Ṣàkópọ̀ ìtàn NATO
Context:Àdéhùn Dunkirk ni wọ́n fọwọ́ sí láàrín France àti United Kingdom ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹta ọdún 1947, lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì àti ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Òróró, gẹ́gẹ́ bí Àdéhùn Àjọṣepọ̀ àti Ìrànlọ́wọ́ fún ara wọn ní ìgbà tí Germany tàbí Soviet Union bá gbéjà kò wọ́n. Ní oṣù March ọdún 1948, àjọ yìí gbòòrò sí i nínú Àdéhùn Brussels láti fi àwọn orílẹ̀-èdè Benelux kún un, tí wọ́n fi dá Ẹgbẹ́ Àdéhùn Brussels sílẹ̀, tí wọ́n ń pè ní Western Union. Àwọn ìjíròrò fún ìṣọ̀kan ológun tí ó gbòòrò, èyí tí ó lè ní Àríwá Amẹ́ríkà nínú, tún bẹ̀rẹ̀ ní oṣù yẹn ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, níbi tí ètò òṣèlú wọn lábẹ́ Ẹ̀kọ́ Truman gbé ìṣọ̀kan àgbáyé lárugẹ lòdì sí àwọn ìgbésẹ̀ tí wọ́n kà sí ìwà ipá kọ́múníìsì, bí ìdìbò ìjọba ní February 1948 ní Czechoslovakia. Àwọn ìjíròrò yìí ló mú kí àwọn orílẹ̀-èdè tó wà ní Western Union àti orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, Kánádà, Potogí, Ítálì, Norway, Denmark, àti Iceland fọwọ́ sí ìwé àdéhùn tí wọ́n ń pè ní Àdéhùn Àríwá Àtìláńtíìkì ní April 4, 1949. Ọ̀gbẹ́ni Lester B. Pearson, tó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba Kánádà, ló kọ ìwé àdéhùn náà, òun náà ló sì fọwọ́ sí i.  Yàrá gígùn kan tí ó ní òpó mẹ́rin-méjì tí àwọn tó jókòó pọ̀ sí ní ìhà kọ̀ọ̀kan, tí àwọn àsíá sì wà ní ìhà kejì. Ìwọ̀ Oòrùn Jámánì dara pọ̀ mọ́ NATO ní 1955, èyí tó yọrí sí dídá àjọ Warsaw Pact sílẹ̀ nígbà Ogun Abẹ́lẹ̀. Àdéhùn Àríwá Àtìláńtíìkì kò ṣiṣẹ́ rárá títí tí Ogun Kòríà fi mú kí wọ́n dá àjọ NATO sílẹ̀ kí wọ́n lè fi ètò ológun tó wà níṣọ̀kan ṣe é. Eyi pẹlu iṣeto ti Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) ni ọdun 1951, eyiti o gba ọpọlọpọ awọn ẹya ati awọn ero ologun ti Western Union, pẹlu awọn adehun wọn lori iṣedede ẹrọ ati awọn adehun lori gbigbe awọn ologun ologun ajeji ni awọn orilẹ-ede Yuroopu. Lọ́dún 1952, wọ́n fi ipò Akọ̀wé Àgbà Àjọ NATO sí ipò tó ga jù lọ láàárín àwọn aráàlú. Ọdun yẹn tun rii awọn adaṣe okun nla akọkọ ti NATO, Exercise Mainbrace ati isọdọkan ti Greece ati Tọki si agbari naa. Lẹ́yìn Àpérò London àti Paris, wọ́n fàyè gba West Germany láti tún ohun ìjà ogun ṣe, bí wọ́n ṣe darapọ̀ mọ́ NATO ní May 1955, èyí tí ó jẹ́, ìdí pàtàkì nínú ìṣẹ̀dá Àdéhùn Warsaw tí Soviet-dominated, tí ó ṣe àlàfo àwọn ẹgbẹ́ méjì tí ó tako ara wọn nínú Ogun Òùngbẹ.  Ìkọ́lé Odi Berlin ní 1961 sàmì sí ibi tí rògbòdìyàn Ogun Dúdú dé, nígbà tí àwọn ọmọ ogun Amẹ́ríkà 400,000 wà ní Yúróòpù. Awọn iyemeji lori agbara ti ibasepọ laarin awọn orilẹ-ede Yuroopu ati Amẹrika ṣan ati ṣan, papọ pẹlu awọn iyemeji lori igbẹkẹle ti aabo NATO lodi si ikọlu Soviet kan ti o nireti - awọn iyemeji ti o yori si idagbasoke ti idena iparun iparun Faranse ti ominira ati yiyọ kuro ti Faranse lati inu ilana ologun ti NATO ni ọdun 1966. Lọ́dún 1982, orílẹ̀-èdè Sípéènì tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ lábẹ́ ìjọba tiwa-n-tiwa dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ yìí.  Àwọn Ìyípadà ọdún 1989 ní Yúróòpù yọrí sí àgbéyẹ̀wò ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣe àtúnṣe sí ète, ìwà, àwọn iṣẹ́, àti àfojúsùn NATO lórí Ilẹ̀-èdè náà. Ní October 1990, East Germany di apá kan ti Federal Republic of Germany àti àjọṣepọ̀, àti ní November 1990, àjọṣepọ̀ náà fọwọ́ sí Àdéhùn lórí Àwọn Ẹ̀ṣọ́ Ológun ní Yúróòpù (CFE) ní Paris pẹ̀lú Soviet Union. O paṣẹ fun awọn idinku ologun kan pato ni gbogbo ilẹ-aye, eyiti o tẹsiwaju lẹhin isubu ti Adehun Warsaw ni Kínní 1991 ati pipin ti Soviet Union ni Oṣu kejila ti ọdun yẹn, eyiti o yọ awọn alatako pataki ti NATO kuro. Èyí ló mú kí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í dín ìnáwó àti ohun èlò ogun kù nílẹ̀ Yúróòpù. Àdéhùn CFE gba àwọn tó fọwọ́ sí ìwé náà láyè láti mú 52,000 àwọn ohun ìjà tí wọ́n ń lò ní ìgbàlódé kúrò ní ọdún mẹ́rìndínlógún tó tẹ̀ lé e, ó sì gba àwọn ọmọ ẹgbẹ́ NATO ní ilẹ̀ Yúróòpù láyè láti dín ìnáwó ológun kù ní ìdá 28 nínú ọgọ́rùn-ún láti ọdún 1990 sí ọdún 2015. Lọ́dún 1990, àwọn kan lára àwọn olórí orílẹ̀-èdè Ìwọ̀ Oòrùn ayé mú un dá Mikhail Gorbachev lójú pé NATO kò ní túbọ̀ máa lọ sí ìlà oòrùn, gẹ́gẹ́ bí ohun tí wọ́n kọ sínú ìwé àdéhùn tí wọ́n jọ sọ níkọ̀ọ̀kan ṣe fi hàn. Àmọ́ ṣá o, ọ̀rọ̀ tó gbẹ̀yìn nínú ìwé àdéhùn tí wọ́n fọwọ́ sí lẹ́yìn ọdún yẹn, ìyẹn Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany, kò mẹ́nu kan ọ̀rọ̀ nípa bí orílẹ̀-èdè Jámánì ṣe gbòòrò sí i ní ìlà oòrùn.  Ìpín méjì tí ó gùn tí ó jẹ́ ti ògiri kan ní pápá koríko kan níwájú ilé kan tí ó ní ojú fèrèsé aláwọ̀ búlúù. Ìfọ́yángá Odi Berlin ní 1989 jẹ́ àmì ìyípadà nínú ipa tí NATO ń kó ní Yúróòpù, apá yìí lára ògiri náà sì wà ní ìta orílé-iṣẹ́ NATO báyìí. Ní àwọn ọdún 1990, àjọ náà gbòòrò ìgbòkègbodò rẹ̀ sí àwọn ipò òṣèlú àti ti ẹ̀dá tí kò jẹ́ ti àjọ NATO tẹ́lẹ̀. Ní àsìkò tí Yugoslavia ń tú ká, àjọ náà ṣe àwọn ìsọ̀rí ológun rẹ̀ àkọ́kọ́ ní Bosnia láti ọdún 1992 sí 1995 àti Yugoslavia lẹ́yìn náà ní 1999. Àwọn rògbòdìyàn wọ̀nyí ló mú kí àwọn ológun ṣe àtúntò ńlá lẹ́yìn Ogun Ọ̀hún. A dín ètò ológun NATO kù, a sì tún un ṣe, a dá àwọn ọmọ ogun tuntun sílẹ̀, irú bí Ẹgbẹ́ Olùdarí Allied Command Europe Rapid Reaction Corps.  Ní ti òṣèlú, àjọ náà ń wá ọ̀nà láti mú kí àárín àwọn orílẹ̀-èdè Àárín àti Ìlà Oòrùn Yúróòpù tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ gba ara wọn láyè dára sí i, wọ́n sì dá àwọn àpéjọ àjùmọ̀sọ̀rọ̀ fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò àgbègbè sílẹ̀ láàrín NATO àti àwọn aládùúgbò rẹ̀ lẹ́yìn ogun òtútù yìí, títí kan Àjọṣepọ̀ fún Àlàáfíà àti ìbẹ̀rẹ̀ Àjùmọ̀sọ̀rọ̀ Mẹditaréníà ní 1994, Ìgbìmọ̀ Àjọṣepọ̀ Euro-Atlantic ní 1997, àti Ìgbìmọ̀ Àjọṣepọ̀ Alákòókò-Kíkún NATO-Rúṣíà ní 1998. Níbi àpérò tí wọ́n ṣe ní Washington lọ́dún 1999, orílẹ̀-èdè Hungary, Poland, àti Czech Republic dara pọ̀ mọ́ àjọ NATO, àjọ náà sì tún gbé àwọn ìlànà tuntun jáde fún àwọn tó bá fẹ́ di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, ìyẹn "Ìpinnu Tí Ẹnì Kọ̀ọ̀kan Yóò Ṣe Láti Di Ọ̀kan Nínú Àjọ NATO". Àwọn ìwéwèé yìí ló ń darí bí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tuntun ṣe ń dara pọ̀ mọ́ wọn. Aṣayan ti Alakoso Faranse Nicolas Sarkozy ni ọdun 2007 yori si atunṣe pataki ti ipo ologun ti Faranse, ti o pari pẹlu ipadabọ si ọmọ ẹgbẹ ni kikun ni Oṣu Kẹrin Ọjọ 4, ọdun 2009, eyiti o tun pẹlu Faranse ti o tun pada si Ẹka Iṣẹ-iṣẹ Ologun ti NATO, lakoko ti o n ṣetọju idena iparun ti ominira.  Àpilẹ̀kọ 5 ti Àdéhùn Àríwá Àtìláńtíìkì, tí ó ní kí àwọn orílẹ̀-èdè tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ wá ìrànlọ́wọ́ fún orílẹ̀-èdè tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tí wọ́n bá gbógun tì, ni wọ́n lo fún ìgbà àkọ́kọ́ àti ìgbà kan ṣoṣo lẹ́yìn ìkọlù September 11, lẹ́yìn èyí tí wọ́n rán àwọn ọmọ ogun lọ sí Afghanistan lábẹ́ Àjọ ISAF tí NATO darí. Àjọ náà ti ṣiṣẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ àfikún láti ìgbà náà, títí kan rírán àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lọ sí Iraq, ìrànlọ́wọ́ nínú àwọn iṣẹ́ ìdènà ìkọ̀kọ̀, àti ní ọdún 2011 fífi ààlà tí kò nífẹ̀ẹ́ sí òfúrufú lórí Libya múlẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú Ìpinnu Àjọ Ààbò Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè 1973.  Ìkójọpọ̀ Crimea ti Rọ́ṣíà yọrí sí ìdálẹ́bi lílágbára látọ̀dọ̀ gbogbo àwọn ọmọ ẹgbẹ́ NATO, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára ìgbà méje tí Abala 4, tí ó pè fún ìjíròrò láàárín àwọn ọmọ ẹgbẹ́ NATO, ti jẹ́ kí wọ́n lò ó. Awọn akoko iṣaaju pẹlu lakoko Ogun Iraq ati Ogun Ilu Siria. Níbi àpérò Wales ti ọdún 2014, àwọn olórí orílẹ̀-èdè tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ NATO ṣe àdéhùn fún ìgbà àkọ́kọ́ láti ná iye tó bá kéré tán ìpín méjì nínú ọgọ́rùn-ún ti owó tí wọ́n ń ná lórí ọ̀rọ̀ ààbò wọn lọ́dún 2024, èyí tó jẹ́ ìlànà tí kò ṣe é fọwọ́ sí tẹ́lẹ̀. Ni ipade Warsaw ti ọdun 2016, awọn orilẹ-ede NATO gba lori ẹda ti NATO Enhanced Forward Presence, eyiti o gbe awọn ẹgbẹ ogun ogun ti ilu okeere mẹrin ni Estonia, Latvia, Lithuania, ati Poland. Ṣaaju ati lakoko ikọlu Russia ti Ukraine ni ọdun 2022, ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede NATO firanṣẹ awọn ọmọ-ogun ilẹ, awọn ọkọ oju omi ogun ati ọkọ ofurufu ija lati ṣe okunkun apa ila-oorun ti ajọṣepọ, ati ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede tun lo Abala 4. Ni Oṣu Kẹta ọdun 2022, awọn adari NATO pade ni Ilu Brussels fun apejọ alailẹgbẹ eyiti o tun kopa awọn adari Ẹgbẹ ti Awọn meje ati European Union. Àwọn orílẹ̀-èdè tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ NATO gbà láti dá àwọn ẹgbẹ́ ogun mẹ́rin síi ní Bulgaria, Hungary, Romania, àti Slovakia, àti àwọn apá kan nínú Ẹgbẹ́ Alátakò NATO tí wọ́n ń dáàbò bo àwọn ọmọ ogun wọn ni wọ́n dá sílẹ̀ fún ìgbà àkọ́kọ́ nínú ìtàn NATO.  Ní June 2022, NATO ti fi 40,000 ọmọ ogun sí ẹ̀ka ìhà ìlà-oòrùn rẹ̀ tó gùn tó 2,500-kilomita (1,550 mi) láti dẹ́kun ìkọlù Russia. Ó lé ní ìdajì lára iye yìí tí wọ́n ti rán lọ sí Bulgaria, Romania, Hungary, Slovakia, àti Poland, àwọn orílẹ̀-èdè márùn-ún wọ̀nyí ló ní ẹgbẹ́ ọmọ ogun NATO tẹ́lẹ̀ rí tí iye wọn jẹ́ ọ̀kẹ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n ó lé ẹgbàajì [259,000]. Láti fi kún àwọn ọmọ ogun òfuurufú Bulgaria, orílẹ̀-èdè Sípéènì rán àwọn ọkọ̀ òfuurufú Eurofighter Typhoon, orílẹ̀-èdè Netherlands rán àwọn ọkọ̀ òfuurufú ogun F-35 mẹ́jọ, àwọn ọkọ̀ òfuurufú ogun mìíràn láti ilẹ̀ Faransé àti ti Amẹ́ríkà yóò sì dé láìpẹ́.  Orílẹ̀-èdè tó wà nínú àjọ NATO ń rí ìtìlẹyìn àwọn aráàlú.
Àjọ Àdéhùn Àríwá Àtìláńtíìkì (NATO, French: Organisation du traité de l'Atlantique nord), tàbí Àjọ Àríwá Àtìláńtíìkì, Àjọ Àtìláńtíìkì, Àjọ Ìwọ̀ Oòrùn, jẹ́ ẹgbẹ́ ológun. Àdéhùn Àárín Àwọn Orílẹ̀-Èdè ti Àríwá Òkun Àtìláńtíìkì ló dá a sílẹ̀ lọ́dún 1949, wọ́n sì fọwọ́ sí i ní ìlú Washington, D.C., lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, ní April 4, 1949. Àwọn orílẹ̀-èdè tó wà nínú àjọ náà lọ́dún 1949 ni: Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, Belgium, Netherlands, Luxembourg, Faransé, United Kingdom, Kánádà, Potogí, Ítálì, Norway, Denmark àti Iceland. Ní February 18, 1952, ilẹ̀ Gíríìsì àti Turkey náà dara pọ̀ mọ́ wọn.  Nígbà tí West Germany darapọ̀ mọ́ àjọ náà ní ọjọ́ kẹsàn án oṣù karùn-ún ọdún 1955, Halvard Lange, tí ó jẹ́ mínísítà fún òṣèlú ilẹ̀ Nórwè nígbà náà, ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "ìyípadà pàtàkì nínú ìtàn ilẹ̀ wa". Ìyọrísí rẹ̀ ni Àdéhùn Warsaw, tí wọ́n fọwọ́ sí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù karùn-ún ọdún 1955 látọ̀dọ̀ Soviet Union àti àwọn orílẹ̀-èdè aláṣẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí NATO.  Lẹ́yìn tí Ogun Abẹ́lẹ̀ parí lọ́dún 1999, orílẹ̀-èdè Kọ́múníìsì tẹ́lẹ̀ rí mẹ́ta, ìyẹn Hungary, Czech Republic, àti Poland dara pọ̀ mọ́ NATO. Ní March 29, 2004, àwọn orílẹ̀-èdè méje mìíràn ní Àríwá Yúróòpù àti Ìlà Oòrùn Yúróòpù dara pọ̀ mọ́ NATO: Estonia, Latvia àti Lithuania àti Slovenia, Slovakia, Bulgaria, àti Romania.  Croatia àti Albania gba ìkésíni láti di ọmọ ẹgbẹ́ NATO ní April 3, 2008. Orílẹ̀-èdè Macedonia ni wọ́n fún ní ìkésíni kan ṣoṣo tí ó ní ìmúṣẹ nítorí pé Greece ti fi àṣẹ ìdìbò tì í nítorí àríyànjiyàn orúkọ rẹ̀ pẹ̀lú Greece.  Montenegro darapọ mọ ni ọjọ 5 Oṣu Karun ọdun 2017. Lẹ́yìn tí wọ́n yí orúkọ rẹ̀ padà láti fòpin sí awuyewuye náà, Àríwá Makedóníà darapọ̀ mọ́ NATO ní ọjọ́ 27 oṣù Kẹta ọdún 2020 ó sì di ọmọ ẹgbẹ́ kẹ̀rìndínlógójì rẹ̀. Ilẹ̀ Ireland darapọ̀ mọ́ NATO ní ọjọ́ 8 oṣù Kẹsán ọdún 2020 gẹ́gẹ́ bí olùṣojú.  Ní April 2023, Finland darapọ̀ mọ́ NATO, lẹ́yìn ìsapá láti darapọ̀ mọ́ láti ìgbà tí Russia ti gbógun ti Ukraine lọ́dún 2022.