Nivîsek binivîse ku gelo tedbîrên polîtîkaya koronayê ji bo civakê sûddar in an na
Piştî nêzîkî du salan ji pandemîya COVID-19 û qedexeyeke din, gelek kes li seranser Hollanda bêdeng dibin û ji sînordarîyan bêzar bûne. Li gor Rijksoverheidê, di 28ê Çileyê de li Hollanda 74,000 bûyerên rekor şikandinê hatin piştrast kirin, bi tenê deh pêşwazîkirina ICU ya girêdayî koronayê an mirin (<unk>Bûyerên Pêketinê- Pêkanînên Pêkanîn, 2022). Ev yek nîqaşek derdixe holê: gelo divê hikûmet van tedbîran biparêze yan na? Ji bo ku bersivek bê dayîn, divê mirov pêşî vîrusê û çawa belav dibe fêm bike, û piştre nîqaşê ji perspektîfên siyasî, exlaqî, civakî û aborî binirxîne. Yekemîn bûyera SARS-CoV-2, ku dibe sedema nexweşîya COVID-19, di 31ê Berfanbara 2019an de ("Nexweşîya Koronavîrus", 2022) hate ragihandin, û ev bûyerê reaksiyoneke zincîra bêbextîya sîyasî li seranserê cîhanê destpê kir. Tiştê ku di destpêkê de di nav Çînê de wek epidemiyekê dest pê kiribû di nava çend mehan de hema hema her welatekî li cîhanê gihiştibû. Di 20 salên borî de, gelek welat bi vîrûsên girêdayî Covid-19 wekî SARS ketine. Ji ber tecrubeya berê, wan demûdest tedbîrên guncaw girtin. Bo nimûne, Çîn ji destpêka pandemîyê vir ve bêtirî 110,000 bûyerên nexweşîyê dîtine, tevî ku ew nêzîkî 1.5 mîlyar nifûs heye (Worldometer, 2022). Lêbelê, welatekî kêmtir a bi îstîqrar a sîyasî, wekî Tirkiye, kêmtir amade bû û ji 12 mîlyon bûyeran êş kişand, tevî ku hejmara wê 85 mîlyon e. Vîrûs ji ber mekanîzmaya veguhestina hewayî pir bi lez belav dibe. Eger kesek li nêzîkî kesekî tûşbûyî be, hewayê veguherîner dikare vîrusê veguherîne û dikare ji aliyê kesên saxlem ve were hîskirin. Maske li xwe kirin û dûrketina alîkarî pêşî li kesên tûşkirî digire ku parçeyên vîrûsê li nêzîkî kesên saxlem belav bikin. Lêbelê, li welatên ku tedbîr nehatine cîbicîkirin, zêdebûna mezin ya mirinên zêde çêbûye. Cureya omikronê ya nû bi sedema 30 mutasyonên xwe bi kêmî ve 20 caran zûtir ji cureya orjînal belav dibe (Grossman û Stahel, 2022). Bi kêfxweşî, ew jî gelek kêmtir kujer e ji ber ku ew di qonaxên xwe yên destpêkê de êrîşî laşên pişikê nake (Zimmer û Ghorayshi, 2021). Mirov dikare sînordarkirinên vîrusa korona jî ji perspektîfa exlaqî analîze bike: gelo divê em tedbîrên vîrusa korona kêm bikin tevî ku ev yek dibe ku jiyana zêdetir bikeve xeterê? Ji 28'ê Çileya 2021'an virusa korona rêjeya mirinê 0.51% e. Ev bi nisbetî bilind e li beramberî vîrusên din ên nefesê yên wekî gripê, ku rêjeya mirinê 0.01% e. COVID-19 bi awayekî neheqiyê bandorê li komên nexweş dike, wek yên ku bi rewşên tenduristî yên bingehîn yên wek şekir, qelewbûn, an nexweşiyên otoîmûn hene. Ev bi taybetî di kesên pîr de rast e, ji ber zêdebûna hejmara rewşên tenduristiyê û herweha pergala parastinê ya bi temenê re xirab dibe. Vîrusa korona rêyên hewayî yên jorîn, di nav de jî pişikên mirov dikeve. Ew dikeve nav hucreyan û ferman dide wan ku kopiyên vîrusê çêbikin. Hêlî piştre vedike û kopiyên nû yên vîrusê dişîne hucreyên din. Di dawiyê de, eger bersiveke bi bandor ya parastinê tune be, nexweş dê ji ber zirara pişikê bimire, bi taybetî bi cureyên COVID-19 berî cureya Omicron. Di dema qedexeyê de, têkiliya mirovî ya kêmtir heye, ku belavbûna vîrusê hêdî dike. Lê belê, astengkirina têkiliyên civakî bandorên xwe yên wêranker hene. Ji bo nimûne, di dema qedexeyê de zêdetirî 2.5 milyon zarok di metirsiya paşketina xwendinê de bûn (<unk>Jongeren<unk> 2021') ("Perwerde û COVID-19", 2022). Herwiha, li gor OSF Healthcare, <unk>Navbera heftane ya serdanên beşa lezgîn ji bo hewldana xwekujî ya gumanbar di nav keçên ciwan de ji heman dema sala berê zêdetir ji 50% zêde bû<unk> (OSF Health Care, 2021). Bi vî awayî, tevî ku bêtir jiyan di xeterê de ne, bi pêkanîna tedbîrên zêde ji bo kesên di koma xeter de, mirov dikare civakê bi ewlehî ji nû ve veke û xwe kuştina xwe û astengiyên fêrbûnê di ciwanan de pêşî li xwe bigire. Ji bilî vê, vaksîn dikarin zirarên mezin ên ji bo tiştan pêşî li pêşî bigirin. Ji perspektîfa civakî, vîrûsa koronayê îsbat kir ku ew "pirsgirêka parçekirinê" ye, ku hinek kesan ber bi înkarkirina vaksînê ve dibe. Gelek hemwelatî bêyî ku encamên wê baş bizanibin, xwe ji vaksînkirinê dûr dixin. Du cureyên vaksînan hene: mRNA û vektorê vîrusî. Vaksîna mRNA COVID-19 yekemîn vaksîna mRNA bû ku di raya giştî de hate bikar anîn. Vaksînên mRNA RNA di hundirê lipîdên ku alîkariya RNA dikevin hucreyê dikin. Ribosom RNA dixwînin û ji hucreyan re ferman didin ku heman proteînên spike wek SARS-CoV-2 çêbikin. Laşê piştre dizane ku proteînên Corona spike dagirker in û antîbodiyên ji bo wan tune bikin çêdike. Li beramberê wê, vaksînên veguhestina vîrûsê kopiyeke bêguneh a vîrusê bi heman DNA ya proteîna spike dikevin, ku dibe sedema ku sîstema parastinê êrîşî wê bike û bîra wê bigire. Ji bo her du cureyên vaksînan, hucreyên B yên bîranîn dê berdewam bikin ku antîbodiyan çêbikin eger ew kes di pêşerojê de ji bo vîrusê rastîn were derxistin. Li gor Dr. Stahel, <unk>Omicron ewqas guherî ku ew bi têkiliyên kêmtir di warê antîbodiyên ji vaksîna naskirina wê de heye, ji ber vê yekê, bersiva wê derziyê booster e, ji ber ku hûn ê vîrusê bi miqdarê bersiva parastinê hilweşînin, her çiqas ku lihevhatinek bêkêmasî tune be<unk> (Grossman û Stahel, 2022). Bi vî awayî, doza vaksînê ya orjînal û, di demên dawî de, derziyê booster roleke girîng di pêşîlêgirtina tûşbûnê de dilîze, lê ya girîngtir di kêmkirina şansê nexweşiyên giran û mirinê de. Lêbelê, lêkolînên nû nîşan dane ku berevaniya bi bandor dikare di nav şeş mehan de biqede, ku pêdivî bi wergirtina dozên salane ye, mîna şewba şewbê (Doucleff). 13.6% ji nifûsa ji 18 salî zêdetir, berî her tiştî ji ber bêbawerîya li hikûmetê, vaksînkirinê red dikin (<unk>Vaccinations COVID-19 vaccinations<unk>, 2022). Ev bandora bêhêzbûna komelê sînordar dike, konseptek ku eger gelek kes werin vaksîn kirin wê vîrus êdî nikaribe belav bibe ji ber ku hemû armanc bêhêz in. Di dawiyê de, divê mirov bandorên aborî yên qedexeyê bifikire. Girtin sedema bêkarî ya mezin bû, bi taybetî ji bo wan kesên ku di pîşesaziya rêwîtiyê de kar dikirin. Ji bo nimûne, li gor Foruma Aborî ya Cîhanê, di sala 2020an de 114 milyon kes karên xwe ji dest dan (Richter, 2021). Herwiha, qedexeyên li seranserê cîhanê jî bû sedema windabûna 3.2 trîlyon euro ya dahatên kar. Tevî bandorên aborî yên wêranker, divê mirov vê rastiyê bifikire ku dema ku tedbîrên Corona yên guncaw nayên girtin, jiyana mirovan di xeterê de ye. Li gor NPR, eger tedbîrên têrkirî neyê girtin, dê li Çînê nêzîkî 488 caran hejmara bûyeran çêbibin, bi vî awayî bi mîlyonan jiyanên mirovan rizgar bibin (Beaubien, 2020). Di dawiyê de, bi nirxandina COVID-19 ji hêla siyasî, exlaqî, civakî û aborî ve, ez di encamê de me ku her çiqas vîrus pir vegirtî be û li hember hin koman mirdar be jî, qedexeyan tenê çareseriyên demkî ne. Girtin tenê ji bo civakê bi feyde ye gava ku mirina zêde dest bi bilindbûnê bike. Ji ber vê yekê, bi tedbîrên zû de, welat dikarin belavbûna vîrusê sînordar bikin. Mînak, şeş mehan derbas bû berî ku karanîna maskeyê wek tedbîreke pêkan were dîtin. Wekî ku di qedexeya yekemîn de hat dîtin, bi deh hezaran kes karên xwe winda kirin û zêdetirî 2.5 milyon zarok li Hollanda perwerdeya dûr kirin ("Jongeren", 2021). Bi vî awayî, bi tedbîrên di demê de û amadekirinê, mirov ne hewce ye ku bikeve qedexeyê. Lêbelê, eger mirin dest pê bikin ku zêde bibin, ew hêjayî bicîhanîna hejmarek pîvanên koronayê ye.