanistan ubos sa NATO-gipangulohan ISAF. Ang organisasyon nag-operate sa usa ka han-ay sa dugang nga mga papel sukad niadto, lakip na ang pagpadala sa mga tigbansay ngadto sa Iraq, sa pagtabang sa kontra-pirata operasyon, ug sa 2011 sa pagpatuman sa usa ka dili-fly zona sa ibabaw sa Libya sumala sa UN Security Council Resolution 1973.  Ang pagsakop sa Krimea sa Rusya misangpot sa kusganong paghukom sa tanang membro sa NATO, ug usa sa pito ka higayon nga ang Artikulo 4, nga nag-awhag sa pagkonsulta taliwala sa mga membro sa NATO, gigamit. Ang unang mga panahon gilakip sa panahon sa Gubat sa Iraq ug Gubat Sibil sa Sirya. Sa 2014 Wales summit, ang mga lider sa mga membro nga estado sa NATO pormal nga nagsaad sa unang higayon nga mogasto sa katumbas sa labing menos duha ka porsiyento sa ilang gross domestic products sa depensa sa 2024, nga kaniadto usa lamang ka dili pormal nga giya. Sa 2016 Warsaw summit, ang mga nasud sa NATO miuyon sa pagmugna sa NATO Enhanced Forward Presence, nga nagdeploy sa upat ka multinasyonal nga battalion-sized battlegroups sa Estonia, Latvia, Lithuania, ug Poland. Sa wala pa ug sa panahon sa 2022 Russian pagsulong sa Ukraine, daghang mga nasud sa NATO nagpadala sa mga tropa sa yuta, mga barko sa gubat ug mga eroplano sa panggubatan aron sa pagpalig-on sa silangan nga kilid sa alyansa, ug daghang mga nasud usab nag-imbitar sa Artikulo 4. Sa Marso 2022, ang mga lider sa NATO nagtigom sa Brussels alang sa usa ka talagsaong summit nga naglakip usab sa mga lider sa Group of Seven ug European Union. Ang mga membro sa NATO miuyon sa pagtukod ug upat ka dugang nga mga grupo sa gubat sa Bulgaria, Hungary, Romania, ug Slovakia, ug ang mga elemento sa NATO Response Force gipaaktibo sa unang higayon sa kasaysayan sa NATO.  Sukad sa Hunyo 2022, ang NATO nagdeploy ug 40,000 ka sundalo sa 2,500-kilometros-gitas-on (1,550 mi) nga sidsid sa sidlakan aron mapugngan ang agresiyon sa Rusya. Kapin sa katunga niini nga gidaghanon gipadapat sa Bulgaria, Romania, Hungary, Slovakia, ug Poland, nga lima ka nasod ang nagtigom ug dakong kombinadong puwersa sa kanhing NATO nga may 259,000 ka sundalo. Aron madugangan ang Air Force sa Bulgaria, ang Espanya nagpadala ug mga Eurofighter Typhoon, ang Netherlands nagpadala ug walo ka F-35 nga mga eroplano sa pag-atake, ug dugang mga eroplano sa pag-atake sa Pransiya ug T.B. moabot usab sa dili madugay.  Ang NATO nagtagamtam ug publikong pagpaluyo diha sa mga membro niini nga mga nasod.
Ang North Atlantic Treaty Organization (NATO, French: Organisation du traité de l'Atlantique nord), o North Atlantic Alliance, ang Atlantic Alliance, ang Western Alliance, mao ang usa ka militar nga alyansa. Kini gitukod pinaagi sa North Atlantic Treaty sa 1949 ug kini gipirmahan sa Washington, DC, Tinipong Bansa, sa Abril 4, 1949. Ang mga membro niini niadtong 1949 mao ang Tinipong Bansa, Belgium, Netherlands, Luxembourg, Pransiya, Hiniusang Gingharian, Canada, Portugal, Italya, Norway, Denmark ug Iceland. Sa Pebrero 18, 1952, ang Gresya ug ang Turkey miapil usab.  Sa dihang ang Kasadpang Alemanya miapil sa organisasyon niadtong Mayo 9, 1955, kini gihubit ingong "usa ka hinungdanong punto sa pagbag-o sa kasaysayan sa atong kontinente" ni Halvard Lange, Ministro sa Panggawas nga mga Butang sa Norway niadtong panahona. Ang resulta mao ang Warsaw Pact, nga gipirmahan niadtong Mayo 14, 1955 sa Unyon Sobyet ug sa mga estado niini ingong tubag sa NATO.  Human sa Gubat nga Bugnaw sa 1999 tulo ka kanhi komunistang mga nasod, ang Hungarya, ang Republika sa Czech, ug ang Polandia miapil sa NATO. Sa Marso 29, 2004, pito pa ka nasod sa Amihanang Uropa ug Sidlakang Uropa ang miapil sa NATO: ang Estonia, Latvia ug Lithuania ug usab ang Slovenia, Slovakia, Bulgaria, ug Romania.  Ang Croatia ug Albania nakadawat ug imbitasyon sa pag-apil sa NATO niadtong Abril 3, 2008. Ang Republika sa Macedonia nakadawat sa bugtong kondisyonal nga imbitasyon tungod kay kini gi-veto sa Gresya tungod sa panagbangi sa ngalan niini sa Gresya.  Ang Montenegro miapil niadtong 5 Hunyo 2017. Human sa pagbag-o sa iyang ngalan sa pagtapos sa panagbangi, North Macedonia miapil sa NATO sa 27 Marso 2020 ug nahimong iyang ika-30 nga miyembro. Ang Ireland opisyal nga miapil sa NATO kaniadtong 8 Septyembre 2020 isip usa ka tigpaniid.  Sa Abril 2023, ang Finland miapil sa NATO, human sa mga paningkamot sa pag-apil sukad sa 2022 Russian pagsulong sa Ukraine.