ناتو-نون تاریخینی خلاصه ائدک
Context:دونکئرک موقاویله سی ۱۹۴۷-جی ایل ۴ مارسدا فرانسه و بریتانییا طرفیندن آلمان و یا سووئت بیرلیگی طرفیندن مومکون اولان هجوملارین قارشیسیندا موقاویله و بیرلیک موقاویله سی کیمی ایمضالانمیش دیر. ۱۹۴۸-جی ایلین مارس آییندا، بو ایتتیفاق بروکسل موقاویله سی ایله بینلوکس اؤلکه لرینی داخیل ائتمک اوچون گئنیشلندیریلدی و بروکسل موقاویله تشکیلاتی تشکیل ائدیلدی کی، عمومیتله غرب بیرلیگی کیمی تانینیر. آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاریندا شیمالی آمئریکا دا داخیل اولا بیله جک بیر داها گئنیش بیر حربی بیرلیگی اوچون دانیشیقلار او آی دا باشلادی. آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری، ترومان دوکتوریناسی آلتیندا خاریجی سیاستلرینین، کمونیست هوجومو کیمی گؤرولن حرکاتلارا قارشی بین الخالق بیرلیگی تبلیغ ائتدیگینی بیلدیردی. بو دانیشیقلار نتیجه سینده 1949-جو ایلین آپریل آییندا شیمالی آتلانتیک موقاویله سی (اینگیلیسجه: North Atlantic Treaty) بیرلشمیش ایالتلر، کانادا، پورتوقال، ایتالیا، نروژ، دانمارک و ایسلند طرفیندن ایمضالاندی. کانادالی دیپلومات لستر بی پیرسون بو موقاویله نین اساس مؤلفی و یازاری ایدی.  اوزون بیر مستطیل اوتاغی، هر طرفده بیر نئچه ردیفده اوتورموش آداملار، و اوزاق اوجوندا آسيلميش بایراقلارلا. غربی آلمان ۱۹۵۵-جی ایلده ناتو-یا قاتیلدی، بو دا سویوق ساواش زامانی رقیب وارسا پیمانینین قورولماسینا سبب اولدو. قوزئی آتلانتیک موقاویله سی کوره ساواشی نین باشلانیشیندا ناتو-نون قورولماسینا قدر چوخ یوموشدو کی اونو بیرلشمیش حربی قورولوش ایله تطبیق ائده. بو، ۱۹۵۱-جی ایلده، غربی بیرلیگین حربی قورولوشلارینین و پلانلارینین چوخونو قبول ائدن، او جومله دن، تجهیزاتین ایستانداردلاشدیرماسی و آوروپا اؤلکه لرینده خاریجی حربی قوه لرین یئرلشدیریلمه سی ایله باغلی راضیلاشمالارینی قبول ائدن "آلتیشمیش گوجلرین آوروپا عالی باشقانی" (SHAPE) نین قورولوشونو دا ایضاح ائدیردی. ۱۹۵۲-جی ایلده ناتو باش کاتیبی وظیفه سی تشکیلاتین باش مدنی ایشچیسی کیمی تعیین ائدیلدی. او ایل ده ناتو نین ایلک بؤیوک دنیز مشق لری، مشق مین بریس و یونان و تورکیه نین تشکیلاتا قاتیلماسینی گؤرموشدو. لندن و پاریس کونفرانسیندان سونرا، ۱۹۵۵-جی ایلین مای آییندا ناتو-یا قاتیلدیغی اوچون، غربی آلمانین حربی قوراللانماسینا ایجازه وئریلدی. بو، سوسیالیستلرین اوستونلوک ائتدیگی وارساوا پیمانینین یارادیلماسیندا بؤیوک فاکتور اولدو و سویوق ساواشین ایکی قارشی طرفینی آییردی.  برلین دیواری نین ۱۹۶۱-جی ایلده تئکینمه سی، سوْنراکی دؤیوشده، ۴۰۰۰۰۰ آمریکالی عسگرین آوروپادا یئرلشدیریلمه سی، گرگین لیکلرین اوجوزلوغو ایدی. آوروپا دؤولتلری ایله آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسینداکی علاقه لرین گوجلولو اولماسی ایله باغلی شوبهه لر گئدیب-گئدیب گئدیردی، ناتو-نون مۆحتمل سووئت هوجومونا قارشی مدافعه سینین اینانجلیغی ایله باغلی شوبهه لر ده گئدیب-گئدیردی. بو شوبهه لر، فرانسانین موستقیل نووه قورغوشونون اینکیشافینا و ۱۹۶۶-جی ایلده ناتو-نون حربی قورولوشوندان فرانسانین چیخیشینا سبب اولدو. ۱۹۸۲-جی ایلده یئنی دموکراتیک ایسپانیا بو ائتلافا قاتیلدی.  1989-جو ایلده آوروپادا باش وئرن اینقیلابلار ناتو-نون مقصدینی، ماهیتینی، وظیفه لرینی و قاره یه چئوریلیشینی یئنی دن قئید ائتمه یه سبب اولدو. ۱۹۹۰-جی ایلین اوکتیابر آییندا شرقی آلمان آلمان فدرال جومهوریتی و آلیانسین بیر حیصه سی اولدو و ۱۹۹۰-جی ایلین نوامبر آییندا آلیانس پاریسده شوروی ایله آوروپادا عامیل سلاح لی قوه لر موقاویله سینده ایمضالاندی. 1991-جی ایلین فئورالین دا وارسا پیمانینین ییخیلماسیندان سونرا و 1991-جی ایلین دئکابرین ده سووئت بیرلیینین داغیلماسیندان سونرا داوام ائدن، ناتو-نین اصلی دوشمنلرینی آرادان قالدیران، قاره ده مخصوص حربی آزالتمالارین تکلیف ائتدی. بو، آوروپادا حربي خرجلرين و تجهيزاتين آزالماسينا سبب اولدو. CFE معاهده سی امضا چی لره سونرالارکی اون آلتی ایلده ۵۲٬۰۰۰ عدد عادی سلاحی آرادان آپارماغا و ناتو-نون آوروپا عضولری نین حربی خرجی نین ۱۹۹۰-۲۰۱۵-جی ایل لر آراسیندا ۲۸% آزالماسینا ایمکان وئریر. 1990-جی ایلده نئچه غرب لیدری میخائیل گورباچوفا ناتو-نین داها شرقده گئنیشله مه یه جگی حاقیندا اطمینانلر وئریبلر. لاکین، آلمانلا باغلی سونونجو قرارنامه نین سون متنین ده، او ایلین سونوندا ایمضالانان، شرق طرفینه گئنیشلندیریلمه مسئله سیندن هئچ بیر سؤز یوخ ایدی.  ایکی بویوک بتن بؤلومو بیر دووارین چمن اوتوندا گؤی شوشه لی پنجره لری اولان قاریشمیش بیر بینانین قاباغیندا. 1989-جو ایلده برلین دیواری نین ییخیلماسی ناتو-نون آوروپاداکی رولوندا بیر دؤنوش نقطه سی اولدو و دیواری نین بو بؤلومو ایندی ناتو-نین مرکزی دفترینین کنارین دا گؤستریلیر. ۱۹۹۰-جی ایللرده، تشکیلات اؤز فعالیتلرینی اوّلکی زامانلاردا ناتو-نین ماراقلاری اولمایان سیاسی و هومانیتاریک وضعیتلره گتیردی. یوگوسلاویانین پارچالانماسی زامانی تشکیلات 1992- 1995-جی ایللر آراسیندا بوسنییا و سونرالار 1999-جو ایلده یوگوسلاویایا ایلک حربی مداخیله لرینی آپاردی. بو موناقیشه لر سوْنراکی ساواشدان سوْنرا بؤیوک بیر حربی قایناقلانماغا سبب اوْلدو. ناتو-نین حربی قورولوشو آزالدی و یئنی دن تشکیل ائدیلدی و یئنی قوه لر تشکیل ائدیلدی.  سیاسی اولاراق، تشکیلات یئنی دن موستقیل لیک قازانان اورتا و شرقی آوروپا دؤولتلری ایله داها یاخشی موناسیبتلر آختاریردی و سوْنرا ساواش دؤورونده ناتو و قونشو اؤلکه لری آراسیندا بؤلگه لی امکداشلیق اوچون دیپلوماتیک فوروملار قورولدو، او جومله دن 1994-جو ایلده باریش اوغروندا امکداشلیق و مدیترانه دیالوگو تشکیلاتی، 1997-جی ایلده آورو-آتلانتیک امکداشلیق شوراسی، و 1998-جی ایلده ناتو-روسییا دایمی بیرلشمیش شوراسی. ۱۹۹۹-جو ایلده واشینقتون باش ناظرلیگینده، مجارستان، لهیستان و چک جمهوریتی رسمی اولاراق ناتو-یا قاتیلدی و تشکیلات دا فردلرین "عضو لیک عمل پلانلاری" ایله عضولوق اوچون یئنی یول گؤرستمه لری صادر ائتدی. بو پلانلار، سونراکی ایتتیفاقین یئنی عضولری نین آرتیرماسینی نظرده توتموشدور. فرانسا پرئزیدئنتی نیکولا سارکوزی نین ۲۰۰۷-جی ایلده سئچیلمه سی، فرانسانین حربی مؤوقعییتینده بؤیوک بیر رئفورما آپاردی و ۴ آوریل ۲۰۰۹-جو ایلده فرانسانین بیر داها ناتو حربی کوماندانلیغی نین قورولوشونا قاتیلماسینی، بیرلیکده موستقیل بیر نوکلئر قورونما قوه سینی ساخلایاراق، تام عضوو اولماسی ایله نتیجه لندی.  قوزئی آتلانتیک موقاویله سی نین 5-جی مادده سی، عضوو اؤلکه لرین سلاح لی هوجوما معروض اولان هر بیر عضوو اؤلکه یه کؤمک ائتمه سینی طلب ائدیر. 11 سپتامبر هوجوملاریندان سونرا ایلک دفعه و تکجه دفعه ایستیفاده ائدیلدی. بو تشکیلات او زامان دان بری بیر سیرا علاوه روللار ایشله دی، او جمله دن عراقا تدریسه چیلر گؤندرمک، قیرغینچیلیق قارشی عملیاتلارینا کؤمک ائتمک و ۲۰۱۱-جی ایلده بیرلشمیش میللتلر امنیت شوراسی نین ۱۹۷۳-جو قطعنامه سینا گؤره لیبیا اوستون ده اوچوشا مانع بؤلگه سی قورماق.  روسییانین کریمه ایضاحی بوتون ناتو عضولری طرفیندن شیددتله محکوم ائدیلدی و ناتو عضولری آراسیندا مصلحتلشمه یه دعوت ائدن ۴-جو مادده نین ۷ دفعه ایضاحیندان بیری اولدو. عراق ساواشی و سورییا ایچ ساواشی داخیل اولموش دور. ۲۰۱۴-جو ایل ویلز باش ناظرلیگینده ناتو عضو اؤلکه لری نین رهبرلری ایلک دفعه رسماً ۲۰۲۴-جو ایلده مودافعه یه ناخجییا داخلی محصوللارینین ان آز ۲ فایزینا معادل خرج ائتمه یه تعهد ائتدیلر. ۲۰۱۶-جی ایل وارسا باشقانیندا ناتو اؤلکه لری، ایستونییا، لاتویا، لیتوانییا و لهیستاندا ۴ چوخ میللت لی باتالیون سایین لی دؤیوش قروپونو یئرلشدیرن ناتو گوجلندیریلن قاباقکی حضورونون یارادیلماسی باره ده راضیلاشدیلار. 2022-جی ایلده روسییانین اوکراینا تهلوکه سیندن اؤنجه و او دؤورده، نئچه ناتو اؤلکه سی بیرلشمه نین شرق کونجونو گوجلندیرمک اوچون تورپاق قوه لری، حرب گمی لری و ساواش اوچاق لاری گؤندردی و بیر نئچه اؤلکه گئنه ده ۴-جو مادده نی ایستیفاده ائتدی. ۲۰۲۲-جی ایلین مارس آییندا، ناتو لیدئرلری بروکسلده بیرینجی دفعه لیک چوْخلوقدا ییغیلدیلار کی، اوْندا ایسه ۷-جی قروپ و آوروپا بیرلیگی لیدئرلری ده ایشتیراک ائدیردی. ناتو عضوو اؤلکه لری بولغارستان، مجارستان، رومانییا و سلوواکییادا ۴ قوشما دؤیوش قروپو قورماقلا راضیلاشدیلار و ناتو تاریخین ده ایلک دفعه ناتو-نون جاواب گوجو فعاللاشدی.  ۲۰۲۲-جی ایلین ژوئن آییندا، ناتو روسیانین تهلوکه سیزلیینی رد ائتمک اوچون ۴۰٬۰۰۰ عسگرینی ۲٬۵۰۰ کیلومتر اوزونلوغو ایله شرق کونجونده یئرلشدیرمیشدی. بو سايين ياريسيندان چوخو بولغاريا، رومانييا، مجارستان، سلوواکييا، و پولشيا-دا تعيين اولونموشدور کي بو بئش اؤلکه 259.000 عسگرليک بيرلشميش اؤنجه ناتو-نين گوجونو توپلايير. بولغاریستانین هاوا قوه لرینی تکمیل ائتمک اوچون ایسپانییا یورو فایتئر تایفون لار گؤندردی، هولند سککیز F-35 هوجوم اوچاغی گؤندردی، فرانسا و آمریکا قوشما هوجوم اوچاقلاری دا تئزلیکله گلر.  ناتو اؤز عضوو اؤلکه لرینده عومومیتله دستک وئریر.
قوزئی آتلانتیک موقاویله سی تشکیلاتی (اینگیلیسجه: North Atlantic Treaty Organization، فرانسه جه: Organisation du traité de l'Atlantique nord) ، یا دا قوزئی آتلانتیک بیرلیگی، آتلانتیک بیرلیگی، غربی بیرلیگی، بیر حربی بیرلیگی دیر. 1949-جو ایلده شیمالی آتلانتیک موقاویله سی ایله قورولدو و 1949-جو ایلین آپریل آیی نین 4-ده واشینقتون، آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ایمضالاندی. 1949-جو ایلده اونون عضولری آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، بلژیک، هولند، لوکزامبورق، فرانسه، بریتانیا، کانادا، پورتوقال، ایتالیا، نروژ، دانمارک و ایسلند ایدی. ۱۸ فوریه ۱۹۵۲-ده یونان و تورکیه ده قوشولدو.  باتی آلمانین 9 مئی 1955-جی ایلده بو تشکیلاتا قاتیلماسی، نروژین او زامانکی خاریجی ایشلر ناظری هالورد لانقین "قاره میزین تاریخین ده بیر تعییناتی دؤنوش نؤقطه سی" کیمی ایفاده ائدیلدی. نتیجه ده سووئت بیرلیگی و اونون ساتیلت دؤولتلری طرفیندن 14 مئی 1955-جی ایلده ناتو-یا جاواب اولاراق ایمضالانان وارسو موقاویله سی اولدو.  1999-جو ایلده سویوق ساواشین سونوندا اوچ کئچمیش کومونیست اؤلکه، مجارستان، چک جومهوریتی و لهیستان ناتو-یا قاتیلدی. ۲۰۰۴-جو ایلین مارس آیی نین ۲۹-دا داها ۷ قوزئی آوروپا و شرقی آوروپا اؤلکه سی ناتو-یا قاتیلدی: ایستونییا، لاتویا و لیتوانییا و ایسه اسلوونییا، اسلواکییا، بولغارستان و رومانییا.  کرواسییا و آلبانییا ۲۰۰۸-جی ایلین آپریل آییندا ناتو-یا عضویت دعوتنامه سی آلدیلار. مقدونیه جمهوریتی یالنیز مشروط دعوت آلدی، چونکی یونان ایله آدی موباریزه سی سببی ایله ویتو ائتدی.  مونتینقرو ۵ ژوئن ۲۰۱۷ تاریخینده عضو اولدو. نامینی دییشیب، ناتو-یا ۲۷ مارس ۲۰۲۰-جی ایلده قاتیلدی و ۳۰-جو عضوو اولدو. آیرلند رسمی اولاراق ۸ سپتامبر ۲۰۲۰ تاریخینده ناتو-یا ناظیر کیمی قاتیلدی.  ۲۰۲۳-جو ایلین آپریل آییندا فنلاند، ۲۰۲۲-جی ایل روسییانین اوکراینا تهلوکه سیندن سوْنرا ناتو-یا قاتیلدی.