Sommarja l-istorja tan-NATO
Context:It-Trattat ta' Dunkirk ġie ffirmat minn Franza u r-Renju Unit fl-4 ta' Marzu 1947, matul il-konsegwenzi tat-Tieni Gwerra Dinjija u l-bidu tal-Gwerra Bierda, bħala Trattat ta' Alleanza u Assistenza Reċiproka f'każ ta' attakki possibbli mill-Ġermanja jew mill-Unjoni Sovjetika. F'Marzu tal-1948, din l-alleanza ġiet estiża fit-Trattat ta' Brussell biex tinkludi l-pajjiżi tal-Benelux, u ffurmat l-Organizzazzjoni tat-Trattat ta' Brussell, komunement magħrufa bħala l-Unjoni tal-Punent. F'dak ix-xahar bdew ukoll taħdidiet għal alleanza militari usa', li setgħet tinkludi l-Amerika ta' Fuq, fl-Istati Uniti, fejn il-politika barranija tagħhom taħt id-Doktrina Truman ippromwoviet is-solidarjetà internazzjonali kontra azzjonijiet li raw bħala aggressjoni komunista, bħall-kolp ta' stat ta' Frar 1948 fiċ-Ċekoslovakkja. Dawn it-taħditiet irriżultaw fil-firma tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana fl-4 ta' April 1949 mill-istati membri tal-Unjoni tal-Punent flimkien mal-Istati Uniti, il-Kanada, il-Portugall, l-Italja, in-Norveġja, id-Danimarka u l-Iżlanda. Id-diplomat Kanadiż Lester B. Pearson kien wieħed mill-awturi ewlenin u l-abbozzatur tat-trattat.  Kamra twila rettangolari b'firxiet multipli ta' individwi bilqiegħda fuq kull naħa, u bandieri li huma mċajpra fit-tarf tal-parti l-oħra. Il-Ġermanja tal-Punent ingħaqdet man-NATO fl-1955, li wassal għall-formazzjoni tal-Patt ta' Varsavja rivali matul il-Gwerra Bierda. It-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana kien fil-biċċa l-kbira inattiv sakemm il-Gwerra tal-Korea bdiet l-istabbiliment tan-NATO biex timplimentaha b'istruttura militari integrata. Dan inkluda l-formazzjoni tal-Kwartieri Ġenerali Suprem tal-Powers Allied Europe (SHAPE) fl-1951, li adotta ħafna mill-istrutturi u l-pjanijiet militari tal-Unjoni tal-Punent, inklużi l-ftehimiet tagħhom dwar l-istandardizzazzjoni tat-tagħmir u l-ftehimiet dwar l-istazzjonar ta' forzi militari barranin f'pajjiżi Ewropej. Fl-1952, il-kariga ta' Segretarju Ġenerali tan-NATO ġiet stabbilita bħala l-kap ċivili tal-organizzazzjoni. Dik is-sena dehret ukoll l-ewwel eżerċizzji marittimi kbar tan-NATO, l-Eżerċizzju Mainbrace u l-adeżjoni tal-Greċja u t-Turkija mal-organizzazzjoni. Wara l-Konferenzi ta' Londra u ta' Pariġi, il-Ġermanja tal-Punent tħalliet terġa' tiġġedded militari, hekk kif ingħaqdet man-NATO f'Mejju tal-1955, li kien, min-naħa tiegħu, fattur ewlieni fil-ħolqien tal-Patt ta' Varsavja dominat mis-Sovjetiċi, li ddeskriva ż-żewġ naħat opposti tal-Gwerra Bierda.  Il-bini tal-Ħajt ta' Berlin fl-1961 kien il-quċċata tat-tensjonijiet tal-Gwerra Bierda, meta 400,000 truppa Amerikana kienu stazzjonati fl-Ewropa. Id-dubji dwar il-qawwa tar-relazzjoni bejn l-istati Ewropej u l-Istati Uniti mxew u marru, flimkien mad-dubji dwar il-kredibilità tad-difiża tan-NATO kontra invażjoni Sovjetika prospettiva - dubji li wasslu għall-iżvilupp ta' deterrent nukleari Franċiż indipendenti u l-irtirar ta' Franza mill-istruttura militari tan-NATO fl-1966. Fl-1982, Spanja li kienet għadha kemm saret demokratika ngħaqdet mal-alleanza.  Ir-Rivoluzzjonijiet tal-1989 fl-Ewropa wasslu għal evalwazzjoni mill-ġdid strateġika tal-iskop, in-natura, il-kompiti u l-enfasi tan-NATO fuq il-kontinent. F'Ottubru 1990, il-Ġermanja tal-Lvant saret parti mir-Repubblika Federali tal-Ġermanja u mill-alleanza, u f'Novembru 1990, l-alleanza ffirmat it-Trattat dwar il-Forzi Armati Konvenzjonali fl-Ewropa (CFE) f'Pariġi mal-Unjoni Sovjetika. Hija ordnat tnaqqis militari speċifiku madwar il-kontinent, li kompla wara l-kollass tal-Patt ta' Varsavja fi Frar 1991 u d-dissoluzzjoni tal-Unjoni Sovjetika f'Diċembru ta' dak l-istess sena, li tneħħi de facto l-avversarji ewlenin tan-NATO. Dan beda tnaqqis fl-infiq u t-tagħmir militari fl-Ewropa. It-trattat CFE ippermetta li l-firmatarji jneħħu 52,000 biċċa armi konvenzjonali fis-sittin sena ta 'wara, u ppermetta li l-infiq militari mill-membri Ewropej tan-NATO jonqos b'28 fil-mija mill-1990 sal-2015. Fl-1990 diversi mexxejja tal-Punent taw assigurazzjonijiet lil Mikhail Gorbachev li n-NATO ma kinitx se tespandi aktar lejn il-Lvant, kif żvelaw memoranda ta' konversazzjonijiet privati. Madankollu, it-test finali tat-Trattat dwar is-Soluzzjoni Finali fir-rigward tal-Ġermanja, iffirmat aktar tard dik is-sena, ma kien fih l-ebda referenza għall-kwistjoni tal-espansjoni lejn il-Lvant.  Żewġ sezzjonijiet għoljin tal-konkrit ta' ħajt f'ħaxix ta' ħaxix quddiem bini mgħawweġ b'twieqi tal-ħġieġ blu. It-Twaqqif tal-Ħajt ta' Berlin fl-1989 kien ta' bidla kbira fir-rwol tan-NATO fl-Ewropa, u din is-sezzjoni tal-ħajt issa hija murija barra l-kwartieri ġenerali tan-NATO. Fis-snin disgħin, l-organizzazzjoni estendiet l-attivitajiet tagħha għal sitwazzjonijiet politiċi u umanitarji li qabel ma kinux tħassib tan-NATO. Matul it-Tqassim tal-Jugoslavja, l-organizzazzjoni wettqet l-ewwel interventi militari tagħha fil-Bosnja mill-1992 sal-1995 u aktar tard il-Jugoslavja fl-1999. Dawn il-kunflitti wasslu għal ristrutturar militari kbir wara l-Gwerra Bierda. L-istruttura militari tan-NATO ġiet imnaqqsa u organizzata mill-ġdid, b'forzi ġodda bħall-Kwartieri Ġenerali tal-Kmand Allatat tal-Korp ta' Reazzjoni Rapida fl-Ewropa stabbilit.  Politikament, l-organizzazzjoni fittxet għal relazzjonijiet aħjar mal-istati ġodda awtonomi tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant, u ġew stabbiliti fora diplomatiċi għall-kooperazzjoni reġjonali bejn in-NATO u l-ġirien tagħha matul dan il-perjodu ta' wara l-Gwerra Bierda, inkluża s-Sħubija għall-Paċi u l-inizjattiva tad-Djalogu Mediterranju fl-1994, il-Kunsill ta' Sħubija Ewro-Atlantiku fl-1997, u l-Kunsill Konġunt Permanenti tan-NATO-Russja fl-1998. Fis-summit taʼ Washington tal-1999, l-Ungerija, il-Polonja, u r-Repubblika Ċeka ssieħbu uffiċjalment fin-NATO, u l-organizzazzjoni ħarġet ukoll linji gwida ġodda għall-isħubija b'"Pjanijiet taʼ Azzjoni għall-Isħubija" individwalizzati. Dawn il-pjanijiet irregolaw iż-żieda sussegwenti ta' membri ġodda tal-alleanza. L-elezzjoni tal-President Franċiż Nicolas Sarkozy fl-2007 wasslet għal riforma ewlenija tal-pożizzjoni militari ta' Franza, li spiċċat bir-ritorn għas-sħubija sħiħa fl-4 ta' April 2009, li inkludiet ukoll li Franza terġa' tingħaqad mal-istruttura tal-kmand militari tan-NATO, filwaqt li żżomm deterrent nukleari indipendenti.  L-Artikolu 5 tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana, li jirrikjedi li l-istati membri jiġu għall-għajnuna ta' kwalunkwe stat membru soġġett għal attakk armat, ġie invokat għall-ewwel u l-unika darba wara l-attakki tal-11 ta' Settembru, li wara ġew skjerati truppi fl-Afganistan taħt l-ISAF immexxija min-NATO. L-organizzazzjoni operat firxa ta' rwoli addizzjonali minn dak iż-żmien 'l hawn, inkluż li tibgħat għalliema lejn l-Iraq, li tassisti f'operazzjonijiet kontra l-piraterija, u fl-2011 li tinforza żona ta' no-fly fuq il-Libja skont ir-Riżoluzzjoni 1973 tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU.  L-annessjoni tar-Russja tal-Krimea wasslet għal kundanna qawwija mill-membri kollha tan-NATO, u kienet waħda mis-seba' drabi li l-Artikolu 4, li jitlob konsultazzjoni fost il-membri tan-NATO, ġie invokat. Żminijiet preċedenti inklużi matul il-Gwerra tal-Iraq u l-Gwerra Ċivili Sirjana. Fis-summit tal-2014 f'Wales, il-mexxejja tal-istati membri tan-NATO impenjaw ruħhom formalment għall-ewwel darba li jonfqu l-ekwivalenti ta' mill-inqas żewġ perċentwali tal-prodotti domestiċi gross tagħhom fuq id-difiża sal-2024, li qabel kienet biss linji gwida informali. Fis-summit ta 'Warsaw tal-2016, il-pajjiżi tan-NATO qablu dwar il-ħolqien tal-Preżenza Avvanzata msaħħa tan-NATO, li nstabet erba' gruppi ta 'battalja ta' daqs ta' battaljun multinazzjonali fl-Estonja, il-Latvja, il-Litwanja u l-Polonja. Qabel u matul l-invażjoni Russa tal-2022 fl-Ukrajna, diversi pajjiżi tan-NATO bagħtu truppi tal-art, vapuri tal-gwerra u ajruplani tal-ġlied biex isaħħu l-ġenb tal-lvant tal-alleanza, u bosta pajjiżi reġgħu invokaw l-Artikolu 4. F'Marzu 2022, il-mexxejja tan-NATO ltaqgħu fi Brussell għal samit straordinarju li involva wkoll il-mexxejja tal-Grupp tas-Seba' u tal-Unjoni Ewropea. L-Istati Membri tan-NATO qablu li jistabbilixxu erba' gruppi ta' battalja addizzjonali fil-Bulgarija, l-Ungerija, ir-Rumanija, u s-Slovakkja, u elementi tal-Forza ta' Rispons tan-NATO ġew attivati għall-ewwel darba fl-istorja tan-NATO.  Minn Ġunju 2022, in-NATO kienet impjegat 40,000 suldat tul il-ġenb tal-Lvant tagħha ta' 2,500 kilometru twila (1,550 mi) biex iddeterjora l-aggressjoni Russa. Iktar minn nofs dan in- numru ġew skjerati fil- Bulgarija, ir- Rumanija, l- Ungerija, is- Slovakkja, u l- Polonja, li dawn il- ħames pajjiżi jġibdu flimkien forza konsiderevoli taʼ 259,000 suldat li kienu membri tan- NATO. Biex tissupplimenta l-Forza tal-Ajru tal-Bulgarija, Spanja bagħtet Eurofighter Typhoons, l-Olanda bagħtet tmien ajruplani ta' attakk F-35, u ajruplani ta' attakk addizzjonali Franċiżi u Amerikani se jaslu dalwaqt ukoll.  In-NATO tgawdi l-appoġġ pubbliku fl-Istati Membri tagħha.
L-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO, bil-Franċiż: Organisation du traité de l'Atlantique nord), jew l-Alleanza tat-Tramuntana tal-Atlantiku, l-Alleanza tal-Atlantiku, l-Alleanza tal-Punent, hija alleanza militari. Din ġiet stabbilita mit- Trattat tal- Atlantiku tat- Tramuntana fl- 1949 u ġiet iffirmata f'Washington, DC, l- Istati Uniti, fl- 4 ta'April, 1949. Il-membri tagħha fl-1949 kienu l-Istati Uniti, il-Belġju, il-Pajjiżi l-Baxxi, il-Lussemburgu, Franza, ir-Renju Unit, il-Kanada, il-Portugall, l-Italja, in-Norveġja, id-Danimarka u l-Islanda. Fit-18 ta' Frar 1952, ingħaqdu wkoll il-Greċja u t-Turkija.  Meta l-Ġermanja tal-Punent ingħaqdet mal-organizzazzjoni fid-9 ta' Mejju 1955, din ġiet deskritta bħala "punt ta' bidla deċiżiv fl-istorja tal-kontinent tagħna" minn Halvard Lange, il-Ministru għall-Affarijiet Barranin tan-Norveġja dak iż-żmien. Ir-riżultat kien il-Patt ta' Varsavja, iffirmat fl-14 ta' Mejju 1955 mill-Unjoni Sovjetika u l-istati satelliti tagħha bħala tweġiba għan-NATO.  Wara l- Gwerra Bierda fl- 1999 tliet pajjiżi li qabel kienu komunisti, l- Ungerija, ir- Repubblika Ċeka, u l- Polonja ngħaqdu man- NATO. Fid-29 ta' Marzu 2004, seba' pajjiżi oħra ta' l-Ewropa ta' Fuq u tal-Lvant ingħaqdu man-NATO: l-Estonja, il-Latvja u l-Litwanja kif ukoll is-Slovenja, is-Slovakkja, il-Bulgarija, u r-Rumanija.  Il-Kroazja u l-Albanija rċevew stedina għas-sħubija fin-NATO fit-3 ta' April 2008. Ir-Repubblika tal-Maċedonja rċeviet l-unika stedina kondizzjonali minħabba li l-Greċja vjetat minħabba l-kwistjoni dwar l-isem tagħha mal-Greċja.  Il-Montenegro ngħaqad fil-5 ta' Ġunju 2017. Wara li biddlet l-isem tagħha biex tintemm id-disputa, il-Maċedonja ta' Fuq ingħaqdet man-NATO fis-27 ta' Marzu 2020 u saret it-30 membru tagħha. L-Irlanda ngħaqdet uffiċjalment man-NATO fit-8 ta' Settembru 2020 bħala osservatur.  F'April 2023, il-Finlandja ngħaqdet man-NATO, wara l-isforzi biex tingħaqad mill-invażjoni Russa tal-2022 fl-Ukraina.